Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking Konsep Konsepbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 45 2968451 2956785 2026-09-18T21:00:16Z SpesBona 2720 /* Sport */ Rugby bygewerk 2968451 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Chili |volle_naam = <small>''República de Chile'' ([[Spaans]])</small> |algemene_naam = Chili |beeld_vlag = Flag of Chile.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Chile.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Chile (orthographic projection).svg |leuse = ''Por la Razón o la Fuerza''<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.chileangovernment.cl/the-coat-of-arms/ |title=The Coat of Arms |publisher=Chileense regering |date=23 Oktober 2011 |accessdate=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407032831/https://www.chileangovernment.cl/the-coat-of-arms/ |archive-date=7 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /><small>''([[Spaans]] vir: "Deur reg of mag")''</small> |volkslied = ''[[Himno nacional de Chile]]''<br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - National Anthem of Chile.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Spaans]] (''[[de facto]]'') |hoofstad = [[Santiago de Chile]]{{smallsup|a}} {{Koördinate|33|26|S|70|39|W}} |latd = 33 |latm = 26 |latNS = S |longd = 70 |longm = 39 |longEW = W |grootste_stad = [[Santiago de Chile]] |regeringsvorm = Unitêre presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]] |leiername = [[José Antonio Kast]] |oppervlak_rang = 38^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 756&nbsp;102{{smallsup|b}}<ref name="CIA">{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/ |title=Chile |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=22 Junie 2014 |accessdate=26 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126020712/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/ |archive-date=26 Januarie 2026 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 291&nbsp;932,6 |persent_water = 2,1 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=11 Maart 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 18&nbsp;664&nbsp;652<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 67^ste |bevolking_sensus = 17&nbsp;574&nbsp;003<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |title=RESULTADOS CENSO 2017 |work=RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017 |publisher=Chileense nasionale statistiekinstituut |date=1 Januarie 2018 |accessdate=11 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200208083840/https://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-date=8 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2017 |bevolkingsdigtheid = 25 |bevolkingsdigtheidmi² = 64 |bevolkingsdigtheidrang = 198^ste |BBP_PPP = $741,547&nbsp;miljard<ref name="imf2">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=228&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2030&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Chile |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 45^ste |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $36&nbsp;488<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 61^ste |BBP = $357,690&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 45^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $17&nbsp;600<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 66^ste |onafhanklikheidstipe = • Eerste Regering<br />• Verklaar<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Spanje]]<br />[[18 September]] [[1810]]<br />[[12 Februarie]] [[1818]]<br />[[24 April]] [[1844]]<br />[[11 September]] [[1980]]{{smallsup|c}} |MOI = {{wins}} 0,878<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> |MOI_rang = 45^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 43,0<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CL |title=Gini Index – Chile |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#e0584e|hoog}} |geldeenheid = [[Chileense peso|Peso]] |geldeenheid_kode = CLP |land_kode = 152 / CHL / CL |tydsone = CLT/EAST |utc_afwyking = [[UTC-03:00|-3]] en [[UTC-05:00|-5]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC-03:00|-3]] en [[UTC-05:00|-5]] |internet_domein = [[.cl]] |skakelkode = 56 |voetskrif = a. Die wetgewende gesag is in [[Valparaíso]] gesetel.<br />b. Insluitende [[Paaseiland]] en Salas y Goméz-eiland; uitsluitende die 1&nbsp;265&nbsp;853,7&nbsp;km² (488&nbsp;748,8&nbsp;myl²) van die geëiste gebied ''[[Antártica Chilena]]''.<br />c. Die grondwet is in 1989 en 2005 gewysig.}} '''Chili''' ([[Spaans]]: ''Chile'', [ˈtʃile], {{Audio|Es-Chile.ogg|luister}}), amptelik die '''Republiek Chili''' (''República de Chile'', [reˈpuβlika ðe ˈtʃile], {{audio|help=no|Es-República de Chile.oga|luister}}), is ’n unitêre presidensiële grondwetlike [[republiek]] geleë aan die suidwestelike kus van [[Suid-Amerika]]. Chili is lank en smal en strek in ’n noord-suidrigting oor ’n afstand van sowat 4&nbsp;300 kilometer, terwyl dit op sy breedste in ’n oos-wesrigting maksimaal 400 kilometer van die weskus tot by die grens met [[Argentinië]] strek. Dié land behels verskillende [[klimaat]]sones wat van tropiese [[woestyn]]e in die noorde tot by die koel gematigde en subpolêre [[woud]]sones van Suid-Chili strek. Dit het lae berge langs die kus, ’n vrugbare vallei, en die [[Andes]]gebergte in die ooste.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> [[Lêer:Santiago en invierno.jpg|duimnael|links|[[Santiago de Chile]] is die [[hoofstad]] en grootste stedelike sentrum van Chili]] Chili word in die weste deur die [[Stille Oseaan]], in die noorde deur [[Peru]], in die noordooste deur [[Bolivië]], in die ooste deur Argentinië en in die suide deur die [[Suidelike Oseaan]] begrens. Die [[Straat van Magellaan]], wat volledig onder Chili se beheer val, bied dié land ook toegang tot die [[Atlantiese Oseaan]] in die ooste. Naas sy vastelandgebiede maak ook die [[Paaseiland]] (of Rapa Nui) in die Stille Oseaan, die eiland Salas y Goméz, die Juan-Fernández-eilandgroep met Robinson-Crusoe-eiland, die Desventuradas-eilande en die eilandgroepe van Ildefonso en Diego-Ramirez in die suide deel uit van Chileense grondgebied. Dié land maak daarnaas ook aanspraak op ’n gebied in [[Antarktika]] (''[[Antártica Chilena]]'') met ’n oppervlakte van sowat 1,266 miljoen vierkante kilometer rondom die [[Antarktiese Skiereiland]]. Danksy die [[ekonomie]]se beleid en vryemarkhervormings van [[Augusto Pinochet]] se demokratiese opvolgers het Chili tot een van die welvarendste lande in [[Latyns-Amerika]] en mees stabiele nasies in Suid-Amerika ontwikkel.<ref name="BBC-Chile">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm |title=Country profile: Chile |publisher=[[BBC]] |date=16 Desember 2009 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Volgens die [[Verenigde Nasies]] se [[Menslike ontwikkelingsindeks]] (MOI) is Chili tans dié land met die hoogste lewensgehalte in Latyns-Amerika. Chili is een van die belangrikste [[koper]]produsente ter wêreld, ’n beduidende uitvoerder van [[wyn]] en ook een van [[Suid-Afrika]] se grootste mededingers op die internasionale vrugtemark. == Etimologie == [[Lêer:Expedición de Almagro Pedro Subercaseaux.jpg|duimnael|links|Almagro se ekspedisie suid van Peru na Chili in 1535 en 1536]] [[Lêer:Chili. Provincia Aplissima.jpg|duimnael|Kaart van Chili deur Cornelius van Wytfliet in 1597]] Die herkoms van die woord ''Chili'' is nog steeds onduidelik. Volgens die 17de eeuse Spaanse kroniekskrywer Diego de Rosales,<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 Junie 2000 |accessdate=15 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archive-date=15 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> het die [[Inka]]s die vallei van [[Aconcagua]] “Chili” deur die afleiding van ’n Picunche-stamhoof (“cacique”) se naam ''Tili'' genoem, wie die gebied tydens die verowering deur die Inkas beheers het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Picunche |title=Picunche (people) |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref><ref name="encina">{{es}} {{cite book |author1=Francisco A. Encina |author2=Leopoldo Castedo |title=Resumen de la Historia de Chile |edition=4 |location=Santiago de Chile |page=44 |volume=I |publisher=Zig-Zag |year=1961 |url=http://img242.imageshack.us/img242/6293/chilenameuo6.jpg |accessdate=5 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205171400/http://img242.imageshack.us/img242/6293/chilenameuo6.jpg |archive-date=5 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Ander teorie verwys na die ooreenkoms van Aconcagua se vallei met dié van die Casmarivier in Peru, waar ’n dorp en ’n vallei met die naam ''chili'' geleë was.<ref name="encina" /> Ander teorieë beweer dat Chili se naam afgelei is van ’n inheemse Amerikaanse woord wat óf “einde van die aarde” óf “seemeeue” kon beteken;<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |url=http://ea.grolier.com |title=Chile |encyclopedia=Encyclopedia Americana |publisher=Grolier Online |year=2005 |accessdate=4 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020721154758/http://ea.grolier.com/ |archive-date=21 Julie 2002 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020721154758/http://ea.grolier.com/ |date=21 Julie 2002 }}</ref> van die [[Mapuche]]-woord ''chilli'' wat kon beteken “waar die land eindig”<ref name="hudson">{{en}} {{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html |title=Chile: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |author=Rex A. Hudson |year=1995 |accessdate=4 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625213643/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html |archive-date=25 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> of van die [[Quechua]]-woord ''chiri'', “koud”<ref name="1911britannica">{{en}} "CHILE". Encyclopædia Britannica. 11de uitgawe. 1911.</ref> of ''tchili'', wat óf “sneeu”<ref name="1911britannica" /><ref>{{es}} {{cite encyclopedia |url=//web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=4 Julie 2016}}</ref> óf “die diepste punt van die aarde” beteken.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |author=Neale J. Pearson |url=http://gme.grolier.com |title=Chile |encyclopedia=Grolier Multimedia Encyclopedia |publisher=Scholastic Library Publishing |year=2004 |accessdate=4 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/19990210101840/http://www.gme.grolier.com/ |archive-date=10 Februarie 1999 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990210101840/http://www.gme.grolier.com/ |date=10 Februarie 1999 }}</ref> Nog ’n oorsprong word toegeskryf aan ''chilli'', die onomatopoeise ''cheele-cheele'' — die Mapuche se nabootsing van die gekweel van ’n voël wat plaaslik bekend staan as trile.<ref name="hudson" /><ref>{{es}} {{cite book |author=Miguel de Olivares y González SJ |title=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |editor=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |publisher=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago de Chile |volume=4}}</ref> Die Spaanse [[conquistador]]es het die naam van die Inkas gehoor en die min oorlewendes van Diego de Almagro se eerste Spaanse ekspedisie suid van Peru in 1535 en 1536 het hulself die “manne van Chili” genoem.<ref name="hudson" /> Uiteindelik is Almagro gekrediteer met die universalisasie van die naam ''Chili'', na die sodanige benaming van die Mapocho-vallei.<ref name="encina" /> Die ouer spelling “Chili” is in [[Engels]] gebruik tot ten minste 1900 voordat dit deur “Chile” vervang is.<ref>{{en}} {{cite book |title=Appletons' annual cyclopaedia and register of important events of the year: 1900 |publisher=Appletons |location=New York |page=87 |url=http://archive.org/stream/s3appletonsann05newyuoft#page/87/mode/1up}}</ref> In [[Afrikaans]] en [[Nederlands]] het die naam Chili gebruiklik gebly. == Geskiedenis == <!-- {{Hoofartikel|Geskiedenis van Chili}} --> === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Tulor Settlement Chile.jpg|duimnael|links|Tulor-nedersetting (800 v.C. tot 1100 n.C.) van die Atacameños in die noorde van Chili]] [[Lêer:Cerro Grande de la Compañia 193.jpg|duimnael|Cerro Grande de La Compañía het een van die mees suidelike vestings van die Inka-ryk gehuisves]] Die oudste spore van menslike vestigings is meer as 18&nbsp;500 jaar oud en is in Monte Verde gevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sciencenews.org/article/people-roamed-tip-south-america-18500-years-ago |title=People roamed tip of South America 18,500 years ago |publisher=Science News |author=Bruce Bower |pages=10 |date=26 Desember 2015 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Dit is in die suidelike Sentraal-Chili suidwes van [[Puerto Montt]] geleë en hoort tot die oudste menslike nedersettings op die Amerikaanse vasteland wat ooit gevind is. In oases binne die [[Atacamawoestyn]] van Suid-Peru en Noord-Chili het tussen 8000 en 2000 v.C. die Chinchorro-kultuur bestaan, ’n jagter-versamelaar-volk wat veral vir hul [[mummie]]s bekend staan. Omtrent 2000 v.C. het in die noorde landbou en [[mak maak]] van [[vee]] opgekom. Omtrent 600 n.C. is die Paaseiland deur [[Polinesië|Polinesiese]] volke bevolk wat ná sowat 400 jaar hul bloeitydperk beleef en die bekende [[moai]] opgerig het. Van 1493 tot 1527 het die noorde van die huidige Chili aan die Inka-ryk behoort. Die Mapuche het baie pogings wat die Inkas onderneem het om die gebied te verower, ten spyte van hul gebrek aan staatsorganisasie, suksesvol weerstaan.<ref>{{en}} {{cite book |title=Insight Guides: Chile |url=https://books.google.com/books?id=Nf8SnJ_ZJbkC&pg=PA27 |accessdate=14 Julie 2013 |year=2002 |publisher=Langenscheidt Publishing Group |isbn=978-981-234-890-6 |page=27}}</ref> Hulle het teen Sapa Inka Tupac Yupanqui en sy weermag geveg. Die gevolg van die bloedige drie-dae-konfrontasie wat as die “Slag van die Maule” bekend staan, was dat die Inka se verowering van Chileense gebiede aan die Maule-rivier geëindig het.<ref name="countrystudies">{{en}} {{cite web |url=http://countrystudies.us/chile/85.htm |title=Development and Breakdown of Democracy, 1830–1973 |work=Country Studies |publisher=Library of Congress |date=31 Maart 1994 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> === Die Spaanse koloniale bewind === [[Lêer:Pedro de Valdivia.jpg|duimnael|links|upright|Pedro de Valdivia, die eerste koninklike goewerneur van Chili (1540–1547)]] [[Lêer:Fundacion de Santiago.jpg|duimnael|''Pedro de Valdivia stig Santiago de Chile'' – skildery deur Pedro Lira in 1889]] [[Lêer:Mauricio rugendas - el malon.jpg|duimnael|Die Arauco-oorlog. Die skildery toon ’n vrou wat tydens ’n malón deur Mapuche ontvoer word]] [[Lêer:Lautaro (de Pedro Subercaseaux).jpg|duimnael|links|upright|Lautaro, leier van die Mapuche (1553–1557)]] [[Lêer:Escena Patriótica-Rugendas.jpg|duimnael|Chileense patriotte – skildery deur Johann Moritz Rugendas]] Nadat [[Christophorus Columbus]] die [[Amerikas]] in 1492 vir [[Spanje]] ontdek het, het die [[Europa|Europese]] verkenning en verowering van die twee kontinente begin. In 1520 het die [[Portugal|Portugese]] ontdekkingsreisiger [[Ferdinand Magellaan]] in diens van Spanje die Straat van Magellaan tydens sy omseiling van die wêreld ontdek. Die naaste Europeërs, wat die gebied van Chili bereik het, was Diego de Almagro el Mozo, ’n Spaanse conquistador en mededinger van [[Francisco Pizarro]], en sy gevolgskap. Hulle het in 1535 vanaf Peru vertrek op soek na [[goud]] in die suide, maar is deur die inheemse bevolking teruggedryf. Die eerste blywende Europese nedersetting, Santiago de Chile, is op 12 Februarie 1541 deur Pedro de Valdivia gestig. Sedert 1542 het Chili deel uitgemaak van die Vise-Koninkryk Peru.<ref name="countrystudies" /> Hoewel die [[Spanjaarde]] nie die omvattende goud- en [[silwer]]-rykdom waarna hulle gesoek het gevind het nie, het hulle die landbou-potensiaal van Chili se sentrale vallei ontdek. Dus het Chili ’n belangrike verskaffingsvennoot van landbougoedere vir ander [[Spaanse Ryk|Spaanse kolonies]] geword.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://archive.org/stream/storiadellaguer00caivgoog/storiadellaguer00caivgoog_djvu.txt |title=Bárbaros, page 66. David J. Weber |publisher=Archive.org |accessdate=11 Mei 2018}}</ref> Die Spanjaarde kon danksy die weerstand van die Mapuche-bevolking nie die suidelike gebiede verower nie. Die konflik, wat as die Arauco-oorlog bekend staan, was ’n lang stryd, waarin vreedsame fases met skermutselinge gewissel het. Dit het ’n aanlopende Spaanse kolonisasie van die suide verhoed, aangesien nedersettings en vestings kort ná hul stigting weer deur die inheemse bevolking verwoes is. Een van die bekendste Mapuche-leiers tydens die Arauco-oorlog was [[Galvarino]]. Van 1602 af het die Bío Bío-rivier ''[[de facto]]'' die suidelike grens van die Spaanse kolonie gevorm. Die suksesvolle weerstand deur die Mapuche het die Spanjaarde in 1641 gedwing om hulle onafhanklikheid in die verdrag van Quillín te erken. Daarmee het die Bio Bío-rivier die noordelike grens van die Mapuche-staat geword en die Mapuche die enigste inheemse bevolking van Latyns-Amerika wat in hul eie landgebied geregeer het. Hoewel daar dan ook herhaaldelik onsuksesvolle pogings onderneem is om die gebied te verower, het die grensverloop tot die einde van die koloniale heerskappy bestaan. Eers onder president José Joaquín Pérez, wat in 1861 die “vreedsame sluiting van Araukanië” begin het, het die onafhanklike Republiek Chili die suidelike gebied in 1883 verower. Benewens die stryd teen die inheemse bevolking het ernstige [[aardbewing]]s, [[tsoenami]]s en [[Vulkaan|vulkaniese]] uitbarstings ook die ontwikkeling van dié land belemmer. Baie stede is heeltemal vernietig, soos [[Concepción]] in 1570 en [[Valdivia]] in 1575. Die Chileense kusstede is tydens die 16de en 17de eeue blootgestel aan gereelde aanvalle deur [[Engelse]] seerowers; onder andere het [[Francis Drake]] in 1578 [[Valparaíso]] verower en ’n skip vol Chileense wyn gekaap. In 1609 is die Kapiteinsgeneraliteit Chili gestig wat in afhanklikheid van die Vise-Koninkryk Peru gestaan het. In 1778 het Chili ’n soewereine Kapiteinsgeneraliteit met handelsvryheid binne die Spaanse Koninkryk geword. === Die 19de eeu === [[Lêer:Los Fundadores de Chile.jpg|duimnael|links|Die vier stigters van die Chileense Republiek (v.l.n.r.): José Miguel Carrera, Bernardo O’Higgins, José de San Martín en Diego Portales]] [[Lêer:Battle of Chacabuco.jpg|duimnael|Argentynse en Chileense troepe onder José de San Martín tydens die slag van Chacabuco op 12 Februarie 1817]] [[Lêer:JuraIndependencia.jpg|duimnael|links|''Proklamasie en sweer van die onafhanklikheid van Chili'' – skildery deur Pedro Subercaseaux Errázuriz in 1945]] [[Lêer:Una chingana - Chile.jpg|duimnael|Fiestas Patrias van Chile, 1854]] [[Lêer:Sinking of the Esmeralda during the battle of Iquique.jpg|duimnael|Die ''Esmeralda'' sink tydens die seeslag voor Iquique gedurende die [[Salpeteroorlog]] op 21 Mei 1879]] [[Lêer:Pacifico1879.svg|duimnael|links|upright|Die grensverloop tussen Peru, Bolivië en Chili voor en na die Salpeteroorlog van 1879. Die geskakeerde streke behoort nou aan Chili en Argentinië]] [[Lêer:La révolution au Chili L attaque de Valparaiso 1891.jpg|duimnael|Die Chileense vloot se aanval op Valparaíso tydens die Chileense burgeroorlog van 1891]] Nadat die Spaanse vaderland tydens die [[Napoleontiese Oorloë]] deur [[Frankryk]] beset is en [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] sy broer Josef Bonaparte in 1808 as koning van Spanje aangestel het, het Chili na onafhanklikheid begin streef. Op 18 September 1810 is ’n junta gevorm, wat sy lojaliteit met Ferdinand VII, die afgesette monarg van Spanje, verklaar en ’n outonome republiek binne die Spaanse Ryk geproklameer het. Hierdie datum word as die begin van onafhanklikheidswording in Chili gevier. As gevolg van hierdie ontwikkeling het die beweging vir volle onafhanklikheid onder leierskap van José Miguel Carrera (een van die mees bekende patriotte) en sy twee broers Juan José en Luis Carrera wyer steun ervaar. Spaanse pogings om sy beheer oor sy koloniale ryk in die Amerikas tydens die Reconquista weer in te stel het tot ’n uitgerekte stryd gelei, insluitend binnegevegte onder Bernardo O’Higgins, wat Carrera se leierskap bevraagteken het. Die afwisselende oorlogvoering het voortgeduur tot 1817. Terwyl Carrera in Argentynse ballingskap was, het O’Higgins en die anti-Carrera kohort José de San Martín, held van die Argentynse Onafhanklikheidsoorlog, ’n weermag gelei wat die Andes oorsteek en die rojaliste in Chili verslaan het. Op 12 Februarie 1818 is Chili as ’n onafhanklike republiek geproklameer. Met die patriotte se neerlaag in die slag van Rancagua op 1/2 Oktober 1814 het Spanje weer die mag in Chili oorgeneem, maar in die slag van Chacabuco tussen 12 en 14 Februarie 1817 het ’n Argentyns-Chileense weermag onder generaal José de San Martín die Spanjaarde verslaan. Met die slag van Maipú op 5 April 1818 is die Spaanse heerskappy eindelik beëindig. San Martín het ten gunste van Bernardo O'Higgins afstand van sy presidentskap gedoen. Spanje het die onafhanklikheid van Chili eers op 24 April 1844 amptelik erken. Die politieke opstand het min sosiale veranderinge gebring en die 19de eeuse Chileense gemeenskap het die essensie van die gestratifiseerde koloniale sosiale struktuur bewaar wat grootliks beïnvloed is deur die regerende klas en die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. Die bedanking en selfballingskap van generaal O’Higgins in 1823 het nie ’n einde aan die politieke binnegevegte gebring nie. Die burgerlike konflik met fokus hoofsaaklik op die kwessies van [[antiklerikalisme]] en regionalisme het voortbestaan. Hierdie gebeure het tot die Chileense burgeroorlog van 1829–1830 tussen [[Konserwatisme|konserwatiewe]] Pelucones en die [[Liberalisme|liberaalgesinde]] Pipiolos gelei. Dié konflik is beëindig met die nederlaag van die liberale kragte en die goedkeuring van ’n nuwe grondwet in 1833 wat van krag sou bly tot in 1925. Van 1836 tot 1839 het die Peru-Boliviaanse Konfederasieoorlog teen Bolivië en Peru plaasgevind wat deur die Argentyns-Chileense alliansie gewen is. Ná die oorlog is die Peru-Boliviaanse Konfederasie ontbind en Peru moes sy skuldlas vir die Chileense ondersteuning tydens die onafhanklikheidsoorlog teen Spanje betaal. Ná die opkoms van liberale burgerregtebewegings en geïnspireer deur die [[Revolusiejaar 1848|Europese Rewolusies van 1848]] het die Chileense Rewolusie in April 1851 uitgebreek, toe die liberale gepoog het om die konserwatiewe regering onder president Manuel Montt omver te werp en die Chileense Grondwet van 1833 af te skaf. Ná verskeie gevegte en beleërings teen die einde van Desember 1851 het regeringsmagte die opstand eindelik onderdruk. Op 17 September 1865 het Chili oorlog teen Spanje verklaar, nadat Spanje gepoog het om met militêre ingryping groter invloed in Peru te verkry. Tydens die Spaans-Suid-Amerikaanse oorlog het die seeslae van Papudo en van Abtao by die [[Chiloé-eiland]] plaasgevind. Op 5 Desember 1865 het Peru ’n alliansie met Chili gesluit om teen die gemeenskaplike vyand te veg. Die Spanjaarde het op 31 Maart 1866 die hawestad Valparaíso massief gebombardeer, maar die konflik met Spanje kon eers tydens die verdrae van 1871 en 1883 finaal opgelos word. Tydens die 19de eeu is daar ’n toenemende emigrasie van nie-Spaanse Europeërs ná Chili, waaronder [[Duitsers]], wie se spore veral in die suidelike en sentrale deel van dié land nog gesien kan word (Valdivia, Osorno, Puerto Montt, Puerto Varas, Frutillar, Puerto Natales). Tydens die [[Salpeteroorlog]] van 1879 tot 1884 het Chili die Atacamawoestyn, destyds deel van Bolivië en Peru, [[Lima]] en Peru se kuslyn beset. In die vredesverdrag van 1904 het Bolivië sy vrye toegang tot die Stille Oseaan aan Chili oorhandig. In die verowerde gebiede is later groot koperneerslae gevind: Chuquicamata, die grootste kopermyn ter wêreld, is in dié gebied geleë. Peru het in die verdrag van Ancón die huidige gebiede van Arica, Parinacota en Tarapacá as ’n vergoeding aan Chili oorhandig. Politieke verskille tussen die destydse president van Chili, José Manuel Balmaceda, en die Chileense kongres in Januarie het tot die uitbreek van die Chileense burgeroorlog van 1891 gelei. Dié oorlog het twee kampe gehad: aan die een kant die Chileense weermag, wat die president ondersteun het, en aan die ander kant die Chileense vloot, wat die kongres ondersteun het. Nadat die Chileense vloot die weermag verslaan het, het president Balmaceda selfmoord gepleeg. Ondanks die grensverdrag van 1881 met Argentinië het die grensgeskil in 1893 vererger, omdat die kontrak die Andes as grens vermeld het: Die grenslyn verloop “oor die hoogste berge wat die waterskeiding vorm”. Op sommige gebiede het hierdie definisie tot omstrede resultate gelei. In die noorde het Bolivië met Argentinië ’n deel van die Puna teen [[Tarija]] geruil, nadat Chili die Puna-streek in die Salpeteroorlog beset het. ’n [[Wapenwedloop]] het tussen Chili en Argentinië begin. Slegs deur ’n arbitrasieproses kon die grenskonflik in 1902 beëindig word. [[Patagonië]] en [[Vuurland]] is opnuut verdeel, waarby Chili 54&nbsp;000&nbsp;km² en Argentinië 40&nbsp;000&nbsp;km² ontvang het. Die grensgeskil met Bolivië is in 1904 in ’n vredesverdrag finaal beëindig. Hierdie ooreenkoms is volgens [[internasionale reg]] bindend, maar word gedeeltelik deur Bolivië, wat toegang tot die Stille Oseaan eis, bevraagteken.<ref name="Infobae_2012">{{es}} {{cite web |work=Infobaeinternacional.com |url=http://america.infobae.com/notas/58902-Piera-vuelve-a-negar-una-salida-al-mar-de-Bolivia |title=Piñera vuelve a negar una salida al mar de Bolivia – El mandatario chileno rechazó enérgicamente la demanda del presidente boliviano Evo Morales. Quiere revisar el tratado de límites de 1904 que dejó a su país sin acceso al Pacífico |publisher=america.infobae.com Edición Argentina |date=29 September 2012 |accessdate=4 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124050101/http://america.infobae.com/notas/58902-Piera-vuelve-a-negar-una-salida-al-mar-de-Bolivia |archive-date=24 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="KAS_2004">{{de}} {{cite web |url=https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=dd064e07-2cdf-d595-a739-3197b08a75e7&groupId=252038 |title=Chile, Bolivien, Peru und der Pazifik – ein ewiger Streit |publisher=Konrad Adenauer Stiftung |author=Sonja Ernst, Eva Melis |format=PDF |date=2 April 2004 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> === Die 20ste eeu === [[Lêer:Augusto Pinochet foto oficial.jpg|duimnael|upright|links|[[Augusto Pinochet]], diktator tussen 1973 en 1990]] [[Lêer:FamigliaCastagnaColoniCapitanPastene1910.jpg|duimnael|Italiaanse immigrante in Capitan Pastene in Suid-Chili in 1910]] [[Lêer:Beagle Channel - La Isla de Los Lobos.jpg|duimnael|Die Beagle-kanaal tussen Argentinië en Chili]] [[Lêer:Salvador Allende Gossens-.jpg|duimnael|upright|links|[[Salvador Allende]], president van 1970 tot 1973]] [[Lêer:Canalbeagle.png|duimnael|Kaart van die Beagle-kanaal met die huidige grensverloop]] Chili het tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] neutraal gebly, maar die binnelandse situasie was nog steeds onstabiel. Net twee seeslagte het tydens die Groot Oorlog voor die Chileense kus plaasgevind, waaraan Chili nie deelgeneem het nie: Die [[Slag van Coronel]] op 1 November 1914 en die [[Slag van Más a Tierra]] op 14 Maart 1915; albei tussen die vlotte van die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] en die [[Duitse Keiserryk]]. President Arturo Alessandri is in 1924 deur ’n militêre staatsgreep afgesit. Toe in 1925 ’n nuwe grondwet bekend gestel is, het hy in Maart 1926 egter die mag weer oorgeneem. Tot 1932 kon Carlos Ibáñez del Campo dié land met diktatoriese middels die langste tydperk beheers. In 1932 is die grondwetlike orde herstel en die Radikale Party het in die volgende 20 jaar die sterkste politiese krag geword. Chili is deur die [[Groot Depressie]] van 1929/30 swaar geskud. Die pryse vir die belangrikste uitvoerprodukte koper en salpeter het dramaties getuimel. Van die 1930’s af het ’n stadige herstel in dié land plaasgevind wat in 1938 deur ’n staatsgreeppoging deur die Nasionaal-Sosialistiese Beweging van Chili en die daaropvolgende slagting onderbreek is. Die langste tyd van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Chili uit oorweging vir die talle Duits-Chilene neutraal gebly, maar in 1944 het president Juan Antonio Ríos Morales besluit om aan die kant van die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes]] die oorlog toe te tree. Die invloed op die oorlog was nie juis veel nie. Op 24 Oktober 1945 het Chili ’n stigterslid van die Verenigde Nasies geword,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.un.org/en/about-us/member-states |title=Member States |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> op 31 Desember 1945 ’n lidland van die [[Internasionale Monetêre Fonds]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/external/np/sec/memdir/memdate.htm |title=List of Members |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=13 Junie 2012 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> en die [[Wêreldbank]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/about/leadership/members |title=Member Countries |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> en op 30 April 1948 ’n stigterslid van die [[Organisasie van Amerikaanse Lande]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.oas.org/DIL/treaties_signatories_ratifications_member_states_chile.htm |title=Multilateral Treaties – Chile |publisher=[[Organisasie van Amerikaanse Lande]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Op 22 Mei 1960 is Chili deur die sterkste aardbewing, wat nog ooit waargeneem is, geskud. Dit het tot ’n reusetsoenami gelei wat groot dele van die kus verwoes het en die lewens van meer as 1&nbsp;655 mense geëis het. Van 30 Mei tot 17 Junie 1962 het Chili as gasheer van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|7de FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] opgetree wat deur [[Brasilië]] gewen is. In 1969 het Chili ’n stigtingslid van die [[Andesgemeenskap]] geword, maar het dit in 1976 weer verlaat en is tans ’n geassosieerde lid. Danksy die tydelike ondersteuning van die Christelik-Demokratiese Party het Chili in 1970 die eerste land in Latyns-Amerika geword, waar ’n marxistiese politikus, [[Salvador Allende]], demokraties as staatshoof verkies is. Ná [[Kuba]] was Chili wel die tweede land in die Amerikas onder ’n sosialistiese regering. Dit het gelyk asof die sogenaamde domino-effek, wat in 1954 deur die Amerikaanse president [[Dwight D. Eisenhower]] opgestel is, bevestig word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nps.gov/features/eise/jrranger/quotes2.htm |title=The Quotable Quotes of Dwight D. Eisenhower |publisher=National Park Service |date=5 Desember 2013 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Allende het voortgegaan met die politieke, ekonomiese en sosiale hervormings van sy Christelik-Demokratiese voorganger Eduardo Frei, wat die kopermynbou genasionaliseer en landhervormings begin het, maar uiteindelik het sy pogings om sosialistiese hervormings op ’n vreedsame manier deur te voer tot ekonomiese en politieke chaos gelei. Ná drie jaar is Allende se bewind op 11 September 1973 in ’n bloedige staatsgreep omvergewerp en hy het aansluitend selfmoord gepleeg. Hierdie staatsgreep is tydens [[Richard Nixon]] se presidentskap deur die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] se buitelandse intelligensiediens [[Central Intelligence Agency]] in ’n groot mate ondersteun.<ref>{{en}} {{cite book |author=Lubna Z. Qureshi |title=Nixon, Kissinger, and Allende: U.S. Involvement in the 1973 Coup in Chile |url=https://books.google.de/books?id=alISgQdNY4kC&pg=PA86&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=11 Maart 2026 |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-2655-4 |pages=86–97}}</ref> Tydens Pinochet se bewind het duisende [[menseregte]]skendings soos [[marteling]], [[sluipmoord]]e en ’n onbekende aantal mense wat verdwyn het (''Desaparecidos''), plaasgevind. Veral opposisiepolitici en aanhangers van Allende is in [[konsentrasiekamp]]e aangehou en in die Estadio Nacional de Chile in Santiago de Chile vermoor. In teenstelling hiermee is die liberale ekonomiese strukturele hervormings onder Pinochet hoofsaaklik deur ekonomiese kenners van die Verenigde State ondersteun. In Desember 1978 het die Beagle-konflik tot groot spanning met Argentinië gelei. Op 22 Desember het Argentinië tydens Operasie Soberanía met ’n inval op die vastelandse Chili en die drie onbewoonde eilande Lennox, Picton en Nueva begin. Nadat die Argentynse junta tot ’n bemiddeling deur [[pous Johannes Paulus II]] ingestem het, is die inval ná ’n paar ure gestop. Op 11 September 1980 is ’n nuwe grondwet in ’n omstrede volkstemming aangeneem en generaal Pinochet het vir ’n termyn van agt jaar die president van die republiek geword. Nadat Pinochet die oppergesag oor dié land verkry het, het ’n paar honderd Chileense rewolusionêre by die Sandinistiese weermag in [[Nicaragua]], guerrilla-magte in Argentinië of oefenkampe in Kuba, [[Oos-Europa]] en [[Noord-Afrika]] aangesluit. Tydens die [[Falklandoorlog]] van 1982 het Chili die [[Verenigde Koninkryk]] teen Argentinië ondersteun<ref>{{en}} {{cite book |author=Lawrence Freedman |title=The Official History of the Falklands Campaign |publisher=Routledge |location=New York |year=2005 |isbn=978-0-415-36431-7 |url=http://books.google.co.uk/books?id=PSsxmXWChqIC&lpg=PP1&pg=PA397 |pages=397}}</ref> en ná die Argentynse neerlaag is die vriendskap- en vredesverdrag in 1984 tussen Chili en Argentinië onderteken. In 1988 het 55% van die Chilene in ’n referendum teen ’n verdere ampstermyn van Pinochet gestem. Chili was tot in 1990, toe die eerste vrye verkiesings gehou is, onder die militêre bewind van generaal Augusto Pinochet. In November 1994 het dié land by die [[APEC]] aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies |title=Member Economies |publisher=[[APEC]] |accessdate=11 Maart 2026 |archive-date=28 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928160451/http://apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies |url-status=dead }}</ref> Op 1 Januarie 1995 het Chili ’n stigterslid van die [[Wêreldhandelsorganisasie]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Members and Observers |publisher=[[Wêreldhandelsorganisasie]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> === Die 21ste eeu === [[Lêer:Mina San José - Los 33 in the Blue Room at Presidential Palace with President and First Lady - Gobierno de Chile.jpg|duimnael|links|''Los 33'' poseer saam met die destydse Chileense president Sebastián Piñera en die eerste dame Cecilia Morel in die presidensiële paleis op 24 Oktober 2010]] [[Lêer:Five Chilean presidents between 1990 and 2022.jpg|duimnael|Die destyds vyf demokraties verkose Chileense presidente sedert 1990 (v.l.n.r.): Ricardo Lagos (2000–2006), [[Michelle Bachelet]] (2006–2010 en 2014–2018), Sebastián Piñera (2010–2014 en 2018–2022), Patricio Aylwin (1990–1994) en Eduardo Frei Ruiz-Tagle (1994–2000) tydens die 200-jaar-viering van Chili se onafhanklikheid in 2010]] Op 23 Mei 2008 was Chili ’n stigterslid van die [[Unie van Suid-Amerikaanse Nasies]] en op 23 Februarie 2010 van die [[Gemeenskap van Latyns-Amerikaanse en Karibiese Lande]]. Op 27 Februarie 2010 het ’n sterk aardbewing groot dele van die infrastruktuur in die suide van dié land vernietig en tot ’n tsoenami gelei wat die lewe van meer as 500 mense geëis het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8540289.stm |title=Massive earthquake strikes Chile |publisher=[[BBC]] |date=28 Februarie 2010 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Op 7 Mei 2010 het Chili by die [[OESO]] aangesluit en sodoende ná [[Meksiko]] die tweede Latyns-Amerikaanse lidland van dié organisasie geword.<ref name="Chili_OESO">{{en}} {{cite web |url=https://www.oecd.org/chile/chilesaccessiontotheoecd.htm |title=Chile's accession to the OECD |publisher=[[OESO]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Chili het wêreldwye simpatie ontvang vir die suksesvolle redding van 33 vasgekeerde mynwerkers (''Los 33'', letterlik “Die 33”) in 2010. Op 5 Augustus 2010 het die toegangstonnel van die San Jose koper- en goudmyn in die Atacamawoestyn, naby Copiapó in die noorde van Chili, ingestort en 33 mans 700 meter onder die grond vasgekeer. ’n Reddingspoging is deur die Chileense regering van stapel gestuur; die mynwerkers is 17 dae later opgespoor. Al 33 mans is op 13 Oktober 2010 binne 24 uur na die oppervlak gebring, ’n moeisame taak wat op televisie oor die hele wêreld uitgesaai is.<ref name="usstatedep">{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm |title=Background Note: Chile |publisher=Bureau of Western Hemisphere Affairs, United States Department of State |date=16 Desember 2011 |accessdate=11 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503134938/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm |archive-date=3 Mei 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Op 16 September 2015 het ’n sterk aardbewing by Illapel wat 8,3 op die [[moment-magnitude-skaal]] gemeet het ’n tsoenami veroorsaak en die lewe van 12 mense geëis. Daar was binne ’n kort tydjie ’n tweede aardbewing wat meer as 8,0 op die moment-magnitude-skaal gemeet het ná die een op 1 April 2014 met 8,2 naby Iquique. In 2019/20 is landswye protes in reaksie op die Santiago-moltrein se verhoogde vervoerkoste, die toenemende lewenskoste, privatisering en die toenemende ongelykheid in dié land aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/10/26/chile-protests-more-than-one-million-bring-santiago-to-a-halt/ |title=Chile protests: More than one million bring Santiago to a halt |publisher=[[Al Jazeera]] |author=Naomi Larsson |date=26 Oktober 2019 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Op 15 November het die meeste politieke partye in die nasionale vergadering ’n ooreenkoms onderteken vir ’n nasionale referendum in April 2020 vir die opstel van ’n nuwe grondwet, wat later weens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] na Oktober uitgestel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/19/one-month-on-protests-in-chile-persist-despite-govt-concessions/ |title=One month on: Protests in Chile persist despite gov't concessions |publisher=[[Al Jazeera]] |author=Sandra Cuffe |date=19 November 2019 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Op 25 Oktober 2020 het 78,28% van die Chilene ten gunste van ’n nuwe grondwet gestem, terwyl 21,7% dié voorstel verwerp het. Die kiesersopkoms was 51%. Tussen 15 en 16 Mei 2021 is ’n verkiesing vir die Grondwetlike Konvensie gehou.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |title=Presidente Piñera promulga reforma que posterga elecciones al 15 y 16 de mayo |publisher=El Mostrador |date=6 April 2021 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Op 19 Desember 2021 is die kandidaat van die linkse koalisie, die 35-jaarige [[Gabriel Boric]], tot Chili se nuwe president verkies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941 |title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president |publisher=[[BBC]] |date=20 Desember 2021 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Hy is op 11 Maart 2022 as opvolger van [[Sebastián Piñera]] ingesweer en het sodoende dié land se jongste president geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/11/gabriel-boric-chile-president-new-era |title=Gabriel Boric, 36, sworn in as president to herald new era for Chile |publisher=[[The Guardian]] |date=11 Maart 2022 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Van Gabriel Boric se 24-kabinetslede was 14 vroue.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women |title=Chile’s president-elect names progressive, majority-women cabinet |publisher=[[The Guardian]] |date=21 Januarie 2022 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Tydens die presidentsverkiesing op 14 Desember 2025 is die konserwatiewe [[José Antonio Kast]] tot president verkies en het die hoogste absolute aantal stemme in die geskiedenis van Chili op hom verenig, wat as ’n aansienlike skuif na regs beskou word.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.dw.com/es/kast-gana-en-chile-sigue-el-giro-a-la-derecha-en-américa-latina/a-75181161 |title=Kast gana en Chile: el giro a la derecha de América Latina |publisher=Deutsche Welle |author=Oliver Pieper |date=16 Desember 2025 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Op 11 Maart 2026 het hy by Boric as president oorgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/world/americas/chiles-kast-take-office-biggest-right-wing-shift-decades-2026-03-11/ |title=Chile's Kast sworn in as president in biggest right-wing shift in decades |publisher=[[Reuters]] |authors=Alexander Villegas, Fabian Cambero |date=11 Maart 2026 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> == Geografie == <!-- {{Hoofartikel|Geografie van Chili}} --> [[Lêer:The three areas of Chile.svg|duimnael|links|Kaart van die drie gebiede waarin die Chileense grondgebied verdeel word: {{sleutel|blue|Vastelandse Chili}} {{sleutel|red|Eilandse Chili}} {{sleutel|green|Antarktiese Chili}}]] [[Lêer:ValleLuna-002.jpg|duimnael|Die [[Atacamawoestyn]] in die noorde van Chili word as die droogste woestyn op aarde beskou]] [[Lêer:Ojos del Salado summit.jpg|duimnael|Die Chileense bergpiek van [[Ojos del Salado]] soos vanaf die Argentynse s’n gesien. Ojos del Salado is die hoogste vulkaan ter wêreld asook die hoogste berg in Chili]] Chili strek op die Suid-Amerikaanse kontinent oor ’n lengte van 4&nbsp;275&nbsp;km in ’n noord-na-suidrigting langs die Andes en die kus van die Stille Oseaan (saam met die Antarktiese deel meer as 8&nbsp;000&nbsp;km), terwyl dié land gemiddeld net 180&nbsp;km wyd is. Die nouste stuk op die vasteland is 90&nbsp;km en die wydste stuk 440&nbsp;km breed. Die kus word in die suide deur fjorde, inlate, kanale, draai skiereilande en eilande, waarvan Chiloé-eiland die grootste is, oorheers, en strek tot die Straat van Magellaan wat Vuurland (''Tierra del Fuego'') van die Patagoniese vasteland skei. Die ylbevolkte noorde van dié land word gekenmerk deur die Atacamawoestyn, met die toerisme-aantreklikheid [[Valle de la Luna (Chili)|Valle de la Luna]]. Dié ylbevolkte woestyn se droë klimaat is geskik vir [[Sterrekunde|sterrekundige]] instellings soos die [[Paranal-sterrewag]], wat aan die [[Europese Suidelike Sterrewag]] behoort. As gevolg van sy lengte is Chili een van die langste lande ter wêreld wat in ’n noord-suidrigting strek en die mees suidelike land op ’n vasteland geleë.<ref>{{en}} {{cite book |author=Robert Collin |title=Trash Talk: An Encyclopedia of Garbage and Recycling around the World |url=https://archive.org/details/trashtalkencyclo0000unse |date=2015 |page=[https://archive.org/details/trashtalkencyclo0000unse/page/121 121]}}</ref> Aan die Straat van Magellaan teenoor Vuurland is [[Punta Arenas]] geleë wat soms as die suidelikste stad ter wêreld beskou word en net suid van Vuurland is [[Kaap Hoorn]] geleë, die suidelikste punt van Suid-Amerika, waar die Atlantiese Oseaan en die Stille Oseaan ontmoet. Die totale lengte van die grenslyn is 6&nbsp;329&nbsp;km, waarvan 3&nbsp;141&nbsp;km die gemeenskaplike grens met Argentinië in die ooste vorm. Die Argentyns-Chileense grens is die langste een in Suid-Amerika en die derde langste ter wêreld ná dié tussen Kanada en die Verenigde State asook dié tussen [[Kasakstan]] en [[Rusland]]. In die noorde word Chili deur Peru (160&nbsp;km) en in die noordooste deur Bolivië (861&nbsp;km) begrens. Die eilande wat onder die beheer van Chili val sluit in die afgeleë Paaseiland in die Stille Oseaan, sowat 3&nbsp;526&nbsp;km wes van die Chileense vasteland, asook die Sala y Gómez-, Robinson Crusoe- en die [[Juan Fernández-eilande]]. Die Paaseiland het saam met die Sala y Gómez-eiland in 1888 onder Chileense beheer gekom. Die grootste metropolitaanse gebied vorm deel van die hoofstad Santiago de Chile, waar 40% van Chili se bevolking saamgetrek is. Ander groot stede sluit in [[Valparaíso]], [[Concepción]], [[La Serena]], [[Antofagasta]] en [[Temuco]]. === Streke === Chili bestaan uit 15 streke, 54 provinsies en 346 distrikte. Chili maak daarnaas ook aanspraak op ’n gedeelte van Antarktika (''Antártica Chilena''), alhoewel hierdie vasteland algemeen as supranasionaal en besit van die wêreldgemeenskap beskou word. <center> {|class="wikitable sortable col1izq col2izq col3izq col4der col5der" !colspan=6|Streke van Chili |- !Nommer !!Streek !!Hoofstad !!Oppervlakte (km²) !!Bevolking !!Administratiewe kaart |- |XV ||[[Lêer:Flag of Arica y Parinacota, Chile.svg|22x20px|border|Arica y Parinacota, Chili]] [[Gewes van Arica en Parinacota|Arica en Parinacota]] ||[[Arica]] ||16&nbsp;873,3 ||213&nbsp;816 ||rowspan=16|[[Lêer:Mapa administrativo de Chile.png|senter|260px|Administratiewe kaart van Chili]] |- |I ||[[Lêer:Flag of Tarapaca, Chile.svg|22x20px|border|Tarapacá, Chili]] [[Gewes van Tarapacá|Tarapacá]] ||[[Iquique]] ||42&nbsp;225,8 ||300&nbsp;021 |- |II ||[[Lêer:Flag of Antofagasta Region, Chile.svg|22x20px|border|Antofagasta, Chili]] [[Gewes van Antofagasta|Antofagasta]] ||[[Antofagasta]] ||126&nbsp;049,1 ||547&nbsp;463 |- |III ||[[Lêer:Flag of Atacama, Chile.svg|22x20px|border|Atacama, Chili]] [[Gewes van Atacama|Atacama]] ||[[Copiapó]] ||75&nbsp;176,2 ||292&nbsp;054 |- |IV ||[[Lêer:Flag of Coquimbo Region, Chile.svg|22x20px|border|Coquimbo, Chili]] [[Gewes van Coquimbo|Coquimbo]] ||[[La Serena]] ||40&nbsp;579,9 ||707&nbsp;654 |- |V ||[[Lêer:Flag of Valparaiso Region, Chile.svg|22x20px|border|Valparaíso, Chili]] [[Gewes van Valparaíso|Valparaíso]] ||[[Valparaíso]] ||16&nbsp;396,1 ||1&nbsp;734&nbsp;917 |- |RM ||[[Lêer:Flag of the Metropolitan Region, Chile.svg|22x20px|border|Metropolitana de Santiago, Chili]] [[Gewes Metropolitana de Santiago|Metropolitana de Santiago]] ||[[Santiago de Chile|Santiago]] ||15&nbsp;403,2 ||6&nbsp;685&nbsp;685 |- |VI ||[[Lêer:Flag of O'Higgins Region, Chile.svg|22x20px|border|Libertador General Bernardo O'Higgins, Chili]] [[Gewes del Libertador General Bernardo O'Higgins|Libertador General Bernardo O'Higgins]] ||[[Rancagua]] ||16&nbsp;387,0 ||877&nbsp;784 |- |VII ||[[Lêer:Flag of Maule, Chile.svg|22x20px|border|Maule, Chili]] [[Gewes van Maule|Maule]] ||[[Talca]] ||30&nbsp;296,1 ||968&nbsp;336 |- |VIII ||[[Lêer:Flag of Biobío Region, Chile.svg|22x20px|border|Bíobío, Chili]] [[Gewes van Biobío|Biobío]] ||[[Concepción]] ||37&nbsp;068,7 ||1&nbsp;971&nbsp;998 |- |IX ||[[Lêer:Flag of La Araucania, Chile.svg|22x20px|border|La Araucanía, Chili]] [[Gewes de la Araucanía|La Araucanía]] ||[[Temuco]] ||31&nbsp;842,3 ||913&nbsp;065 |- |XIV ||[[Lêer:Flag of Los Ríos, Chile.svg|22x20px|border|Los Ríos, Chili]] [[Gewes de Los Ríos|Los Ríos]] ||[[Valdivia]] ||18&nbsp;429,5 ||364&nbsp;592 |- |X ||[[Lêer:Flag of Los Lagos Region, Chile.svg|22x20px|border|Los Lagos, Chili]] [[Gewes de Los Lagos|Los Lagos]] ||[[Puerto Montt]] ||48&nbsp;583,6 ||798&nbsp;141 |- |XI ||[[Lêer:Flag of Aysen, Chile.svg|22x20px|border|Aisén del General Carlos Ibáñez del Campo, Chili]] [[Gewes de Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo|Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo]] ||[[Coyhaique]] ||108&nbsp;494,4 ||99&nbsp;609 |- |XII ||[[Lêer:Flag of Magallanes y la Antártica Chilena, Chile.svg|22x20px|border|Magallanes y la Antártica Chilena, Chili]] [[Gewes de Magallanes y de la Antártica Chilena|Magallanes y Antártica Chilena]]^''(1)'' ||[[Punta Arenas]] ||132&nbsp;297,2 ||159&nbsp;468 |- !colspan=2|Chili !!Santiago !!756&nbsp;102,4 !!16&nbsp;634&nbsp;603 |} : ''⁽¹⁾<span style="font-size:95%;"> insluitend Antártica Chilena, met ’n totale oppervlakte van 1&nbsp;382&nbsp;554,8&nbsp;km²</span>'' </center> === Metropolitaanse gebiede === <center> {| class="wikitable" cellspacing="2" cellpadding="2" style="width:55%;" !style="text-align:center;" colspan="11"|Die grootste Metropolitaanse gebiede van Chili (Sensus van 2012) |- !rowspan=11 width:150|<br /> [[Lêer:Vista Panorámica de Santiago (Sanhattan).jpg|135px|Gran Santiago]]<br />[[Santiago de Chile|Gran Santiago]] [[Lêer:Porto de Valparaiso - Chile - by Sérgio Schmiegelow.jpg|border|135px|Gran Valparaíso]]<br />[[Valparaíso|Gran Valparaíso]] ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Nommer ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Naam ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Streek ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Bevolking ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Nommer ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Naam ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Streek ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Bevolking !rowspan=11 width:150|<br /> [[Lêer:Vuelo sobre Concepción.jpg|135px|Concepción]]<br />[[Concepción|Gran Concepción]] [[Lêer:La Serena constraste.jpg|135px|La Serena]]<br />[[La Serena|Gran La Serena]] |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|1||align=left|[[Santiago de Chile|Gran Santiago]] || RM ||align=center|6&nbsp;683&nbsp;852 | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|6||align=left|[[Temuco|Gran Temuco]] || IX ||align=center|339&nbsp;664 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|2||align=left|[[Valparaíso|Gran Valparaíso]] || V ||align=center|930&nbsp;220 | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|7||align=left|[[Iquique|Gran Iquique]] || I ||align=center|278&nbsp;251 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|3||align=left|[[Concepción|Gran Concepción]] || VIII ||align=center|922&nbsp;491 | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|8||align=left|[[Rancagua|Gran Rancagua]] || VI ||align=center|276&nbsp;527 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|4||align=left|[[La Serena|Gran La Serena]] || IV ||align=center|412&nbsp;586 | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|9||align=left|[[Puerto Montt]] || X ||align=center|266&nbsp;060 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|5||align=left|[[Antofagasta]] || II ||align=center|346&nbsp;126 | style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|10||align=left|[[Chillán]] || XV ||align=center|204&nbsp;180 |} </center> === Klimaat === Chili se klimaatsones strek vanaf die wêreld se droogste woestyn in die noorde oor Mediterreense klimaat in die sentrum, vogtige subtropiese klimaat op Paaseiland tot Oseaniese klimaat, insluitende bergtoendra en [[gletser]]s in die ooste en suide.<ref name="BBC-Chile" /> Volgens die Köppen-stelsel huisves Chili binne sy grense minstens sewe groot klimatiese subtipes. In die meeste van dié land kom vier seisoene voor: [[somer]] (Desember tot Februarie), [[herfs]] (Maart tot Mei), [[winter]] (Junie tot Augustus) en [[lente]] (September tot November). === Flora en fauna === [[Lêer:Vultur gryphus (8389980431).jpg|duimnael|links|upright|’n [[Andiese kondor]] in die Chileense Andes]] [[Lêer:Lapageria rosea.jpg|duimnael|upright|Die Chileense wasklok is die nasionale bloom van Chili]] [[Lêer:Magellanic Penguin.jpg|duimnael|links|upright|[[Magellaanpikkewyn]]ne naby [[Punta Arenas]]]] [[Lêer:Jubaea chilensis Hyères gross.jpg|duimnael|upright|’n Chileense heuningpalm]] Weens sy enorme uitbreiding van meer as 4000&nbsp;km beskik Chili oor ’n groot aantal [[Bioom|biome]]. In die noorde is die Atacamawoestyn geleë: die droogste gebied op aarde. Hier groei veral plante soos kaktusse (''[[Cactaceae]]'') en [[sukkulent]]e. Ander plante kan net in die Andes of langs die kus groei. Elke paar jaar word die Atacamawoestyn ná sterk [[reën]]val vir ’n paar dae deur miljoene blomme oortrek en staan dan as Bloeiende Atacamawoestyn (''Desierto Florido'') bekend. Langs die koue kuslyn van Noord-Chili hou [[Humboldt-pikkewyn]]e (''Spheniscus humboldti''), [[Pelikaan|pelikane]] (''Pelecanus'') en Patagoniese seeleeue (''Otaria flavescens''). Verder suid sluit die [[steppe]] met droë grasland aan wat veral plante soos Yareta (''Azorella compacta'') en Boldo-struike (''Peumus boldus''), asook diere soos guanacos (''Lama guanicoe'') huisves. Binne die kusgebergtes en die Andes groei miswoude, waar boomvarings (''Cyatheales'') voorkom. Hier leef veral vicuñas (''Vicugna vicugna'') en Andiese herte (''Hippocamelus''). Die Andiese hert word saam met die [[Andiese kondor]] (''Vultur gryphus'') op die Chileense wapen vertoon. Daarbenewens kom hier ook chinchillas en [[poema]]s (''Puma concolor'') voor. In die woude leef veral [[Hertagtiges]] (''Cervidae''), Chileense woudkatte (''Leopardus guigna''), vosse en kolibries (''Trochilidae''). Die Andiese kondor is een van die grootste [[voëls]] ter wêreld en Chili se nasionale voël. Hy is byna oor die hele gebied van Chili versprei. In Sentraal-Chili groei bome soos die heuningpalm (''Jubaea chilensis'') en Araucariaceae. [[Flamink]]e (''Phoenicopteridae'') kom veral aan die sentrale soutmere voor. In Suid-Chili kom gematigde [[reënwoud]]e voor, waar bome soos sipresse (''Cupressus''), dennebome (''Pinus''), lorke (''Larix''), populierbome (''Populus'') en Antarktiese skynbeuke (''Nothofagus antarctica'') groei. Hier leef veral diere soos die Patagoniese seeleeue en Magellaanpikkewynne (''Spheniscus magellanicus''). Patagonië bestaan uit uitgestrekte steppes en halfwoestyne, aan die suidwestelike kus kom die sogenaamde Magellaanse Tundra voor. Groot dele van die streke Aisén en Magallanes is met ys bedek, sodat daar geen plantegroei meer gevind kan word nie. Vuurland word deur groot moerasse gekenmerk. Hier groei net ’n paar bome soos die Lenga-Suidbeuke (''Nothofagus pumilio''), Magellan-Suidbeuke (''Nothofagus betuloides'') en Coihue-Suidbeuke (''Nothofagus dombeyi''). In die droë suide van Vuurland leef [[uile]]s (''Strigiformes''), Magellaanvosse (''Lycalopex culpaeus'') en Darwin se nandoes (''Rhea darwinii''). == Politiek == <!-- {{Hoofartikel|Politiek van Chili}} --> === Uitvoerende gesag === [[Lêer:José Antonio Kast en 2025 (cropped2).jpg|duimnael|links|upright|José Antonio Kast, die huidige president van Chili]] [[Lêer:Constitución Política de la República de Chile 1980.jpg|duimnael|upright|Vlag en grondwet van Chili]] Volgens die grondwet van 1980 is Chili ’n unitêre presidensiële grondwetlike republiek met die [[president]] as regeringshoof en hoogste verteenwoordiger van dié staat. Dié huidige grondwet is in 1980 onder Augusto Pinochet se [[diktatorskap]] uitgewerk en in ’n omstrede referendum op 11 September 1980, wat nie demokratiese vereistes voldoen het nie, goedgekeur. Sedertdien is dié grondwet verskeie kere verander, die laaste keer in 2005, waar Pinochet se laaste ondemokratiese verskynsels verwyder is. Onder andere is die posisies van aangestelde senatore en senatore vir die lewe asook die president se reg om die hoofbevelvoerders van die gewapende magte te onttrek verwyder en die president se ampstermyn van ses tot vier jaar verkort.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4157908.stm |title=Chile scraps Pinochet-era system |publisher=[[BBC]] |date=16 Augustus 2005 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Die Palacio de La Moneda huisves die setel van die Chileense president. Die Chileense president word vir ’n ampstermyn van vier jaar verkies, waarby ’n tweede ampstermyn moontlik is, maar nie onmiddellik daaropvolgend nie. Dié president is verantwoordelik vir beide die regering en die staatsadministrasie. Dié president, volgens die Amerikaanse model gelyktydig [[eerste minister]], benoem sy regering wat uit ministers, ondersekretarisse, streeksintendante (een vir elke streek) en provinsiale goewerneurs (een vir elke provinsie) bestaan. Dié president kan dekrete uitvaardig wat deur die wet bekragtig word. Daarbenewens kan hy die opperbevelhebber van die gewapende magte benoem. {{Sienook|Chileense Lugmag}} === Wetgewende gesag === [[Lêer:Congresschile.jpg|duimnael|links|Die nasionale kongres se setel in Valparaíso]] [[Lêer:BCNChile CuentaPublica 20120521 F056-O.jpg|duimnael|President Sebastián Piñera (2010–2014 en 2018–2022) spreek die Chileense parlement toe]] Die nasionale kongres (''Congreso Nacional'') bestaan uit twee kamers: die huis van afgevaardigdes (''Cámara de Diputados'') met 120 lede en die senaat (''Senado'') met 38 senatore. Senatore dien vir agt jaar met gesteierde terme, terwyl afgevaardigdes elke vier jaar verkies word. Beide die afgevaardigdes en die senatore word direk deur die bevolking verkies. Vir die afgevaardigdes se verkiesings bestaan Chili uit 60 kiesafdelings, waar elke vier jaar twee afgevaardigdes gekies word. Die eerste geplaaste partyalliansie stuur beide afgevaardigdes, wanneer dit twee keer soveel stemme as die opposisie se koalisie bereik. Hierdie binomiale kiesstelsel verhoed dat kleiner partye tot die parlement verkies word. Die verkose senatore is van 19 kiesafdelings afkomstig. Elk van die twaalf streke en die hoofstad vorm ten minste een kiesafdeling. Die streke V, VII, VIII, IX, X en die hoofstad word verdeel in twee kiesafdelings. Elke vier jaar word die helfte van die senatore vir ’n termyn van agt jaar verkies. === Regsprekende gesag === [[Lêer:Tribunal Constitucional de Chile, 2012.jpg|duimnael|links|Die Grondwetlike Hof van Chili]] [[Lêer:Tribjusticiacl.jpg|duimnael|Die Hooggeregshof se setel in Santiago de Chile]] Die Hooggeregshof van Chili is die ''Corte Suprema de Chile'', ’n kollegiale hof bestaande uit 21 regters. Die regters word deur die regters van die Hooggeregshof genomineer en deur die president vir die lewe aangestel. Onder die Hooggeregshof is die Appèlhof gevestig. Daarbenewens beskik Chili oor 17 plaaslike appèlhowe. As gevolg van juridiese hervormings volgens die Amerikaanse model in Junie 2005 is die take van die aanklaer (staatsaanklaer) en die regter geskei. As deel van hierdie hervorming word verhore nou in die openbaar en mondeling uitgevoer, in plaas van die vorige skriftelike uitvoering. Verweerders met ’n lae inkomste kan ’n openbare verdediger in diens neem. Vir hierdie nuwe juridiese hervormings is 300 nuwe hofgeboue in talle Chileense stede landwyd opgerig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.chileangovernment.cl/index.php?id=448&option=com_content&task=view |publisher=Chileense regering |title=President Lagos: We can make a greater effort to make yesterday's and today's trials equally just |accessdate=23 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423171251/http://www.chileangovernment.cl/index.php?id=448&option=com_content&task=view |archive-date=23 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Grondwetlike Hof (''Tribunal Constitucional'') is verantwoordelik vir die monitering van die parlement se wette op grondwetlikheid. === Buitelandse beleid === [[Lêer:Foreign relations of Chile.svg|duimnael|links|Buitelandse betrekkinge van Chili: {{sleutel|#006680|Chili}} {{sleutel|#008000|Lande met diplomatieke betrekkinge en Chileense ambassade in die land}} {{sleutel|#00AA88|Lande met diplomatieke betrekkinge en ’n ambassade in Chili, maar geen Chileense ambassade}} {{sleutel|#8DD35F|Lande met diplomatieke betrekkinge maar sonder ambassadeurs}} {{sleutel|#cccccc|Lande wat tans geen diplomatieke betrekkinge onderhou nie}}]] [[Lêer:Llegada a Residencia Oficial de Los Pinos (20558749092).jpg|duimnael|Die destydse Chileense president Michelle Bachelet tydens ’n staatsbesoek saam met die Meksikaanse president Enrique Peña Nieto in 2015]] [[Lêer:Dilma Bachelet 2011.jpg|duimnael|Michelle Bachelet en [[Dilma Rousseff]] op 15 Desember 2011]] Chili se buitelandse beleid word deur die president se politiek gekenmerk en deur die ministerie van buitelandse sake bestuur. Sedert die vroeë dekades ná sy onafhanklikheid het Chili altyd ’n aktiewe betrokkenheid by buitelandse sake gespeel. Die buitelandse beleid word veral deur die lidmaatskap in internasionale organisasies gekenmerk. Chili is ’n stigtingslid van die Verenigde Nasies, Gemeenskap van Latyns-Amerikaanse en Karibiese Lande, Organisasie van Amerikaanse Lande, Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande, Unie van Suid-Amerikaanse Nasies, OPANAL en die Rio-groep. Daarbenewens het Chili in 1973 by die [[Beweging van Onverbonde Lande]] en in 2010 by die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO)<ref name="Chili_OESO" /> aangesluit en is ’n geassosieerde lid van beide die [[Andesgemeenskap]] en [[Mercosur]]. Danksy Chili se geassosieerde lidmaatskap by Mercosur kan dié land eie handelsooreenkomste met ander lande sluit. Sulke ooreenkomste is onder andere met die [[Europese Unie]], [[Japan]], [[Kanada]], Meksiko, [[Nieu-Seeland]], [[Suid-Korea]], die Verenigde State en die [[Volksrepubliek China]] onderteken. Sedert Chili se demokratisering sedert 1990 het dié land ’n aantal konflikte met Argentinië en Peru opgelos wat die grenslyne by die Beagle-kanaal en die Fitz Roy-massief betref. In teenstelling daarmee is die konflik met Bolivië oor verlore grondgebied uit die Salpeteroorlog nog steeds onopgelos. As gevolg daarvan is Bolivië die enigste land van die Amerikas waarmee Chili geen diplomatiese betrekkinge onderhou nie. Eers ná die redding van 33 mynwerkers in 2010, waaronder daar een Boliviër was, het die presidente van albei lande vir die eerste keer in dekades ontmoet.<ref name="countrystudies" /> == Ekonomie == <!-- {{Hoofartikel|Ekonomie van Chili}} --> === Algemene oorsig === [[Lêer:Chile and Latin America GDP Average.png|duimnael|links|Chileense (blou) en die gemiddelde Latyns-Amerikaanse (oranje) [[Lys van lande volgens BBP (nominaal) per capita|BBP per kapita]] (1950–2017)]] [[Lêer:Vista Parcial de Santiago de Chile 2013.jpg|duimnael|Stadshorison van Santiago de Chile, die ekonomiese sentrum van Chili]] Chili is een van Suid-Amerika se mees stabiele en welvarende nasies<ref name="BBC-Chile" /> en voorste Latyns-Amerikaanse land in menslike ontwikkeling, mededingendheid, inkomste per kapita, globalisering, ekonomiese vryheid, en ’n lae persepsie van korrupsie.<ref name="hdrstats.undp.org" /> Hoewel Chili volgens die [[Gini-koëffisiënt]] ’n hoë ekonomiese ongelykheid het,<ref name="casen">{{en}} {{cite web |url=http://www.mideplan.cl/final/bajar.php?path=casen2006regional&id=Imp_Distrib.pdf |title=Encuesta Casen |publisher=Mideplan |year=2007 |accessdate=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402113312/http://www.mideplan.cl/final/bajar.php?path=casen2006regional&id=Imp_Distrib.pdf |archive-date=2 April 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> is dit naby aan die plaaslike gemiddelde.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.lyd.com/wp-content/files_mf/pi110690.pdf |title=Inequality: Chile’s Real Position |access-date= 9 Januarie 2016 |archive-date= 3 Desember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203000547/http://www.lyd.com/wp-content/files_mf/pi110690.pdf |url-status=dead}}</ref> Sedert Julie 2013 word Chili deur die [[Wêreldbank]] as ’n “hoë-inkomste ekonomie” beskou.<ref name="wb">{{en}} {{cite web |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications |title=How We Classify Countries |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530040237/http://data.worldbank.org/about/country-classifications |archive-date=30 Mei 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=":75">{{en}} {{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519 |title=Country and Lending Groups – High-income economies ($12,616 or more) |publisher=[[Wêreldbank]] |date=1 Julie 2013 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref><ref name=":76">{{en}} {{cite web |title=GNI per capita, Atlas method (current US$) |url=http://api.worldbank.org/datafiles/NY.GNP.PCAP.CD_Indicator_MetaData_en_EXCEL.xls |publisher=[[Wêreldbank]] |location=Washington, D.C. |date=1 Augustus 2013 |accessdate=8 Mei 2020 |format=xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508214517/http://api.worldbank.org/datafiles/NY.GNP.PCAP.CD_Indicator_MetaData_en_EXCEL.xls |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2006 het Chili dié land met die hoogste [[Lys van lande volgens BBP (nominaal) per capita|nominale BBP per kapita]] in Latyns-Amerika geword.<ref name="weforum.org">{{en}} {{cite web |url=http://www.weforum.org/pdf/GCR09/GCR20092010fullrankings.pdf |title=Table 4: The Global Competitiveness Index 2009–2010 rankings and 2008–2009 comparisons |work=The Global Competitiveness Index 2009–2010 |publisher=[[Wêreldekonomiese Forum]]}}</ref> Chili het die hoogste graad ekonomiese vryheid in Suid-Amerika (posisie sewe wêreldwyd), vanweë sy onafhanklike en doeltreffende regstelsel en omsigtige openbare finansiële bestuur.<ref name=iefhf>{{en}} {{cite web |title=Chile |url=https://www.heritage.org/index/country/chile |work=Index of Economic Freedom |publisher=Heritage Foundation |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> In Mei 2010 het Chili die eerste Suid-Amerikaanse land geword wat by die OESO aangesluit het.<ref name="Chili_OESO" /> Belastinginkomste, gesamentlik 20,2% van die BBP in 2013, was die tweede laagste onder die 34 OESO-lande en die laagste in 2010.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.compareyourcountry.org/tax-revenues?cr=oecd&cr1=oecd&lg=en&page=0# |title=Compare your country by tax rate |publisher=[[OESO]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Chili het ’n ongelykheid-aangepasde [[menslike ontwikkelingsindeks]] van 0,661, in vergelyking met 0,662, 0,680 en 0,542 onderskeidelik vir die naburige lande Uruguay, Argentinië en Brasilië. In 2008 het net 2,7% van die bevolking van minder as $ 2 per dag geleef.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf%7ctitle=HDI%7cpublisher=UNDP |title=Human Development Reports |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Die wêreldwye mededingendheidsverslag vir 2009–2010 beskou Chili as die 30ste mees mededingende land in die wêreld en die eerste in Latyns-Amerika, heelwat hoër as Brasilië (56ste), Meksiko (60ste) en Argentinië (85ste); dit het sedertdien gedaal uit die top 30.<ref name="weforum.org" /> Die Wêreldbank se “gemak om sake te doen”-indeks lys Chili as 34ste in die wêreld soos op 2014.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/programs/business-enabling-environment |title=Doing Business in Chile 2013 |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Die geprivatiseerde nasionale pensioen-stelsel (AFP) het binnelandse beleggings aangemoedig en het bygedra tot ’n geskatte totale binnelandse spaarkoers van ongeveer 21% van die BBP. === Hulpbronne en produserende bedryf === [[Lêer:Viñedo Puente Alto.jpg|duimnael|links|Chileense wingerde teen die voetheuwels van die Andes]] [[Lêer:Chuqui001.jpg|duimnael|Chuquicamata, die grootste oopgroef kopermyn in die wêreld]] Die mynbousektor is een van die hoekstene van Chili se ekonomie. As gevolg van langdurige modernisering en beleggings het dié land die grootste kopervervaardiger ter wêreld geword. Chili produseer tans sowat een derde van die wêreldwye koperontginning, wat veral rondom die Atacamawoestyn in Noord-Chili ontgin word. Verdere belangrike mynbouprodukte sluit in goud, silwer, [[molibdeen]], [[yster]] en [[steenkool]]. Die wynboubedryf in Chili het ’n lang tradisie en die eerste wingerde in Chili is reeds teen die middel van die 16de eeu deur die Spaanse veroweraars aangelê. Volgens die Voedsel- en Landbouorganisasie is Chili in 2013 met 1&nbsp;832&nbsp;000&nbsp;ton die vyfde grootste wynvervaardiger ná lande soos Frankryk, [[Italië]], die Verenigde State en Spanje. Daarbenewens word in Chili ’n verskeidenheid van [[landbou]]produkte soos [[druiwe]], [[appel]]s, [[Peer|pere]], [[ui]]e, [[koring]], [[mielie]]s, [[hawer]], [[perske]], [[knoffel]], [[aspersie]]s, [[boontjie]]s, [[beesvleis]], [[pluimvee]], [[wol]], [[vis]] en [[hout]] verbou. {{Sienook|Wynbou in Chili}} === Toerismebedryf === [[Lêer:Puerto Varas, Chile (10986508514).jpg|duimnael|links|Osorno-vulkaan en die Llanquihue-meer naby Puerto Varas]] [[Lêer:Moai Rano raraku.jpg|duimnael|upright|[[Moai]] in die Rapa Nui Nasionale Park op Paaseiland]] Volgens die Wêreldtoerismeorganisasie (WTO) is Chili een van die mees besoekte lande ter wêreld en die agtste mees besoekte land in die Amerikas ná die Verenigde State, Meksiko, Kanada, Argentinië, Brasilië, die [[Dominikaanse Republiek]] en [[Puerto Rico]].<ref>{{en}} {{cite book |url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr_1.pdf |title=UNWTO Tourism Highlights 2011 Edition |chapter=Regional Results: Americas |publisher=[[Wêreldtoerismeorganisasie]] |format=PDF |year=2010 |accessdate=25 Mei 2012 |pages=8 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ukiubXk?url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr_1.pdf |archive-date=25 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens die Nasionale Diens van Toerisme (Sernatur) besoek twee miljoen mense jaarliks dié land. Die meeste van hierdie besoekers kom van ander lande op die Amerikaanse vasteland, veral Argentinië; gevolg deur ’n groeiende aantal van die Verenigde State, Europa, Brasilië asook Asiate uit Suid-Korea en die Volksrepubliek China.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rides.cl/pdf/trade_tourism_chile.pdf |title=International Trade and Sustainable Tourism in Chile |publisher=International Institute for Sustainable Development |author=Hernán Blanco |date=Augustus 2007 |accessdate=8 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408235147/http://www.rides.cl/pdf/trade_tourism_chile.pdf |archive-date=8 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Chili beskik oor ’n groot verskeidenheid natuurlike landskappe soos die [[Mars]]-agtige landskappe van die hiperariede Atacamawoestyn, die gletsergevoede fjorde van Patagonië, die wynlande by die Andes van die sentrale vallei en die oerwoude van die Mere-distrik. Vuurland, Paaseiland en die Juan-Fernández-eilandgroep, insluitende Robinson-Crusoe-eiland, behoort ook tot die groot toeristetrekpleisters. Dié land beskik oor sewe [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e: die kerke van Chiloé (2000), die Rapa Nui Nasionale Park (1995), Qhapaq Ñan – die Inka se padstelsel (2014), die Historiese kwart van die hawestad Valparaíso (2003), Humberstone en Santa Laura se salpeterwerke (2005), Sewell se myndorp (2006) en Nedersetting en Kunsmatige Mummifikasie van die Chinchorro-kultuur in die Arica- en Parinacota-streke (2021).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cl |title=Chile |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 Augustus 2026}}</ref> === Handelsvennote === [[Lêer:Territorial waters - Chile.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Chili]] Chili se hoofuitvoervennote is die [[Volksrepubliek China]] 39%, die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] 16%, [[Japan]] 7%, [[Suid-Korea]] 6% en [[Brasilië]] 4% (in 2023). Chili se hoofuitvoere is [[koper]]erts, vervaardigde koper, [[vis]], [[Karbonaat|karbonate]] en ontpitte [[vrug]]te. Die land se hoofinvoervennote is die Volksrepubliek China 23%, die Verenigde State 20%, Brasilië 10%, Argentinië 7% en [[Duitsland]] 5% (ook in 2023). Chili se hoofinvoere is geraffineerde petroleum, [[ruolie]], [[motor]]s, [[klere]] en [[vragmotor]]s.<ref name="CIA" /> == Demografie == <!-- {{Hoofartikel|Demografie van Chili}} --> === Oorsig === [[Lêer:Chile-demography.png|duimnael|Chili se bevolkingsgroei (1820–2050)]] Volgens Chili se sensus van 2017 het dié land ’n bevolking van sowat 17&nbsp;574&nbsp;003 gehad. Die bevolkingsgroei neem as gevolg van ’n dalende geboortesyfer sedert 1990 af.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/estadisticas_vitales/pdf/anuarios/vitales2003.zip |title=Anuario Estadísticas Vitales 2003 |publisher=Chileense nasionale statistiekinstituut |accessdate=4 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501215449/https://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/estadisticas_vitales/pdf/anuarios/vitales2003.zip |archive-date=1 Mei 2020 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Daar word verwag dat Chili se bevolking tot 2050 tot sowat 20,2 miljoen sal styg.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf |title=Chile: Proyecciones y Estimaciones de Población. Total País 1950–2050 |publisher=Chileense nasionale statistiekinstituut |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508053904/https://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Volgens die amptelike skatting van 2024 het Chili ’n bevolking van sowat 18&nbsp;664&nbsp;652 gehad.<ref name="CIA" /> Omstreeks 85% is in stedelike gebiede saamgetrek, waarvan 40% in die metropolitaanse gebied van Santiago de Chile. Die grootste bevolkingspunte volgens die 2012-sensus is Gran Santiago met ’n bevolking van 6&nbsp;683&nbsp;852, Gran Valparaíso met 930&nbsp;220 en Gran Concepción met 922&nbsp;491.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.observatoriourbano.cl/indurb/pre_ciudades.asp?id_user=0&idComCiu=0 |title=List of Chilean cities |publisher=Observatorio Urbano, Ministerio de Vivienda y Urbanismo de Chile |accessdate=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031912/http://www.observatoriourbano.cl/indurb/pre_ciudades.asp?id_user=0&idComCiu=0 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Chili se bevolkingsgroei word veral deur die lewensverwagting se skerp styging geraak. In 2013 het die Chilene die hoogste lewensverwagting van alle Suid-Amerikaners gehad.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/life-expectancy-at-birth/country-comparison |title=Life expectancy at birth |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=2012 |accessdate=11 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611180110/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/life-expectancy-at-birth/country-comparison/ |archive-date=11 Junie 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="hdrstats.undp.org">{{en}} {{cite web |url=http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |title=Human and income poverty: developing countries |work=UNDP |accessdate=29 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129123417/http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |archive-date=29 Januarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2009 was die gemiddelde lewensverwagting 78,4 jaar: 75,74 vir mans en 81,19 vir vroue.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.ine.cl/canales/elemento_persistente/preguntas_frecuentes/preguntas_frecuentes.php |title=Preguntas frecuentes – Demografía – 80.-¿Cuál es la esperanza de vida al nacer? |accessdate=31 Oktober 2011 |publisher=Chileense nasionale statistiekinstituut |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626234652/https://www.ine.cl/canales/elemento_persistente/preguntas_frecuentes/preguntas_frecuentes.php |archive-date=26 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Bevolking === [[Lêer:Urville-Araucanians.jpg|duimnael|Die Mapuche vorm die oorspronklike bevolking van die sentrum en suide van Chili]] [[Lêer:1930s Clearning stumps.jpg|duimnael|links|Duitse setlaars ontbos in die streek Aysen (ongeveer 1930)]] Chili se bevolking is ’n mengsel van verskillende etniese groepe, hoofsaaklik die afstammelinge van Europese setlaars<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.umng.edu.co/www/resources/idsocial.doc |title=SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist |accessdate=25 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225203250/http://www.umng.edu.co/www/resources/idsocial.doc |archive-date=25 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iidh.ed.cr/comunidades/diversidades/docs/div_docpublicaciones/Derecho%20Indigena/Cap.%202.%20Pensar%20a%20los%20indios,%20tarea%20de%20criollos.pdf |title=massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil |format=PDF |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172534/http://www.iidh.ed.cr/comunidades/diversidades/docs/div_docpublicaciones/Derecho%20Indigena/Cap.%202.%20Pensar%20a%20los%20indios,%20tarea%20de%20criollos.pdf |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite web |url=http://revistas.ucm.es/fll/02104547/articulos/ALHI8383110228A.PDF |title=Latinoamerica |format=PDF |accessdate=12 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212151517/http://revistas.ucm.es/fll/02104547/articulos/ALHI8383110228A.PDF |archive-date=12 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat ongeveer 52,7% van die bevolking uitmaak.<ref name="Lizcano">{{es}} {{cite web |url=https://books.google.cl/books?id=LcabJ98-t1wC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=chile+60%25+blancos+Esteva-Fabregat&source=bl&ots=AMUjY09aVi&sig=3PCwfKDokrZYem3dcZ2gkToFIoE&hl=es&ei=k8WjSYT3HJaitgfGncnOBA&sa=X&oi=book_result&ct=result#PPA110,M1 |title=Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI |format=PDF |accessdate=4 Julie 2016}}</ref><ref name="Garcia">{{es}} {{cite web |url=http://revistas.ucm.es/ghi/02119803/articulos/AGUC0202110079A.PDF |title=Argentina, como Chile y Uruguay, su población está formada casi exclusivamente por una población blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa, más del 90% E. García Zarza, 1992, 19. |format=PDF |accessdate=1 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180801034840/http://revistas.ucm.es/ghi/02119803/articulos/AGUC0202110079A.PDF |archive-date=1 Augustus 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Golwe van Europese immigrante het in die laat 19de eeu en vroeë 20ste eeu in Chili aangekom. Onder andere: Britte, Duitsers, [[Franse]], [[Iere]], [[Italianers]], [[Kroate]], [[Nederlanders]], [[Pole (volk)|Pole]], [[Russe]], [[Serwiërs]] en Spanjaarde, asook ’n kleiner aantal immigrante uit die [[Midde-Ooste]], waarvan veral [[Palestyne]]. Danksy Chili se ekonomiese opswaai sedert 1990 het tale immigrante vanuit die buurlande Argentinië (57&nbsp;019), Bolivië (25&nbsp;151), [[Colombia]] (27&nbsp;411), [[Ecuador]] (16&nbsp;357) en Peru (103&nbsp;624) na Chili gestroom.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.censo.cl/ |title=Resultados finales – Censo de 2012 |publisher=Chileense nasionale statistiekinstituut |date=April 2013 |accessdate=4 Julie 2016}}</ref> Die oorspronklike bevolking van [[Indiane]] maak ongeveer 3,2% van die totale bevolking uit, hoofsaaklik Mapuche.<ref name="Lizcano" /> [[Lêer:Pueblos indigenas de Chile hacia 1535.svg|duimnael|senter|800px|Verspreiding van inheemse groepe in Chili]] === Tale === [[Lêer:Puerto Octay.jpg|duimnael|Duitse argitektuur in Puerto Octay]] Die [[amptelike taal|amptelike]] en mees gebruikte taal in Chili is Spaans, wat ''castellano'' genoem word. Met die Spaanse verowering van Chili het Spaans die ''[[lingua franca]]'' van Chili geword, terwyl die inheemse tale minderheidstale geword het, met ’n paar wat nou uitgesterf het of ernstig bedreig word. Sowat 15 miljoen Chilene gebruik Spaans as hul moedertaal, gevolg deur omtrent 1,55 miljoen met Spaans as tweede taal. Die Chileense Spaans verskil van die buurlandse Spaans in Suid-Amerika, want finale lettergrepe en “s”-klanke word dikwels verlaag en sommige konsonante het ’n sagte uitspraak. Die belangrikste inheemse tale is [[Aymara]] (20&nbsp;000), [[Mapudungun]] (250&nbsp;000), Quechua (8&nbsp;200) en [[Rapa Nui (taal)|Rapa Nui]] (2&nbsp;600), waarvan Aymara en Quechua oorwegend in die noorde en Mapuche in die suide van Chili gepraat word, terwyl Rapa Nui op Paaseiland gepraat word. [[Duits]] word veral in die suide van Chili deur sowat 20&nbsp;000 afstammelinge van Duitse immigrante gepraat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ethnologue.com/country/CL/languages |title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Chile |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> === Godsdiens === [[Lêer:Iglesia de Castro.jpg|duimnael|links|Die [[Rooms-Katolieke Kerk]] het landmerke soos die kerke van Chiloé agtergelaat]] [[Lêer:Virgen del Carmen.JPG|duimnael|upright|Onse Maagd van Karmelberg, die beskermheilige van Chili]] Sedert die grondwet van 1925 is Chili ’n sekulêre staat wat godsdiensvryheid waarborg. In 2015 vorm die [[Christendom]] (75%) die belangrikste godsdiens met Rooms-Katolieke (57%) en [[Protestantisme|Protestante]] (16%), gevolg deur 26% [[Agnostisisme|Agnostici]] en [[Ateïsme|Ateïste]], asook 1% wat ander godsdienste aanhang.<ref name="CIA" /> Minderheidsgodsdiensgroepe sluit in die [[Oosters-Ortodokse Kerk]], [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]], [[Jehovah se Getuies]], [[Anglikaanse Gemeenskap|die Anglikaanse kerk]], [[Baptisme]] en [[Sewendedag-Adventiste]]. Die inheemse bevolkingsgroepe is veral aanhangers van [[Sjamanisme]]. Die openbare godsdienstige vakansiedae in Chili sluit in [[Kersfees]], [[Goeie Vrydag]], die fees van die Maagd van Karmelberg, die Fees van die Heiliges [[Simon Petrus|Petrus]] en [[Paulus van Tarsus|Paulus]], [[Hemelvaartsdag]], [[Allerheilige]]dag en die [[Onbevlekte Ontvangenis van Maria|Fees van die Onbevlekte Ontvangenis]]. Die regering het onlangs 31 Oktober, [[Hervormingsdag]], tot ’n openbare vakansiedag verklaar, ter ere van die Protestantse kerke in dié land. Die beskermheiliges van Chili is Jakobus die Meerdere en Onse Maagd van Karmelberg (''Santiago''). In 2005 is Alberto Hurtado deur [[Pous Benediktus XVI]] heilig verklaar en het sodoende Chili se tweede heilige ná Teresa van die Andes geword. {{Sienook|Katedraal van Concepción}} == Kultuur == <!-- {{Hoofartikel|Kultuur van Chili}} --> Van die tydperk tussen die vroeë landbou-nedersettings tot die einde van die Voor-Spaanse tydperk was die noorde van Chili ’n landstreek wat gekenmerk is deur die Andes-kultuur wat beïnvloed is deur die Altiplano se tradisies wat versprei het na die valleie aan die kus van die noorde, terwyl die suidelike streke gebiede van die Mapuche se kulturele aktiwiteite was. Dwarsdeur die koloniale tydperk ná die verowering en gedurende die vroeë Republikeinse tydperk is dié land se kultuur oorheers deur alles wat Spaans is. Ander Europese invloede, veral Engels, Frans en Duits, het in die 19de eeu begin en duur tot vandag voort. Die Duitse immigrante het die Beierse styl in landelike [[argitektuur]] en [[kookkuns]] in Chili se suide in stede soos Valdivia, Frutillar, Puerto Varas, Osorno, Temuco, Puerto Octay, Llanquihue, Faja Maisan, Pitrufquén, Victoria, Pucón en Puerto Montt ingevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.allsouthernchile.com/southamerica/valdivia-southern-chile-city-guide/index.html |title=Valdivia Chile |publisher=Allsouthernchile.com |accessdate=19 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919231219/http://www.allsouthernchile.com/southamerica/valdivia-southern-chile-city-guide/index.html |archive-date=19 September 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.globaladrenaline.com/latinamerica/chile/ |title=Latin America :: Chile |publisher=Global Adrenaline |accessdate=16 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116212425/http://www.globaladrenaline.com/latinamerica/chile/ |archive-date=16 Januarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.learnapec.org/index.cfm?action=exploration&cou_id=4 |title=Learning About Each Other |publisher=Learnapec.org |accessdate=1 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416212601/http://www.learnapec.org/index.cfm?action=exploration |archive-date=16 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://country-studies.com/chile/foreign-relations.html |title=Chile Foreign Relations |publisher=Country-studies.com |accessdate=11 Maart 2026 |archive-date=10 Februarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210020934/https://country-studies.com/chile/foreign-relations.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.foodbycountry.com/Algeria-to-France/Chile.html |title=Food in Chile – Chilean Food, Chilean Cuisine – traditional, popular, dishes, recipe, diet, history, common, meals, rice, main, people, favorite, customs, fruits, country, bread, vegetables, bread, drink, typical |publisher=Foodbycountry.com |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> {{Sienook|Universiteit van Concepcion|Universiteit van die Bio-Bio}} === Literatuur === [[Lêer:Gabriela Mistral-01.jpg|duimnael|links|upright|Die Chileense digter [[Gabriela Mistral]], [[Nobelprys vir Letterkunde]]-wenner in 1945]] [[Lêer:Pablo Neruda.jpg|duimnael|upright|Die Chileense digter [[Pablo Neruda]], Nobelprys vir Letterkunde-wenner in 1971]] Chilene noem hul land ''país de poetas'' — “land van digters”.<ref>{{es}} [http://www.protocolo.com.mx/articulos.php?id_sec=2&id_art=600] {{Dooie skakel|date=Desember 2009}}</ref><ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.uchile.cl/cultura/poetasjovenes/bianchi26.htm |title=Un mapa por completar: la joven poesia chilena – ¿Por qué tanta y tan variada poesía? |publisher=Uchile.cl |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> [[Gabriela Mistral]] is die eerste Latyns-Amerikaanse [[Nobelprys vir Letterkunde|Nobelpryswenner vir die Letterkunde]] (1945). Chili se mees bekende digter is [[Pablo Neruda]], wat die Nobelprys vir Letterkunde (1971) ontvang het en wêreldbekend is vir sy uitgebreide versameling werke oor romanse, natuur en politiek. Sy drie hoogs gepersonaliseerde huise in Isla Negra, Santiago en Valparaíso is gewilde toeristebestemmings. Onder die lys van ander Chileense digters is Carlos Pezoa Véliz, Vicente Huidobro, Gonzalo Rojas, Pablo de Rokha, Nicanor Parra en Raúl Zurita. [[Isabel Allende]] is die bes verkopende Chileense skrywer, met 51 miljoen romaneksemplare wat wêreldwyd verkoop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003 |title=Latin American Herald Tribune – Isabel Allende Named to Council of Cervantes Institute |publisher=Laht.com |accessdate=30 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430032920/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003 |archive-date=30 April 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die romanskrywer José Donoso se roman ''The Obscene Bird of Night'' word deur die kritikus Harold Bloom as een van die kanonieke werke van die 20ste-eeuse [[Geskiedenis van Westerse literatuur|Westerse literatuur]] beskou. Nog een internasionaal erkende Chileense skrywer en digter is Roberto Bolaño wie se vertalings in Engels uitstekende ontvangs deur kritici geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1857951,00.html |title=Bolaño's 2666: The Best Book of 2008 |publisher=Time |author=Lev Grossman |date=10 November 2008 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022180710/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1857951,00.html |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nybooks.com/articles/2008/12/18/the-triumph-of-roberto-bolano/ |title=The Triumph of Roberto Bolaño |publisher=The New York Review of Books |author=Sarah Kerr |date=18 Desember 2008 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2007/04/15/books/review/Wood.t.html |title=The Visceral Realist |publisher=[[The New York Times]] |author=James Wood |date=15 April 2007 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens het tot vandag drie Chileense skrywers die Miguel de Cervantes-prys gewen (een van die belangrikste Spaanse literatuurpryse wat sedert 1976 deur die Spaanse ministerie van kultuur toegeken word): Jorge Edwards (1998), Gonzalo Rojas (2003) en Nicanor Parra (2011). === Rolprente === Die geskiedenis van [[rolprent]]e in Chili het aan die begin van die 20ste eeu met die eerste Chileense film se vertoning in 1902 en die eerste Chileense speelfilm wat in 1910 verskyn het, begin. Die oudste oorlewende speelfilm is ''El Húsar de la Muerte'' (1925) en die laaste stille film was ''Patrullas de Avanzada'' (1931). Die Chileense rolprentbedryf het in die laat 1940’s en in die 1950’s gesukkel, ten spyte van sommige suksesse soos ''El Diamante de Maharajá''. Die 1960’s het die ontwikkeling van die “Nuwe Chileense Film” met rolprente soos ''Three Sad Tigers'' (1968), ''Jackal of Nahueltoro'' (1969) en ''Valparaíso, Mi Amor'' (1970) beleef. Ná die militêre staatsgreep van 1973 is die rolprentbedryf ’n knou toegedien, omdat baie rolprentvervaardigers in ballingskap gewerk het. Dit het wel sy kop opgelig na die einde van die diktatuur in 1989 se kant toe, met groot kritiese sukses soos ''Johnny Cien Pesos'' (1993), ''Historias de Fútbol'' (1997) en ''Gringuito'' (1998). Suksesvolle rolprente het in die laat 1990’s en vroeë 2000’s verskyn soos ''El Chacotero Sentimental: la película'' (1999), ''Sexo con Amor'' (2003), ''Subterra'' (2003) en ''Machuca'' (2004), wat later wyd oortref is deur ''Stefan v/s Kramer'' (2012). In die onlangse jare het Chileense rolprente gereelde verskynings op internasionale filmfeeste en toekennings gemaak, soos ''No'' (2012) wat die eerste Chileense rolprent geword het wat vir die [[Oscar]] as beste buitelandse rolprent benoem is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-20959604 |title=Oscars: Hollywood announces 85th Academy Award nominations |publisher=[[BBC]] |date=10 Januarie 2013 |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> === Musiek === [[Lêer:Zamacueca-Chile.jpg|duimnael|links|''La Zamacueca'' – skildery deur Manuel Antonio Caro]] [[Lêer:Músico chileno tocando cueca.jpg|duimnael|’n Chileense huaso speel trekklavier]] [[Musiek]] in Chili wissel van folklore oor gewilde tot [[klassieke musiek]]. Sy groot geografie laat verskillende musiekstyle in die noorde, sentrum en suide van dié land ontstaan, insluitende Paaseiland- en Mapuchemusiek.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-600.html |title=Memoria Chilena |publisher=Memoriachilena.cl |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> Die nasionale dans is die ''cueca''. ’n Ander vorm van ’n tradisionele Chileense lied, maar nie ’n dans nie, is die ''tonada''. Dit spruit uit die Spaanse koloniste se ingevoerde musiek voort, en dit onderskei hom van die ''cueca'' deur ’n intermediêre melodiese artikel en ’n meer prominente melodie. Die jare tussen 1950 en 1970 het ’n wedergeboorte van die volksmusiek beleef wat gelei is deur groepe soos Los de Ramón, Los Cuatro Huasos en Los Huasos Quincheros, onder andere met komponiste soos Raúl de Ramón en Violeta Parra.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://musicapopular.cl/2.0/index2.php?op=Artista&id=444 |title=Conjuntos Folkloricos de Chile |publisher=Musicapopular.cl |accessdate=13 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013104352/http://musicapopular.cl/2.0/index2.php?op=Artista&id=444 |archive-date=13 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die middel-1960’s is inheemse musikale vorme vernuwe deur die Parra-gesin met die ''Nueva canción Chilena'', wat verband hou met politieke aktiviste en hervormers soos Victor Jara, Inti-Illimani en Quilapayún. ’n Ander belangrike folk-sanger en navorser oor folklore en Chileense etnografie is Margot Loyola. Daarbenewens het verskeie rockgroepe soos Los Jaivas, Los Prisioneros, La Ley en Los Tres internasionale sukses behaal. In Februarie word die jaarlikse musiekfeeste in Viña del Mar aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://traveltips.usatoday.com/top-cultural-celebrations-festivals-chile-61003.html |title=Top Cultural Celebrations and Festivals in Chile |publisher=USA Today |author=Jessica Martinez |accessdate=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315190046/https://traveltips.usatoday.com/top-cultural-celebrations-festivals-chile-61003.html |archive-date=15 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Kookkuns === {{Hoofartikel|Chileense kookkuns}} [[Lêer:Mote con huesillo.jpg|duimnael|links|''Mote con huesillo'', ’n tradisionele Chileense nie-alkoholiese somer-drankie gemaak uit koring en perskes]] [[Lêer:Chilean Cazuela.JPG|duimnael|Chileense ''Cazuela'': vars geslagte [[hoender]], gekook met [[aartappel]]s, [[mielie]]s, [[pampoen]] en ander [[groente]]; met [[beet]], [[blaarslaai]], jong [[boontjie]]s, [[pietersielie]], [[koljander]] en pebre asook tuisgebakte [[brood]] en Chileense [[rooiwyn]]]] Die Chileense kookkuns spruit hoofsaaklik uit die kombinasie van tradisionele Spaanse kookkuns, Chile se inheemse kultuur en plaaslike bestanddele met latere belangrike invloede deur ander Europese kookkunste soos dié uit Duitsland, Italië en Frankryk. Die voedseltradisie en resepte in Chili is bekend aan sy verskeidenheid geure en bestanddele met dié land se diverse geografie en klimaat wat ’n wye verskeidenheid landbouprodukte, vrugte en groente lewer. Die lang kuslyn en die mense se verhouding met die Stille Oseaan voeg ’n groot verskeidenheid seekosprodukte tot die Chileense kookkuns by met dié land se waters as tuiste van unieke spesies vis, weekdiere, skaaldiere en alge, danksy die suurstofryke water van die Humboldtstroom. Chili is ook een van die wêreld se grootste wynprodusente en baie Chileense resepte is dan ook versterk en vergesel deur plaaslike wyne. Die Chileense kookkuns vorm ’n weerspieëling van dié land se topografiese verskeidenheid met ’n verskeidenheid seekos, beesvleis, groente en vrugte. Tradisionele resepte sluit in asado, cazuela, empanadas, humitas, pastel de choclo, pastel de papas, curanto en sopaipillas.<ref>{{en}} {{cite book |author=Maria Baez Kijac |title=The South American Table: The Flavor and Soul of Authentic... |url=https://books.google.de/books?id=LlePAePLlqkC&redir_esc=y |accessdate=11 Maart 2026 |year=2003 |publisher=Harvard Common Press |isbn=978-1-55832-249-3}}</ref> Crudos is ’n voorbeeld van die mengsel kulinêre bydraes deur die verskillende etniese invloede in Chili. Die rou gemaalde llama, mildelike gebruik van skulpvis en rysbrood is weer afkomstig uit die inheemse Quechua se Andes-kookkuns (alhoewel beesvleis deur Europeërs na Chili gebring is en ook nou gebruik word in plaas van llama-vleis), [[suurlemoen]] en uie is ingebring deur die Spaanse koloniste en die gebruik van [[mayonnaise]] en [[jogurt]] is deur Duitse immigrante saam met [[bier]] ingebring. {{Sienook|Wynbou in Chili}} == Sport == <!-- {{Hoofartikel|Sport van Chili}} --> [[Lêer:Bachelet sub 20(2).jpg|duimnael|links|Die destydse president Michelle Bachelet ontvang die Chileense o/20-sokkerspan nadat hul by die FIFA o/20-Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2007 derde geëindig het]] [[Lêer:Estadio Nacional de Chile 2.jpg|duimnael|Estadio Nacional de Chile in Santiago de Chile, tuisveld van die nasionale sokkerspan]] [[Lêer:Rodeo Chiloe.jpg|duimnael|Rodeo, Chili se nasionale sport, het sy oorsprong in die landelike gebiede van dié land tydens die Spaanse koloniale tydperk]] [[Lêer:Bachelet y campeones de polo.jpg|duimnael|links|Die destydse president Michelle Bachelet ontvang die Chileense [[Polo]]span ná hul oorwinning by die Polo-wêreldkampioenskap in 2008]] [[Sokker]] is Chili se gewildste [[sport]]soort. Die [[Chileense nasionale sokkerspan]] het aan nege van die moontlike 22 [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem, waaronder [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|dié in 1962]], wat in Chili aangebied is, waartydens die nasionale span derde geëindig het. Verdere goeie resultate wat deur die nasionale sokkerspan behaal is, sluit in sewe eindstryde en twee titels by die [[Copa América]] (in 2015 en 2016), een silwer- en twee bronsmedaljes tydens die Pan-Amerikaanse Spele, een bronsmedalje tydens die [[Olimpiese Somerspele 2000]] in [[Sydney]] en twee derdeplekke tydens die FIFA o/17 en o/20-toernooie. Chili is saam met Argentinië, Brasilië, Colombia en Uruguay een van die beste nasionale spanne in Suid-Amerika. Die hoogste liga binne Chili se sokkerligastelsel is die Campeonato Nacional wat deur die IFFHS as die negende sterkste nasionale sokkerliga in die wêreld beskou word. Die belangrikste sokkerklubs is Colo-Colo, Universidad de Chile en Universidad Católica. Colo-Colo is dié land se suksesvolste sokkerklub, met beide die meeste nasionale en internasionale kampioenskappe, insluitende die gesogte Copa Libertadores Suid-Amerikaanse klubtoernooi. Universidad de Chile het die Copa Sudamericana 2011 ingepalm. Internasionaalbekende sokkerspelers sluit in [[Iván Zamorano]], [[Marcelo Salas]], [[Elías Figueroa]] en [[Matías Fernández]]. [[Tennis]] is Chili se suksesvolste sportsoort. Die nasionale span het die wêreldtoernooi twee keer (in 2003 en 2004) gewen en in 1976 in die Davisbeker-eindstryd teen Italië gespeel. Tydens die [[Olimpiese Somerspele 2004]] het dié land goue en bronsmedaljes in die mansenkelspel en goud in die mansdubbelspel gewen. Marcelo Ríos het in 1998 die eerste Latyns-Amerikaanse man geword wat die nommer-een-plek in die ATP-ranglys bereik het. Anita Lizana het die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]] in 1937 gewen en daarmee die eerste vrou van Latyns-Amerikaanse herkoms geword om ’n [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]-toernooi te wen. Luis Ayala was twee keer naaswenner by die [[Franse Ope]] en beide Ríos en Fernando Gonzalez het die [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]] se mans-enkelspel-eindstryd gehaal. González het ook ’n silwermedalje in die enkelspel tydens die [[Olimpiese Somerspele 2008]] in [[Beijing]] gewen. Op die [[Olimpiese Somerspele]] spog Chili met ’n totaal van drie goue medaljes (tennis en [[skyfskiet]]), agt silwermedaljes ([[atletiek]], [[ruitersport]], [[boks]], [[skyfskiet]], [[stoei]] en tennis) en vier bronsmedaljes (tennis, boks en sokker). In 2012 het Chili het sy eerste [[Paralimpiese Spele]]-medalje gewen (goud in atletiek). Rodeo is Chili se nasionale sportsoort<ref>{{es}} {{cite journal |url=http://revistaurbanismo.uchile.cl/CDA/urb_completa/0,1313,ISID%253D728%2526IDG%253D1%2526ACT%253D1%2526PRT%253D20871,00.html |title=La Medialuna: un edificio para Chile |author=Alberto Moreira Recchione |accessdate=13 Februarie 2009 |quote=A reconocerse, en 1962, el rodeo como deporte nacional y oficial [10 de enero de 1962, oficio N°269 del Consejo Nacional de Deportes y Comité Olímpico de Chile] |journal=Revista de urbanismo |issue=17 |date=Desember 2007 |issn=0717-5051 |publisher=Universiteit van Chili |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213034956/http://revistaurbanismo.uchile.cl/CDA/urb_completa/0,1313,ISID%253D728%2526IDG%253D1%2526ACT%253D1%2526PRT%253D20871,00.html |archivedate=13 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en word in die landelike gebiede van dié land beoefen. ’n Sport soortgelyk aan [[hokkie]], ''chueca'' genoem, is deur die Mapuche tydens die Spaanse verowering gespeel. Ski en [[sneeuplankry]] word in ski-sentrums geleë in die Sentrale Andes en in suidelike ski-sentrums naby stede soos Osorno, Puerto Varas, Temuco en Punta Arenas beoefen. [[Branderplankry]] is veral gewild by sommige kusdorpe. Polo word in Chili professioneel beoefen en dié land het beide die Polo-wêreldkampioenskap van 2008 en 2015 gewen. [[Basketbal]] is ’n gewilde sportsoort, waarin Chili ’n bronsmedalje in die eerste FIBA-wêreldkampioenskap vir mans 1950 gewen het en ’n tweede bronsmedalje toe Chili as gasheer van die FIBA-wêreldkampioenskap 1959 opgetree het. Chili het in 1953 as gasheer van die eerste FIBA-wêreldkampioenskap vir vroue opgetree en by dié toernooi met die silwermedalje weggestap. San Pedro de Atacama is gasheer vir die jaarlikse “Atacama Crossing”, ’n ses-fase, 250&nbsp;km (160&nbsp;myl) lang wedloop wat jaarliks sowat 150 deelnemers uit 35 lande lok. Die [[Dakar-tydren]] is van 2009 tot 2019 in beide Chili en Argentinië en later ook Peru aangebied. [[Rugby]] word sedert die 1880’s in Chili gespeel en is deur die Britte ná dié land gebring. In onlangse jare is rugby een van die snelgroeiende sportsoorte in Chili en word veral aan universiteite beoefen. Die [[Chileense nasionale rugbyspan]], bekend as ''Los Cóndores'' – “die [[Andiese kondor|kondors]]”, word as Suid-Amerika se derde beste span ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=11 Maart 2026}}</ref> en hulle ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in beide die Amerikaanse Rugbykampioenskap en die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap mee. Chili het in [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] vir hul eerste [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer, maar hulle is in die groepfase uit die toernooi geskakel. == Bekende Chilene == {{columns-list|2| * [[Isabel Allende]] (* 1942), skrywer * [[Salvador Allende]] (1908–1973), president * [[Sergio Badilla Castillo]] (* 1947), digter en essayis * [[Alberto Blest Gana]] (1830–1920), digter en diplomaat * [[Roberto Bolaño]] (1953–2003), skrywer * [[José Miguel Carrera]] (1785–1821), generaal en vryheidsvegter * [[Fernando González]] (* 1980), tennisspeler * [[Hugo Gunckel Lüer]] (1901–1997), apteker en tuinkundige * [[Víctor Jara]] (1932–1973), digter en sanger * [[Nicolás Massú]] (* 1979), tennisspeler * [[Roberto Matta]] (1911–2002), beeldhouer en skilder * [[Gabriela Mistral]] (1889–1957), skrywer, joernalis en [[Nobelprys vir Letterkunde|nobelpryswenner]] * [[Pablo Neruda]] (1904–1973), digter, diplomaat en [[Nobelprys vir Letterkunde|nobelpryswenner]] * [[Bernardo O'Higgins]] (1778–1842), vryheidsvegter * [[Sergio Ortega]] (1938–2003), komponis en pianis * [[Augusto Pinochet]] (1915–2006), diktator en generaal * [[Diego Portales]] (1793–1837), staatsman en entrepreneur * [[Arturo Prat]] (1848–1879), prokureur en vlootoffisier * [[Marcelo Ríos]] (* 1975), tennisspeler * [[Arturo Vidal]] (* 1987), sokkerspeler }} <div align="center"> <gallery caption="Bekende Chileense akteurs"> Lêer:Cote de Pablo retouch.jpg|[[Cote de Pablo]] Lêer:Cristian for Wiki.jpg|[[Cristián de la Fuente]] Lêer:Marko Zaror 2013 (cropped).jpg|[[Marko Zaror]] Lêer:Leonor Varela(2).jpg|[[Leonor Varela]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Bekende Chileense musikante"> Lêer:Américo.jpg|[[Américo]] Lêer:Claudio Arrau 1 Allan Warren.jpg|[[Claudio Arrau]] Lêer:Nicole cantante 2.jpg|[[Nicole (Chileense sangeres)|Nicole]] Lêer:Parra01f.PNG|[[Violeta Parra]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Bekende Chileense regisseurs"> Lêer:Utopiales 2011 Alejandro Jodorowsky 16.jpg|[[Alejandro Jodorowsky]] Lêer:Pablo Larraín.jpg|[[Pablo Larraín]] Lêer:Pedro Sienna.JPG|[[Pedro Sienna]] Lêer:Andrés Wood.jpg|[[Andrés Wood]] </gallery> </div> == Sien ook == * [[Lys van nedersettings in Chili]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Chile|title=Chile|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Maart 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/|title=Chile|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=11 Maart 2026}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} {{cite book |author=Robert N. Burr |title=By Reason or Force. Chile and the Balancing of Power in South America 1830–1905 |url=https://archive.org/details/byreasonorforcec0000burr |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1974 |isbn=0-520-02629-2}} * {{en}} {{cite book |author1=Simon Collier |author2=William F. Sater |title=A History of Chile, 1808–2002 |url=https://archive.org/details/historyofchile180000coll_f7y4 |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=0-521-82749-3}} * {{en}} {{cite book |author=Paul W. Drake |title=Chile: A Country Study |publisher=Library of Congress |year=1994 |isbn=0-8444-0828-X}} * {{en}} {{cite book |author=Luis Galdames |title=A History of Chile |url=https://archive.org/details/historyofchile0000luis_f8w2 |publisher=University of North Carolina Press |year=1941 |isbn=0-8078-6845-0}} * {{en}} {{cite book |author=Brian Lovemen |title=Chile: The Legacy of Hispanic Capitalism |publisher=Oxford University Press |year=2001 |edition=3 |isbn=978-0-19-512020-2}} * {{en}} {{cite book |author=John L. Recor |title=The History of Chile |url=https://archive.org/details/historyofchile0000rect_c9z0 |publisher=Greenwood Press |year=2003 |isbn=1-4039-6257-X}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Chile|Chili}} ; Algemene inligting ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Chile|Chili}} * {{es}} [http://www.chile.com/ Chile.com] * {{en}} [http://www.chile-explorer.com/ Chile Explorer] * {{es}} [http://www.chilephoto.cl/cgi-bin/chilephoto/chilephoto.cgi Beelde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050728115325/http://www.chilephoto.cl/cgi-bin/chilephoto/chilephoto.cgi |date=28 Julie 2005 }} * {{en}} [http://www1.lanic.utexas.edu/la/chile/ Verskeie skakels deur LANIC versamel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050711232218/http://www1.lanic.utexas.edu/la/chile/ |date=11 Julie 2005 }} ; Regeringsbronne ---- * {{en}} {{es}} {{pt}} {{zh}} [http://www.thisischile.cl/ Amptelike webwerf van Chili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725011020/http://www.thisischile.cl/Articles.aspx?id=1213&sec=416&itz=interface-acerca-gente-historia&eje=acerca&idioma=2&t=pre-hispanic-chile |date=25 Julie 2011 }} * {{es}} [http://www.gobiernodechile.cl/ Regering van Chili] * {{es}} [http://www.presidencia.cl/ Presidentskap van Chili] * {{es}} [http://www.interior.cl/ Ministerie van Binnelandse Sake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980112180112/http://interior.cl/ |date=12 Januarie 1998 }} * {{es}} [http://www.minrel.cl/ Ministerie van Buitelandse Sake] * {{es}} [http://www.congreso.cl/ Kongres van Chili] * {{es}} [http://www.senado.cl/ Senaat van Chili] * {{es}} [http://www.camara.cl/ Huis van Verteenwoordigers] * {{es}} [http://www.bcn.cl/ Nasionale Biblioteek van die Kongres] * {{es}} [http://www.poderjudicial.cl/ Regsprekende Gesag van Chili] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Chili}} | Noord = {{vlagland|Peru}} • {{vlagland|Bolivië}} | Noordoos = {{vlagland|Bolivië}} | Oos = {{vlagland|Argentinië}} | Suidoos = {{vlagland|Argentinië}} • [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Falklandeilande}} | Suid = [[Suidelike Oseaan]] • [[Antarktika]] | Suidwes = [[Stille Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Paaseiland}} • [[Stille Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Peru}} }} {{Lande van Suid-Amerika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Chili| ]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] 4tfn48sr5oqxbtg4a9akfjfxelcy5mm 0 160 2968454 2956282 2026-09-18T21:00:26Z SpesBona 2720 /* Sport en ontspanning */ Rugby hersien 2968454 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Japan |volle_naam = <small>日本国 ([[Japannees]])</small> |algemene_naam = Japan |beeld_vlag = Flag of Japan.svg |beeld_wapen = Imperial Seal of Japan.svg |simbool_tipe = Keiserlike Seël |beeld_kaart = Japan (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = {{nihongo|''[[Kimi ga Yo]]''|君が代|}}<br /><center>[[Lêer:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]</center> |amptelike_tale = ''Geen op federale vlak nie''<ref>{{ja}} {{cite web |url=http://houseikyoku.sangiin.go.jp/column/column068.htm |title=法制執務コラム集「法律と国語・日本語」 |publisher=Legislative Bureau of the House of Councillors |accessdate=18 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517195131/https://houseikyoku.sangiin.go.jp/column/column068.htm |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />[[Japannees]] (''[[de facto]]'') |hoofstad = [[Tokio]] {{Koördinate|35|41|N|139|46|O}} |latd = 35 |latm = 41 |latNS = N |longd = 139 |longm = 46 |longEW = O |grootste_stad = [[Tokio]]{{smallsup|a}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Keiser van Japan|Keiser]]<br />• [[Eerste minister van Japan|Eerste minister]] |leiername = [[Naruhito]]<br />[[Sanae Takaichi]] |oppervlak_rang = 63^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 377&nbsp;915<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan|title=Japan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Oktober 2025|archive-date=10 Desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210112703/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 145&nbsp;914 |persent_water = 1,4 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=22 Oktober 2025}}</ref> |bevolking_skatting = 123&nbsp;201&nbsp;945<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 11^de |bevolking_sensus = 126&nbsp;146&nbsp;099<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.e-stat.go.jp/en/dbview?sid=0003445154 |title=2020 Population Census |publisher=Japannese Statistiekkantoor |accessdate=22 Oktober 2025}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2020 |bevolkingsdigtheid = 326 |bevolkingsdigtheidmi² = 844,3 |bevolkingsdigtheidrang = 44^ste |BBP_PPP = $6&nbsp;741&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=158,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Japan |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=22 Oktober 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 5^de |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $54&nbsp;677<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 39^ste |BBP = $4&nbsp;186&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 4^de |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $33&nbsp;956<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 36^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Nasionale Stigtingsdag<br />• Meiji-grondwet<br />• Huidige grondwet<br />• San Francisco-verdrag |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[11 Februarie]] [[660 v.C.]]{{smallsup|b}}<br />[[29 November]] [[1890]]<br />[[3 Mei]] [[1947]]<br />[[28 April]] [[1952]] |MOI = {{wins}} 0,925<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=22 Oktober 2025}}</ref> |MOI_rang = 23^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 32,3<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=JP |title=Gini Index – Japan |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=22 Oktober 2025}}</ref> |Gini_rang = 76^ste |Gini_jaar = 2020 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = Internasionale Simbool<br />'''¥''' ''Uitgespreek'' ([[Japannese jen|'''Jen''']])<br />Japannese Simbool {{lang|ja|'''円'''}}<br />''Uitgespreek'' {{transl|ja|([[Japannese jen|'''En''']])}} |geldeenheid_kode = JPY |land_kode = JP |tydsone = [[Japan Standaardtyd|JST]] |utc_afwyking = [[UTC+09:00|+9]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+09:00|+9]] |internet_domein = [[.jp]] |skakelkode = 81 |voetskrif = a. [[Jokohama]] is die grootste ingelyfde stad.<br />b. Volgens legende is Japan op die dag gestig deur Keiser Jimmu, eerste keiser van Japan; dit word as hoofsaaklik simbolies beskou. }} '''Japan''' ([[Japannees]]: 日本, '''''Nippon''''', [ɲip̚poɴ], {{Audio|Ja-nippon(日本).ogg|luister}}, of '''''Nihon''''', [ɲihoɴ], {{Audio|Ja-nihon(日本).ogg|luister}}; amptelik: 日本国, '''''Nippon-koku''''' of '''''Nihon-koku''''', {{Audio|Ja-nippon nihonkoku.ogg|luister}}, letterlik: "Staat Japan") is 'n [[eilandstaat]] in [[Oos-Asië]]. Dit is geleë tussen die [[Stille Oseaan]] en die [[See van Japan]], oos van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]], [[Volksrepubliek China|China]] en [[Rusland]], en strek van die [[See van Ochotsk]] in die noordooste tot by die [[Oos-Chinese See]] in die suidweste. Die [[kanji|karakters]] waaruit Japan se naam bestaan beteken "son-oorsprong" wat aanleiding gee tot die naam "land van die opkomende son", en wat verwys na Japan se oostelike posisie relatief tot die Asiatiese vasteland. Japan bestaan uit meer as 3&nbsp;000 [[eiland]]e;<ref>{{ja}} {{cite web |title=''Nihon Rettō'' |url=http://dic.yahoo.co.jp/dsearch?enc=UTF-8&p=%E3%81%AB%E3%81%BB%E3%82%93%E3%82%8C%E3%81%A3%E3%81%A8%E3%81%86&dtype=0&stype=1&dname=0ss |publisher=Daijirin / Yahoo Japan dictionary |accessdate=7 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804061906/http://dic.yahoo.co.jp/dsearch?enc=UTF-8 |archive-date= 4 Augustus 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> die grootstes daarvan, van suid na noord is [[Kioesjoe]], [[Sjikokoe]], [[Honsjoe]], die grootste eiland, en [[Hokkaido]] wat saam 97% van die land se grondoppervlak beslaan. Die meeste van die eilande is bergagtig en baie [[vulkaan|vulkanies]]. Japan se hoogste bergpiek, berg [[Foedji]], is byvoorbeeld 'n vulkaan. Japan het met ongeveer 123&nbsp;miljoen inwoners die wêreld se elfde grootste bevolking. Die Groter-Tokiogebied, wat die hoofstad [[Tokio]] en verskeie omliggende [[Prefekture van Japan|prefekture]] insluit, is die grootste metropolitaanse gebied ter wêreld met meer as 30 miljoen inwoners. [[Argeologie]]se navorsing dui daarop dat die eilande van Japan reeds in die Jong-paleolitikumtydperk deur mense bewoon is. Die eerste geskrewe verwysing na Japan begin met vlugtige verwysings in Chinese geskiedkundige tekste van ongeveer die eerste eeu n.C. Invloede van buite gevolg deur lang tydperke van isolasie, is kenmerkend van Japan se geskiedenis. Sedert die aanvaarding van sy [[grondwet]] in 1947 handhaaf Japan 'n unitêre [[grondwetlike monargie]] met 'n [[Keiser van Japan|keiser]] en 'n verkose parlement, die ''Kokkai''. Japan is 'n reuse ekonomiese moondheid<ref name="cia" /> en was met die eerste kwartaal van 2010 nog die wêreld se tweede grootste ekonomie, volgens nominale [[bruto binnelandse produk]], totdat dit deur China ingehaal is.<ref>{{af}} http://qa.www.sake24.com/Markte/JSE-bestendig-toe-China-Japan-verbysteek-20100817{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{en}} http://www.businessweek.com/news/2010-08-16/china-gdp-surpasses-japan-capping-three-decade-rise.html</ref> Japan is 'n lid van die [[Verenigde Nasies]], [[G8]], G4 en ESASOG, met die wêreld se vyfde grootste verdedigingsbegroting. Dit is ook die vierde grootste uitvoerder ter wêreld en die vierde grootste invoerder asook 'n wêreldleier in [[tegnologie]] en masjinerie. == Naam == In [[Japannees]] is die land se naam {{lang|ja|日本}} Nihon of Nippon, amptelik {{lang|ja|日本国}} {{Audio|Ja-nippon nihonkoku.ogg|Nippon-koku}} of Nihon-koku. Voordat Japan verhoudinge met China gehad het, het dit bekendgestaan as '''Wa''' (倭) of '''Yamato''' (大和). Die [[Japannees|Japannese]] naam ''Nippon'' word gebruik vir meeste amptelike doeleindes, insluitende geld, [[posseël]]s, en internasionale [[sport]]byeenkomste. ''Nihon'' is ook 'n gewilde term in Japan. Die naam "Japan" is afgelei uit die Chinese weergawe van die naam. Die vroeë [[Mandaryns]]-Chinese woord vir Japan is opgeteken deur [[Marco Polo]] as ''Cipangu''. In [[Afrikaans]] word die land eenvoudig "Japan" genoem. Die amptelike Japannese titel is ''Nihon-koku'' (日本国), letterlik "Staat Japan." == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Japan}} [[Lêer:Jomon Vessel with Flame-like Ornamentation, attributed provenance Umataka, Nagaoka-shi, Niigata, Jomon period, 3000-2000 BC - Tokyo National Museum - DSC05620.JPG|duimnael|links|'n Houer uit die Middel-Jōmon-periode (3000 tot 2000&nbsp;v.C.)]] [[Lêer:Byodo-in in Uji.jpg|duimnael|links|Byodoin (1052)]] [[Lêer:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|duimnael|Samoerai konfronteer [[Mongole]] tydens die Mongoolse invalle van Japan in 1293]] [[Lêer:Japanese Red Seal Ship Shuinsen 1634.png|duimnael|links|Een van Japan se Rooiseëlskepe (1634), wat vir handel oral in Asië gebruik is]] [[Lêer:Ch5 wakamurasaki.jpg|duimnael|Murasaki Shikibu se ''Verhaal van Genji'']] [[Lêer:KenkadoMap.jpg|duimnael|links|Kaart van Japan in 1790]] [[Lêer:Nagasakibomb.jpg|duimnael|Die atoombomaanval in 1945 op [[Nagasaki]]]] [[Lêer:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg|duimnael|links|Samoerai van die Satsuma-stam gedurende die Bosjinoorlog, ca. 1867]] Die eerste tekens van menslike vestiging in die [[Japanse Argipel]] het verskyn met 'n Paleolitiese kultuur in ongeveer 30&nbsp;000&nbsp;v.C, gevolg van ongeveer 14&nbsp;000&nbsp;v.C. deur die Jōmon-tydperk, 'n Mesolitiese tot Neolitiese halfgesette jagter-versamelaar kultuur van kuilwonings en 'n rudimentêre vorm van [[landbou]]. Versierde kleihouers uit die tydperk, baie keer met gevlegte patrone, is van die oudste oorblywende voorbeelde van pottebakkery ter wêreld.<ref>{{en}} [http://web-japan.org/trends00/honbun/tj990615.html][http://www.jomon.or.jp/ebulletin11.html Habu Jinko, "Ancient Jomon of Japan", Cambridge Press, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316225317/http://www.jomon.or.jp/ebulletin11.html |date=16 Maart 2008}}</ref> Die [[Yayoi-tydperk]], wat in omtrent die 3de eeu v.C. begin het, het nuwe gebruike ingevoer, soos nat-[[rys]]verbouing, [[yster]]- en [[brons]]vervaardiging en 'n nuwe pottebakkerstyl, ingevoer deur handelaars uit China of [[Korea]]. Met die ontwikkeling van die Yayoi-kultuur het hoofsaaklik 'n landbougemeenskap in Japan ontwikkel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-23121 |title=The Yayoi period (c.250 BC – c.AD 250) |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=2006 |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071230164612/http://www.britannica.com/eb/article-23121 |archive-date=30 Desember 2007 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |author = Jared Diamond |title= Japanese Roots | journal = Discover Magazine Vol. 19 No. 6 |date=Junie 1998 | url=http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761568150_4/Pottery.html#p26 |title=Pottery |publisher=MSN Encarta |accessdate=28 Desember 2006 |archive-date=29 Oktober 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029161656/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761568150_4/Pottery.html#p26 |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=De Bary |first=William Theodore |title=Sources of Japanese Tradition |publisher=Columbia University Press |date=2005 |pages=1304 | isbn = 0-231-12984-X |url=http://books.google.com/books?vid=ISBN023112984X&id=6wS_ijD6DSgC&pg=RA1-PA1304&lpg=RA1-PA1304&ots=MxkZKlTRlU&dq=%22Chinese+mainland%22+%22Korean+peninsula%22+%22Japanese+archipelago%22&sig=hc4ew2p4cGdppzY6O_b0zWgaB6E#PRA1-PA1304,M1 | accessdate=29 Januarie 2007}}</ref> Die [[Japanners|Japannese]] verskyn vir die eerste keer in geskrewe geskiedenis in China se ''Boek van Han''. Volgens die Chinese ''Kronieke van die Drie Koninkryke'' was die naam van die magtigste koninkryk op die Japanse Argipel gedurende die derde eeu "Yamataikoku". [[Asuka-kyō]] en [[Fujiwara-kyō]] het gedien as hoofstede van die Yamatostaat.<ref>{{en}} [http://www.mnsu.edu/ Minnesota State University], [http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/japan/japanese_history.html Timeline of Japanese History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131175027/http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/japan/japanese_history.html |date=31 Januarie 2008 }}, [http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/japan/asuka/asuka-period.html Asuka Period] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206230116/http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/japan/asuka/asuka-period.html |date=6 Februarie 2006 }}, besoek op 3 Februarie 2008</ref> Japan is vir die eerste keer aan [[Boeddhisme]] bekendgestel uit Baekje op die Koreaanse Skiereiland, maar die ontwikkeling van Japannese Boeddhisme en Boeddhistiese beelde is hoofsaaklik deur China beïnvloed.<ref>{{en}} {{cite book |author=Delmer M. Brown |year=1993 |title=The Cambridge History of Japan |publisher=Cambridge University Press |pages=140–149}}</ref> Ondanks vroeë weerstand is Boeddhisme deur die heersende klas aangemoedig en dit het uiteindelik in die Asuka-tydperk inslag gevind.<ref>{{en}} {{cite book |title=The Japanese Experience: A Short History of Japan |author=William Gerald Beasley |publisher=University of California Press |year=1999 |url=http://books.google.com/books?vid=ISBN0520225600&id=9AivK7yMICgC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=Soga+Buddhism+intitle:History+intitle:of+intitle:Japan&sig=V65JQ4OzTFCopEoFVb8DWh5BD4Q#PPA42,M1 |pages=42 |isbn=0-520-22560-0 |accessdate=27 Maart 2007}}</ref> Die [[Nara-tydperk]] van die 8ste eeu het die opkoms van die eerste sterk sentrale Japannese staat aangedui wat gesentreer was om die keiserlike hof in die stad [[Heijō-paleis|Heijō-kyō]], of die hedendaagse [[Nara, Nara|Nara]]. Benewens die volgehoue aanneming van Chinese administratiewe gebruike, word die [[Nara-tydperk]] gekenmerk deur die verskyning van ontluikend geskrewe letterkunde met die voltooiing van die massiewe kronieke ''Kojiki'' (712) en ''Nihonshoki'' (720).<ref>{{en}} {{cite book |author=Conrad Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |pages=64–79 | isbn=978-1-4051-2359-4}}</ref> Nara was egter nie die eerste hoofstad in Japan nie. In [[784]] het keiser Kammu die hoofstad vlugtig vir tien jaar van Nara na Nagaokakyō geskuif voor dit na Heian-kyō (die hedendaagse [[Kioto]]) geskuif is in 794, waar dit vir meer as 'n millennium gebly het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Conrad Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |pages=79–87 | isbn=978-1-4051-2359-4}}</ref> Dit het die begin van die Heian-tydperk aangedui, waartydens 'n bepaalde inheemse Japannese kultuur verskyn het wat welbekend is vir sy [[kuns]], [[poësie]] en [[letterkunde]]. Murasaki Shikibu se ''Verhaal van Genji'' en die lirieke van moderne Japan se nasionale volkslied, ''[[Kimi ga Yo]]'', is in die tydperk geskryf.<ref>{{en}} {{cite book |author=Conrad Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |pages=122–123 | isbn=978-1-4051-2359-4}}</ref> Japan se feudale era is gekenmerk deur die opkoms van 'n heersende klas van soldate, die [[samoerai]]. In 1185, na die omverwerping van die mededingende Taira-familiegroep, is Minamoto no Joritomo aangestel as [[Sjogoen]] en het hy 'n magsbasis in [[Kamakura, Kanagawa|Kamakura]] gevestig. Ná Joritomo se dood het dit uitgewerk dat die Hōjō-familiegroep as regente van die sjogoens regeer het. [[Zen]]-Boeddhisme is in die Kamakura-periode (1185–1333) uit China ingevoer waarna dit gewild geword het onder die samoerai-klas. Die Kamakura-sjogoenaat het in 1274 en 1281 daarin geslaag om die [[Mongoolse Ryk|Mongoolse]] invalle af te weer, bygestaan deur 'n storm wat die Japannese as 'n kamikaze, of "Goddelike Wind" geïnterpreteer het. Die Kamakura-sjogoenaat is uiteindelik deur keiser Go-Daigo afgeset, wat weer spoedig daarna in 1336 deur Ashikaga Takauji verslaan is.<ref>{{en}} {{cite book |author=George Sansom |year=1961 |title=A History of Japan: 1334–1615 |publisher=Stanford |pages=42 | isbn=0-8047-0525-9}}</ref> Die Ashikaga-sjogoenaat wat daarop gevolg het kon nie daarin slaag om die feudale oorlogshere (''daimyo'') onder bedwang te bring nie, en 'n [[burgeroorlog]] (die Ōnin-oorlog) het in 1467 uitgebreek wat 'n eeu-lange Sengoku-tydperk ingelui het.<ref>{{en}} {{cite book |author=George Sansom |year=1961 |title=A History of Japan: 1334–1615 |publisher=Stanford |pages=217 | isbn=0-8047-0525-9}}</ref> Gedurende die 16de eeu het handelaars en [[Jesuïet]]sendelinge uit [[Portugal]] Japan vir die eerste keer bereik en aktiewe kommersiële en kulturele bande tussen Japan en die [[Weste]] (''Nanban-handel'') gevestig. [[Oda Nobunaga]] het talle ander ''daimyo'' verower deur Europese vuurwapens en ander tegnologie te gebruik en het byna daarin geslaag om die nasie te verenig voor hy in 1582 vermoor is. [[Toyotomi Hideyoshi]] het Nobunaga opgevolg en die nasie in 1590 verenig. Hideyoshi het Korea twee keer binne geval, maar na verskeie nederlae deur Koreaanse en [[Ming-dinastie|Ming]]-Chinese magte en Hideyoshi se dood, is Japannese troepe in 1598 onttrek.<ref>{{en}} {{cite book |author=Stephen Turnbull |year=2002 |title=Samurai Invasion: Japan's Korean War |url=https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn |publisher=Cassel |pages=[https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn/page/227 227]| isbn=978-0-304-35948-6}}</ref> Na Hideyoshi se dood het Tokugawa Ieyasu sy posisie as regent vir Hideyoshi se seun, Toyotomi Hideyori, gebruik om politieke beheer en militêre ondersteuning te bewerkstellig. Toe oorlog openlik uitgebreek het, het hy verskeie mededingende clans in die Slag van Sekigahara in 1600 verslaan. Ieyasu is in 1603 as sjogoen aangestel en het die Tokugawa-sjogoenaat by Edo (moderne [[Tokio]]) gevestig. Die Tokugawa-sjogoenaat het 'n verskeidenheid maatstawwe soos ''Buke sjohatto'' in plek gestel om die outonome daimio te beheer. In 1639 het die sjogoenaat die isolasionistiese ''[[sakoku]]'' ("geslote land") beleid aangeneem, wat gestrek het oor die twee en 'n half eeue van tenger politiese eenheid wat bekendstaan as die Edo-tydperk. Die studie van Westerse wetenskap, wat as ''rangaku'' bekend staan, het in die tydperk voortgeduur deur kontak met die [[Nederland]]se [[enklawe]] by [[Dejima]] in [[Nagasaki]]. Die Edo-tydperk het ook aanleiding gegee tot ''kokugaku'', of letterlik "nasionale studies", die studie van Japan deur die Japannese self.<ref>{{en}} {{cite web |last=Hooker |first=Richard |url=http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |title=Japan Glossary; Kokugaku |publisher=Washington State University |date=14 Julie 1999 |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103212153/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |archive-date=3 Januarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 31 Maart 1854 het Kommodoor Matthew Perry en die "Swartskepe" van die [[Amerikaanse Vloot]] die opening van Japan tot die buitewêreld afgedwing met die Konvensie van Kanagawa. Soortgelyke verdrae wat daarop gevolg het met die Westerse lande in die laat Tokugawa-sjogoenaat het Japan in 'n ekonomiese en politiese krisis gedompel. Die oormag van die prerogatief en die bedanking van die sjogoenaat het gelei tot die Bosjin-oorlog en die vestiging van 'n gesentraliseerde staat onder die naam van [[Mutsuhito|Keiser Meiji]] (Meiji-Herstelling). Met die aanneming van Westerse politiese, geregtelike en militêre instellings het die Kabinet die Geheime Raad ingestel, die Meiji-grondwet ingevoer en die Ryksdag van Japan gevestig. Die [[Meiji-Herstelling]] het die [[Japannese Keiserryk]] in 'n geïndustrialiseerde wêreldmoondheid omskep wat 'n reeks militêre konflikte van stapel gestuur het om die nasie se invloedsfeer uit te brei. Na oorwinnings in die eerste Chinees-Japannese oorlog (1894–1895) en die Russies-Japannese Oorlog (1904–1905), het Japan beheer van [[Taiwan (eiland)|Taiwan]], Korea en die suidelike helfte van [[Sachalin]] bewerkstellig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://filebox.vt.edu/users/jearnol2/MeijiRestoration/imperial_japan.htm |title=Japan: The Making of a World Superpower (Imperial Japan) |author=Jesse Arnold |publisher=vt.edu/users/jearnol2 |accessdate=27 Maart 2007 |archive-date= 9 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409113749/http://filebox.vt.edu/users/jearnol2/MeijiRestoration/imperial_japan.htm |url-status=dead }}</ref> Die vroeë 20ste eeu het 'n kort tydperk van "Taishō-demokrasie" (genoem na die regeringstyd van [[Yoshihito|Keiser Taishō]]) gesien wat oorskadu is deur die opkoms van Japannese [[ekspansionisme]] en militarisasie. Die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Japan, wat by die seëvierende [[Geallieerdes van die Eerste Wêreldoorlog|Geallieerdes]] aangesluit het, toegelaat om sy invloed en territoriale besittings uit te brei. Japan het sy ekspansionistiese beleid voortgesit deur [[Mantsjoerye]] in 1931 in te val. As gevolg van internasionale veroordeling van die besetting het Japan twee jaar later uit die [[Volkebond]] bedank. In 1936 het Japan die [[Anti-Kominternpakt]] met [[Nazi-Duitsland]] se [[Nasionaal-Sosialisme|Nasionaalsosialistiese]] regering gesluit en in 1941 by die [[Spilmoondhede]] aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.friesian.com/pearl.htm |title=The Pearl Harbor Strike Force |author=Kelley L. Ross |publisher=friesian.com |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002122624/http://friesian.com/pearl.htm |archive-date= 2 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 1937 het Japan ander dele van China ingeval wat gelei het tot die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog]] (1937–1945), waarna die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] 'n olieboikot teen Japan ingestel het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Roland H. Worth jr. |title=No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific |publisher=McFarland |date=1995 |isbn=0-7864-0141-9}}</ref> Op 7 Desember 1941 het Japan die [[Amerikaanse Vloot]]basis in [[Pearl Harbor]] aangeval en oorlog teen die VSA, die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Nederland]] verklaar. Die optrede het Japan in die [[Tweede Wêreldoorlog]] betrek. Na die atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]] in 1945, tesame met die [[Sowjetunie]] se aansluiting by die oorlog teen die land, het Japan ingestem tot 'n onvoorwaardelike oorgawe op 15 Augustus.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |title=Japanese Instrument of Surrender |publisher=educationworld.net |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517195654/http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die oorlog het Japan miljoene lewens gekos en groot dele van die land se [[Nywerheid|nywerhede]] en [[infrastruktuur]] in puin gelaat. Die Internasionale Militêre Tribunaal van die Verre-Ooste is byeen geroep deur die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog]] (op 3 Mei 1946) om Japannese leiers vir oorlogsmisdade soos die "[[Bloedbad van Nanjing]]" te vervolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.geocities.com/nankingatrocities/Tribunals/imtfe_01.htm |title=The Nanking Atrocities: The Postwar Judgment |publisher=University of Missouri-Columbia |accessdate=27 Maart 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060306015306/http://www.geocities.com/nankingatrocities/Tribunals/imtfe_01.htm |archivedate= 6 Maart 2006 |url-status=live }}</ref> In 1947 het Japan 'n nuwe pasifistiese grondwet aanvaar wat klem gelê het op liberaaldemokratiese beginsels. Die Geallieerde besetting is in 1952 met die ''Verdrag van San Francisco'' beëindig<ref>{{en}} {{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070306f3.html |title='52 coup plot bid to rearm Japan: CIA |author=Joseph Coleman |date=6 Maart 2006 |publisher=The Japan Times |accessdate=3 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606160441/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070306f3.html |archive-date=6 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en Japan is in 1956 lidmaatskap van die [[Verenigde Nasies]] toegeken. Japan het later skouspelagtige ekonomiese groei behaal om die tweede grootste ekonomie ter wêreld te word met 'n jaarlikse groeikoers wat vir vier dekades gemiddeld 10% was. Dit het eers in die middel-1990's tot 'n einde gekom toe Japan 'n groot [[resessie]] beleef het. Positiewe groei in die vroeë 21ste eeu dui op 'n geleidelike herstel in die groei.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5178822.stm |title=Japan scraps zero interest rates |publisher=BBC News Online |date=14 Julie 2006 |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429081338/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5178822.stm |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Akihito|Keiser Heisei]] is op 12 November 1990 as [[Keiser van Japan]] gekroon, nadat sy pa, [[Hirohito]], op 7 Januarie 1989 oorlede is. Akihito was die 125ste ''tennō''<ref>{{en}} {{cite book |author=Louis-Frédéric Nussbaum |year=2002 |title=Traditional order of Tennō |publisher=Japan encyclopedia |pages=962–963}}</ref> van Japan en sy regeringstyd het bekend gestaan as ''Heisei'' (平成, "vrede oral"). Akihito het op 8 Augustus 2016 sy abdikasie vir 30 April 2019 aangekondig. Vervolgens is Naruhito, Akihito se oudste seun, op 1 Mei 2019 ingehuldig. Naruhito se bewind staan bekend as ''Reiwa'' (令和, "mooi harmonie"). Naruhito is Japan se eerste keiser wat na die [[Tweede Wêreldoorlog]] gebore is.<ref>{{en}} {{cite web |last=Enjoji |first=Kaori |url=https://edition.cnn.com/2017/11/30/asia/japan-emperor-akihito-abdication-intl/index.html |title=Japan Emperor Akihito to abdicate on April 30, 2019 |publisher=[[CNN]] |location=Tokio |date=1 Desember 2017 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502120632/https://edition.cnn.com/2017/11/30/asia/japan-emperor-akihito-abdication-intl/index.html |archive-date=2 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |last=Kyodo |first=Jiji |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2017/12/03/business/economy-business/japanese-firms-preparing-new-calendar-era-following-emperors-abdication-2019/#.W8MXB9l1O71 |title=Japan’s publishers wait in suspense for next era name |publisher=The Japan Times |date=3 Desember 2017 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923121556/https://www.japantimes.co.jp/news/2017/12/03/business/economy-business/japanese-firms-preparing-new-calendar-era-following-emperors-abdication-2019/ |archive-date=23 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kroningseremonie volgens [[Sjintoïsme]] (即位の礼, ''Sokui no Rei'') het op 22 Oktober 2019 plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/718/ |title=What to watch at the Emperor's enthronement ceremonies |publisher=NHK |date=18 Oktober 2019 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020173638/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/718/ |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Regering en politiek == [[Lêer:Crown Prince Naruhito (2018).jpg|duimnael|links|upright|Keiser [[Naruhito]] van Japan]] [[Lêer:Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|duimnael|Die Nasionale Ryksdaggebou (国会, ''Kokkai'') in Nagatachō, [[Tokio]]]] [[Lêer:Chamber of the House of Representatives of Japan.jpg|duimnael|Die Laerhuis of Huis van Verteenwoordigers (衆議院, ''Shūgiin'')]] [[Lêer:Shigeru Ishiba and Sanae Takaichi 20241211 (cropped).jpg|duimnael|links|upright|[[Sanae Takaichi]], die huidige eerste minister van Japan]] [[Lêer:Japanese diet inside.jpg|duimnael|Die Hoërhuis of Huis van Raadslede (参議院, ''Sangiin'')]] Japan is 'n grondwetlike monargie waar die mag van die keiser baie beperk is. As 'n seremoniële figurant word hy deur die grondwet gedefinieer as "die simbool van die staat en van die eenheid van die volk". Mag word hoofsaaklik gehou deur die Eerste Minister van Japan en ander verkose lede van die ''[[Kokkai]]'' (Ryksdag van Japan), terwyl soewereiniteit gesetel is in die mense van Japan.<ref name="Constitution">{{en}} {{cite web |url=http://www.sangiin.go.jp/eng/law/index.htm |title=The Constitution of Japan |publisher=House of Councillors of the National Diet of Japan |date=3 November 1946 |accessdate=10 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806214140/http://www.sangiin.go.jp/eng/law/index.htm |archive-date=6 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Keiser tree in effek by diplomatieke geleenthede op as die [[staatshoof]]. [[Naruhito]] is die huidige Keiser van Japan. Japan se wetgewende orgaan is die Kokkai of Nasionale Ryksdag, 'n tweekamerparlement. Die Ryksdag bestaan uit die ''Shūgiin'' of Huis van Verteenwoordigers en die parlement se laerhuis, met 465 setels, wat verkies word deur algemene verkiesings elke vier jaar of wanneer dit ontbind word, en die ''Sangiin'' of hoërhuis met 242 setels, wie se algemeen verkose lede 'n ses jaar termyn dien. Daar is algemene stemreg vir volwassenes oor 20-jaar,<ref name="cia">{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=World Factbook; Japan |publisher=CIA |date=15 Maart 2007 |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517200935/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> met 'n geheime stem vir alle verkose ampte.<ref name="Constitution" /> Die liberaal-konserwatiewe [[Liberaaldemokratiese Party]] (LDP) was tussen 1955 en 2009 aan bewind, behalwe vir 'n kortstondige koalisieregering wat in 1993 deur opposisiepartye gevorm is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.jimin.jp/jimin/english/history/index.html |title=A History of the Liberal Democratic Party |publisher=[[Liberaaldemokratiese Party]] |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924001336/http://www.jimin.jp/jimin/english/history/index.html |archive-date=24 September 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In die algemene verkiesing, wat op 30 Augustus 2009 gehou is, het die sentrum-linkse [[Demokratiese Party (Japan)|Demokratiese Party]] 'n historiese oorwinning behaal. Die Eerste Minister van Japan is die regeringshoof. Die posisie word aangestel deur die Keiser van Japan ná aanwysing deur die Ryksdag van uit sy geledere en moet die vertroue van die Huis van Verteenwoordigers behou om sy amp te hou. Die Eerste Minister is die hoof van die Kabinet (die letterlike vertaling van sy Japannese titel is "Eerste Minister van die Kabinet") en stel die Ministers, waarvan die meerderheid Ryksdaglede moet wees, aan en dank hulle af. [[Sanae Takaichi]] van die Liberaaldemokratiese Party dien tans as Eerste Minister van Japan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/10/21/japan/politics/sanae-takaichi-elected-japan-prime-minister |title=Takaichi makes history as Japan’s first female prime minister |publisher=The Japan Times |author=Gabriele Ninivaggi |date=21 Oktober 2025 |accessdate=22 Oktober 2025}}</ref> Die Japannese Reg, wat histories deur Chinese reg beïnvloed is, het in die [[Edo-periode]] onafhanklik ontwikkel deur tekste soos ''Kujikata Osadamegaki''. Sedert die laat 19de eeu is die regstelsel egter grootliks op die siviele reg van [[Europa]] gegrond, veral dié van [[Frankryk]] en [[Duitsland]]. In 1896 het die Japannese regering byvoorbeeld 'n burgerlike wetboek saamgestel gegrond op die Duitse model. Met na-Tweede Wêreldoorlogse aanpassing, bly die wetboek steeds in hedendaagse Japan in plek.<ref name="civilcode">{{en}} {{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-9043364?hook=6804 |title="Japanese Civil Code" |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=2006 |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217185610/http://www.britannica.com/eb/article-9043364?hook=6804 |archive-date=17 Desember 2007 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Wettereg vind sy oorsprong in Japan se wetgewer, die Nasionale Ryksdag van Japan, met outomatiese goedkeuring deur die Keiser. Die huidige grondwet vereis dat die Keiser wetgewing wat deur die Ryksdag aanvaar word uitvaardig, sonder dat hy spesifiek die mag het om die aanvaarding van wetgewing teë te staan.<ref name="Constitution" /> Japan se howe word in vier basiese vlakke verdeel: die Hooggeregshof en drie vlakke van laerhowe.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html |publisher=Office of the Prime Minister of Japan |title=The Japanese Judicial System |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813005215/http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html |archive-date=13 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die hoofdeel van Japannese wettereg is 'n versameling wat bekend staan as die ''roppō'' of "Ses kodes".<ref name="civilcode" /> == Buitelandse betrekkinge en verdedigingsbeleid == [[Lêer:Japanese sailors jmsdf.jpg|duimnael|Matrose aan boord die JMSDF opleidingsvaartuig JDS Kashima]] [[Lêer:Flag at half-mast at South African Embassy in Tokyo.jpg|duimnael|Die [[Vlag van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse vlag]] wapper halfstok by die woning van die [[Suid-Afrika]]anse ambassadeur in Tokio ná die dood van [[Winnie Madikizela-Mandela]] op 2 April 2018]] Japan se nasionale belang word in sy buitelandse beleid weerspieël. Die belangrikste hiervan is Japan se vermoë om vrede en sekuriteit te handhaaf, tweedens om die vryehandelstelsel te ondersteun, derdens om vryheid, demokrasie en menseregte te beskerm en vierdens om mens tot mens interaksie en ontwikkeling van menslike hulpbronne te ondersteun in gebiede soos [[akademie]], [[kultuur]] en [[opvoeding]]. Die land se huidige beleid plaas ook klem op 'n groter betrokkenheid by wêreldaangeleenthede.<ref name=kantei>{{en}} [http://www.kantei.go.jp/foreign/index-e.html Prime Minister of Japan and his Cabinet], [http://www.kantei.go.jp/foreign/policy/2002/1128tf_e.html Basic Strategies for Japan's Foreign Policy in the 21st Century New Era, New Vision, New Diplomacy], besoek op 22 Januarie 2008</ref> Japan handhaaf tradisioneel noue ekonomiese en militêre bande met die land se sleutelbondgenoot, die Verenigde State, en die VSA-Japan sekuriteitsalliansie dien as die hoeksteen van die land se buitelandse beleid.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.realclearpolitics.com/articles/2007/03/japan_is_back_why_tokyos_new_a.html |title=Japan Is Back: Why Tokyo's New Assertiveness Is Good for Washington |author=Michael Green |publisher=Real Clear Politics |accessdate=28 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517200259/https://www.realclearpolitics.com/articles/2007/03/japan_is_back_why_tokyos_new_a.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Japan, wat sedert 1956 'n lid van die Verenigde Nasies is, het as nie-permanente lid van die Veiligheidsraad reeds vir altesaam 22 jaar as verkose lid gedien, mees onlangs in 2016–2017. Japan is ook 'n lid van die G4-nasies wat hulle vir permanente lidmaatskap van die [[Veiligheidsraad]] beywer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm |title=UK backs Japan for UNSC bid |publisher=Cenral Chronicle |accessdate=28 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013130223/http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm |archive-date=13 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As 'n lid van die G8, ESASOG, die "VSAN Plus Drie" en 'n lid van die Oos-Asië Vergadering, neem Japan aktief aan internasionale aangeleenthede deel. Dit is ook die tweede grootste skenker van amptelike ontwikkelingshulpverlening en het in 2004 VSA$8,86 miljard geskenk.<ref>{{en}} {{PDFlink|[http://www.oecd.org/dataoecd/40/3/35389786.pdf Table: Net Official Development Assistance In 2004 (PDF).]|32.9&nbsp;Kibibytes}} Organisation for Economic Co-operation and Development (11 April 2005). Besoek op 28 Desember 2006.</ref> Japan het nievegtende troepe aan die [[Irakse Oorlog]] toegewys, maar het sedertdien sy troepe onttrek uit [[Irak]].<ref name="Iraq deployment">{{en}} {{cite web |url=http://www.iht.com/articles/2006/06/20/news/japan.php |title=Tokyo says it will bring troops home from Iraq |publisher=International Herald Tribune |date=20 Junie 2006 |accessdate=28 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202185236/http://www.iht.com/articles/2006/06/20/news/japan.php |archive-date= 2 Februarie 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Afrika]] is histories die minsbelangrike wêreldstreek vir Japan. Japan het min historiese ondervinding met Afrika en beperkte ekonomiese belang wat hoofsaaklik gefokus is op roumateriaalbronne. Japan se grootste handelsvennoot in Afrika is [[Suid-Afrika]]. As gevolg van sanksies teen Suid-Afrika deur die VSA en ander lande het Japan in die 1980's as Suid-Afrika se grootste handelsvennoot ontwikkel. Dit het Japan internasionaal in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas wat gelei het tot die afgradering van diplomatiese en ekonomiese betrekkinge met Suid-Afrika. Met die einde van [[apartheid]] en die normalisering van internasionale betrekking het Japan se spesiale rol in Suid-Afrika na 1994 geëindig. Vandag is Japan se buitelandse beleid teenoor Afrika daarop gevestig om demokrasie en gesonde regering te vestig ter wille van wêreldstabiliteit en vooruitgang. Hulpverlening aan die kontinent is nie gemik op korttermyn opbrengste nie, maar word eerder gesien as deel van internasionale pogings om orde te handhaaf.<ref name="kantei" /> Japan is betrokke by verskeie gebiedsgeskille met sy buurlande: met [[Rusland]] oor die Suid-[[Koerile]]-eilande, met [[Suid-Korea]] oor die [[Rotse van Liancourt|Liancourtrotse]], met die [[Volksrepubliek China]] en [[Republiek China|Taiwan]] oor die [[Senkaku-eilande]] en die EES oor Okinotorishima. Japan is ook in 'n voortslepende geskil met [[Noord-Korea]] betrokke oor die land se ontvoering van Japannese burgers en kern- en missielprogramme. Japan se militêre magte word beperk deur Artikel 9 van die Japannese Grondwet, wat Japan se reg om oorlog te verklaar of militêre mag te gebruik om internasionale geskille te besleg opsê. Daar word egter 'n debat gevoer oor die moontlike wysiging van die grondwet, wat deur die Amerikaanse besettingsowerheid opgestel is na die Tweede Wêreldoorlog, om die grondwet deur 'n referendum aan te pas.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6652809.stm |title=Japan approves constitution steps |publisher=[[BBC]] News |accessdate=15 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903081754/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6652809.stm |archive-date=3 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Japan se weermag word deur die Ministerie van Verdediging bestuur en bestaan hoofsaaklik uit die Japan Land-selfverdedigingsmag, die Japan Maritieme-selfverdedigingsmag en die Japan Lug-selfverdedigingsmag. Die magte is onlangs in vredebewaringsoperasies en in die ontplooiing van Japannese troepe in Irak gebruik, wat die eerste oorsese gebruik van die land se militêre magte was sedert die Tweede Wêreldoorlog.<ref name="Iraq deployment" /> == Administratiewe onderafdelings == === Prefekture === [[Lêer:Regions and Prefectures of Japan 2.svg|duimnael|Japan se prefekture en streke]] Japan bestaan administratiefgewys uit [[Prefekture van Japan|sewe-en-veertig prefekture]] wat elkeen deur 'n verkose goewerneur, wetgewer en administratiewe burokrasie bestuur word. Prefekture wissel in grootte van die Hokkaido-prefektuur wat die hele eiland [[Hokkaido]] beslaan tot die stad [[Tokio]], wat op sigself 'n prefektuur is. Die Tokio-prefektuur word verder verdeel in drie-en-twintig spesiale wyke wat elkeen dieselfde magte as 'n stad het. Verder bestaan daar agt algemeen aanvaarde gebiede van Japan. {|style="margin:auto;" |style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{kleurkas|#EF7979}} '''[[Hokkaido]]'''</div> ---- 1.&nbsp;[[Hokkaido]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{kleurkas|#EFE979}} [[Tohoku]]'''</div> ---- 2.&nbsp;[[Aomori-prefektuur|Aomori]]<br /> 3.&nbsp;[[Iwate-prefektuur|Iwate]]<br /> 4.&nbsp;[[Miyagi-prefektuur|Miyagi]]<br /> 5.&nbsp;[[Akita-prefektuur|Akita]]<br /> 6.&nbsp;[[Yamagata-prefektuur|Yamagata]]<br /> 7.&nbsp;[[Fukushima-prefektuur|Fukushima]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{kleurkas|#87EF79}} [[Kanto (streek)|Kanto]]'''</div> ---- 8.&nbsp;[[Ibaraki-prefektuur|Ibaraki]]<br /> 9.&nbsp;[[Tochigi-prefektuur|Tochigi]]<br /> 10.&nbsp;[[Gunma-prefektuur|Gunma]]<br /> 11.&nbsp;[[Saitama-prefektuur|Saitama]]<br /> 12.&nbsp;[[Chiba-prefektuur|Chiba]]<br /> 13.&nbsp;[[Tokio]]<br /> 14.&nbsp;[[Kanagawa-prefektuur|Kanagawa]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{kleurkas|#79EFDB}} [[Chubu]]'''</div> ---- 15.&nbsp;[[Niigata-prefektuur|Niigata]]<br /> 16.&nbsp;[[Toyama-prefektuur|Toyama]]<br /> 17.&nbsp;[[Ishikawa-prefektuur|Ishikawa]]<br /> 18.&nbsp;[[Fukui-prefektuur|Fukui]]<br /> 19.&nbsp;[[Yamanashi-prefektuur|Yamanashi]]<br /> 20.&nbsp;[[Nagano-prefektuur|Nagano]]<br /> 21.&nbsp;[[Gifu-prefektuur|Gifu]]<br /> 22.&nbsp;[[Shizuoka-prefektuur|Shizuoka]]<br /> 23.&nbsp;[[Aichi-prefektuur|Aichi]] |- |style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{kleurkas|#9579EF}} [[Kansai]]'''</div> ---- 24.&nbsp;[[Mie-prefektuur|Mie]]<br /> 25.&nbsp;[[Shiga-prefektuur|Shiga]]<br /> 26.&nbsp;[[Kioto-prefektuur|Kioto]]<br /> 27.&nbsp;[[Osaka-prefektuur|Osaka]]<br /> 28.&nbsp;[[Hyogo-prefektuur|Hyogo]]<br /> 29.&nbsp;[[Nara-prefektuur|Nara]]<br /> 30.&nbsp;[[Wakayama-prefektuur|Wakayama]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{kleurkas|#EFB179}} [[Chugoku]]'''</div> ---- 31.&nbsp;[[Tottori-prefektuur|Tottori]]<br /> 32.&nbsp;[[Shimane-prefektuur|Shimane]]<br /> 33.&nbsp;[[Okayama-prefektuur|Okayama]]<br /> 34.&nbsp;[[Hiroshima-prefektuur|Hiroshima]]<br /> 35.&nbsp;[[Yamaguchi-prefektuur|Yamaguchi]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{kleurkas|#CC79EF}} [[Sjikokoe]]'''</div> ---- 36.&nbsp;[[Tokushima-prefektuur|Tokushima]]<br /> 37.&nbsp;[[Kagawa-prefektuur|Kagawa]]<br /> 38.&nbsp;[[Ehime-prefektuur|Ehime]]<br /> 39.&nbsp;[[Kochi-prefektuur|Kochi]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{kleurkas|#B4B4B4}} [[Kioesjoe]]'''</div> ---- 40.&nbsp;[[Fukuoka-prefektuur|Fukuoka]]<br /> 41.&nbsp;[[Saga-prefektuur|Saga]]<br /> 42.&nbsp;[[Nagasaki-prefektuur|Nagasaki]]<br /> 43.&nbsp;[[Kumamoto-prefektuur|Kumamoto]]<br /> 44.&nbsp;[[Oita-prefektuur|Oita]]<br /> 45.&nbsp;[[Miyazaki-prefektuur|Miyazaki]]<br /> 46.&nbsp;[[Kagoshima-prefektuur|Kagoshima]]<br /> 47.&nbsp;[[Okinawa-prefektuur|Okinawa]] |} === Stede === [[Lêer:Ordinance designed Cities English.png|duimnael|links|Die 20 "groot stede volgens regeringsbesluit"]] [[Lêer:Tokyo from the top of the SkyTree.JPG|duimnael|[[Tokio]]]] [[Lêer:Osaka Castle 02bs3200.jpg|duimnael|[[Osaka]]]] [[Lêer:Shinkansen in Downtown Nagoya.jpg|duimnael|[[Nagoja]]]] Japan ondergaan tans 'n administratiewe herorganisering wat die samesmelting van baie stede en dorpe behels. Hierdie proses sal lei tot die vermindering van sub-prefektuur administratiewe gebiede en daar word verwag dat dit tot besnoeiings in administratiewe koste sal lei.<ref>{{en}} {{cite web |last=Mabuchi |first=Masaru |url=http://siteresources.worldbank.org/WBI/Resources/wbi37175.pdf |title=''Municipal Amalgamation in Japan'' (PDF) |publisher=World Bank |date=Mei 2001 | accessdate=28 Desember 2006}}</ref> Japan het dosyne groot stede wat 'n belangrike rol in die land se kultuur, erfenis en ekonomie speel. Dié wat hieronder gelys word verteenwoordig die twaalf met die grootste bevolking en is almal prefekturale hoofstede en deur-die-staat-ingestelde stede: {| class="wikitable" ! !! Stad !! Prefektuur !! Bevolking<ref name="population">{{en}} {{cite web |url=http://www.citypopulation.de/Japan-Cities.html#Stadt_gross |title=Japan—City Population |publisher=citypopulation.de |accessdate=1 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408214405/http://citypopulation.de/Japan-Cities.html |archive-date=8 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | 1 || '''[[Tokio]]'''^a{{spaces|2}} || [[Tokio]] || 8&nbsp;949&nbsp;447</tr> | 2 || '''[[Jokohama]]''' || [[Kanagawa-prefektuur|Kanagawa]]{{spaces|2}} || 3&nbsp;689&nbsp;603</tr> | 3 || '''[[Osaka]]''' || [[Osaka-prefektuur|Osaka]] || 2&nbsp;666&nbsp;371</tr> | 4 || '''[[Nagoja]]''' || [[Aichi-prefektuur|Aichi]] || 2&nbsp;263&nbsp;907</tr> | 5 || '''[[Sapporo]]''' || [[Hokkaido]] || 1&nbsp;914&nbsp;434</tr> | 6 || '''[[Kobe]]''' || [[Hyogo-prefektuur|Hyogo]] || 1&nbsp;544&nbsp;873</tr> | 7 || '''[[Kioto]]''' || [[Kioto-prefektuur|Kioto]] || 1&nbsp;474&nbsp;473</tr> | 8 || '''[[Fukuoka]]''' || [[Fukuoka-prefektuur|Fukuoka]] || 1&nbsp;463&nbsp;826</tr> | 9 || '''[[Kawasaki]]'''^b || [[Kanagawa-prefektuur|Kanagawa]] || 1&nbsp;425&nbsp;678</tr> | 10 || '''[[Saitama]]''' || [[Saitama-prefektuur|Saitama]]|| 1&nbsp;222&nbsp;910</tr> | 11 || '''[[Hirosjima]]''' || [[Hiroshima-prefektuur|Hiroshima]]|| 1&nbsp;174&nbsp;209</tr> | 12 || '''[[Sendai]]''' || [[Miyagi-prefektuur|Miyagi]]|| 1&nbsp;045&nbsp;903</tr> |} <small>^a 23 munisipaliteite. Ook die hoofstad van Japan.<br />^b Slegs 'n staatsingestelde stad.</small> == Geografie == [[Lêer:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|duimnael|links|Japan vanuit die ruimte gesien, Mei 2003]] [[Lêer:Mt.Yarigatake from Enzansou.jpg|duimnael|Berg Yari, [[Nagano-prefektuur]] in Augustus]] [[Lêer:Minnajima beach, Okinawa.jpg|duimnael|Strand in Minnajima in Motobu, [[Okinawa-prefektuur|Okinawa]] in September]] [[Lêer:Japan map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Japan volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:Chuurei-tou Fujiyoshida 17025277650 c59733d6ba o.jpg|duimnael|Berg [[Foedji]]]] Japan is 'n land wat uit meer as drieduisend [[eiland]]e langs die [[Stille Oseaan]]se kus van [[Asië]] bestaan. Die hoofeilande, van noord na suid, is [[Hokkaido]], [[Honsjoe]] (die hoofeiland), [[Sjikokoe]] en [[Kioesjoe]]. Die [[Ryukyu-eilande]], insluitend die [[Okinawa-eilande]], is 'n reeks eilande suid van Kioesjoe. Tesame vorm die eilande die [[Japanse Argipel]]. Saam met [[Foedji]] vorm die [[Japannese Alpe]] die belangrikste gebergtes van die Japanse Argipel. Ongeveer 70% tot 80% van die land is bebos, bergagtig<ref>{{en}} {{en}} {{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566679/Japan.html |title="Japan" |publisher=Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia |date=2006 |accessdate=28 Desember 2006 |archive-date=16 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216122527/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566679/Japan.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldinfozone.com/country.php?country=Japan |title=Japan Information—Page 1 |publisher=WorldInfoZone.com |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517195901/http://www.worldinfozone.com/country.php?country=Japan |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en ongeskik vir [[landbou]], industriële of residensiële gebruik. Dit is as gevolg van die styl hellings, [[klimaat]] en die gevaar wat [[aardbewing]]s, sagtegrond en swaar [[reën]] inhou. Dit het daartoe gelei dat die bewoonbare gebiede naby die kus geweldige hoë bevolkingsdigthede het. Japan is die dertigste mees digbevolkte land ter wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://esa.un.org/unpp/ |title=World Population Prospects |publisher=UN Department of Economic and Social Affairs |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511162049/http://esa.un.org/unpp/ |archive-date=11 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die land se ligging op die Pasifiese [[Ring van Vuur]], by die samekoms van drie [[Plaattektoniek|tektoniese plate]], veroorsaak dat Japan gereelde lae-intensiteit-aardskuddings en van tyd tot tyd vulkaniese uitbarstings beleef. Vernietigende aardbewings, wat baie keer tot [[tsoenami]]s lei, kom elke eeu verskeie kere voor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=27 Maart 2007 |archive-date= 4 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |url-status=dead }}</ref> Die mees onlangse aardbewings was die Tōhoku-aardbewing van 2011 en die [[Groot Hanshin-aardbewing van 1995]]. Talle warmwaterbronne word aangetref en baie hiervan is tot ontspanningsoorde ontwikkel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/attractions/hotSprings.html |title=Attractions: Hot Springs |publisher=JNTO |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615125708/http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/attractions/hotSprings.html |archive-date=15 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die klimaat van Japan is hoofsaaklik gematig, maar dit verskil skerp tussen die noordelike en suidelike punte van die land.<ref name="climate">{{en}} {{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html |title=Essential Info: Climate |publisher=JNTO |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727084935/https://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html |archive-date=27 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Japan se geografiese eienskappe verdeel dit in ses hoofklimaatsones: * [[Hokkaido]]: Die noordwestelike sone het 'n gematigde klimaat met lang, koue [[winter]]s en koel [[somer]]s. Neerslag is nie swaar nie, maar die eilande ontwikkel gewoonlik diep [[sneeu]]banke in die winter. * [[See van Japan]]: Aan Honsjoe se weskus bring die noordwestewind in die winter swaar sneeuval. In die somer is die gebied koeler as die Stille Oseaan-gebied. Dit beleef egter soms uiterste warm temperature as gevolg van die Föhn-windverskynsel. * Sentrale Hoogland: 'n Tipies binnelandse klimaat met groot temperatuurverskille tussen somer en winter, en tussen nag en dag. Neerslag is lig. * Seto Binnelandse See: Berge van die Chūgoku- en [[Sjikokoe]]-gebiede beskut die gebied van die seisoenale wind en bring gematigde weer deur die hele jaar mee. * [[Stille Oseaan]]: Die ooskus ondervind koue winters met min sneeuval en baie warm vogtige somers as gevolg van die suidoostelike seisoenale wind. * [[Ryukyu-eilande]]: Die Ryukyu-eilande het 'n subtropiese klimaat met warm winters en baie warm somers. Neerslag is swaar, veral gedurende die reënseisoen. [[Tropiese sikloon|Tifone]] kom algemeen voor. Die warmste temperatuur wat nog ooit in Japan aangeteken is — 41,1 grade Celsius — was op 23 Julie 2018 in Kumagaya<ref>{{en}} [http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201308120105 Kochi Prefecture sees highest temperature ever recorded in Japan – 41] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813031959/http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201308120105 |date=13 Augustus 2013 }} - [http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201308120105 Asahi Shimbun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813031959/http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201308120105 |date=13 Augustus 2013 }}</ref> en die koudste temperatuur nog in Japan was −41,0&nbsp;°C op 25 Januarie 1902 in Asahikawa, Hokkaidō. Die hoofreënseisoen begin vroeg in Mei in Okinawa en die stilstaande reënfront wat daarvoor verantwoordelik is beweeg stadig noord totdat dit in noordelike Japan verswak raak voor dit Hokkaidō in laat Julie bereik. In die grootste deel van Honsjoe begin die reënseisoen voor die middel van Junie en hou dit aan vir omtrent ses weke. In die laat-somer en vroeë lente bring tifone baie keer swaar reën.<ref name="climate" /> Japan beskik oor nege woud-ekogebiede wat die klimaat en geografie van die eilande weerspieël. Hulle wissel van subtropiese nat breëblaarwoude in die Ryūkyū- en Bonin-eilande, tot gematigde breëblaar en gemengde woude in die gematigde klimaatdele van die eilande tot matige naaldeboomwoude in die koue wintergedeeltes van die noordelike eilande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |title=Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness |publisher=Embassy of Japan in the USA |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113074253/http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |archive-date=13 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Omgewing == [[Lêer:Kongobuji Koyasan07n3200.jpg|duimnael|links|Herfskleure (momiji) by Kongōbu-ji op Berg Kōya, 'n [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]]] [[Lêer:Cherry blossoms at Yoshinoyama 01.jpg|duimnael|Die kersieblomme van Berg Yoshino is die onderwerp van baie toneelstukke en waka-gedigte]] Japan se omgewingsbeleid en geskiedenis weerspieël 'n tenger balans tussen ontwikkeling en modernisasie aan die een kant en omgewingsbewaring aan die ander kant. Japan is waarskynlik een van die wêreld se leiers in die ontwikkeling van omgewingsgunstige tegnologie. [[Honda]] en [[Toyota]] is aangewys as die motorvervaardigers met die beste brandstofverbruik en die laagste vlakke van nadelige uitlaatgasse.<ref>{{en}} [http://www.ucsusa.org/clean_vehicles/vehicles_health/automaker-rankings-2007.html Automaker Rankings 2007: The Environmental Performance of Car Companies], Union of Concerned Scientists, 10/15/07.</ref> Dit is as gevolg van gevorderde tegnologie in hibriede-stelsels, biobrandstof, die gebruik van liggewigmateriale en beter ingenieurswese. Japan neem ook sake soos [[klimaatverandering]] en [[aardverwarming]] ernstig op. As 'n ondertekenaar van die [[Kioto-protokol]], en gasheer van die 1997-kongres waar dit opgestel is, is Japan onderhewig aan verdragsverpligtinge om sy koolstofdioksiedemissies te verminder en om ander stappe te doen wat verband hou met die teëwerk van klimaatverandering. Die ''Cool biz''-veldtog wat onder die voormalige eerste minister Junichiro Koizumi ingevoer is, was daarop gemik om energieverbruik te verminder deur vermindering in die gebruik van lugversorging in regeringskantore. Japan het egter ook 'n lang geskiedenis met die opoffering van natuurlike hulpbronne en die vernietiging van die natuur ter wille van vooruitgang. Reeds in die 18de eeu het Japan so te sê al sy natuurlike [[goud]] en [[silwer]] voorrade opgebruik. Beduidende ontbossing het oor al die eilande plaasgevind wat tot erosie en rivierbesoedeling gelei het. Moerasse en ander natuurgebiede is herwin vir landbou-doeleindes en talle spesies is tot uitsterwing gedryf, insluitend die inheemse [[wolf]]spesie wat as 'n bedreiging gesien is.<ref>{{en}} Totman, Conrad. [http://links.jstor.org/sici?sici=0027-0741%28198624%2941%3A4%3C457%3ATPWLOD%3E2.0.CO%3B2-K "Tokugawa Peasants: Win, Lose, or Draw?"] ''Monumenta Nipponica'' 41:4 (Winter 1986), bl. 457–476.</ref> Die massiewe landswye heropbouingsprogramme na die Tweede Wêreldoorlog en die ontwikkeling in die dekades daarna het tot verdere verstedeliking en konstruksie gelei. Die boubedryf in Japan is een van die grootste nywerhede in die land en hoewel Japan baie natuurlike parke en ander natuurlike gebiede in stand hou, self in die middel van die land se stede, is daar min belangrike beperkings op waar en hoe bouwerk onderneem mag word.<ref>{{en}} Lost Japan: {{ISBN|0-86442-370-5}}; Dogs & Demons: {{ISBN|0-14-101000-2}}</ref> Verder is oorbevissing reeds lank 'n probleem binne Japan; in die moderne era het Japannese vissersvlote 'n ernstige bedreiging tot die handhawing van volhoubare vis en skulpdiere oral ter wêreld geword.<ref>{{en}} {{cite web |title=Unprecedented Summit in Japan Aims to Tackle Overfishing of Dwindling Tuna Stock |date=24 Januarie 2007 |publisher=Associated Press |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,246383,00.html?sPage=fnc.scitech/naturalscience |accessdate=14 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018063933/http://www.foxnews.com/story/0,2933,246383,00.html?sPage=fnc.scitech%2Fnaturalscience |archive-date=18 Oktober 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Japan is ook een van die laaste lande ter wêreld wat steeds kommersiële [[walvis]]vangs beoefen. Japan word die 30ste beste ter wêreld gelys in die Omgewingsvolhoubaarheidindeks.<ref>{{en}} [http://www.yale.edu/esi/ESI2005_Main_Report.pdf 2005 Environmental Sustainability Index Benchmarking National Environmental Stewardship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116135055/http://www.yale.edu/esi/ESI2005_Main_Report.pdf |date=16 Januarie 2016 }}, Yale Center for Environmental Law and Policy, Yale University en Center for International Earth Science Information Network, Columbia University, 2005.</ref> == Ekonomie == === Globale ekonomiese moondheid === [[Lêer:2007 Lexus LX 570 01.jpg|duimnael|Die motorindustrie is een van die hoofelemente van Japan se ekonomie en uitvoere]] [[Lêer:Tōkaidō Shinkansen 700 & 300 001.JPG|duimnael|Tōkaidō Shinkansen 700 & 300, by die Tokio-stasie]] Japan is met 'n aandeel van 3,5 persent van wêrelduitvoere en 4,3 persent van wêreldinvoere in 2015 een van die vier grootste handelsnasies, al het die land se belangrikheid vir die wêreldhandel sy hoogtepunt reeds oorskry. Die buitengewoon snelle groei ná die Tweede Wêreldoorlog het voortgeduur tot 1993 toe die Japanse ekonomie ten opsigte van sy buitelandse handel 'n periode van stagnasie en krimpende aandele betree het. Sy aandele op die wêreldmark het afgeneem teen die agtergrond van China en ander nuut geïndustrialiseerde lande se groeiende buitehandel, maar ook as gevolg van swakker mededingendheid teenoor ander uitvoerlande. So het Japan sy vroeëre posisie as die wêreld se grootste invoerder van onverwerkte natuurlike hulpbronne, grondstowwe en landbouprodukte intussen ingeboet.<ref>{{de}} [https://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2017S15_hlp.pdf www.swp-berlin.org] Hanns Günther Hilpert: ''Japans multiple Handelspolitik. Die Chancen des europäisch-japanischen Freihandelsabkommens''. Berlin: Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP) 2017, bl. 17</ref> === Ekonomiese struktuur === Noue regering-nywerheid-samewerking, 'n sterk werksetiek, gevorderde tegnologie en 'n relatief klein verdedigingsbegroting het onder andere Japan gehelp om die tweede grootste ekonomie ter wêreld te word,<ref name="imf">{{en}} {{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/02/data/weorept.aspx?sy=2005&ey=2005&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C558%2C516%2C138%2C918%2C353%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C965%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=NGDPD&grp=0&a=&pr1.x=64&pr1.y=9 |title=World Economic Outlook Database; country comparisons |publisher=IMF |date=1 September 2006 |accessdate=14 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611090333/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/02/data/weorept.aspx?sy=2005 |archive-date=11 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> na die VSA, teen ongeveer US$4,5 miljard in terme van nominale [[bruto binnelandse produk]]<ref name="imf" /> en derde na die VSA en die Volksrepubliek China in terme van koopkragpariteit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_gdp_ppp-economy-gdp-ppp |title=NationMaster; Economy Statistics |publisher=NationMaster |accessdate=26 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140122032003/http://www.nationmaster.com/graph/eco_gdp_ppp-economy-gdp-ppp |archive-date=22 Januarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Bankwese, versekering, eiendom, kleinhandel, vervoer en telekommunikasie is almal belangrike sektore. Japan het 'n reuse industriële vermoë en is die tuiste van sommige van die wêreld se grootste, leidende en mees tegnologies gevorderde vervaardigers van motorvoertuie, elektroniese toerusting, werktuigmasjinerie, staal en nieystermetale, skepe, chemikalieë, tekstiele en verwerkte voedsel.<ref name="cia" /> Konstruksie is reeds lank een van Japan se grootste industrieë, aangehelp deur multi-miljard dollar regeringskontrakte in die siviele sektor. Onderskeidende eienskappe van die Japannese ekonomie het tradisioneel samewerking tussen vervaardigers, verskaffers, verspreiders en banke in hegte groepe genaamd ''keiretsu'' en die waarborg van lewenslange indiensneming in groot maatskappye ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=7193984 |title=Japan's Economy: Free at last |publisher=The Economist |date=20 Julie 2006 |accessdate=29 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310215303/http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=7193984 |archive-date=10 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Meer onlangs het Japannese maatskappye begin om van die norme te laat vaar in 'n poging om winsgewendheid te verbeter.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.moneyweek.com/file/26181/why-germanys-economy-will-outshine-japan.html |title=Why Germany's economy will outshine Japan |publisher=MoneyWeek |date=28 Februarie 2007 |accessdate=28 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415194401/http://www.moneyweek.com/file/26181/why-germanys-economy-will-outshine-japan.html |archive-date=15 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Japan huisves ook sommige van die wêreld se grootste finansiële dienstemaatskappye, banke en sakegroepe soos Sony, Sumitomo, Honda, Mitsubishi, Nissan en Toyota. Dit beskik ook oor die wêreld se grootste bank, volgens bates, die Japan Post Bank Co., Ltd (VS$3.2 miljard)<ref>{{en}} [http://www.jp-bank.japanpost.jp/en/aboutus/company/en_abt_cmp_profile.html Corporate Profile], Japan Post Bank Co., Ltd.</ref> en ander soos Mitsubishi UFJ Finansiële Groep (VS$1,2 miljard)<ref>{{en}} [http://www.mufg.jp/english/profile/overview/ Company Overview], Mitsubishi UFJ Financial Group, Inc.</ref>), Mizuho Finansiële Groep (US$1,4 miljard<ref>{{en}} [http://www.mizuho-fg.co.jp/english/company/about/info.html Company Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023114237/http://www.mizuho-fg.co.jp/english/company/about/info.html |date=23 Oktober 2007 }}, Mizuho Financial Group.</ref>) en Sumitomo Mitsui Finansiële Groep (VS$1,3 miljard<ref>{{en}} [http://www.smfg.co.jp/english/aboutus/profile/smfg.html Company Profile], Sumitomo Mitsui Financial Group.</ref>). Die Tokio Effektebeurs is met 'n markkapitalisasie van meer as VS-$5120 miljard (5,12 biljoen) tans die derde grootste ter wêreld.<ref>{{en}} [https://www.stockmarketclock.com/exchanges/jpx ''StockMarketClock.com: Tokyo Stock Exchange. Besoek op 3 Augustus 2017'']</ref> === Ekonomiese ontwikkeling === [[Lêer:The Tokyo Stock Exchange - main room 3.jpg|duimnael|Met markkapitalisasie van meer as VS-$5 biljoen, is die Tokio Effektebeurs die derde grootste ter wêreld]] Die algehele reële ekonomiese groei van die 1960's tot die 1980's staan bekend as 'n "wonderwerk": gemiddeld 10% in die 1960's, 5% in die 1970's en 4% in die 1980's.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7176.html |title=Japan: Patterns of Development |publisher=country-data.com |date=Januarie 1994 |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517200533/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7176.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Groei het dramaties afgeneem in die 1990's, hoofsaaklik as gevolg van die nagevolge van oorinvestering in die laat 1980's en binnelandse beleid wat daarop gemik was om die spekulatiewe oordadigheid van die eiendoms- en effektemarkte in toom te hou. Regeringspogings om ekonomiese groei te laat herleef was nie juis suksesvol nie en is verder belemmer deur die verlangsaming van die globale ekonomie van 2000 tot 2001.<ref name="cia" /> Die ekonomie het na 2005 tekens van herstel vertoon met BBP vir daardie jaar wat op 2,8% gestaan het.<ref>{{en}} Masake, Hisane. [http://www.atimes.com/atimes/Japan/HC02Dh01.html A farewell to zero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061120013846/http://www.atimes.com/atimes/Japan/HC02Dh01.html |date=20 November 2006 }}. ''Asia Times Online'' (2 Maart 2006). Besoek op 28 Desember 2006.</ref> === Landbousektor === Omdat slegs 15% van Japan se grondgebied vir landbouverbouing geskik is<ref>{{en}} Kingshuk Roy. {{PDFlink|[http://www.nourin.tsukuba.ac.jp/~tasae/Japan.pdf Water Resources in relation to Major Agro-Environmental Issues in Japan]|111&nbsp;kibigreep<!-- application/pdf, 114636 bytes -->}}. College of Bioresource Sciences, Nihon University (2006). Besoek op 21 Februarie 2007.</ref> word 'n stelsel van terraslandbou gebruik om klein gebiede optimaal te benut. Dit het gelei tot een van die wêreld se hoogste gewasopbrengste per oppervlakeenheid. Japan se klein landbousektor is ook swaar gesubsidieer en beskerm. Japan moet ongeveer 50%<ref>{{en}} {{cite web |url=http://strategis.ic.gc.ca/epic/site/ibi-iai.nsf/en/bi18701e.html |title=Japan: Country Information |publisher=Strategis |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329210854/http://strategis.ic.gc.ca/epic/site/ibi-iai.nsf/en/bi18701e.html |archive-date=29 Maart 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> van sy graanbehoeftes en ander voergewasse behalwe [[rys]] uit invoere bevredig en die land is van invoere afhanklik vir meeste van sy [[vleis]]verskaffing. In [[vissery]] is Japan tweede ter wêreld na China in tonnemaat en vir wat gevang word. Japan handhaaf een van die wêreld se grootste vissersvlote en dra byna 15% van die globale vangs by.<ref name="cia" /> Japan steun op ander lande vir byna al sy olie en kos. === Vervoer === Japan se vervoerstelsel is hoogs ontwikkel. Teen 2004 het die land oor 1&nbsp;177&nbsp;278&nbsp;[[Kilometer|km]] geteerde paaie, 173 lughawens en 23&nbsp;577&nbsp;km spoorlyne beskik.<ref name="cia" /> Lugverkeer word hoofsaaklik deur [[All Nippon Airways]] (ANA) en [[Japan Airlines]] (JAL) bedryf. Spoorweë word onder andere deur Japan Railways Group bedryf. Daar is uitgebreide internasionale vlugte uit talle stede van en na Japan. Die [[Shinkansen]] (新幹線) sneltrein is 'n simbool van Japan se tegnologiese vooruitstrewenheid. Die aanvanklike Tōkaidō Shinkansen, wat teen 210&nbsp;km/h geloop het, is in 1964 in gebruik gestel. Vandag verbind die netwerk met 'n totale lengte van 2&nbsp;459&nbsp;km meeste groot stede op die [[Honsjoe]]- en [[Kioesjoe]]-eilande teen werksnelhede van 300&nbsp;km/h. Toetslopies is al teen 443&nbsp;km/h op gewone spore uitgevoer (1996) en in 2003 is 'n landspoedrekord van 581&nbsp;km/h met 'n magnetiese sweeftrein opgestel. === Handelsvennote === [[Lêer:Japan Exclusive Economic Zones.png|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Japan]] Japan se hoofuitvoervennote is die VSA 19,4%, die Volksrepubliek China 19,0%, Suid-Korea 7,6%, [[Hongkong]] 5,1% en [[Thailand]] 4,2% (vir 2017). Japan se hoofuitvoere is vervoertoerusting, motorvoertuie, elektronika, elektriese masjinerie en chemikalië.<ref name="cia" /> Met weinig natuurlike hulpbronne om ekonomiese ontwikkeling te onderhou steun Japan op ander lande vir meeste van sy grondstowwe; die land voer dus 'n verskeidenheid goedere in. Die land se hoof-invoervennote is die Volksrepubliek China 24,5%, die VSA 11,0%, [[Australië]] 5,8%, Suid-Korea 4,2% en [[Saoedi-Arabië]] 4,1% (vir 2017). Japan se hoof invoere is masjinerie en toerusting, brandstof, voedsel (veral [[beesvleis]]), chemikalieë, tekstiele en ander grondstowwe vir sy industrieë. Japan se algehele grootste handelsvennote is China en die VSA.<ref>{{en}} Blustein, Paul. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A40192-2005Jan26.html "China Passes U.S. In Trade With Japan: 2004 Figures Show Asian Giant's Muscle".] ''The Washington Post'' (27 Januarie 2005). Afgelaai op 28 Desember 2006.</ref> == Wetenskap en tegnologie == [[Lêer:Honda ASIMO Walking Stairs.JPG|duimnael|Nuusbekendstelling van die mees onlangse ASIMO-model]] Japan is een van die voorste lande in wetenskaplike navorsing, veral in tegnologie, masjinerie en mediese navorsing. Byna 700&nbsp;000 navorsers deel 'n navorsings- en ontwikkelingsbegroting van VS$130 miljard, die derde grootste ter wêreld.<ref>{{en}} McDonald, Joe. "China to spend $136 billion on R&D." ''BusinessWeek'' (4 Desember 2006).</ref> Van Japan se vernaamste tegnologiese bydraes word aangetref in elektronika, motorvoertuie, masjinerie, industriële [[robotika]], [[optika]], chemikalië, [[halfgeleier]]s en [[metaal|metale]]. Japan lei die wêreld se vervaardiging en gebruik van robotika en beskik oor meer as die helfte (402&nbsp;200 van 742&nbsp;500) van die wêreld se industriële robotte wat vir vervaardiging gebruik word.<ref>{{en}} [http://www.unece.org/press/pr2000/00stat10e.htm The Boom in Robot Investment Continues—900,000 Industrial Robots by 2003.] and United Nations Economic Commission for Europe, Press release 17 Oktober 2000. Afgelaai op 28 Desember 2006.</ref> Van die robotte wat in die land ontwikkel is sluit in QRIO, ASIMO en Aibo. Japan is ook die wêreld se grootste vervaardiger van motorvoertuie<ref>{{en}} {{cite web |title=World Motor Vehicle Production by Country |publisher=oica.net |date=2006 |url=http://www.oica.net/htdocs/statistics/tableaux2006/worldprod_country-2.pdf |accessdate=30 Julie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808181556/http://www.oica.net/htdocs/statistics/tableaux2006/worldprod_country-2.pdf |archive-date=8 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die tuiste van ses van die wêreld se vyftien grootste motorvervaardigers en sewe van die wêreld se twintig grootste halfgeleier-verkopers. Japan het planne in ruimteverkenning, insluitend die bou van 'n [[maanbasis]] teen 2030.<ref>{{en}} {{cite web |title=Japan Plans Moon Base by 2030 |publisher=MoonDaily |date=3 Augustus 2006 |url=http://www.moondaily.com/reports/Japan_Plans_Moon_Base_By_2030_999.html |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510113547/https://www.moondaily.com/reports/Japan_Plans_Moon_Base_By_2030_999.html |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Japan Aerospace Exploration Agency ([[JAXA]]) voer ruimte- en plantêre navorsing, lugvaartnavorsing, en ontwikkeling van vuurpyle en satelliete uit. Japan is 'n deelnemer aan die [[Internasionale Ruimtestasie]] en die Japannese Eksperimentmodule (Kibo) is in 2008 tot die stasie toegevoeg as deel van die [[Ruimtependeltuig]]-vlugte.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2009/06/30/news/japan-a-low-key-player-in-space-race/#.Wv6Vfh6saUk |title=Japan a low-key player in space race |publisher=Japan Times |date=30 Junie 2009 |accessdate=18 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926042309/https://www.japantimes.co.jp/news/2009/06/30/news/japan-a-low-key-player-in-space-race/ |archive-date=26 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Demografie == [[Lêer:Population of Japan since 1872.svg|duimnael|links|Japan se bevolkingsontwikkeling sedert 1872; vanaf 2010 geprojekteerde bevolking]] [[Lêer:KyotoFushimiInariLarge.jpg|duimnael|[[Sjintoïsme|Sjinto]] torii by Fushimi Inari-taisha, Kioto]] [[Lêer:Bdrates of Japan since 1950.svg|duimnael|links|Geboortes- en sterftesyfers van Japan sedert 1950]] [[Lêer:Shibuya tokyo.jpg|duimnael|'n Uitsig oor die Shibuya-kruising, 'n voorbeeld van Tokio se dikwels besige strate]] Japan se bevolking word op ongeveer 127,1 miljoen geskat.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/world-asia-35666274 ''BBC Nuus, 26 Februarie 2016: Japan population shrinks by one million census confirms. Besoek op 28 Februarie 2016'']</ref> Die Japannese samelewing is taalkundig en kultureel grootliks homogeen met slegs klein bevolkings buitelandse werkers, Zainichi [[Koreane]], Zainichi Chinese, Filippyne, Brasiliane en ander. Die mees dominante etniese groep is die Yamato; die hoofminderheidsgroepe sluit die inheemse [[Ainoe]] en Ryūkyūane, sowel as sosiale minderheidsgroepe soos die ''burakumin'' in. Japan het een van die hoogste lewensverwagtingkoerse ter wêreld teen 81,25 jaar (soos in 2006).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html |title=The World Factbook: Rank order—Life expectancy at birth |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=19 Desember 2006 |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517132755/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Japannese bevolking verouder egter spoedig, die gevolg van 'n naoorlogse geboortegolf gevolg deur 'n daling in geboortes in die latere gedeelte van die 20ste eeu. Teen 2004 was ongeveer 19,5% van die bevolking ouer as 65 jaar.<ref name="handbook">{{en}} {{cite web |url=http://www.stat.go.jp/English/data/handbook/c02cont.htm |title=Statistical Handbook of Japan: Chapter 2—Population |publisher=Japan Ministry of Internal Affairs and Communications |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130802030338/http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c02cont.htm |archive-date=2 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die verandering in demografiese struktuur het 'n aantal maatskaplike probleme veroorsaak, veral 'n potensiële krimping van die arbeidsmag en stygings in die koste van maatskaplike veiligheidsvoordele, soos die openbare pensioenplan. Baie van die Japannese jeug verkies ook al hoe meer om nie te trou of gesinne te hê nie.<ref name="Ogawa" /> Japan se bevolking sal na verwagting teen 2050 tot 100 miljoen daal en tot 64 miljoen teen 2100.<ref name="handbook" /> Demograwe en regeringsbeplanners is tans in hewige debat gewikkel oor hoe om die probleem op te los.<ref name="Ogawa">{{en}} Ogawa, Naohiro.[http://www.mofa.go.jp/j_info/japan/socsec/ogawa.html "Demographic Trends and Their Implications for Japan's Future"] The Ministry of Foreign Affairs of Japan. Transkripsie van toespraak op 7 Maart 1997 gelewer. Besoek op 14 Mei 2006.</ref> Immigrasie en geboorteaansporings word soms voorgestel as 'n oplossing om jonger werkers te verskaf om die land se verouderende bevolking te ondersteun.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://jipi.gr.jp/english/message.html |title=Japan Immigration Policy Institute: Director's message |author=Hidenori Sakanaka |publisher=Japan Immigration Policy Institute |date=5 Oktober 2005 |accessdate=5 Januarie 2007 |archive-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929222250/http://jipi.gr.jp/english/message.html |url-status=dead }}</ref> Immigrasie is egter nie 'n gewilde oplossing nie.<ref>{{en}} French, Howard.[http://www.nytimes.com/2003/07/24/international/asia/24JAPA.html?ei=5007&en=53c7315175389e69&ex=1374379200&partner=USERLAND&pagewanted=all&position= "Insular Japan Needs, but Resists, Immigration".] "[[The New York Times]]" (24 Julie 2003). Besoek op 21 Februarie 2007.</ref> Die hoogste skattings vir die aantal [[Boeddhisme|Boeddhiste]] en [[Sjintoïsme|Sjintoïste]] in Japan is 84–96%, wat 'n groot aantal volgelinge in 'n sinkretisme van beide gelowe verteenwoordig.<ref name="cia" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71342.htm |title=International Religious Freedom Report 2006 |authors=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |publisher=U.S. Department of State |date=15 September 2006 |accessdate=4 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123041804/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71342.htm |archive-date=23 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sommige skattings meen egter dat slegs 30 persent van die bevolking hulleself identifiseer as deel van 'n godsdiens.<ref name="Kisala">{{en}} Kisala, Robert (2005). in Robert Wargo: The Logic Of Nothingness: A Study of Nishida Kitarō. University of Hawaii Press, 3–4. {{ISBN|0-8248-2284-6}}.</ref> [[Taoïsme]] en [[Konfusianisme]] uit China het Japannese geloof en mitologie beduidend beïnvloed. Godsdiens in Japan neig om sinkreties van aard te wees en dit lei tot 'n verskeidenheid van gebruike soos ouers en kinders wat Sjinto-rituele beoefen, studente wat voor eksamens bid en paartjies wat huwelike in [[Christendom|Christelike]] [[kerk]]e hou en begrafnisse by Boeddhiste tempels hou. 'n Klein minderheid Japannese (0,7%) beskou hulself as [[Christene]]. Verder het daar sedert die middel van die 19de eeu talle sektes (''Shinshūkyō'') in Japan ontstaan soos Tenrikyo en [[Aum Shinrikyo]]/Aleph. Ongeveer 99% van die bevolking praat Japannees as hulle eerste taal. Dit is 'n agglutinatiewe taal wat onderskei word deur 'n stelsel van beleefdheidsvorme wat die hiërargiese aard van die Japannese samelewing weerspieël, met werkwoordvorme en besondere woordeskat wat die relatiewe status van die spreker en luisteraar weerspieël. Japannees het groot dele van sy woordeskat uit Chinees geleen of afgelei. Sedert die Tweede Wêreldoorlog is baie woorde ook uit [[Engels]] ontleen. Die [[Japannese skryfstelsel]] gebruik [[kanji]] ([[Chinese karakter]]s) en twee versamelings [[kana]] (lettergreepskrifte) gegrond op [[vereenvoudigde Chinese karakters]], sowel as die [[Latynse alfabet]] en [[Arabiese syfers]]. Die [[Ryukyu-tale]], wat ook deel vorm van die [[Japannese tale|Japannese taalfamilie]] waartoe Japannees behoort, word in [[Okinawa]] gepraat, maar min kinders leer vandag hierdie tale.<ref>{{ja}} 言語学大辞典セレクション：日本列島の言語 (''Selection from the Encyclopædia of Linguistics: The Languages of the Japanese Archipelago''). "琉球列島の言語" (''The Languages of the Ryukyu Islands''). 三省堂 1997</ref> Die [[Ainoe (taal)|Ainoe-taal]] staan op die randjie van uitsterwing met slegs 'n paar ou eerste taalsprekers wat in [[Hokkaido]] oorbly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.org/works/culture/japan_story.html |title=15 families keep ancient language alive in Japan |publisher=UN |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080106062419/http://www.un.org/works/culture/japan_story.html |archive-date= 6 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Meeste openbare en privaatskole vereis dat leerlinge kursusse in beide Japannees en Engels neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.indiana.edu/~japan/digest5.html |title=Japan Digest: Japanese Education |date=1 September 2005 |author=Lucien Ellington |publisher=Indiana University |accessdate=27 April 2006 |archive-date=27 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427225148/http://www.indiana.edu/~japan/digest5.html |url-status=dead}}</ref> == Onderwys en gesondheid == [[Lêer:Yasuda Auditorium, Tokyo University - Nov 2005.JPG|duimnael|Yasuda Ouditorium, Tokio-universiteit]] Primêre, sekondêre skole en universiteite is in Japan ingevoer in 1872 as 'n gevolg van die Meiji-Herstelling.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |title=Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education |author=Lucien Ellington |publisher=Foreign Policy Research Institute |date=1 Desember 2003 |accessdate=1 April 2007 |archive-date= 5 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405075716/http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |url-status=dead }}</ref> Sedert 1947 bestaan verpligte onderwys in Japan uit basisskool en middelskool, wat nege jaar duur (van die ouderdom van 6 tot 15). Byna al die kinders sit hulle onderwys voort by 'n drie-jaar hoërskool, ongeveer 75,9% van die skoolverlaters woon universiteit, junior kollege, vakskool, of ander vorme van tersiêre onderwys by.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |title=School Education |publisher=MEXT |format=PDF |accessdate=10 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206083431/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |archive-date=6 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Japan se onderwys is uiters mededingend<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.usyd.edu.au/news/international/226.html?newsstoryid=1568 |title=Rethinking Japanese education |author=Kate Rossmanith |publisher=The University of Sydney |date=5 Februarie 2007 |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304184033/http://www.usyd.edu.au/news/international/226.html?newsstoryid=1568 |archive-date=4 Maart 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> veral vir toelating tot hoëronderwysinrigtings. Die twee mees hoogsaangeskrewe universiteite in Japan is die [[Universiteit van Tokio]] en Kioto Universiteit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.alnaja7.org/success/Education/times_world_ranking_2005.pdf |title=The Times Higher Education Supplement World University Rankings |date=28 Oktober 2005 |publisher=TSL Education Ltd. |format=PDF |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109034911/http://www.alnaja7.org/success/Education/times_world_ranking_2005.pdf |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Die Program vir Internasionale Studentebeoordeling, wat deur [[OESO]] gekoördineer word, plaas Japannese kennis en vermoëns van 15-jariges as die sesde beste ter wêreld.<ref>{{en}} [http://www.oecd.org/document/22/0,3343,en_2649_201185_39713238_1_1_1_1,00.html OECD’s PISA survey shows some countries making significant gains in learning outcomes], OECD, 04/12/2007. [http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf Range of rank on the PISA 2006 science scale]</ref> In Japan word gesondheidsdienste deur die nasionale regering en plaaslike owerhede verskaf deur 'n universele gesondheidssorg- en versekeringstelsel wat relatiewe gelyke toegang bied, met tariewe wat deur 'n regeringskomitee bepaal word. Inwoners sonder versekering deur hulle werkgewers kan aan die nasionale gesondheidsversekeringprogram deelneem wat deur plaaslike owerhede geadministreer word. Sedert 1973 word alle bejaardes deur regeringsgeborgde versekering gedek.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nyu.edu/projects/rodwin/lessons.html |author=Victor Rodwin |title=Health Care in Japan |publisher=New York University |accessdate=10 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517201410/http://www.nyu.edu/projects/rodwin/lessons.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Pasiënte mag van die geneeskundige of gesondheidsfasiliteit van hulle keuse gebruik maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ipss.go.jp/s-info/e/Jasos/Health.html |title=Health Insurance: General Characteristics |publisher=National Institute of Population and Social Security Research |accessdate=28 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517201416/http://www.ipss.go.jp/s-info/e/Jasos/Health.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Kuns en kultuur == {{Sien ook|Japannese letterkunde|Die Verhaal van Genji}} [[Lêer:The Great Wave off Kanagawa.jpg|duimnael|''[[Groot Golf van Kanagawa]]'' (1832), 'n ''ukiyo-e'' uit ''36 Aansigte van Berg Foedji'' deur Hokusai]] [[Lêer:Museum für Ostasiatische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 017.jpg|duimnael|'n Tradisionele Japannese teehuis]] [[Lêer:Genji emaki 01003 001.jpg|duimnael|12de eeuse geïllustreerde [[boekrol]] van ''Die Verhaal van Genji'', 'n nasionale skat]] Japannese kultuur het oor baie jare ontwikkel, van die land se oorspronklike Jōmon-kultuur tot sy huidige kultuur, wat invloede uit [[Asië]], [[Europa]] en [[Noord-Amerika]] kombineer. Histories is Japan gekenmerk deur skielike invoering van vreemde idees gevolg deur lang tydperke van minimale kontak met die buitewêreld. In die proses het die Japannese die vermoë ontwikkel om elemente van buitelandse kulture te absorbeer, na te volg en uiteindelik elemente van die vreemde kultuur te assimileer en deel te maak van die eiesoortige inheemse Japannese kultuur. Tradisionele [[Japannese kuns]] sluit in kunsvlyt (ikebana, [[origami]], ukiyo-e, poppe, lakwerk, pottebakkery), opvoerings (bunraku, dans, kabuki, noh, rakugo), tradisies (spele, teeseremonie, budō, argitektuur, tuinbou, swaarde) en kookkuns. Die versmelting van tradisionele houtblokdrukwerk en Westerse kuns het gelei tot die skep van [[manga]], 'n tipies Japannese [[strokiesverhaal]]formaat wat nou ook buite Japan gewildheid verwerf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html |title=A History of Manga |publisher=NMP International |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905163434/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html |archive-date= 5 September 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Animasie]] vir [[televisie]] en [[film]] wat deur Manga beïnvloed is, word [[anime]] genoem. Japannese videospeletjietoestelle het sedert die 1980's opgang gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://uk.gamespot.com/gamespot/features/video/hov/index.html |title=The History of Video Games |authors=Leonard Herman, Jer Horwitz, Steve Kent en Skyler Miller |publisher=Gamespot |accessdate=1 April 2007 |archive-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929122934/http://uk.gamespot.com/gamespot/features/video/hov/index.html |url-status=dead }}</ref> Japannese musiek is eklekties met instrumente, skale en style wat van buurlande geleen is. Baie instrumente, soos die koto, is in die 9de en 10de eeue ingevoer. Die gepaardgaande, verhalende Noh-drama dateer uit die 14de eeu en die gewilde volksmusiek, met die ghitaaragtige shamisen, uit die 16de eeu.<ref>{{en}} Japanese Culture, The Concise Columbia Encyclopedia, 1983 edition, © Columbia University Press {{ISBN|0-380-63396-5}}</ref> Westerse musiek, wat in die laat 19de eeu ingevoer is, vorm nou 'n integrale deel van die kultuur. Naoorlogse Japan is hewig deur Amerikaanse en Europese moderne musiek beïnvloed, wat gelei het tot die ontwikkeling van 'n popmusiek-vorm wat as "J-Pop" bekend staan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://observer.guardian.co.uk/omm/story/0,,1550807,00.html |title=J-Pop History |publisher=The Observer |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112235231/http://observer.guardian.co.uk/omm/story/0,,1550807,00.html |archive-date=12 Januarie 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Karaoke is die kulturele aktiwiteit wat die meeste beoefen word.<ref>{{en}} Kelly, Bill. (1998). "Japan's Empty Orchestras: Echoes of Japanese culture in the performance of karaoke", ''The Worlds of Japanese Popular Culture: Gender, Shifting Boundaries and Global Cultures'', bl. 76. Cambridge University Press.</ref> Die vroegste Japannese letterkundige werke sluit in twee historiese boeke, die ''Kojiki'' en die ''Nihon Shoki'' en die 8ste eeuse digbundel, ''Man'yōshū'', wat almal in Chinese karakters geskryf is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |title=Asian Studies Conference, Japan (2000) |publisher=Meiji Gakuin University |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509034328/http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die vroeë jare van die Heian-tydperk het die ''[[kana]]''-transkripsiestelsel, [[Hiragana]] en [[Katakana]], ontwikkel. ''Die verhaal van die bamboessnyer'' word as die oudste Japannese verhaal beskou.<ref name="ispmsu">{{en}} {{cite web |url=http://www.isp.msu.edu/AsianStudies/wbwoa/eastasia/Japan/literature.html |title=Windows on Asia—Literature : Antiquity to Middle Ages: Recent Past |publisher=Michigan State University, Office of International Studies and Programs |accessdate=28 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203034125/http://www.isp.msu.edu/asianstudies/wbwoa/eastasia/Japan/literature.html |archive-date= 3 Desember 2005 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> 'n Mededeling van Heian-hoflewe word deur ''Makura no Sōshi'' ("kussingboek") weergegee en is deur Sei Shōnagon geskryf, terwyl ''Die Verhaal van Genji'' deur Murasaki Shikibu baie keer as die wêreld se eerste roman beskryf word. Tydens die Edo-tydperk het letterkunde deel geword van die chōnin, die gewone mense, se lewe en is dit nie meer beperk tot die [[samoerai]]-aristokrasie nie. Yomihon het byvoorbeeld gewild geword en dui op die diepgaande verandering in leser- en outeurskap.<ref name="ispmsu" /> In die Meiji-tydperk het tradisionele letterkundige vorms begin taan soos wat Japannese letterkunde Westerse invloede opgeneem het. Natsume Sōseki en Mori Ogai was die eerste "moderne" romanskrywers van Japan, gevolg deur Akutagawa Ryūnosuke, Tanizaki Jun'ichirō, Kawabata Yasunari, Mishima Yukio en meer onlangs, Murakami Haruki. Japan het twee Nobelprysbekroonde outeurs — [[Yasunari Kawabata]] (1968) en [[Kenzaburō Ōe]] (1994).<ref name="ispmsu" /> Japannese beeldende kuns dek 'n wye verskeidenheid style en media insluitend pottebakkery, beeldhou in hout en brons, inkverf op sy en papier en talle ander tipies kunswerke. Skilder is die gewildste vorm van kunsinigge uitdrukking in Japan. Die Japannese het tot met die aanbreek van die moderne era met 'n borsel geskryf eerder as 'n pen wat waarskynlik bygedra het tot die waardering van skilder en skildertegniek. Met die opkoms van populêre kultuur in die Edo-tydperk het die ''ukiyo-e'' houtdruk style ontwikkel. Beeldhou word meestal met godsdiens geassosieer en is aan die taan met die verminderde klem op tradisionele Boeddhisme. Japannese keramiekware word as van die gevorderdste ter wêreld beskou. In argitektuur word Japannese voorkeur vir natuurlike materiale en 'n interaksie tussen buite- en binneruimtes duidelik uitgedruk. Japannese [[modernisme|moderne kuns]] neem talle vorms aan en druk net soveel idees soos moderne kuns in die algemeen uit. Dit wissel van advertensie, anime, videospeletjies en die meer tradisionele argitektuur, beeldhou, skilder en skets. Een van Japan se mees bekende eietydse Japannese kunstenaars is Takashi Murakami wat werke skep waarvan die styl deur anime geïnspireer is en wat as "superflat" beskryf word. Die geskiedenis van Japannese film strek meer as 'n honderd jaar terug en het begin met die stilprente ''Bake Jizo'' ("Jizo die Spook") en ''Shinin no sosei'' ("Heropstanding van 'n Lyk"), beide uit 1898.<ref>{{en}} [http://www.seekjapan.jp/article-1/765/J-Horror:+An+Alternative+Guide Seek Japan | J-Horror: An Alternative Guide]</ref> In Japan is stilprente tot laat in die 1930's gemaak. In die aanloop tot die Tweede Wêreldoorlog het vermeerderde sensorskap tot veroordeling van linksleunende filmregisseurs soos Daisuke Ito gelei. Een van Japan se bekendste regisseurs, [[Akira Kurosawa]], het sy eerste film, Sugata Sanshiro, in 1943 gemaak. Na die oorlog het die westerse besetting van Japan daartoe gelei dat Japan vir 'n dekade lank blootgestel is aan Amerikaanse animasie wat tydens die oorlog verban is. Die bloeitydperk van Japannese film is in die 1950's bereik met films soos Kurosawa se Rashomon en Sewe Samoerai en Yasujiro Ozu se Tokio Storie, wat as onder die beste films ooit gereken word.<ref>{{en}} [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/ BFI | Sight & Sound | Top Ten Poll 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021222042917/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/ |date=22 Desember 2002 }}</ref> Meer onlangs het Shohei Imamura die [[Palme d'Or]] (ook soms na verwys as die "Goue Palm") vir 'n tweede keer gewen vir sy en die [[Iran]]ese regisseur Abbas Kiarostami se ''The Eel'' (1997). [[Hayao Miyazaki]] se ''Porco Rosso'' (1992) en ''Prinses Mononoke'' het (1997) nuwe rekords by die loket gestel wat slegs deur die Amerikaanse [[Titanic (rolprent)|Titanic]] geklop is. Nuwe anime-regisseurs het ook in die 1990's op die toneel verskyn met Hideaki Anno se Neon Genesis Evangelion, wat algemeen as een van die mees invloedryke anime van alle tye beskou word. In die 21ste eeu het ''Battle Royale'' kultusstatus Japan en in die Verenigde Koninkryk verwerf en Hayao Miyazaki se ''Spirited Away'' (2001) Japannese loketrekords gebreek en 'n [[Oscar]] vir beste geanimeerde film gewen. == Sport en ontspanning == [[Lêer:Asashoryu fight Jan08.JPG|duimnael|links|[[Soemo]], 'n tradisionele Japannese sport]] [[Lêer:Japan national team anthem vs Paraguay.jpg|duimnael|Die [[Japannese nasionale sokkerspan]] tydens 'n wedstryd teen [[Paraguay]] in 2008]] [[Lêer:Japan National Rugby Union Team (A5N 20140525).jpg|duimnael|Die [[Japannese nasionale rugbyspan]] nadat hulle die Asiatiese Vyfnasies-toernooi in 2014 gewen en sodoende vir die [[Rugbywêreldbeker 2015]] gekwalifiseer het]] [[Lêer:Baseball game in Beijing 2008 Japan Vs Holland 02.jpg|duimnael|links|[[Bofbal]]wedstryd tussen Japan en Nederland tydens die [[Olimpiese Somerspele 2008]] in [[Beijing]]]] Tradisioneel word [[soemo]] as Japan se nasionale [[sport]] beskou en dit is een van die gewildste toeskouersportsoorte in Japan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pbs.org/independentlens/sumoeastandwest/sumo.html |title=Sumo: East and West |publisher=PBS |accessdate=18 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517201434/https://www.pbs.org/independentlens/sumoeastandwest/sumo.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Vegkuns]]te soos [[judo]], [[karate]] en kendō word ook wydverspreid beoefen en deur toeskouers geniet. Na die Meiji-Herstelling is talle Westerse sportsoorte na Japan ingevoer en het dit deur die onderwysstelsel versprei.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.uk.emb-japan.go.jp/en/facts/culture_dailylife.html#sports |title=Culture and Daily Life |publisher=Embassy of Japan in the UK |accessdate=27 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517201450/https://www.uk.emb-japan.go.jp/en/facts/culture_dailylife.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gelyktydig het die Japannese vegkunste in Westerse lande gewild geword en word nou wêreldwyd beoefen. [[Sokker]] en [[bofbal]] word tradisioneel as die gewildste sportsoorte in Japan beskou. Die Japannese Bofballiga is in 1936 gestig en is een van die gewildste bofballigas wêreldwyd.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Yoichi Nagata en John B. Holway |title=Total Baseball |edition=4th |year=1995 |publisher=Viking Press |location=New York |pages=547 |chapter=Japanese Baseball}}</ref> Sedert die vestiging van die Japannese Professionele Voetballiga in 1992 het sokker ook 'n beduidende gevolgskap verkry.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.tjf.or.jp/takarabako/PDF/TB09_JCN.pdf |title=Soccer as a Popular Sport: Putting Down Roots in Japan |publisher=The Japan Forum |format=[[PDF]] |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517201500/https://www.tjf.or.jp/takarabako/PDF/TB09_JCN.pdf |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Japan was 'n gasheer vir die ''Intercontinental Cup'' van 1981 tot 2004 en het saam met [[Suid-Korea]] die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] aangebied, die eerste [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] in Asië. Die [[Japannese nasionale sokkerspan]] is een van die suksesvolste spanne in Asië en het die Asiatiese Beker al vier keer gewen (in 1992, 2000, 2004 en 2011). Hulle kon tot dusver sewe keer vir die Sokker-Wêreldbeker kwalifiseer en drie keer die agtste eindrondte haal (in 2002, [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]). Daarbenewens het hulle vyf keer aan die FIFA [[Sokker-Konfederasiebeker]] deelgeneem en tydens die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2001]] as naaswenner geëindig. In vrouesokker vaar Japan heelwat beter en hulle het die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2011]] beklink. Die [[Japannese nasionale rugbyspan]] is tradisioneel die sterkste [[rugby]]span in [[Asië]], maar het oor die jare gemengde resultate teen nie-Asiatiese spanne gehad. Rugby word geadministreer deur die [[Japannese Rugbyvoetbalunie]] wat in 1926 gestig is. Die span neem jaarliks deel aan die [[Stille Oseaan-nasiesbeker]] en het vroeër deelgeneem aan die Asiatiese Rugbykampioenskap. Die span het ook aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en tydens die groepfase van die [[Rugbywêreldbeker 2019]] tuis – die eerste in Asië – het Japan as eerste Asiatiese span al sy mededingers geklop en vir die eerste keer die uitklopfase gehaal, maar teen die latere wêreldkampioen [[Springbokke|Suid-Afrika]] vasgeval. Van 2016 tot 2020 het met die [[Sunwolves (Superrugbyspan)|Sunwolves]] ’n Japannese span aan die [[Superrugby]]toernooi deelgeneem, die [[Suidelike Halfrond]] se internasionale rugbyliga. Die [[Japannese nasionale vrouerugbyspan|vrouerugbyspan]] kwalifiseer ook gereeld vir [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie. [[Gholf]] is ook gewild in Japan<ref>{{en}} {{cite web |url=http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp |title=Japanese Golf Gets Friendly |publisher=Metropolis |author=Fred Varcoe |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706023954/http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp |archive-date= 6 Julie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> en so ook motorresies, die Super GT sportmotorreeks en Formule Nippon.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp |title=Japanese Omnibus: Sports |publisher=Metropolis |author=Len Clarke |accessdate=1 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715065940/http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp |archive-date=15 Julie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Krieket]] word ook in Japan beoefen, die nasionale krieketspan spel egter slegs teen "kleiner" nasionale spanne en kon tot dusver nog nie vir 'n internasionale kriekettoernooi kwalifiseer nie. Hulle kon wel vir die [[o/19-krieketwêreldbeker]] 2020 kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/japan-qualify-for-2020-u-19-world-cup-after-papua-new-guinea-forfeiture-1187775 |title=Japan qualify for 2020 U-19 World Cup after Papua New Guinea forfeiture |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Junie 2019 |accessdate=9 April 2025}}</ref> Ander ontspanningsaktiwiteite sluit ook die bordspeletjies [[Go]] en [[Shogi]] in. Albei spele het omtrent 10 miljoen amateurspelers en 'n paar honderd professionele spelers.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.britgo.org/intro/history |title=History of Go |date=4 Mei 2014 |publisher=British Go Association |accessdate=30 Mei 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425115224/https://www.britgo.org/intro/history |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://ticc.uvt.nl/icga/games/shogi/ |title=Shogi Information |publisher=International Computer Games Association |accessdate=30 Mei 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110035742/http://ticc.uvt.nl/icga/games/shogi/ |archive-date=10 November 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die [[Olimpiese Spele]] het verskeie kere in Japan plaasgevind: [[Olimpiese Somerspele 1964|Somerspele in 1964]] in Tokio, Winterspele in [[Sapporo]] ([[Olimpiese Winterspele 1972|1972]]) en [[Nagano]] ([[Olimpiese Winterspele 1998|1998]]). Daarbenewens was beide die [[Olimpiese Somerspele 1940|Olimpiese Somerspele]] en [[Olimpiese Winterspele 1940|Olimpiese Winterspele van 1940]] onderskeidelik in Tokio en Sapporo beplan, maar hulle is weens die Tweede Wêreldoorlog gekanselleer. Met die aanbied van die [[Olimpiese Somerspele 2020|Olimpiese Somerspele in 2020]] het Tokio vir 'n tweede keer as gasheerstad van die [[Olimpiese Somerspele]] opgetree. Dié spele is as gevolg van die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] met een jaar uitgestel en is in 2021 gehou, maar steeds die Olimpiese Somerspele van 2020 genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/olympics/52091224 |title=Tokyo Olympics and Paralympics: New dates confirmed for 2021 |publisher=[[BBC]] |date=30 Maart 2020 |accessdate=22 Oktober 2025}}</ref> Sedert 1976 vorm die [[Japannese Grand Prix]] deel van die [[Formule Een]]-kalender en word oorwegend op die [[Suzuka Internasionale Renbaan]] beslis. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Japan|title=Japan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Oktober 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan|title=Japan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Oktober 2025}} * {{en}} A South African looks at Japan. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 10, nr. 4, Julie 1961 == Eksterne skakels == === Amptelik === * {{en}} [https://www.japan.go.jp/ Amptelike webwerf van die Japannese regering] * {{en}} [http://www.mofa.go.jp/ Amptelike webwerf van die Japannese Ministerie van Buitelandse sake]- Gedetaileerde dokumente oor Japan se buitelandse beleid, opvoedingsprogramme, kultuur en lewe * {{en}} [https://japan.kantei.go.jp/ Amptelike webwerf van die eerste minister] * {{en}} [http://www.sangiin.go.jp/ Amptelike webwerf van die Huis van Raadslede] * {{en}} [http://www.shugiin.go.jp/ Amptelike webwerf van die Huis van Verteenwoordigers] * {{en}} [http://courtdomino2.courts.go.jp/ Amptelike webwerf van die Japannese Hooggeregshof] * {{en}} [http://www.kunaicho.go.jp/ Amptelike webwerf van die Keiserlike familie] === Ander === {{CommonsKategorie}} {{Wikt|Japan}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [http://www.newspaperindex.com/en/newspapers/Japan Newspapers Japan] koerante in Japan * {{en}} [http://www.hanamiweb.com/ Hanami Web -Japan] * {{en}} [https://japanbased.com/ Japanbased] – Webtydskrif oor Japan * {{en}} [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ja.html ''CIA World Factbook -- Japan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040906074816/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ja.html |date= 6 September 2004 }} * {{en}} [http://home.kyodo.co.jp/ Kyodo Japan News Wire Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423043359/http://home.kyodo.co.jp/ |date=23 April 2008 }} * {{en}} [http://newslink.org/nonusajap.html ''AJR Newslink''] – Databasis van Engelse koerante in Japan * {{en}} [http://www.thejapanfaq.com/ ''The Japan FAQ: Know Before You Go''] * {{en}} [http://www.businessweek.com/chapter/katz.htm ''Business Week – Japan: The System That Soured''] * {{en}} [http://www.japan-zone.com/index.shtml ''Japan Zone''] – Japan toergids, Japannese populêre kultuur, geskiedenis en Japannese etiket * {{en}} [http://www.dmoz.org/Regional/Asia/Japan/ ''Open Directory Project''] – Gids van Japan * {{en}} [http://www.lookjapan.com/ lookjapan.com]—Web-tydskrif oor Japan * {{en}} [http://www.japaneselifestyle.com.au/ japaneselifestyle.com.au]—Web-bron vir Japannese kultuur en kimono * {{en}} [http://www.pricechecktokyo.com/ ''Price Check Tokyo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050602005841/http://www.pricechecktokyo.com/ |date= 2 Junie 2005 }} – 'n Nieamptelike pryslys van alledaagse items in Tokio * {{en}} [http://www3.tky.3web.ne.jp/~edjacob/saq.html ''Japan SAQ (Seldom Asked Questions)''] * {{en}} [http://www.jpop.com/ J-Pop.com] 'n Web-poort na Japannese ''pop culture'' * {{en}} [http://www.radiolequios.com.br/ Lequios Radio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905212026/http://www.radiolequios.com.br/ |date= 5 September 2008 }} 'n Web-radio na Japannese ''Okinawan Music'' {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Japan}} | Noord = [[See van Japan]] • {{vlagland|Rusland}} | Noordoos = [[See van Ochotsk]] • {{vlagland|Rusland}} | Oos = [[Stille Oseaan]] • {{vlagland|Hawaii}} ({{vlagland|Verenigde State}}) | Suidoos = [[Stille Oseaan]] | Suid = [[Filippynse See]] • {{vlagland|Filippyne}} • {{vlagland|Noordelike Mariana-eilande}} | Suidwes = {{vlagland|Volksrepubliek China}} • {{vlagland|Republiek China}} • [[Oos-Chinese See]] | Wes = {{vlagland|Suid-Korea}} • [[Straat van Korea]] | Noordwes = {{vlagland|Noord-Korea}} • {{vlagland|Rusland}} • [[See van Japan]] }} {{Lande van Asië}} {{G7}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Japan| ]] 6ok1sx0ihqzjbt9jnl6oxnld821q65i 0 208 2968363 2959222 2026-09-18T15:05:13Z Oesjaar 7467 /* Toendra */ Skakel 2968363 wikitext text/x-wiki <div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 26em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> <big>'''Noord-Amerika'''</big> <div style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 0em 0.4em 0; vertical-align: top;"> <div align=center> [[Lêer:Location North America.svg|200px|Ligging van Noord-Amerika op 'n wêreldkaart]] </div> </div> {| style="background: transparent; text-align: left; table-layout: auto; border-collapse: collapse; padding: 0; font-size: 100%;" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Oppervlakte | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 24&nbsp;709&nbsp;000&nbsp;km² (3de) |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Bevolking | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 565&nbsp;265&nbsp;000 (2013, 4de) |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Bevolkingsdigtheid | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 23/km² |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Lande | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 23 |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Afhanklike gebiede | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 22 |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Tale | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | [[Engels]], [[Spaans]], [[Frans]], [[Nahuatl]], [[Majaans]] en verskeie ander |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Tydsones | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | [[UTC-10:00|UTC-10]] ([[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]) tot [[UTC±00:00|UTC±0]] ([[Groenland]]) |- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Grootste stede | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | {{vlagikoon|Meksiko}} [[Meksikostad]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[New York]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[Los Angeles]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[Chicago]]<br />{{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[Dallas]]–[[Fort Worth]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[San Francisco]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[Houston]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[Miami]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[Philadelphia]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State}} [[Atlanta]] |} </div> </div> {|border="0" cellspacing="1" cellpadding="0" style="float:right;margin:2px 0.5em;margin-right:0;text-align:center" |-valign="middle" | [[Lêer:Topographic30deg N60W150.png|50px|N60-90, W150-180]] | [[Lêer:Topographic30deg N60W120.png|50px|N60-90, W120-150]] | [[Lêer:Topographic30deg N60W90.png|50px|N60-90, W90-120]] | [[Lêer:Topographic30deg N60W60.png|50px|N60-90, W60-90]] | [[Lêer:Topographic30deg N60W30.png|50px|N60-90, W30-60]] |-valign="middle" | [[Lêer:Topographic30deg N30W150.png|50px|N30-60, W150-180]] | [[Lêer:Topographic30deg N30W120.png|50px|N30-60, W120-150]] | [[Lêer:Topographic30deg N30W90.png|50px|N30-60, W90-120]] | [[Lêer:Topographic30deg N30W60.png|50px|N30-60, W60-90]] | [[Lêer:Topographic30deg N30W30.png|50px|N30-60, W30-60]] |-valign="middle" | &nbsp; | [[Lêer:Topographic30deg N0W120.png|50px|N0-30, W120-150]] | [[Lêer:Topographic30deg N0W90.png|50px|N0-30, W90-120]] | [[Lêer:Topographic30deg N0W60.png|50px|N0-30, W60-90]] | &nbsp; |- |colspan="5"| <small>30° (Noord-Amerika)</small> |} '''Noord-Amerika''' is 'n kontinent in die [[Noordelike Halfrond]] van die [[Aarde]], wat byna uitsluitlik in die [[Westelike Halfrond]] geleë is. Dit word in die noorde begrens deur die [[Arktiese Oseaan]], in die ooste deur die noordelike [[Atlantiese Oseaan]], in die suidooste deur die [[Karibiese See]] en in die suide en weste deur die noordelike [[Stille Oseaan]]. Met 24&nbsp;709&nbsp;000 vierkante kilometer beslaan dit 4,8 persent van die aarde se oppervlak en is die derde grootste vasteland na [[Asië]] en [[Afrika]]. == Etimologie == Die Amerikas is deur die Duitse kartograwe Martin Waldseemüller en Matthias Ringmann na die Italiaanse ontdekkingsreisiger [[Amerigo Vespucci]] genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Amerigo-Vespucci |title=Amerigo Vespucci |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=24 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206125520/https://www.britannica.com/biography/Amerigo-Vespucci |archive-date=6 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geografiese aspekte == [[Lêer:North america terrain 2003 map.jpg|duimnael|’n Geologiese kaart van Noord-Amerika, volgens ouderdom. Die rooi en pienk dui rotse uit die [[Argeïkum]] aan.]] [[Lêer:Terrestrial ecoregions USA CAN MEX.svg|duimnael|[[Ekostreek|Ekostreke]] van die Noord-Amerikaanse lande [[Kanada]], [[Verenigde State]] en [[Meksiko]]]] [[Lêer:USGS Geologic Map of North America.jpg|duimnael|Geologiese kaart van Noord-Amerika]] [[Lêer:North america rock types.jpg|duimnael|Sedimentêre, vulkaniese, plutoniese en metamorfe gesteentes van Noord-Amerika]] [[Lêer:North america basement rocks.png|duimnael|Noord-Amerikaanse kratons en kelderrotse]] [[Lêer:NorthAmericanPlate.png|duimnael|Noord-Amerikaanse tektoniese plaat]] [[Lêer:North America map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Noord-Amerika volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:Languages of the Americas.PNG|duimnael|[[Inheemse tale van die Amerikas]]]] [[Lêer:Moraine Lake.jpg|duimnael|Morainemeer in Banff Nasionale Park.]] [[Lêer:Chichen Itza 3.jpg|duimnael|Die [[Maja]]stad [[Chichén Itzá]] op die [[Yucatán-skiereiland]], [[Meksiko]], sedert 1988 [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]]]] Noord-Amerika is die noordelike deel van die Amerikaanse kontinent en word in die ooste begrens deur die Atlantiese Oseaan, in die noorde deur die [[Noordelike Yssee]] en in die weste deur die Stille Oseaan. Die meeste eilande wat rondom die subkontinent lê, soos die [[Wes-Indië|Karibiese Eilande]], die [[Kanadese Arktiese Argipel]], [[Groenland]] en die [[Aleoete-eilande]], word hierby ingereken omdat hulle op die Noord-Amerikaanse kontinentale plaat lê. Die [[Sentraal-Amerika]]anse lande ([[Guatemala]], [[Belize]], [[Honduras]], [[El Salvador]], [[Nicaragua]], [[Costa Rica]] en [[Panama]]), die eilande van die Karibiese gebied, Groenland en [[Sint Pierre en Miquelon]] (Franse eilandjies suid van [[Newfoundland]]) word egter nie hier bespreek nie. === Fisies-geografiese aspekte === Op grond van die geologiese verwantskap, soorte gesteentes en uiterlike verskynsvorm kan die Noord-Amerikaanse subkontinent in vyf gebiede ingedeel word: die westelike gebergte, die [[Kanadese Skild]], die kusvlakte langs die Atlantiese Oseaan en die [[Golf van Meksiko]], die oostelike hoogland en die binnelandse laagland. === Die Cordillera === Die Cordillera of die westelike gebergte strek van [[Alaska]] tot aan Sentraal-Amerika en is deel van 'n reusagtige bergreeks wat tot aan [[Antarktika]] deurloop. Tussen 200 tot 300 miljoen jaar gelede het hier 'n geosinklinaal bestaan wat met water gevul was en waar in groot hoeveelhede sediment afgeset is. Meer as 100 miljoen jaar gelede het die vorming van die oostelike reeks en van die belangrikste reeks van die Cordillera, die [[Rotsgebergte]], begin. Die kusgebergte is jonger en is sowat 70 miljoen jaar gelede gevorm; [[aardbewing]]shaarde en vulkane word hier aangetref. Die Cordillera bestaan uit ’n veertigtal rûens wat almal 'n eie naam het. In die noorde is 'n stelsel bergrûens wat deur lengtevalleie van mekaar geskei word. Meer na die suide word hierdie stelsel onderbreek deur groot plato's, onder meer die Groot Bekken. Hierdie vlakte is so groot dat dit dikwels nie meer tot die Cordillera gereken word nie. Oos hiervan ontbreek die reëlmatige patroon van die lengtevalleie vanweë die geweldige samepersing wat die reeks ondergaan het. === Die Kanadese Skild === Die Kanadese of Laurentiese Skild is ’n ongeplooide, uitgestrekte gebied rondom [[Hudsonbaai]]. Die skild, wat uit die oudste gesteentes (graniet wat meer as 600 miljoen jaar gelede gevorm is, gneis, lawa en skis) van die subkontinent bestaan, het altyd bo seespieël gelê. Sowat 25&nbsp;000 jaar gelede het landys die grootste deel hiervan bedek en meer as 8&nbsp;000 jaar gelede het die ys teruggetrek en 'n skuins landskap met granietrotse en duisende mere het agtergebly. Die dun, onvrugbare laag grond is nie geskik vir [[landbou]] nie en enorme denne- en sparbosse bedek die gebied. === Die kusvlakte === Die kusvlakte langs die Atlantiese Oseaan en die Golf van Meksiko, van die deelstaat [[Massachusetts]] tot aan die [[Yucatán-skiereiland]] in Meksiko, is nie meer as sowat 200 miljoen jaar oud nie. Dit is deur sedimentasie gevorm en gaan baie geleidelik oor in die kontinentale plaat. Die smal strook langs die [[Sierra Madre Oriental]] strek tot in die [[Mississippirivier]]delta, waar die helling so geleidelik daal dat die oorgang tussen land en water 'n groot gebied beslaan. Ook die skiereiland [[Florida]] lê baie laag en is plat, behalwe die verre noordwestelike deel. Geologies dui die baie oorstroomde riviermondings of [[Estuarium|estuaria]] daarop dat daar relatief onlangs 'n positiewe verandering in die watervlak plaasgevind het. === Die oostelike bergland === Die [[Appalache]] strek van [[Newfoundland]] in [[Kanada]] tot in die deelstate [[Alabama]] en [[Suid-Carolina]] in die suide van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Tussen 200 en 600 miljoen jaar gelede was hier 'n geosinklinaal geleë wat met verloop van tyd met die oorblyfsels van seediere en die sediment van omringende berge opgevul is. Die gebergte is sowat 200 miljoen jaar gelede gevorm. Die ou Appalache, wat uit kristallyne gesteentes opgebou is, loop in ’n noordwes-suidoostelike rigting en vorm die oostelike deel van die ou sentrale gebergte, terwyl die jong of sedimentêre Appalache in die weste afgeset is. In die noorde is die gebergte afgerond en kaal en is die valleie met sediment gevul. Die skuins en heuwelagtige landskap is kenmerkend van [[Nieu-Engeland]]. Ondanks hul geringe hoogte word sommige rûe "berge" genoem, soos Green Mountains by Mount Mansfield (1&nbsp;318&nbsp;m), en White Mountains by Mount Washington (1&nbsp;918&nbsp;m). Na die suide is die bergrûens skerper en die valleie nouer en dieper. Die Great Smokey Mountains (Mount Mitche, 2&nbsp;038&nbsp;m) is die woesste deel van die Appalache. === Die binnelandse laagland === Tussen die [[Rotsgebergte]], die Kanadese Skild en die Appalache lê 'n byna ononderbroke plat gebied, wat hom van die Golf van Meksiko tot aan die [[Arktiese Oseaan|Noordelike Yssee]] uitstrek. Oor hierdie afstand is die hoogteverskil nie meer as 300&nbsp;m nie. Tot 70 miljoen jaar gelede is die plat gebied gereeld deur see oorstroom. Daarna het die gebied bo seespieël gebly en is dit met sediment van die Rotsgebergte bedek. Hierdie sentrale laagland word in drie dele onderskei, naamlik die noordelike deel, die [[Groot Vlaktes]] en die sentrale bekken. Die kern van die noordelike deel word deur die [[Mackenzierivier]] gevorm. Aan die kus van die Noordelike Yssee is ’n laagliggende kusvlakte waarvan dele van die vasteland deur verskuiwings geskei is en die eilande van die [[Kanadese Arktiese Argipel]] gevorm het. Net 'n paar van hierdie eilande, soos [[Baffin-eiland|Baffin]]- en [[Ellesmere-eiland]], is aanmerklik bo seespieël. === Groot Vlaktes === Die [[Groot Vlaktes]] strek van die [[Saskatchewanrivier]] in die noorde tot in [[Texas]] in die suide. Die wesgrens word deur die Rotsgebergte gevorm en die oosgrens deur die reënvallyn van 500&nbsp;mm per jaar, wat met min of meer die 98ste meridiaan saamval. Vanweë die wispelturige klimaat in die gebied wes van hierdie lyn, waardeur baie oeste al vernietig is, word dit die ramplyn genoem. Van die Mississippirivier tot by die Rotsgebergte styg die land oor 'n afstand van ongeveer 750&nbsp;km van 300 tot 1800&nbsp;m. Die noordelike deel van die Groot Vlaktes tot op die [[Missouririvier|Missouriplato]] is deur ys geërodeer. Die ruwer Badlands, die suidelike deel van die plato, was net soos Black Hill (2&nbsp;200&nbsp;m) wes daarvan, nie deur die ys bedek nie. Die suidelike deel van die Groot Vlaktes gaan baie geleidelik oor in die uitlopers van die Appalache, en in die noorde in die Kanadese Skild. Die ys het hier 'n dik, vrugbare sediment agtergelaat. == Natuurstreke == Die plant- en dierewêreld van Noord-Amerika toon ooreenkomste met sowel dié van [[Eurasië]] as met dié van [[Suid-Amerika]]. Dit kan verklaar word uit die feit dat daar tydens verskeie vroeëre tydperke in die geskiedenis van die aarde landverbindinge bestaan het tussen Noord- en Suid-Amerika enersyds en Noord-Amerika en Eurasië andersyds. So het die voorouers van die [[perd]] en dié van die [[kameel]] aan die einde van die [[Tersiêr]] (sowat twee miljoen jaar gelede) uit hul stamland, Noord-Amerika, na Eurasië getrek. In dieselfde tyd was Noord en Suid-Amerika van mekaar geskei. Die tussenliggende see het vir die meeste diere, ondanks die eilande wat daarin was, 'n onoorkomelike versperring gevorm. Nadat daar vanweë vulkaniese bedrywighede ’n landbrug ontstaan het, het byvoorbeeld lamas in die ystyd (Pleistoseen) oor hierdie landbrug na Suid-Amerika getrek. Anders as in Eurasië, waar die bergreekse die kontinent in 'n oos-wesrigting deursny en die trek van diere vanuit die noorde na die suide belemmer het, vergemaklik die noord-suidbergrûens van Amerika die verspreiding in hierdie rigting juis. Soögrafies maak Noord-Amerika deel uit van die nearktiese substreek. Plantegeografies vorm Noord-Amerika met [[Europa]] en ’n groot deel van Asië die holarktiese gebied, die grootste van die ses plantegeografiese hoofgebiede. === Toendra === Die Noord-Amerikaanse toendralandskap, wat hom suid van die poolyskap uitstrek, toon baie ooreenkoms met die van Eurasië op dieselfde breedte. Die plantegroei bestaan hoofsaaklik uit mosse, korsmosse en dwergstruike. Ook die dierewêreld toon ooreenkoms met die van Noord-Eurasië. Die lemmings (genus ''Lemmus'') en poolhase is in albei gebiede 'n belangrike prooi vir poolvosse (''Alapex lagopus''), hermelyne (''Mustela erminea'') en ander roofdiere. Die verskille is veral op die vlak van spesies en subspesies. So behoort die poolhaas van Amerika tot ’n ander spesie (''Lepus timidus'') en is die toendrarendier (''Rangifer tarandus arcticus'') die Noord-Amerikaanse teenhanger van die Noord-Europese rendier (''Rangifer tarandus tarandus''), al het hy in teenstelling met die Noord-Europese rendier nooit ’n huisdier geword nie. Die [[Muskusos|muskusbees]] (''Ovibos moschatus''), wat vroeër net in Noord-Amerika, op Groenland en die Arktiese eilande voorgekom het, is nou ook na [[Noorweë]] en op Spitsbergen ingevoer. Langs die kus lewe talryke seevoëls, veral in die somer. Ganse sneeuhoenders en spesies soos die steenlopertjie (''Arenaria interpres'') en die [[drietoonstrandloper]] (''Calidris alba'') broei op die toendra. === Bosse === Suid van die boomgrens, dit wil sê die grens van die gebiede waar die klimaat die groei van bome moontlik maak, is 'n breë gordel van naaldbome wat bekend is as die Kanadese of Hudson-leefsone, aangesien hierdie gordel die hele Kanada van [[Hudsonbaai]] af bedek. Hier hou die Amerikaanse of [[Europese eland]] (''Alces alces''), asook wolwe en losse. Behalwe baie bewers is daar ook die Amerikaanse marter (''Martes americanus'') en die [[swartbeer]] (''Ursus americanus''). Die aantal voëlspesies in die naaldwoude is relatief klein. Die meeste spesies is nie daartoe in staat om die taai, harsryke sade en ander eetbare dele van die naaldbome te verteer nie. Naas die Amerikaanse neutekraker (''Nucifraga columbiana''), wat hom net in die merke op sy vere van sy Eurasiese bloedverwant onderskei en ook van die sade van ''Pinus cembra'' leef, is kruisbekke (genus ''Loxia'') en spegte (houtkappers) die belangrikste voëlspesies. Die jong denne-aanplantings in die noordooste van die Verenigde State en in die suide van Kanada vorm die milieu vir die swart met geel en grys magnoliasangvoël (''Dendroica magnolia''), een van die baie [[sangvoël]]s (''Parulidae'') en 'n tipiese Amerikaanse voëlfamilie. Die enigste Noord-Amerikaanse cavia-agtige [[knaagdier]] (suborde ''Caviomorpha''), waaronder die Kanadese ystervark (''Erethizon darsatum''), leef in die naaldbosse wat hoofsaaklik uit sparre, denne en silwersparre bestaan. Die Amerikaanse weergawe van die Europese eekhorings is die Noord-Amerikaanse rooi-eekhorings (genus ''Tamiasciurus''). Hierdie eekhorings gaar meer op as hul Europese bloedverwante en daar word dikwels honderde dennekeëls in hut bergplekke gevind. Van die silwersparre is ''Abies balsamea'' een van die algemeenste spesies. Die hars hiervan, bekend as kanadabalsem, word onder meer gebruik by die maak van lense en mikroskopiese preparate. Meer na die suide gaan die naaldwoude oor in gemengde bosse, wat die woongebied van hoofsaaklik wildevarke is. Verder suid maak die gemengde woude plek vir egte loofbosse, waarin ’n groter verskeidenheid spesies voorkom as in die Europese loofbosse. In die ooste neem die spesies van die genera ''Magnolia'', ''Liriodendron'' en ''Carya'' ’n belangrike plek in naas [[eik|eike]]-, berke-, [[haselneut]] en esdoringbome. In die weste oorheers die [[rooihoutboom]], waaronder die beroemde mammoetbome (''Sequoiadendron giganteum''). Die loofbosse herberg 'n ryk dierewêreld. Herte soos die witsterthert (''Odocoileus virginianus''), wat deur [[Walt Disney]] as "Bambi" wêreldbekend gemaak is, en die muithert (''Odocoileus hemionus'') kry hier volop voedsel en skuilplek. Die los (''Lynx rufus'') en die [[Wasbeerhond|wasbeer]] (''Procyon lotor'') is sedert die verdwyning van die [[poema]]s en wolwe die belangrikste roofdiere in die loofbosse. Akkers, haselneute en die sade van ander bome en struike is 'n ryk voedselbron vir woelmuise en Amerikaanse dwergeekhorings (genus ''Microsciurus''). Die Noord-Amerikaanse buidelrot (''Didelphis marsupialis'') is die enigste buideldier wat uit sy stamland, Suid-Amerika, tot oor die grens van Kanada beweeg en hom in die loofbosse gevestig het. Muishonde (subfamilie ''Mephithinae'') is aan die Europese dasse verwant. Die Amerikaanse silwerdas (''Taxidea taxus''), ook die prêriedas genoem vanweë sy voorkeur vir oop gebiede, kom van Suid-Kanada tot in Meksiko voor. Dit is 'n breedgeboude, afgeplatte dier met ’n pragtige pels, wat hom 'n gesogte jagdier maak. Onder die talryke voëls (veral sangvoëls) wat in die loofbosse volop voedsel en woonplek vind, is veral die kardinale (subfamilie ''Cardinalinae'') die opvallendste. Die blou biskop (''Guiraca caerulea'') en die rooi biskop (''Pheucticus ludovicianus)'' kom die algemeenste voor. Die [[kalkoen]] (''Meleagris gallopavo'') kom eintlik nie meer wild voor nie, maar word op groot skaal deur pluimveeboere geteel. Soos in die naaldbosse vorm die sangvoëls wat van insekte lewe (''Parulidae''), ook hier 'n belangrike element in die avifauna. Hulle kom tot in die noorde van [[Chili]] en [[Argentinië]] voor. In die suidelikste deelstate van Noord-Amerika maak die loofbosse plek vir die immergroen bosse. In Florida kom selfs palmbosse voor. Ook die moerasbosse in die bekende moerasgebied Everglades in Suid-Florida bestaan uit immergroen spesies soos die moerassipres (''Taxodium distichum''). Die groot aantal vleisetende plante is tipies vir hierdie moerasbosse. Behalwe die vlieëvangers (''Dionaea muscipula'') kom ook 'n aantal spesies van die genus ''Saracenia'' voor wat op drywende [[veenmos]] groei en groot, bekervormige blare het. Die wand van die bekervormige blare skei ’n vloeistof af waarin aangelokte insekte verdrink en verteer word. Die sagte klimaat, aanwesigheid van water en oorvloedige voedsel maak die Everglades 'n ryk gebied vir waterhoenders, veral reiers en ibisse. Daar is ook slange, [[skilpaaie]] en alligators. Op die droër gedeeltes met meer plantegroei is daar herte en klein soogdiere soos wildekatte en tallose [[reptiel]]e. Tot die kenmerkende Noord-Amerikaanse plante behoort die ongeveer 25 spesies van die genus ''Amelanchier'', verskillende [[bessie]]s (genus ''Rubus''), [[Hamamelidaceae|hamamelis]] (genus ''Hamamelis'') en wynstokke (''Vitis vinifera''), wat saam met 'n aantal ander spesies van die genus ''Vitis'' inheems is. Die plantegroei van [[Kalifornië]] en Meksiko word gekenmerk deur vetplante (familie Crassulaceae) wat met hul dik, voghoudende stingels en blare uitstekend aangepas is by die droë klimaat. === Prêries en woestyne === In die suide van Kalifornië, Meksiko en [[Texas]] bestaan die plantegroei uit 'n grasvlakte met doringstruike, die chaparral, in vergelyking met die landskap van die klimatologies verwante [[Middellandse See]]gebied. In die chaparral lewe talryke knaagdiere, waaronder die prêrie- of witsterthaas (''Lepus townsendii''). Die prêrie, die kenmerkende Noord-Amerikaanse grasland, is die droë binnelandse gebied tussen die Rotsgebergte in die weste en die loofbosse in die ooste. Dit is die woongebied van die [[Amerikaanse bison|bison]] (genus ''Bison'') en die [[gaffelbok]] (''Antilocapra americana''). Toe die eerste blanke koloniste hulle in die Verenigde State gevestig het was daar nog honderdduisende bisons op die prêrie, maar hulle is meedoënloos gejag ter wille van hul vleis en velle of vir die plesier, sodat die diere binne 'n kort tydjie deur uitsterwing bedreig is. Vandag is die bisons beperk tot 'n paar reservate. Ook die gaffelbok is danksy beskermende maatreëls gered. Die graslande bied meer as genoeg voedsel aan allerlei knaagdiere soos die prêriehonde (''Cynomys ludovicianus'') en wangsakrotte (genus ''Geomys''), wat op hulle beurt belangrike voedsel is vir roofdiere soos prêriewolwe (''Cantis latrans''), vosse, uile, patrysvalke, valke, arende en baie slange. Die prêriehoender (''Tympanuchus cupido'') is 'n grondbewonende voel van die oostelike prêrie, terwyl die waaierhoender (''Centrocercus urophasianus'') hoofsaaklik in die westelike deel leef. Die prêrie lê op die roete van die voëls wat in die winter uit die noorde na warmer streke trek en baie spesies gebruik die grasvlakte dan ook as 'n rusplek. Vanweë die groot gebiede wat onder verbouing is, is die verspreidingsgebied van baie diere baie verklein. Tussen die Rotsgebergte en die bergketting van die [[Sierra Nevada (Verenigde State)|Sierra Nevada]] lê die Groot Bekken, 'n woestyngebied waar die winters baie koud is. Die plantegroei bestaan hoofsaaklik uit alsem (genus ''Artemisia'') en kort, bosagtige grasspesies. Dit is die woongebied van onder andere die swartsterthaas (''Lepus californicus),'' wat weens voedselskaarste in sy gebied die gesaaides beskadig, sodat boere hom as 'n skadelike dier beskou. Die warm woestyne in die suidweste is begroei met kaktusse, waaronder veral die skyfkaktusse (genus ''Opuntia'') oorheers. Die saguarokaktus (''Carnegia gigantea''), wat tot 15&nbsp;m hoog word, dien vir die gilaspeg (''Centurus uropygialis'') en die goudspeg om in nes te maak. Waar die reënval hoër is, groei agame (genus ''Agave'') en adamsnaald (genus ''Yucca''). Laasgenoemde blom snags en word dan deur nagvlinders bestuif. 'n Tipiese voëlspesie uit hierdie gebied is die hardloopkoekoek (''Geococcyx calitornianus''). Hy is nie 'n groot vlieër nie, maar kan vinnig hardloop. Met sy lang pote kan die voel snelhede van tot 24&nbsp;km/h bereik, terwyl spronge van tot 3&nbsp;m hoog gemaak word. Behalwe ratelslange kom ook die tjukwalla (''Sauromalus obesus'') en die gilamonster (''Heloderma suspectum''), 'n giftige akkedis, hier voor. === Gebergtes en riviere === Die grootste bergreeks is die Rotsgebergte, wat 'n oppervlakte van een miljoen km² beslaan. Op die hoogste pieke, bo die boomgrens, is die plant- en dierewêreld dieselfde as die van die toendra. Op die berghellings lewe die rotsgebergtebok (''Oreamnos americanus'') en die rotsgebergteskaap (''Ovis canadensis''). Die rotsgebergtebok kry in die winter wit wol en blou hoewe en horings. Laer af in die berge lewe die Noord-Amerikaanse takbok, wat soos die Europese rooitakbok behoort tot die genus ''Cervus'', vroeër die algemeenste hoefdier van Noord-Amerika. Met die ontginning en uitkap van die bosse het die oostelike subspesie ''Cervus elaphus canadensis'' uitgesterf en is die oorblywende spesies na onbereikbare berghellings of reservate teruggedwing. Die groot riviere van die Amerikaanse kontinent is ryk aan visspesies en ander waterdiere, terwyl soogdiere soos bisamrotte (''Ondatra zibethica''), [[otter]]s, [[bewer]]s en waterspitsmuise wat by water aangepas is, langs die oewers woon. Van die visse is die [[baarsagtige]]s (orde ''Peciformes'') en die [[karperagtige]]s (orde ''Cypriniformes'') die algemeenste verteenwoordig. Die lepelsteur (''Polyodon spathula''), wat in die 1920's nog so volop was dat daar jaarliks 1&nbsp;000 ton daarvan gevang is, moet vandag weens die jarelange onoordeelkundige vangs beskerm word. Een van die vreemdste Amerikaanse visse is die Amerikaanse moddersnoek (''Amia calva''), die enigste oorblywende spesie van die visorde ''Amiiformes'', wat in die [[Jura]] en [[Kryt (geologie)|Kryt]] met ses families algemeen verspreid was. Die moddersnoek verkies die digbegroeide oewers van vlak riviere en word as 'n lewende fossiel beskou. == Lande == [[Lêer:North America satellite orthographic.jpg|duimnael|300px|[[Nasa]]-satellietbeeld van Noord-Amerika]] [[Lêer:North America.png|duimnael|300px|Kaart van Noord-Amerika]] [[Lêer:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|duimnael|300px|Territoriale ontwikkeling van Noord-Amerika sedert 1750]] {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Naam van gebied met [[vlag]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.spp.gov/ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archivedate=18 Junie 2008|title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership Of North America |work=CommerceConnect.gov |accessdate=14 November 2010}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title=Ecoregions of North America |publisher=United States Environmental Protection Agency |accessdate=30 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924144150/http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |title=What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America? |website=About.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410093459/http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |archive-date=10 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ! [[Lys van lande volgens oppervlak|Oppervlak]]<br />(km²)<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf | title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density | publisher=United Nations Statistics Division | year=2008 | accessdate =14 Oktober 2010}}</ref> ! [[Lys van lande volgens bevolking|Bevolking]]<br />(2008)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |format=PDF |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |publisher=[[Verenigde Nasies]] |author=Department of Economic and Social Affairs Population Division |year=2009 |accessdate=12 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024125333/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |archive-date=24 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ! [[Lys van lande volgens bevolkingsdigtheid|Bevolkings-<br />digtheid]]<br />(per km²) ! [[Hoofstad]] |- | {{vlagland|Amerikaanse Maagde-eilande}} (Verenigde State) | style="text-align:right;"| 347 | style="text-align:right;"| 110&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 317 | [[Charlotte Amalie]] |- | {{vlagland|Anguilla}} (Verenigde Koninkryk) | style="text-align:right;"| 91 | style="text-align:right;"| 15&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 165 | [[The Valley]] |- | {{vlagland|Antigua en Barbuda}} | style="text-align:right;"| 442 | style="text-align:right;"| 88&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 199 | [[St. John’s, Antigua en Barbuda|St. John’s]] |- | {{vlagland|Aruba}} (Nederland) | style="text-align:right;"| 180 | style="text-align:right;"| 107&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 594 | [[Oranjestad]] |- | {{vlagland|Bahamas}} | style="text-align:right;"| 13&nbsp;943 | style="text-align:right;"| 342&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 25 | [[Nassau]] |- | {{vlagland|Barbados}} | style="text-align:right;"| 430 | style="text-align:right;"| 256&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 595 | [[Bridgetown, Barbados|Bridgetown]] |- | {{vlagland|Belize}} | style="text-align:right;"| 22&nbsp;966 | style="text-align:right;"| 307&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 13 | [[Belmopan]] |- | {{vlagland|Bermuda}} (Verenigde Koninkryk) | style="text-align:right;"| 54 | style="text-align:right;"| 65&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 1&nbsp;204 | [[Hamilton]] |- | {{vlagland|Bonaire}} (Nederland) | style="text-align:right;"| 294 | style="text-align:right;"| 12&nbsp;093<ref name="nethant">{{en}} {{cite web | author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles | title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archivedate=1 Mei 2010 | publisher=Government of the Netherlands Antilles | accessdate=14 Oktober 2010}}</ref> | style="text-align:right;"| 41 | [[Kralendijk]] |- | {{vlagland|Britse Maagde-eilande}} (Verenigde Koninkryk) | style="text-align:right;"| 151 | style="text-align:right;"| 23&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 152 | [[Road Town]] |- | {{vlagikoon|Frankryk}} [[Clipperton]] (Frankryk) | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | — |- | {{vlagland|Costa Rica}} | style="text-align:right;"| 51&nbsp;100 | style="text-align:right;"| 4&nbsp;579&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 90 | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | {{vlagland|Curaçao}} (Nederland) | style="text-align:right;"| 444 | style="text-align:right;"| 140&nbsp;794<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| 317 | [[Willemstad]] |- | {{vlagland|Dominica}} | style="text-align:right;"| 751 | style="text-align:right;"| 67&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 89 | [[Roseau]] |- |{{vlagland|Dominikaanse Republiek}} | style="text-align:right;"| 48&nbsp;671 | style="text-align:right;"| 10&nbsp;090&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 207 | [[Santo Domingo]] |- | {{vlagland|El Salvador}} | style="text-align:right;"| 21&nbsp;041 | style="text-align:right;"| 6&nbsp;163&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 293 | [[San Salvador]] |- | {{vlagland|Grenada}} | style="text-align:right;"| 344 | style="text-align:right;"| 104&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 302 | [[St. George’s, Grenada|St. George’s]] |- | {{vlagland|Groenland}} (Denemarke) | style="text-align:right;"| 2&nbsp;166&nbsp;086 | style="text-align:right;"| 57&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 0,026 | [[Nuuk]] (Godthåb) |- | {{vlagland|Guadeloupe}} (Frankryk) | style="text-align:right;"| 1&nbsp;628 | style="text-align:right;"| 401&nbsp;784<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp?dep=971&annee=2008 |title=Insee – Populations légales 2008 – 971-Guadeloupe |publisher=Insee.fr |accessdate=31 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315153947/http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp?dep=971 |archive-date=15 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | style="text-align:right;"| 247 | [[Basse-Terre]] |- | {{vlagland|Guatemala}} | style="text-align:right;"| 108&nbsp;889 | style="text-align:right;"| 14&nbsp;027&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 129 | [[Guatemala-stad]] |- | {{vlagland|Haïti}} | style="text-align:right;"| 27&nbsp;750 | style="text-align:right;"| 10&nbsp;033&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 362 | [[Port-au-Prince]] |- | {{vlagland|Honduras}} | style="text-align:right;"| 112&nbsp;492 | style="text-align:right;"| 7&nbsp;466&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 66 | [[Tegucigalpa]] |- | {{vlagland|Jamaika}} | style="text-align:right;"| 10&nbsp;991 | style="text-align:right;"| 2&nbsp;719&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 247 | [[Kingston, Jamaika|Kingston]] |- | {{vlagland|Kaaimanseilande}} (Verenigde Koninkryk) | style="text-align:right;"| 264 | style="text-align:right;"| 56&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 212 | [[George Town, Kaaimanseilande|George Town]] |- | {{vlagland|Kanada}} | style="text-align:right;"| 9&nbsp;984&nbsp;670 | style="text-align:right;"| 33&nbsp;573&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 3 | [[Ottawa]] |- | {{vlagland|Kuba}} | style="text-align:right;"| 109&nbsp;886 | style="text-align:right;"| 11&nbsp;204&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 102 | [[Havana]] |- | {{vlagland|Martinique}} (Frankryk) | style="text-align:right;"| 1&nbsp;128 | style="text-align:right;"| 397&nbsp;693<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp?dep=972&annee=2008 |title=Insee – Populations légales 2008 – 972-Martinique |publisher=Insee.fr |accessdate=31 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091117015933/http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp?dep=972 |archive-date=17 November 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | style="text-align:right;"| 353 | [[Fort-de-France]] |- | {{vlagland|Meksiko}} | style="text-align:right;"| 1&nbsp;964&nbsp;375 | style="text-align:right;"| 112&nbsp;322&nbsp;757 | style="text-align:right;"| 57 | [[Meksikostad]] |- | {{vlagland|Montserrat}} (Verenigde Koninkryk) | style="text-align:right;"| 102 | style="text-align:right;"| 6&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 59 | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades]] |- | {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Navassa]] (Verenigde State) | style="text-align:right;"| 5<ref name="areacia">{{en}} {{cite web |title=The World Factbook: 2010 edition |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=14 Oktober 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000737/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=20 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | style="text-align:right;"| 0<ref name="popcia">{{en}} {{cite web |title=The World Factbook: 2010 edition |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=14 Oktober 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |archive-date=4 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | style="text-align:right;"| 0 | — |- | {{vlagland|Nicaragua}} | style="text-align:right;"| 130&nbsp;373 | style="text-align:right;"| 5&nbsp;743&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 44 | [[Managua]] |- | {{vlagland|Panama}} | style="text-align:right;"| 75&nbsp;417 | style="text-align:right;"| 3&nbsp;454&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 46 | [[Panama-stad]] |- | {{vlagland|Puerto Rico}} (Verenigde State) | style="text-align:right;"| 8&nbsp;870 | style="text-align:right;"| 3&nbsp;982&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 449 | [[San Juan]] |- | {{vlagland|Saba}} (Nederland) | style="text-align:right;"| 13 | style="text-align:right;"| 1&nbsp;537<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| 118 | [[The Bottom]] |- | {{vlagland|Saint Barthélemy}} (Frankryk) | style="text-align:right;"| 21<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| 7&nbsp;448<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| 355 | [[Gustavia]] |- | {{vlagikoon|Frankryk}} [[Saint-Martin]] (Frankryk) | style="text-align:right;"| 54<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| 29&nbsp;820<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| 552 | [[Marigot]] |- | {{vlagland|Saint-Pierre en Miquelon}} (Frankryk) | style="text-align:right;"| 242 | style="text-align:right;"| 6&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 25 | [[Saint-Pierre]] |- | {{vlagland|Sint Eustatius}} (Nederland) | style="text-align:right;"| 21 | style="text-align:right;"| 2&nbsp;739<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| 130 | [[Oranjestad (Sint Eustatius)|Oranjestad]] |- | {{vlagland|Sint Maarten}} (Nederland) | style="text-align:right;"| 34 | style="text-align:right;"| 40&nbsp;009<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| 1&nbsp;177 | [[Philipsburg]] |- | {{vlagland|Sint Kitts en Nevis}} | style="text-align:right;"| 261 | style="text-align:right;"| 52&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 199 | [[Basseterre]] |- | {{vlagland|Sint Lucia}} | style="text-align:right;"| 539 | style="text-align:right;"| 172&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 319 | [[Castries]] |- | {{vlagland|Sint Vincent en die Grenadines}} | style="text-align:right;"| 389 | style="text-align:right;"| 109&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 280 | [[Kingstown]] |- | {{vlagland|Trinidad en Tobago}} | style="text-align:right;"| 5&nbsp;130 | style="text-align:right;"| 1&nbsp;339&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 261 | [[Port of Spain]] |- | {{vlagland|Turks- en Caicos-eilande}} (Verenigde Koninkryk) | style="text-align:right;"| 948 | style="text-align:right;"| 33&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 35 | [[Cockburn Town]] |- | {{vlagland|Verenigde State}} | style="text-align:right;"| 9&nbsp;629&nbsp;091 | style="text-align:right;"| 311&nbsp;630&nbsp;000 | style="text-align:right;"| 33 | [[Washington, D.C.]] |- style=" font-weight:bold; " class="sortbottom" ! Noord-Amerika Totaal | style="text-align:right;"| 24&nbsp;500&nbsp;995 | style="text-align:right;"| 541&nbsp;720&nbsp;440 | style="text-align:right;"| 23 |} == Sien ook == * [[Amerikas]] * [[NAFTA]] * [[Karibiese gebied]] * [[Sentraal-Amerika]] * [[Vlae van Noord-Amerika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bron == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-62-1}}, volume 21, bl. 44 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|North America}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/North-America|title=North America|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=24 April 2019}} {{Kontinente}} {{Gebied}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noord-Amerika| ]] 70fe08qiz2d1ma7u1wrsy3oa1nyrh6k 0 346 2968589 2956594 2026-09-19T10:14:40Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968589 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Suid-Afrika |beeld = UNISA Main Campus in Pretoria.jpg |beeldbyskrif = Die Universiteit van Suid-Afrika |latyn_naam = |leuse = ''Pro Gentibus Sapientia''<ref name="unisa">http://lsa.unisa.ac.za/news/archive/april/vol1/thenew.html</ref> |leuseafr = (Kennis) In diens van die mensdom |leuseeng = |gestig = [[26 Junie]] [[1873]] |gesluit = |tipe = Openbare universiteit met afstandsonderrig |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = [[Thabo Mbeki]] |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Prof Mandla Makhanya |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 5&nbsp;762 (2017) <ref>https://www.unisa.ac.za/sites/corporate/default/About/Facts-&-figures/Staff-statistics</ref> |studentetal = 381 484 (2017)<ref>https://www.unisa.ac.za/sites/corporate/default/About/Facts-&-figures/Student-enrolments</ref> |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Pretoria]], [[Gauteng]] |stad = [[Pretoria]] |provinsie = [[Gauteng]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|25|46|02|S|28|11|58|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#f7941e}} {{kleurkas|#a90f14}} {{kleurkas|#003065}} Oranje, rooi en blou |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.unisa.ac.za/ unisa.ac.za] |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Suid-Afrika''' is 'n [[universiteit]] in [[Pretoria]], [[Gauteng]], wat deur afstandsonderrig opleiding aan studente binne en buite [[Suid-Afrika]] verskaf. Die universiteit staan ook bekend as '''Unisa''' ('''Uni'''versiteit van '''S'''uid-'''A'''frika). Dit was die eerste universiteit ter wêreld wat opleiding deur middel van korrespondensie verskaf het. In Desember 2017 het die universiteit 381 484 ingeskrewe studente vanoor die hele wêreld gehad, wat beteken dat hy die grootste universiteit in Afrika is en ook een van die wêreld se mega-universiteite. Volgens 'n peiling in 2010, was Unisa die agtste beste universiteit in Suid-Afrika, en die 1290e in die wêreld.<ref>{{cite web |url=http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |title=Top Africa |work=Ranking Web of World Universities |access-date=26 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625095414/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |archive-date=25 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Geskiedenis == Die [[Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop]] is in 1873 gestig. Na uniewording is dit in 1916 in die huidige Universiteit van Suid-Afrika omskep. In die 1940's het die behoefte aan afstandsonderrig ontstaan. In 1951 kom Unisa as 'n suiwer eksterne universiteit tot stand. == Ligging en geboue == [[File:The University of South Africa.jpg|duimnael|Die Universiteit van Suid-Afrika se hoofkampus in Muckleneuk, Pretoria]] Unisa se Muckleneuk-kampus is geleë in [[Pretoria]] en is 'n belangrike landmerk van die hoofstad. Dit was in 1972 dat Unisa na hul nuwe tuiste op Muckleneuk Rif verhuis het en die ou kwartier in Sentraal-Pretoria ontruim was. Die kompleks van geboue is ontwerp deur Bryan Sandrock Architects in die 1960's en spreek 'n internasionale styl uit wat gekenmerk word deur monumentale verhoudings en ingenieurswese soos die ''cantilevered'' strukture. Die mees opvallende kenmerk is die lang projeksie van die kop van die heuwel, ondersteun deur 'n reuse staaldraer wat op 'n massiewe kolom rus. Ook in Pretoria is die Sunnyside-kampus, die hoofarea van studente-aktiwiteit. Die Florida-kampus in [[Johannesburg]] is Unisa se wetenskapskampus. Die Fakulteit Landbou en Omgewingswetenskappe en sommige departemente van die Fakulteit Wetenskap, Ingenieurswese en Tegnologie word hier gehuisves. Die wetenskapkampus bevat 12 geboue, 'n biblioteek, twee ouditoriums en 'n groot leerarea. Dit sluit ook 'n tuinbou-sentrum en 'n veeldoelige navorsings- en opleidingsfasiliteit wat ontwerp is om die onderwys- en navorsingsbehoeftes van studente in 'n verskeidenheid programme, insluitende landbou, sierbou en natuurbewaring, te bevredig. <ref>http://www.techcentral.co.za/unisa-opens-r1bn-science-campus/42379/</ref> == Voormalige wapen en nuwe logo == [[Lêer:University of south africa logo.jpg|duimnael|Universiteit van Suid-Afrika (UNISA) se embleem]] Koning [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]] het in 1903 'n heraldiese wapen aan die universiteit verleen. Dit is in 1904 by the College of Arms in Londen geregistreer : ''In goud, 'n anker met kabel dwarsbalksgewys geplaas en daaroorheen 'n oop boek waarop die woorde SPES IN ARDUIS, alles van natuurlike kleur; in die skildvoet 'n gekanteelde muur van natuurlike kleur belaai met 'n goue ring: op 'n rooi skildhoof 'n roos van silwer, geknop, gepunt en omgewe deur stralekrans, alles van natuurlike kleur en vergesel van twee goue ringe''.<ref name=sia>Boucher, M. (1973). ''Spes in Arduis''.</ref> Die wapen is in 1955 by die Departement van Binnelandse Sake en in 1983 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer. Nadat 'n paar wysigings aangebring is, is dit in 1986 weer by die Buro geregistreer. Die wysigings was (a) die woorde is van die boek na 'n krul onder die skild verskuif, (b) die goue stralekrans is verwyder, en (c) 'n helmteken bestaande uit 'n anker vergesel van 'n goue ring en 'n silwer roos is bygevoeg.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry].</ref> Die Universiteit het deur 'n herposisionering proses gegaan in 2005 <ref name="unisa" /> waartydens 'n nuwe logo en leuse gekies is in lyn met nuwe doelwitte vir die Universiteit. Die nuwe logo (wat die wapen vervang) word voorgestel deur die universiteit kleure naamlik Oranje, Rooi en Blou en die leuse word verander van ''Spes in ardius'' na ''Pro Gentibus Sapientia'' wat vertaal na ''In diens van die mensdom''. == Akademiese gemeenskap == As 'n ope-afstandonderrig-instansie, en een van die wêreld se mega-universiteite, het Unisa akademiese aanbiedinge wat verband hou met beide tegnologiese en tradisionele universiteite. Dit sluit in, maar is nie beperk nie tot, 'n kombinasie van loopbaangeoriënteerde kursusse wat gewoonlik geassosieer word met 'n universiteit van tegnologie en formatiewe akademiese programme wat tipies gekoppel is aan 'n tradisionele universiteit. Die universiteit beskik oor 8 fakulteite (of kolleges) en 'n nagraadse bestuurskool, naamlik: <ref>https://www.unisa.ac.za/sites/corporate/default/Colleges</ref> * Die Fakulteit Rekeningkundige Wetenskappe * Die Fakulteit Landbou en Omgewingswetenskappe * Die Fakulteit Onderwys * Die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe * Die Fakulteit Nagraadse Studies * Die Fakulteit Menswetenskappe * Die Fakulteit Regte * Die Fakulteit Wetenskap, Ingenieurswese en Tegnologie * Die Nagraadse Leierskap en Bestuurskool (oftewel Unisa SBL) Benewens die agt fakulteite en nagraadse bestuurskool het Unisa talle buro's, sentrums, institute, museums en eenhede<ref>http://www.unisa.ac.za/cems</ref> wat akademiese ontwikkeling en navorsing ondersteun. == Rang == In 2018 is die Universiteit van Suid-Afrika deur die ''Times Higher Education'' as die 8ste beste universiteit in Suid-Afrika aangewys. Dit maak die universiteit die 11de beste universiteit in Afrika, uit 30. <ref>http://www.webometrics.info/en/Africa</ref> == Visekanseliers van die Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop, vanaf 1873 tot 1918 == * Sir [[Langham Dale]], 1873 - 1877; 1879 - 1882; 1884 - 1889 * Die agbare Sir [[Charles Abercrombie Smith]], 1877 - 1879; 1905 - 1911 * Die Ven. [[Hopkins Badnall]], 1882 - 1884 * Regter [[Charles Thomas Smith]], 1889 - 1893 * Ds. Canon [[George Ogilvie (priester) | George Ogilvie]], 1893 - 1897 * Sir Thomas Muir, 1897 - 1901 * Sir [[Ebenezer John Buchanan]], 1901 - 1905 * Eerw. Prof Thomas Walker, 1911 - 1913 * Prof William Ritchie, 1913 - 1916 * Sir Malcolm William Searle, 1916 - 1918 == Kanseliers van die Universiteit van Suid-Afrika vanaf 1918 tot hede == * Prins Arthur, Hertog van Connaught en Strathearn, 1918 - 1942 * Hoofregter. [[Nicolaas Jacobus de Wet]], 1943 - 1951 * Regterpresident [[Gerhardus Jacobus Maritz]], 1951 - 1957 * Dr. [[Francois Jean de Villiers]], 1957 - 1977 * Regter [[Victor Gustav Hiemstra]], 1977 - 1987 * Vakant 1988 * Prof. Theo van Wijk, 1989 - 1990 * Dr. [[Christoph Friedrich Garbers]], September 1990 - 2000 * Regter [[Bernard Ngoepe]], 2001-2016 * Oudpresident [[Thabo Mbeki]], 2016 - hede == Visekanseliers van die Universiteit van Suid-Afrika, 1918 tot 1955 == * Prof. Willem Jacobus Viljoen, 1918 - 1922 * Meneer. [[John Ernest Adamson]], 1922 - 1926 * Die Eerw. [[John Daniel Kestell]], 1926 - 1928 * Hugh Bryan, 1928 - 1930 * Dr. Nicolaas Marais Hoogenhout, 1930 - 1932 * Samuel Henri Pellissier, 1932 - 1934 * Prof. Marthinus Christoffel Botha, 1934 -1936 * François Daniël Hugo, 1936 - 1938 * Senator François Stephanus Malan, 1938 - 1940 *[[Ferdinand Postma |Prof. Ferdinand Postma]], 1940 - 1944 * Adv. Alfred Adrian Roberts, 1944 - 1946 * Dr. Herman Heinrich Gerhard Kreft, 1946 - 1948 * Dr. Albertus Johannes Roux van Rhijn, 1948 - 1952 * Prof. Stephanus Petrus Erasmus Boshoff, 1952 - 1955 == Hoofde en Visekanseliers van die Universiteit van Suid-Afrika, vanaf 1953 tot nou == * Prof. Andries Jacobus Hendrik Johannes Van der Walt, Hoof, 1953 - 1955; Visekanselier, 1956 * Prof. Samuel Pauw, Rektor en Visekanselier, 1956 - 1972 * Prof. Theo van Wijk, Hoof- en Visekanselier, 1972 - 1988 * Prof. Jan Casper Gerhardus Janse van Vuuren, Hoof- en Visekanselier, 1989 - 1993 * Prof. Marinus Wiechers, Hoof- en Visekanselier, 1994 - 1997 * Prof. Antony Patrick Melck, Hoof- en Visekanselier, 1998 (waarnemend) en 1999 - 2001 * Prof. Nyameko [[Barney Pityana]], Hoof- en Visekanselier, 2002 - 2010 * Prof. Mandla Makhanya, Hoof- en Visekanselier, 2011-hede == Noemenswaardige alumni == * [[Jean-Bertrand Aristide]], Haïtiaanse politikus, het in 2007 'n Doktorsgraad in Letterkunde en Filosofie (D. Litt et Phil.) in Afrikatale ontvang. * [[Walter Battiss]], Suid-Afrikaanse abstrakte skilder, het in 1973 'n Eredoktorsgraad in Letterkunde en Filosofie (D. Litt et Phil. Honoris Causa) ontvang. * [[Edwin Cameron]], regter van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]], het in 1981 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B. Cum Laude) ontvang. * [[Alan Clark]], hoof- uitvoerende beampte van [[SABMiller]], MA in Kliniese Sielkunde en 'n doktorsgraad in Letterkunde en Filosofie <ref> https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=8673765​​</ref> * [[Johan Froneman]], regter van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]], het in 1977 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B.) ontvang. * [[George V|Koning George V]], in 1899, 'n Eredoktorsgraad in Regte (LL.D. Honoris Causa)<ref> Boucher, Maurice. 1973. ''Spes in Arduis: 'n geskiedenis van die Universiteit van Suid-Afrika''. Pretoria: UNISA. Bladsye 74 en 114. </ref> twee jaar voor hy kanselier van UNISA geword het. * [[Denis Goldberg]], anti-apartheidaktivis en skrywer. * [[Pravin Gordhan]], Suid-Afrikaanse Minister van Openbare Ondernemings, het in 2007 'n Eredoktorsgraad (D.Com. Honoris Causa) ontvang. * [[Danny Jordaan]], hoof- uitvoerende beampte van die 2010 FIFA Wêreldbeker, het in 2006 'n Eredoktorsgraad in Administrasie (D.Admin. Honoris Causa) ontvang. * [[Ahmed Kathrada]], Suid-Afrikaanse politikus, het in 1968 'n Baccalaureus Artium (B.A.) in Kriminologie en Geskiedenis en 'n Baccalaureus Biblioteek (B.Bib.) in Afrikapolitiek en Biblioteekkunde in 1975. * [[F.W. de Klerk]], voormalige [[Staatspresident van Suid-Afrika]], het in 1995 'n eredoktorsgraad in die Regte (LL.D. Honoris Causa) ontvang. * [[Pius Langa]], voormalige [[Hoofregter van Suid-Afrika]], het in 1973 'n Baccalaureus in die Regsleer (B.Iuris) en 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B.) in 1976 ontvang. * [[Nelson Mandela]], voormalige president van die Republiek van Suid-Afrika, het in 1942 'n Baccalaureus Artium (BA) verwerf en 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B.) in 1988. * [[Gwede Mantashe]], Suid-Afrikaanse politikus, het in 1997 'n Baccalaureus Commercii (B.Com.) En 'n Baccalaureus Commercii Honneurs (B.Com. Hons) in 2002 ontvang. * [[Trevor Manuel]], Suid-Afrikaanse politikus, het in 2002 'n eredoktorsgraad in tegnologie (D.Tech. Honoris Causa) ontvang. * [[Mogoeng Mogoeng]], oud-[[Hoofregter van Suid-Afrika]], het in 1989 'n Meestersgraad in die Regte (LL.M.) ontvang. * [[Dikgang Moseneke]], oud-Adjunk Hoofregter van Suid-Afrika, het 'n Baccalaureus Artium (BA) in Engels en Politieke Wetenskap, Baccalaureus in die Regsleer (B.Iuris), 'n Baccalaureus in die Regte (LL.B.), en 'n Eredoktorsgraad in die Regte (LL.D. Honoris Causa) in 2011 * [[Bulelani Ngcuka]], eerste nasionale direkteur van openbare vervolging in Suid-Afrika, het in 1985 'n BA-graad (LL.B.) ontvang. * [[Cyril Ramaphosa]], huidige president van Suid-Afrika, het in 1981 'n Baccalaureus Procurationis (B.Proc.) ontvang. * [[Mamphela Ramphele]], Suid-Afrikaanse politikus, het in 1983 'n Baccalaureus Commercii (B.Com.) in administrasie ontvang. * [[Stan Schmidt]], Suid-Afrikaanse meester van Shotokan karate, gekrediteer met stigtingskarate in Suid-Afrika, en hoogsgeplaaste westerling in die Japan Karate Association, het 'n meestersgraad in Kommunikasie ontvang. * [[Raymond Zondo]], regter van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]], het 3 Meestersgrade in die Regsgeleerdheid (LL.M.) in Handelsreg, Arbeidsreg en Patentreg. == Sien ook == * [[Unisa-kunsgalery]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of South Africa|Universiteit van Suid-Afrika}} * [http://www.unisa.ac.za/ Amptelike webwerf] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] [[Kategorie:Universiteit van Suid-Afrika|Suid-Afrika]] 5ar7nk3tfqyg7ez3vhg4ay7vfexx2nw 0 466 2968600 2838288 2026-09-19T10:26:19Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Cheslin Kolbe 2968600 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Voter invitation Russian Duma 1993.jpg|teks=Russiese verkiesings}} Die '''jaar 1993''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Vrydag]] begin het. Dit was die 93ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Tsjeggo-Slowakye]] verdeel, en die republieke [[Tsjeggië]] en [[Slowakye]] word gestig. * [[24 Maart]] – Die [[komeet]] [[Shoemaker-Levy 9]] word in 'n [[wentelbaan]] om [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] ontdek. * [[6 April]] – [[Rusland|Russiese]] [[kernkrag]]ongeluk by Tomsk 7. * [[8 April]] – [[Joego-Slawië]] erken die onafhanklikheid van die [[Republiek van Masedonië]]. * [[24 Mei]] – [[Eritrea]] verkry onafhanklikheid van [[Ethiopië]]. * [[25 Junie]] – Kim Campbell word verkies tot die leier van die Progressiewe Konserwatiewe party van [[Kanada]] en word die eerste vroulike eerste minister van Kanada. * [[12 Julie]] – 'n [[Aardbewing]] aan die kus van [[Hokkaido]], [[Japan]], wat 7,8 op die [[Richterskaal]] registreer, veroorsaak 'n [[tsoenami]] met 202 sterfgevalle op die klein eiland Okushiri. * [[20 Julie]]–[[1 Augustus]] – Die [[Vrouekrieketwêreldbeker 1993|vyfde Vrouekrieketwêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied en deur [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] gewen. * [[25 Julie]] – Die [[St. James-bloedbad]] vind plaas in [[Kaapstad]]. * Onbekend – Die [[Siberiese Ysvrou]] word ontdek. == Geboortes == * [[22 Januarie]] – [[Rio Haryanto]], [[Indonesië|Indonesiese]] [[Formule Een]]renjaer. * [[5 Februarie]] – [[Luke Newton]], Engelse akteur. * [[17 Februarie]] – [[Kai Luke Brümmer]], [[Suid-Afrika]]anse akteur. * [[11 Maart]] – [[Jodie Comer]], Engelse aktrise. * [[18 Maart]] – [[Urassaya Sperbund]], Thai-Noorweegse aktrise. * [[15 April]] – [[Burger Odendaal]], Suid-Afrikaanse [[rugbyspeler]]. * 15 April – [[Jan Serfontein]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]]. * [[14 Mei]] – [[Dane van Niekerk]], [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[krieket]]speler. * [[10 Junie]] − [[Bria Vinaite]], Amerikaans-Litause aktrise. * [[16 Junie]] – [[Park Bo-gum]], Koreaanse akteur. * [[26 Junie]] – [[Ariana Grande]], Amerikaanse vermaaklikheidster. * [[1 Julie]] – [[Katie Sarife]], Amerikaanse aktrise. * [[20 Julie]] – [[Alycia Debnam-Carey]], Australiese aktrise. * [[18 September]] – [[Zozibini Tunzi]], Suid-Afrikaanse skoonheidskoningin, Mej. Heelal 2019. * [[21 September]] – [[Akani Simbine]], Suid-Afrikaanse olimpiese [[atleet|naelloper]]. * [[14 Oktober]] - [[Charlie Kirk]], Amerikaanse aktivis († [[2025]]). * [[28 Oktober]] – [[Cheslin Kolbe]], [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[rugby]]speler. * [[29 Oktober]] – [[India Eisley]], Amerikaanse aktrise. * [[9 November]] – [[Bianca Buitendag]], Suid-Afrikaanse professionele [[branderplankry]]er. * [[16 November]] – [[Anrich Nortje]], [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[krieket]]speler. * [[14 Desember]] – [[Antonio Giovinazzi]], [[Italiaanse]] [[Formule Een]]renjaer. == Sterftes == * [[4 Januarie]] – [[Danie Craven]], 19de [[Springbokkaptein]] en beroemde rugbyadministrateur (* [[1910]]). * [[6 Januarie]] – [[Rudolf Nureyev]], Russiese balletdanser (* [[1938]]). * [[6 Januarie]] – [[Dizzy Gillespie]], [[VSA|Amerikaanse]] [[trompet]]speler van [[jazz]]musiek (* [[1917]]). * [[16 Januarie]] – [[Florence Desmond]], Amerikaanse aktrise (* [[1905]]). * [[20 Januarie]] – [[Audrey Hepburn]] Britse aktrise (* [[1929]]). * [[19 Maart]] – [[Dulcie Howes]], Suid-Afrikaanse ballerina en balletpionier (* [[1908]]). * [[24 Maart]] – [[John Hersey]], Amerikaanse outeur en joernalis (* [[1914]]). * [[31 Maart]] – [[Brandon Lee]], Amerikaanse akteur (* [[1965]]). * [[10 April]] – [[Chris Hani]], Suid-Afrikaanse kommunis (* [[1942]]). * [[12 April]] – [[Pierre Etienne Rousseau]], Suid-Afrikaanse wetenskaplike en die stigter van [[SASOL]] (* [[1910]]). * [[18 April]] – [[Masahiko Kimura]], [[Japan|Japannese]] [[judo]]ka (* [[1917]]). * [[22 April]] – Dr. [[Andries Treurnicht]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetsminister (* [[1921]]). * [[23 April]] – [[Bertus Aafjes]], Nederlandse digter en skrywer (* [[1912]]) * [[24 April]] – [[Oliver Tambo]], ANC-president en vryheidsvegter (* [[1917]]). * [[15 Junie]] – [[James Hunt]], Britse renjaer, [[Formule Een]] Wêreldkampioen in 1976 (* [[1947]]). * [[19 Junie]] – [[William Golding]], Britse skrywer en digter en [[Nobelprys vir Letterkunde]]-wenner in 1983 (* [[1911]]). * [[12 Julie]] – [[Hans Zanotelli]], Duitse dirigent (* [[1927]]). * [[31 Augustus]] – [[Siegfried Schürenberg]], Duitse akteur (* [[1900]]). * [[11 September]] – [[Erich Leinsdorf]], Oostenryks-gebore Amerikaanse dirigent (* [[1912]]). * [[11 September]] – [[Esmé Euvrard]], Suid-Afrikaanse radio-omroeper, sanger en aktrise (* [[1919]]). * [[20 September]] – [[Erich Hartmann]], Duitse [[bobaasvlieënier]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (* [[1922]]). * [[6 November]] – [[Joseph Serchuk]], Pools/Israeliese [[partisaan]]-leier in die [[Tweede Wêreldoorlog]] (* [[1919]]). * [[16 November]] – [[Lucia Popp]], Slowaakse operasopraan (* [[1939]]). * [[22 November]] – [[Anthony Burgess]], Britse skrywer (* [[1917]]). * [[2 Desember]] – [[Pablo Escobar]], Colombiaanse dwelmbaron (* [[1949]]). * [[4 Desember]] - [[Frank Zappa]], Amerikaanse rockmusikant, komponis (* [[1940]]). * [[6 Desember]] – [[Don Ameche]], Amerikaanse akteur (* [[1908]]). * [[7 Desember]] – [[Félix Houphouët-Boigny]], eerste President van die [[Ivoorkus]] (* [[1905]]). * 7 Desember – [[Håkon Solem]], [[Noorweë|Noorse matroos]] en deelnemer aan die [[Olimpiese Somerspele 1948]] (* [[1908]]). [[Kategorie:1993| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] 1rcuoiks0lt0ai6uw8832gm9ismhhdt 0 476 2968464 2967172 2026-09-18T21:19:57Z Oesjaar 7467 /* Geboortes */ Verbeter 2968464 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=DFMalanPortret.jpg|teks=Malan}} Die '''jaar 1948''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dit was die 48ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == * [[4 Januarie]] – [[Mianmar]] verkry onafhanklikheid van die [[Britse Ryk]] sonder om die [[Britse Statebond]] te betree. * [[30 Januarie]]-[[8 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 1948|vyfde Olimpiese Winterspele]] word in [[St. Moritz]], [[Switserland]], aangebied. * [[4 Februarie]] – [[Sri Lanka]] (destyds Ceylon) word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[3 April]] – Amerikaanse President [[Harry S. Truman]] teken die [[Marshall-plan]]. * [[17 April]] – Onthulling van die [[Hugenotemonument]] in [[Franschhoek]] ([[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]). * [[14 Mei]] – [[Israel]] verklaar hulle as ’n onafhanklike staat en ’n voorlopige regering word gestig. * [[15 Mei]] – Die Arabies-[[Israel]]iese oorlog breek uit. * [[28 Mei]] – Die [[Israeliese Lugmag]] word gestig. * [[4 Junie]] – Die [[Nasionale Party]] kom aan bewind in Suid-Afrika. [[Daniël François Malan]] word die vierde [[Eerste Minister]] van die [[Unie van Suid-Afrika]]. * [[7 Junie]] – Edvard Benes bedank as President van [[Tsjeggo-Slowakye]] eerder as om 'n [[grondwet]] te teken wat sy land in 'n [[Kommunisme|Kommunistiese staat]] sou omskep. * [[24 Junie]] – Die [[Sowjetunie]] begin die Berlynse blokkade deur oorlandse beweging na [[Wes-Berlyn]] te keer. * [[26 Junie]] – Die Westerse geallieerdes begin ’n [[Berlynse Lugbrug|lugbrug na Wes-Berlyn]] teen die blokkade deur die [[Sowjetunie]]. * [[16 Julie]] – Die wêreld se eerste [[turboskroef]] aangedrewe passasiersvliegtuig, die [[Vickers Viscount]], voltooi sy nooienvlug. * [[29 Julie]] – [[14 Augustus]] – Die [[Olimpiese Somerspele 1948|14de Olimpiese Somerspele]] word in [[Londen]], Verenigde Koninkryk, aangebied. * [[8 September]] – Die [[Dietse Kinderfonds]] se 83 weeskinders arriveer in [[Kaapstad]]. == Geboortes == * [[7 Januarie]] – [[Ichirō Mizuki]], [[Japan]]nese sanger, komponis en filmakteur († [[2022]]). * [[23 Januarie]] – [[Aviva Pelham]], Suid-Afrikaanse sopraan. * [[28 Januarie]] – [[Mikhail Baryshnikov]], Russies-Amerikaanse balletdanser. * [[29 Januarie]] – [[Kathryn Kates]], Amerikaanse aktrise († [[2022]]). * [[2 Februarie]] – [[Ina Garten]], Amerikaanse skrywer en koskenner. * [[3 Februarie]] – [[Henning Mankell]], Sweedse dramaturg en skrywer († [[2015]]). * [[5 Februarie]] – [[Sven-Göran Eriksson]], Sweedse [[sokker]]afrigter († [[2024]]). * 5 Februarie – [[Tom Wilkinson]], Engelse akteur († [[2023]]). * 5 Februarie – [[Joggie Jansen]], Springbokrugbysenter († [[2026]]). * [[14 Februarie]] – [[Ingrid Winterbach]], Suid-Afrikaanse skrywer. * [[16 Februarie]] – [[Eckhart Tolle]], Duitse onderwyser en skrywer. * [[20 Februarie]] – [[Jennifer O'Neill]], Amerikaanse [[aktrise]]. * [[24 Februarie]] – [[Dennis Waterman]], [[Engeland|Engelse]] akteur († [[2022]]). * [[3 Maart]] – [[Danny Keogh]], Suid-Afrikaanse akteur, skrywer, en assistentregisseur († [[2019]]). * [[5 Maart]] – [[Elaine Paige]], Engelse sangeres en [[aktrise]]. * [[8 Maart]] – [[Annelize van der Ryst]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[20 Maart]] – [[John de Lancie]], Amerikaanse akteur en vervaardiger. * [[21 Maart]] – [[Fariborz Sahba]], [[Iran]]nees-[[Kanada|Kanadese]] [[Argitektuur|argitek]]. * [[26 Maart]] – [[Steven Tyler]], Amerikaanse sanger en akteur. * [[28 Maart]] – [[Dianne Wiest]], Amerikaanse aktrise. * [[28 April]] – [[Terry Pratchett]], Britse outeur († [[2015]]). * [[30 April]] – [[Perry King]], Amerikaanse akteur. * [[11 Mei]] – [[Ernst Kotzé]], Suid-Afrikaanse taalkundige, [[leksikograaf]], akademikus en vertaler. * 11 Mei – [[Willies Mchunu]], politikus en 7de [[premier van KwaZulu-Natal]]. * [[12 Mei]] – [[Rob Davies]], ANC-politikus en van 2009 tot 2019 die Minister van Handel en Nywerheid. * [[14 Mei]] – [[Bob Woolmer]], Britse krieketspeler en -afrigter († [[2007]]). * [[15 Mei]] – [[Brian Eno]], Engelse musikant, komponis, sanger en visuele kunstenaar. * [[15 Mei]] – [[Grace Jones]] OJ, Jamaikaanse model, sanger en aktrise. * [[21 Junie]] – [[Ian McEwan]], Britse skrywer van romans en rolprentdraaiboeke. * [[27 Junie]] – [[Richard G. Morris]], Britse [[neurowetenskap]]like. * [[28 Junie]] – [[Kathy Bates]], Amerikaanse aktrise. * [[4 Julie]] – [[René Arnoux]], Franse [[Formule Een]]renjaer. * [[9 Julie]] – [[Jeanne Zaidel-Rudolph]], Suid-Afrikaanse komponis en pianiste. * [[14 Julie]] – Koning [[Goodwill Zwelithini]], koning van die [[Zoeloes|Zoeloenasie]] van 1968–2021 († [[2021]]). * [[16 Julie]] – [[Pinchas Zukerman]], [[Israel]]se vioolspeler en dirigent. * [[18 Julie]] – [[James Faulkner]], Engelse akteur en vervaardiger. * [[21 Julie]] – [[Cat Stevens]] (alias Yusuf Islam), Britse sanger-liedjieskrywer. * [[1 Augustus]] – [[Pornpetch Wichitcholchai]], [[Thailand|Thaise]] prokureur. * [[13 Augustus]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2026]]). * [[22 Augustus]] – [[Derek Watts]], Suid-Afrikaanse veteraan TV-joernalis (jarelange anker van [[Carte Blanche]]) († [[2023]]). * [[24 Augustus]] - Jean-Michel Jarre, [[Franse]] musikant. * [[29 Augustus]] – [[Paul Skelton]], Suid-Afrikaanse [[igtioloog]] en kenner van varswatervisse. * [[2 September]] – [[Christa McAuliffe]], Amerikaanse onderwyseres en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[4 September]] – [[Peter Marais]], Wes-Kaapse veteraanpolitikus. * [[7 September]] – [[Khalifa bin Zayed Al Nahayan]], President van die [[Verenigde Arabiese Emirate]] sedert 2004 († [[2022]]). * [[10 September]] – [[Judy Geeson]], Engelse aktrise. * [[11 September]] – [[Marinda van Zyl]], [[Afrikaanse skrywer]]. * [[13 September]] – [[Nell Carter]], Amerikaanse aktrise en sangeres († [[2003]]). * [[16 September]] – [[Mariëtta Alberts]], Afrikaanse taalkundige, terminoloog en terminograaf. * [[19 September]] – [[Jeremy Irons]], Engelse akteur. * [[20 September]] – [[George R. R. Martin]], Amerikaanse skrywer, scenarioskrywer en televisievervaardiger. * [[22 September]] – [[Mark Phillips]], gewese eggenoot van [[Anne Mountbatten-Windsor|prinses Anne van die Verenigde Koninkryk]]. * [[23 September]] – [[Eileen Davies]], [[Engeland|Engelse]] [[aktrise]]. * [[26 September]] – [[Olivia Newton-John]], Brits-Australiese-Amerikaanse [[sangeres]] en filmster († [[2022]]). * [[29 September]] – [[Theo Jörgensmann]], Duitse jazzklarinetspeler. * [[6 Oktober]] – [[Gerry Adams]], Noord-Ierse politikus en die leier van [[Sinn Féin]]. * [[17 Oktober]] – [[S'bu Ndebele]], Suid-Afrikaanse [[ANC]]-politikus. * [[24 Oktober]] – [[Phil Bennett]], [[Wallis|Walliese]] internasionale rugbyspeler († [[2022]]). * [[1 November]] – [[Charles Picqué]], [[België|Belgiese]] politikus van die Franssprekende Sosialistiese Party. * [[4 November]] – [[Amadou Toumani Touré]], [[Mali|Maliese]] politikus († [[2020]]). * [[14 November]] – [[Charles III van die Verenigde Koninkryk]]. * [[30 November]] – [[Achmat Dangor]], tussentydse direkteur vir die Wêreldvigsveldtog († [[2020]]). * [[3 Desember]] – [[Ozzy Osbourne]], Engelse sanger († [[2025]]). * [[6 Desember]] – [[Keke Rosberg]], [[Finland|Finse]] [[Formule Een]]renjaer. * [[13 Desember]] – [[Bill Flynn]], Suid-Afrikaanse akteur en komediant († [[2007]]). * [[15 Desember]] – [[Cassandra Harris]], Amerikaanse aktrise († [[1991]]). * [[20 Desember]] – Dame [[Mitsuko Uchida]], klassieke pianis en dirigent. * [[29 Desember]] – [[Peter Robinson (politikus)|Peter Robinson]], [[Noord-Ierland|Noord-Ierse]] politikus en eerste minister in die Noord-Ierse regering * [[31 Desember]] – [[Donna Summer]], Amerikaanse sangeres († [[2012]]). * Onbekend – [[Trudie Taljaard]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[2009]]). * Onbekend – [[Marie Prins]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]]. == Sterftes == * [[19 Januarie]] – [[Henri Georges Fourcade]], Suid-Afrikaanse landmeter, bosbouer en plantkundige (* [[1865]]). * [[30 Januarie]] – [[Mahatma Gandhi]], charismatiese Indiese massabewegingsleier, wat die saak van [[Brits-Indië|Brits-koloniale Indië]] onder die wêreld se aandag gebring het (* [[1869]]). * [[25 Februarie]] – [[Alexander du Toit]], Suid-Afrikaanse [[geoloog]] (* [[1878]]) * [[9 Maart]] – [[Edgar de Wahl]], skepper was van die [[kunsmatige taal]] [[Interlingue]] (* [[1867]]). * [[17 April]] – [[Kantarō Suzuki]], Japannese politikus en [[eerste minister]] ten tyde van Japan se oorgawe (* [[1868]]). * [[5 Mei]] – [[Austin Roberts]], 'n [[Suid-Afrika]]anse [[dierkunde|dierkundige]] en [[ornitoloog]] (* [[1883]]) * [[9 Mei]] – Dr. [[Jan van Bruggen]], [[Afrikaans]]e [[digter]], [[skrywer]], onderwyser en dosent (* [[1895]]). * [[29 Mei]] – Dame [[May Whitty]], Britse aktrise (* [[1865]]). * [[2 Junie]] – [[Karl Brandt]], SS-generaal en oorlogsmisdadiger (* [[1904]]). * [[3 Julie]] – [[J.F.W. Grosskopf]], 'n Afrikaanse skrywer (* [[1885]]). * [[13 Julie]] – [[Antonie Kock]], regter van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (* [[1869]]). * [[21 Julie]] – [[Bruckner de Villiers]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1875]]). * [[16 Augustus]] – [[Babe Ruth]] (53), Amerikaanse bofbalspeler (* [[1895]]). * [[25 Augustus]] – [[Frederic Creswell]], leier van die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Suid-Afrikaanse Arbeidersparty]] (* [[1866]]). * [[31 Augustus]] – [[Andrei Zhdanov]], Sowjetleier en kulturele ideoloog (* [[1896]]). * [[3 September]] – [[Edvard Beneš]], [[Tsjeggo-Slowakye|Tsjeggo-Slowaakse]] president (* [[1884]]). * [[22 September]] – [[Paul Roos]], Suid-Afrika se negende [[Springbokkaptein]] (* [[1878]]). * [[18 Oktober]] – [[Walther von Brauchitsch]], Nazi-Duitse veldmaarskalk (* [[1881]]). * [[2 Desember]] – [[Hendrik van der Bijl]], Suid-Afrikaanse wetenskaplike en “vader” van [[Yskor]] (* [[1887]]). * [[3 Desember]] – [[Jannie Hofmeyr]], Suid-Afrikaanse geleerde en politikus (* [[1894]]). [[Kategorie:1948| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] h7pvay5745ljacg2b83d56pvnouhihs 0 1867 2968530 2870523 2026-09-19T08:55:35Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Rocco de Villiers was 'n fout! 2968530 wikitext text/x-wiki {{JanuarieKalender}} '''18 Januarie''' is die agtiende dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]]. Daar volg nog 347 dae in die res van die jaar (348 in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). == Gebeure == <!-- Die konvensie is om teenwoordige tyd te gebruik --> * [[336]] – [[Pous Markus]] volg [[Pous Silvester I]] op. * [[350]] – Generaal Magnentius (’n Frank) verdryf keiser Konstans I uit [[Rome]] en maak hom dood. * [[1460]] – [[Pous Pius II]] publiseer die wetsontwerp “Execrabilis” wat appél teen pouslike besluite na ’n konsilie verbied. * [[1562]] – [[Pous Pius IV]] heropen die konsilie van Trente. * [[1848]] – Die [[Montagupas]] word geopen. * [[1871]] – [[Frans-Duitse Oorlog]]: Die [[Koninkryk Pruise|Pruisiese koning]], [[Wilhelm I van Duitsland|Wilhelm I]], word in die kasteel van Versailles tot [[keiser]] van die [[Duitse Keiserryk]] verklaar. * [[1902]] – [[Tweede Vryheidsoorlog]]: Kommandant [[Gideon Scheepers]] word naby [[Graaff-Reinet]] voor 'n vuurpeloton [[doodstraf|tereggestel]] nadat hy deur 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] krygshof skuldig bevind is op aanklagte van moord, brandstigting en die vernietiging van treine. * [[1985]] – Bouwerk begin aan die [[Hugenotetonnel]]. * [[1989]] – Pres. [[P.W. Botha]] word in die hospitaal opgeneem ná ’n hartaanval, en een van [[Japan]] se grootste elektrisiteitsmaatskappye, Kioesjoe, vervang Suid-Afrika as voorsiener van [[uraan]] uit protes teen apartheid. * [[1991]] – Uitspraak word gelewer in die saak van lt.genl. [[Lothar Neethling]] teen die [[Vrye Weekblad]] en die [[Weekly Mail]], en daar word bevind dat polisie moordbendes bestaan en dat Neethling gif aan Dirk Nel verskaf en die hof en die Harms kommissie mislei het. == Geboortes == <!-- Gebruik († 1980) om ooreenstemmende sterfdatums aan te dui --> * [[1689]] – [[Charles Montesquieu]], Franse skrywer en filosoof († [[1755]]). * [[1838]] – [[Daantjie van den Heever]], Hollandse taalstryder en lid van die Kaapse Parlement († [[1903]]). * [[1868]] – [[Kantarō Suzuki]], Japannese politikus en [[eerste minister]] ten tyde van Japan se oorgawe († [[1948]]). * [[1904]] – [[Cary Grant]], Britse [[akteur]] († [[1986]]). * [[1922]] – Dr. [[F.I.J. van Rensburg]], Afrikaanse akademikus en literêre kritikus († [[2015]]). * [[1925]] – [[Gilles Deleuze]], Franse filosoof († [[1995]]). * [[1944]] – [[Graham McIntosh]], Suid-Afrikaanse politikus. * 1946 – [[Jakes Gerwel]], Suid-Afrikaanse akademikus, politikus en sakeman († [[2012]]). * [[1950]] – [[Gilles Villeneuve]], Kanadese Formule-1 renjaer († [[1982]]). * [[1955]] – [[Kevin Costner]], Amerikaanse akteur. * [[1973]] – [[Peter Zeihan]], Amerikaanse skrywer oor [[geopolitiek]]. * [[1983]] – [[Caroline Wöstmann]], [[Suid-Afrikaanse]] [[atleet|ultra-atleet]]. == Sterftes == * [[474]] – [[Leo I van Bisantium| Leo I]], [[keiser]] van [[Bisantium]] (* [[401]]). * [[1677]] – [[Jan van Riebeeck]], Nederlandse seevaarder (* [[1619]]). * [[1799]] – [[Abraham Josias Sluysken]], waarnemende kommissaris aan die Kaap voor die eerste Britse besetting (* [[1736]]). * [[1862]] – [[John Tyler]], Amerikaanse staatsman, tiende [[President van die Verenigde State]] (* [[1790]]). * [[1873]] – [[Edward Bulwer-Lytton]], Britse politikus en [[skrywer]] (* [[1803]]). * [[1902]] – [[Gideon Scheepers]], Boerekommandant en heliografis tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (* [[1878]]). * [[1906]] – [[William Forbes Gatacre]], Britse generaal tydens die Tweede Vryheidsoorlog (* [[1843]]). * [[1917]] – [[Andrew Murray]], Suid-Afrikaanse predikant en skrywer (* [[1828]]). * [[1936]] – [[Rudyard Kipling]], Britse skrywer (* [[1865]]). * [[1943]] – [[Johannes Egbertus Vixseboxse]], Nederlands-gebore Suid-Afrikaanse argitek en bouaannemer (* [[1863]]). * [[1945]] – [[Violette Szabo]], Britse geheime agent in [[Frankryk]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (* [[1921]]). * [[1954]] – [[Sydney Greenstreet]], Britse akteur (* [[1879]]). * [[1958]] – [[Ernest Frederick Watermeyer]], Hoofregter van die [[Unie van Suid-Afrika]] (* [[1880]]). * [[2003]] – [[Richard Crenna]], Amerikaanse akteur (* [[1927]]). * [[2006]] – [[Anton Rupert]], Afrikaanse entrepreneur, sakeleier en omgewingsbewaarder (* [[1916]]). * [[2017]] – [[Peter Henry Abrahams]], Suid-Afrikaanse romanskrywer, digter, joernalis en politieke kommentator (* [[1919]]). * [[2018]] – [[Lucas Mangope]], Suid-Afrikaanse politikus en president van [[Bophuthatswana]] (1977–1994) (* [[1923]]). * [[2020]] – [[Peter Mathebula]], Suid-Afrika se eerste [[Swart mense|swart]] wêreldbokskampioen (* [[1952]]). * [[2022]] – [[Peter Robbins (akteur)|Peter Robbins]], Amerikaanse kinderakteur en stemakteur (* [[1956]]). * [[2026]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == {{commonskat|18 January}} [[Kategorie:Januarie]] k8moitjq4qdgejoef8ij5dyfnghrksv 0 1885 2968465 2904074 2026-09-18T21:20:20Z Oesjaar 7467 /* Geboortes */ Verbeter 2968465 wikitext text/x-wiki {{FebruarieKalender}} '''5 Februarie''' is die 36ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]]. Daar volg nog 329 dae in die res van die jaar (330 in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). == Gebeure == * [[1265]] – [[Pous Clemens IV]] volg [[Pous Urbanus IV]] op. * [[1859]] – Prins Alexander Johan Cuza van [[Wallachye]] en [[Moldawië]] smelt sy twee vorstedomme saam om die [[Roemenië|Koninkryk van Roemenië]] te vorm. * [[1885]] – Koning Léopold II van [[België]] vestig die [[Demokratiese Republiek van die Kongo|Kongo-Vrystaat]] as sy persoonlike besitting in [[Afrika]]. * [[1900]] – [[Tweede Vryheidsoorlog]]: [[Slag van Vaalkrans]] begin, wat op [[7 Februarie]] in ’n Boere-oorwinning eindig. * [[1921]] – Die NG gemeente [[Nuwerus]] stig af. * [[1924]] – Uurlikse [[Greenwich-tydsein]]e van die Royal Greenwich Observatory word vir die eerste keer deur die [[BBC]] uitgesaai. * [[1965]] – Die diefstal van [[goud]]stawe van sowat R200,000 uit die [[Kasteel die Goeie Hoop]] in [[Kaapstad]] word ontdek. * [[1967]] – [[Lunar Orbiter 3]] word gelanseer. * [[1977]] – Tropiese sikloon Emilie veroorsaak swaar reen en oorstromings in Natal en Oos-Transvaal, ten minste 10 mense sterf in Zoeloeland. * [[1988]] – Die eerste Rooineusdag samel £15 miljoen in die [[Verenigde Koninkryk]] vir liefdadigheid in. * [[1999]] – Pres. [[Nelson Mandela]] lewer sy laaste belangrike toespraak in die parlement. * [[2004]] – [[rebellie|Rebelle]] van die Revolutionary Artibonite Resistance Front neem die stad Gonaïves in en begin daarmee die [[Haïti]] rebellie. == Geboortes == * [[1806]] – [[Friedrich Martin Josef Welwitsch|Friedrich Welwitsch]], Oostenrykse ontdekkingsreisiger van [[Afrika]] en [[plantkundige]] († [[1872]]). * [[1840]] – [[Abraham Isaac Steytler|Abraham Steytler]], invloedryke leraar van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] († [[1922]]). * 1840 – [[Hiram Maxim]], uitvinder van die Maxim-masjiengeweer († [[1916]]). * [[1883]] – [[Terence Macleane Salter]], Brits-Suid-Afrikaanse plantversamelaar en [[Plantkunde|plantkundige]] († [[1969]]). * [[1896]] – [[Basil Schonland]], Suid-Afrikaanse fisikus († [[1972]]). * [[1914]] – [[William S. Burroughs]], Amerikaanse skrywer († [[1997]]). * [[1919]] – [[Red Buttons]], Amerikaanse akteur († [[2006]]). * [[1919]] – [[Tim Holt]], Amerikaanse akteur († [[1973]]). * [[1906]] – [[John Carradine]], Amerikaanse akteur († [[1988]]). * [[1929]] – [[Fred Sinowatz]], Oostenrykse politikus en staatsman, Kanselier van [[Oostenryk]] († [[2008]]). * [[1935]] – [[Jannie Geldenhuys]], Suid-Afrikaanse Weermaghoof († [[2018]]). * [[1941]] – [[David Selby]], Amerikaanse akteur en dramaturg. * [[1943]] – [[Michael Mann]], Amerikaanse rolprentvervaardiger en draaiboekskrywer. * [[1946]] – [[Charlotte Rampling]], Engelse aktrise. * [[1948]] – [[Barbara Hershey]], Amerikaanse aktrise. * 1948 – [[Sven-Göran Eriksson]], Sweedse [[sokker]]afrigter († [[2024]]). * 1948 – [[Tom Wilkinson]], Engelse akteur († [[2023]]). * 1948 – [[Joggie Jansen]], Springbokrugbysenter († [[2026]]). * [[1961]] – [[Tim Meadows]], Amerikaanse akteur en draaiboekskrywer. * [[1962]] – [[Jennifer Jason Leigh]], Amerikaanse aktrise en draaiboekskrywer. * [[1964]] – [[Laura Linney]], Amerikaanse aktrise. * [[1965]] – [[Gheorghe Hagi]], Romeense sokkerspeler. * [[1967]] – [[Chris Parnell]], Amerikaanse akteur en komediant. * [[1968]] – [[Marcus Grönholm]], Finse beroepstydrenjaer. * [[1969]] – [[Derek Stephen Prince]], Amerikaanse stemkunstenaar. * [[1973]] – [[Nhlanhla Mkhwanazi]], Suid-Afrikaanse wetstoepassingsbeampte. * [[1981]] – [[Mia Hansen-Løve]], Franse regisseur en draaiboekskrywer. * [[1983]] – [[Yoon Jae-young]], [[Suid-Korea]]anse [[tafeltennis]]speler. * [[1985]] – [[Cristiano Ronaldo]], Portugese sokkerspeler. * [[1987]] – [[Darren Criss]], Amerikaanse akteur en sanger. * [[1990]] – [[Charlbi Dean]], Suid-Afrikaanse aktrise en model († [[2022]]). * [[1993]] – [[Luke Newton]], Engelse akteur. * [[2016]] – [[Jigme Namgyel Wangchuck]], [[Bhutan]]ese prins. == Sterftes == * [[1679]] – [[Joost van den Vondel]], [[Nederlandse Republiek|Nederlandse]] [[digter]], [[skrywer]] en [[dramaturg]] (* [[1587]]). * [[1937]] – [[Lou Andreas-Salomé]], Russies-Duitse psigoanalis en skrywer (* [[1861]]). * [[1946]] – [[George Arliss]], Britse akteur en dramaturg (* [[1868]]). * [[1948]] – [[Johannes Blaskowitz]], Duitse generaal (* [[1883]]). * [[1950]] – [[Uncle Dobbin]], Suid-Afrika se twaalfde [[Springbokkaptein]] (* [[1879]]). * [[1969]] – [[Thelma Ritter]], Amerikaanse aktrise (* [[1902]]). * [[1991]] – [[Dean Jagger]], Amerikaanse akteur (* [[1903]]). * [[1995]] – [[Doug McClure]], Amerikaanse akteur (* [[1935]]). * [[2004]] – [[Barry Trengove]], Suid-Afrikaanse akteur (* [[1939]]). * [[2005]] – [[Gnassingbé Eyadéma]], Togolese politikus, President van [[Togo]] (* [[1937]]). * [[2010]] – [[Harry Schwarz]], Suid-Afrikaanse politikus en VN-ambassadeur (* [[1924]]). * [[2011]] – [[Peggy Rea]], Amerikaanse aktrise en rolverdeler (* [[1921]]). * [[2012]] – [[Sam Coppola]], Amerikaanse akteur (* [[1932]]). * [[2020]] – [[Kirk Douglas]], Amerikaanse akteur (* [[1916]]). * [[2021]] – [[Christopher Plummer]], [[Kanada|Kanadese]] [[teater]]-, [[rolprent]]- en [[televisie]][[akteur]] (* [[1929]]) == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * {{commonskat|5 February}} [[Kategorie:Februarie]] 2ml7wrygk99wg77zlwjtoclby09sdcy 0 2388 2968467 2834801 2026-09-18T21:21:28Z Oesjaar 7467 /* Sterftes */ Verbeter 2968467 wikitext text/x-wiki {{AugustusKalender}} '''30 Augustus''' is die 242ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (243ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 123 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[257]] – [[Pous Sixtus II]] volg [[Pous Stefanus I]] op. * [[1464]] – [[Pous Paulus II]] ([[Pietro Barbo]]) volg [[Pous Pius II]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1600]] – [[Alessandro Ottaviano de' Medici]] (later [[Pous Leo XI]]) word biskop van Albano. * [[1626]] – [[Pous Urbanus VIII]] stel agt nuwe kardinale aan, waaronder [[Giambattista Pamphili]] (later [[Pous Innocentius X]]). * [[1862]] – [[Amerikaanse Burgeroorlog]]: Die tweede [[Slag van Bull Run]] vind plaas. * [[1919]] – Die pasgestigte [[Dutch Reformed Church in Zambia|NG gemeente Lusaka]] besluit op sy eerste kerkraadsvergadering die gemeente sal hulpbehoewend wees. * [[20ste eeu v.C.|1939]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Henri Guisan word tot generaal en sodoende tot bevelvoerder van die Switserse Weermag bevorder. [[Switserland]] kies slegs tydens oorlogstyd 'n generaal om die weermag te lei. * [[1991]] – [[Azerbaidjan]] word van die [[Sowjetunie]] onafhanklik. * [[1992]] – [[Michael Schumacher]] wen sy eerste [[Formule Een]]-wedren by die [[Belgiese Grand Prix]]. == Geboortes == * [[1716]] – [[Lancelot Brown]], bekend as '''Capability Brown''', was 'n [[Engelse]] landskapsargitek († [[1783]]). * [[1852]] – [[Jacobus Henricus van 't Hoff]], Nederlandse fisiese chemikus († [[1911]]). * [[1862]] – [[Siener van Rensburg]], Boereprofeet en toekomsvoorspeller († [[1926]]). * [[1871]] – [[Ernest Rutherford]], [[Nieu-Seeland]]s-gebore Britse [[fisikus]] en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelpryswenner]] († [[1937]]). * [[1910]] – [[Roger Bushell]], meesterbrein agter die ontsnapping uit [[Stalag Luft III]] († [[1944]]). * [[1924]] – [[Kenny Dorham]], Amerikaanse [[jazz]]-trompetspeler en -komponis († [[1972]]). * [[1931]] – [[Derek Keys]], Suid-Afrikaanse sakeleier en kabinetsminister. († [[2018]]). * [[1943]] – [[John Kani]], [[Suid-Afrika]]anse akteur. * [[1951]] – [[Dirk Winterbach]], Afrikaanse digter en beeldhouer. * [[1954]] – [[Aleksandr Loekasjenko]], [[Belarus]] president. * [[1960]] – [[Ely Pouget]], Amerikaanse [[aktrise]]. * [[1962]] – [[Nataniël]] (le Roux), Suid-Afrikaanse kabaretkunstenaar en TV-kok. * [[1971]] – [[Malusi Gigaba]], voormalige Suid-Afrikaanse kabinetsminister. == Sterftes == * [[1181]] – [[Pous Alexander III]], 170ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* ±[[1105]]). * [[1961]] – [[Charles Coburn]], Amerikaanse akteur (* [[1877]]). * [[1970]] – [[Del Moore]], Amerikaanse komediant en akteur (* [[1916]]). * [[1971]] – [[T.J. Haarhoff]], Suid-Afrikaanse skrywer (* [[1892]]). * [[1979]] – [[Jean Seberg]], Amerikaanse aktrise (* [[1938]]). * [[1981]] – [[Vera-Ellen]], Amerikaanse aktrise en danser (* [[1921]]), * [[2001]] – [[Govan Mbeki]], Suid-Afrikaanse politikus en vader van [[Thabo Mbeki]] (* [[1910]]). * [[2003]] – [[Charles Bronson]], Amerikaanse rolprentster (* [[1921]]). * [[2006]] – [[Glenn Ford]], Kanadese akteur (* [[1916]]). * 2006 – [[Naguib Mahfouz]], Egiptiese joernalis en outeur, [[Nobelprys]]wenner (* [[1911]]). * [[2015]] – [[Oliver Sacks]], Britse neuroloog en skrywer (* [[1933]]). * [[2017]] – [[Marjorie Boulton]], Britse skrywer en digter (* [[1924]]). * [[2019]] – [[Valerie Harper]], Amerikaanse aktrise en skryfster (* [[1939]]). * [[2022]] – [[Michail Gorbatsjof]], Russiese politikus en invloedryke Sowjetleier (* [[1931]]). * [[2025]] – [[Neil de Beer]], Suid-Afrikaanse politikus en kommentator (* [[1968]]).<ref name="biznews-20241027">{{cite web |url=https://www.biznews.com/interviews/de-beer-steenhuisen-anc-gayton-cr |titel=De Beer: Corruption “hostages”, “Chameleon” Steenhuisen on the ANC Smartie Box – and Gayton as CR’s “apple-bearer….” |trans-title=De Beer: korrupsie-"gyselaars", "Verkleurmannetjie" Steenhuisen oor ANC-Smartie-boks - en Gayton as CR se "appeldraer..." |webwerf=[[BizNews]] |datum=27 Oktober 2024 |format=Onderhoudtranskripsie |naam=Chris |van=Steyn}}</ref> * [[2026]] – [[Joggie Jansen]], Springbokrugbysenter (* [[1948]]). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Commonskat|30 Augustus}} [[Kategorie:Augustus]] 4ljz4tpkfyxkqq6tvp1qho6m3nnuges 0 2673 2968602 2813783 2026-09-19T10:27:22Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Cheslin Kolbe 2968602 wikitext text/x-wiki {{OktoberKalender}} '''28 Oktober''' is die 301ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (302de in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 64 dae in die res van die jaar. == Gebeure == [[Lêer:Raphael-Constantine at Milvian Bridge.jpg|duimnael|125px|Slag van Milvianbrug]] [[Lêer:Statue of Liberty - USA.jpg|duimnael|125px|Amerikaanse Vryheidstandbeeld]] * [[312]] – [[Konstantyn die Grote]] neem [[Christendom|Christenskap]] aan en verslaan Maxentius in die Slag van Milvianbrug. * [[1061]] – [[Pietro Cadalus]] word deur die keiser aangestel as [[Teenpous Honorius II]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1419]] – Kardinaal Morosini kroon koningin Johanna II van [[Napels]]. * [[1538]] – [[Pous Paulus III]] publiseer die bul ''In apostolatus culmine'' oor die oprigting van die Universiteit van Santo Domingo op [[Hispaniola]]. * [[1834]] – Die [[Pinjarra-menseslagting]] vind plaas naby Pinjarra, [[Wes-Australië]]. * [[1886]] – In die [[New York Stad|New York]]-hawe wy [[president]] [[Grover Cleveland]] die [[Vryheidsbeeld]], ’n geskenk van [[Frankryk]], in op die honderdjarige viering van die VSA se onafhanklikheidsverklaring. * [[1900]] – Die [[Gelderland (skip)|Gelderland]], met President [[Paul Kruger]] en sy geselskap aan boord, verlaat [[Dar-es-Salaam]]. * [[1918]] – [[Tsjeggo-Slowakye]] verkry [[onafhanklikheid]] van [[Oostenryk-Hongarye]]. * [[1919]] – [[Achille Ratti]] (later [[Pous Pius XI]]) word biskop. * [[1922]] – Fascistiese gewapende groepe onder [[Benito Mussolini]] marsjeer op na [[Rome]] om die [[Italië|Italiaanse]] regering oor te neem. * [[1958]] – [[Pous Johannes XXIII]] volg [[Pous Pius XII]] op. * [[2023]] – Die [[Springbokke]] klop die [[All Blacks]] in die eindstryd van die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in [[Frankryk]] met 12–11 en palm vir die vierde keer die [[Webb Ellis-beker]] in. == Geboortes == * [[1629]] – [[Maria van Riebeeck]], vrou van [[Jan van Riebeeck]] († [[1664]]). * [[1844]] – [[Thomas Upington]], vierde eerste minister van die [[Kaapkolonie]] († [[1898]]). * [[1846]] – [[Auguste Escoffier]], Franse sjef († [[1935]]). * [[1903]] – [[Evelyn Waugh]], Engelse skrywer en joernalis († [[1966]]). * [[1908]] – [[Harry Oppenheimer]], [[Suid-Afrika]]anse mynmagnaat († [[2000]]). * [[1909]] – [[Francis Bacon (skilder)|Francis Bacon]], Ierse kunstenaar († [[1992]]). * [[1914]] – [[Jonas Salk]], Amerikaanse mediese navorser, viroloog en ontdekker van die [[polio]]-entstof († [[1995]]). * [[1929]] – [[Joan Plowright]], 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise († [[2025]]). * [[1930]] – [[Bernie Ecclestone]], voormalige president en hoofbesturende direkteur van ''Formula One Management''. * [[1933]] – [[Constand Viljoen]], voormalige Hoof van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] en later die stigter van die [[Vryheidsfront]] († [[2020]]). * [[1940]] – [[Nic de Jager]], Afrikaanse akteur en radio-omroeper. * [[1953]] – [[Kupido (sanger)|Kupido]], Suid-Afrikaanse sanger en liedjieskrywer († [[2016]]). * [[1955]] – [[Bill Gates]], stigter van Microsoft. * [[1956]] – [[Mahmoud Ahmadinejad]], sesde president van die [[Iran|Islamitiese Republiek van Iran]]. * 1956 – [[Volker Zotz]], Oostenrykse filosoof. * [[1993]] – [[Cheslin Kolbe]], [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[rugby]]speler. * [[1997]] – [[Sierra McCormick]], Amerikaanse aktrise. == Sterftes == * [[1412]] – [[Margrethe I van Denemarke|Margrethe I]], koningin van [[Denemarke]], [[Noorweë]] en [[Swede]] (* [[1353]]). * [[1520]] – [[Pier Gerlofs Donia]], [[Friesland|Friese]] en vryheidsvegter, volksheld, ridder en rebel (* [[1480]]). * [[1704]] – [[John Locke]], [[Engeland|Engelse]] filosoof (* [[1632]]). * [[1740]] – [[Anna van Rusland]], [[tsaar]] van [[Rusland]] (* [[1693]]). * [[1792]] – [[Paul Heinrich Gerhard Möhring]], [[Duitsers|Duitse]] dokter, [[plantkundige]] en dierkundige (* [[1710]]). * [[1897]] – Sir [[Hercules Robinson]], Britse goewerneur van die Kaapkolonie (* [[1824]]). * [[2008]] – [[Buck Adams]], Amerikaanse [[pornografiese akteur]] (* [[1955]]). * [[2016]] – [[Tim Couzens]], [[Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaanse skrywer]] (* [[1944]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * Dag van die Nee in [[Griekeland]] ([[1940]]). {{commonskat|28 October|28 Oktober}} [[Kategorie:Oktober]] esxc8yucc1ke0octfq1f1o5crrnr0f8 0 3685 2968326 2956329 2026-09-18T12:48:21Z Pynappel 70858 Status, etimologie, e.d.m. uit Nederlands 2968326 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Luiperd | fossil_range = Sedert laat Plioseen of vroeë Pleistoseen | status = VU | trend = down | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn2023">{{en}} [https://www.iucnredlist.org/details/15954/0 ''Panthera pardus''] op die [[IUBN-rooilys|IUBN-rooilys van Bedreigde Spesies]]. Assessering van 2023.</ref> | image =Leopard africa.jpg | image_width = 250px | image_caption = 'n Luiperd (''Panthera pardus'') in die Serengeti-park, Tanzanië | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = '''''P. pardus''''' | binomial = ''Panthera pardus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | synonyms = <center>'''''Felis pardus''''' <small>[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758</small></center> | range_map = Wiki-Panthera pardus.png | range_map_caption = {{legend0|#8064a2|&nbsp;wêreldverspreiding}} | range_map_width = 240px }} [[File:Leopard.ogv|luiperd|thumb]] Die '''luiperd''' (''Panthera pardus''), voorheen as '''bergtier''' of '''tier''' bekend,<ref>{{af}} C.S. Grobbelaar. 1959. Soogdiere: Die Vleisetende Roofdiere in: C.F. Albertyn e.a. ''Die [[Afrikaanse Kinderensiklopedie]] Deel VI''. Bl. 2526: ''… op die lys is daardie groot kat met swart spikkels wat ons in Suid-Afrika die tier noem. Ons sit 'n bietjie opgeskeep met hierdie naam wat ons voorgeslagte vir hom gegee het... Maar nou die naam! Baie mense noem hom bergtier. Hierdie tier van ons kom oor die hele Afrika en in Indië voor. In Indië waar die Hindoes baie meer las van hom het as ons, noem die inboorlinge hom die cheta-bagh, d.w.s. die 'gespikkelde tier'...Dierkundiges wil hê ons moet hom die luiperd noem. Hulle is so gewoond daaraan om die name van diere te verander dat hulle nie kan insien waarom ons aan die ou volksnaam wil kleef nie. Om verwarring te voorkom sal ons hom maar in die vervolg bergtier (luiperd) noem, hoewel hy nog altyd in die volksmond bekend sal staan as die 'tier' ''. Op bl. 2531 staan (met verwysing na die jaguar): ''Hy is die Westelike Halfrond se grootste kat. Hierdie groot, swaar kat van by die agt voet en byna 250 pond en met die volmaakte toerusting van 'n roofdier is 'n ware tiran in die hele Suid-Amerikaanse dierewêreld. Hulle noem hom daar ook 'el tigre', die tier. Dit lyk of elke wêrelddeel maar graag 'n tier wil hê: ons in Suid-Afrika noem ons groot, swart, gespikkelde kat ook die 'tier' ''</ref> is 'n spesie uit die [[Felidae|katagtiges]] wat oor [[Afrika]] en [[Asië]] versprei is. Verder kom hy ook in [[Kaukasus]] en dus op die buitenste randgebied van [[Europa]] voor. Die luiperd is naas die [[tier]], [[leeu]] en [[jaguar]] die vierde grootste grootkat. Die dier het 'n vaalgeel tot rooibruin pels met swart, rosetvormige kolle. 'n Melanistiese kleurvariëteit, die sogenaamde swart panter, word ook aangetref. Die luiperd het die grootste verspreidingsgebied van alle groot katagtiges (genus ''Panthera'') en is die algemeenste en wydsverspreidste grootkat. Sy voortbestaan word nietemin bedreig: op die [[IUBN-rooilys|IUBN-rooilys van Bedreigde Spesies]] word die spesie as [[kwesbare spesie|kwesbaar]] geklassifiseer.<ref name="iucn2023" /> == Naamgewing == Die wetenskaplike naam van die spesie is in 1758 as ''Felis pardus'' deur [[Carl Linnaeus]] in ''[[Systema Naturae]]'' gepubliseer.<ref>{{la}} Linnaeus, C. (1758). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/726936 ''Systema naturae'' ed. 10: 41]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231208085250/https://www.biodiversitylibrary.org/page/726936|date=8 Desember 2023}}</ref> Die woord ''luiperd'' gaan terug op die Latynse ''leopardus'', wat op sy beurt aan die Griekse λεόπαρδος, ''leopardos'', ontleen is – 'n samestelling van λέων, ''leōn'' ("leeu"), en πάρδος, ''pardos'' ("panter"). Die woord het [[volksetimologie|volksetimologies]] verander onder invloed van ''luip'' ("loer") en ''perd''.<ref>{{nl}} Vries, J. de en Tollenaere, F. de, ''Nederlands etymologisch woordenboek'', vierde druk 1997, Koninklijke Brill, Leiden</ref> == Kenmerke == Die luiperd is 'n groot, gespierde katagtige met kort, kragtige pote en 'n lang stert. Die kop is breed en effens rond van vorm, met klein, ronde ore, 'n middelgroot snuit, kragtige kake en lang snorbaarde. In vergelyking met byvoorbeeld die [[jagluiperd]] (''Acinonyx jubatus'') het die luiperd 'n groot kop, 'n dik nek en kort bene. Luiperds verskil van streek tot streek wat kleur en grootte betref. Daar word verskeie subspesies onderskei, maar individuele verskille word so dikwels aangetref dat die indelings nie altyd betroubaar is nie. Die sogenaamde swart panter is byvoorbeeld vroeër as ʼn afsonderlike [[spesie]] beskou, maar ondersoeke het later aan die lig gebring dat die verskynsel aan melanisme (die oormatige deponering van [[melanien]]) toegeskryf kan word. Daar is oor die algemeen tog duidelike kleurverskille tussen luiperds: die grondkleur is gewoonlik vaalgeel, maar in Persië is dit grys en in Java rooibruin. Die luiperds wat in Afrika aangetref word, se rosette is gewoonlik kleiner en nader aan mekaar as dié van die luiperds in Asië, terwyl luiperds in die Ooste se pelse oor die algemeen langer is as dié wat in Afrika voorkom. === Bou en grootte === Die afmetings en massa van die luiperd wissel binne die groot verspreidingsgebied. Oor die algemeen is die boslewende luiperds meestal kleiner en meer gedronge, terwyl dié wat in oop ruimtes leef as 'n reël slanker en groter gebou is. Die luiperd word 90-190&nbsp;cm lank, sonder die 60-110&nbsp;cm lange stert ingereken; die totale lengte kan dus tot 3&nbsp;m beloop, waarvan byna 1&nbsp;m deur die stert in beslag geneem word. Die mannetjies en wyfies lyk eenders, maar eersgenoemde is gewoonlik groter. Die luiperdmannetjies weeg ongeveer 40-90&nbsp;kg en het 'n skouerhoogte van 70-80&nbsp;cm; die gemiddelde skouerhoogte van die spesie is sowat 70&nbsp;cm. Mannetjies het 'n kop-romplengte van 130 tot 190&nbsp;cm en wyfies van 104 tot 140&nbsp;cm. Die wyfies is omtrent die helfte so groot en weeg slegs ongeveer 30-60&nbsp;kg. Jong wyfies het 'n skouerhoogte van 45&nbsp;cm. Die luiperds wat in die [[Kaapse floraryk]] hou, soos die [[Kaapse luiperd]] (''Panthera pardus melanotica''), weeg dikwels slegs 20-30&nbsp;kg. 'n Luiperd kan 'n snelheid van tot 58&nbsp;km/h haal. Die luiperd se beenkonstruksie is van so 'n aard dat dit die skok van 'n sprong baie goed kan absorbeer. Sy belangrikste wapens is sy geweldige sterk kake en vlymskerp kloue; daar is vyf kloue aan die voorpote en vier aan die agterpote. === Pelspatroon === [[Lêer:Persian Leopard Fur 02.JPG|duimnael|Gevlekte rosette in die pels van 'n Persiese luiperd]] Die pelspatroon wissel dikwels baie van subspesie na subspesie, maar ook van individu na individu wat in dieselfde habitatgebied voorkom. Die luiperd het swart kolle aan die nek en voorpote, maar op die lyf is dit in rosette gegroepeer. Die pelsrosette is byna altyd in rye al met die rug langs gerangskik. Op die bors en laer hals word dikwels aarbeivormige rosetvlekke gevind wat saamsmelt om 'n kraag of "halsband" te vorm. Op die bokant van die lang stert loop die rosette langs die middellyn voort. Die rosette word na die stertpunt toe al minder duidelik, maar kan soms tot etlike dwarsringe saamsmelt. Die onderkant van die stert is egter na die stertpunt toe baie lig tot wit. Die pens, die keel, die ken en die boonste binnekante van die bene is eweneens sonder rosette en wit, geelwit of in oorgaande grys gekleur. Verder na die pote heen is soliede vlekke te vinde, wat na onder al hoe kleiner word. Net so is op die kop en die boonste nek en hals slegs swart soliede vlekke aanwesig. Die ore is aan die agterkant swart, met 'n opvallende wit tekening in die middel. Die boslewende luiperds is oor die algemeen skerper gekleur as luiperds op die oop veld. Die gevlekte pels dien as uitstekende [[kamoeflering]]: in bome en onder bosse smelt die luiperd se pels heeltemal met die skadukolle saam, sodat hy maklik onopgemerk kan bly. === Swartluiperds === [[Lêer:Black leopard's rosettes.jpg|duimnael|Die "spook"-patroon van die agoeti-tekening wat in sonlig deur die egalig swart pels van 'n swartluiperd sigbaar is]] Die grondkleur van die meeste diere is sandgeel of ligbruin, maar die kleur kan sterk wissel, van byna wit tot heeltemal swart. In die hoogliggende gebiede en reënwoude kom hierdie swart variëteit soms voor, wat bekend staan as die swartluiperd of panter. Dit is nie 'n afsonderlike spesie nie. Hierdie verskynsel van die swart (melanistiese) pels is oorerflik en word deur 'n enkele (monogenetiese) geen resessief oorgeërf. Die [[genotipe]] van elke swartluiperd is, ongeag die subspesie, ''aa''. By dié swart kleurvariëteit ontbreek die dominante agoeti-[[alleel]] ''A'', sodat die patroon nie vertoon nie en die pels egalig bruinswart bly. Daarmee kan die erflike aanleg ook by 'n normaalgevlekte luiperd aanwesig wees, of dit kan in 'n werpsel swart kleintjies tussen normaalgevlekte welpies voorkom. Om so 'n swart variëteit voort te bring, verg baie inteling. Indien die dier dwarsweg of onder skuins lig waargeneem word, kan mens egter ook by swartluiperds die tipiese (hoewel dowwe) rosette raaksien: in sonlig is die "spook"-patroon van die agoeti-tekening nog vaagweg deur die swart pelskleur heen te sien. In sommige gebiede, soos op die Maleisiese Skiereiland, is tot 50 persent van alle luiperds swart. In Afrika kom swartluiperds die meeste in die [[Ethiopiese Hoogland]] voor. In 2002 is 'n swartluiperd by die Kudu Game Ranch naby [[Lydenburg]] gefotografeer.<ref>{{af}} [http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2002/04/24/16/4.html Swartluiperds veilig bewaar. Beeld. 24 April 2002.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Aan die begin van 2019 is 'n swartluiperd deur die Britse fotograaf Will Burrard-Lucas in [[Kenia]] afgeneem; volgens die beriggewing daaroor was die vorige keer dat 'n swartluiperd in Afrika gefotografeer is in 1909 in [[Ethiopië]].<ref>{{nl}} {{Cite news |title=Afrikaanse zwarte luipaard voor het eerst in meer dan eeuw gefotografeerd |url=https://nos.nl/artikel/2271778-afrikaanse-zwarte-luipaard-voor-het-eerst-in-meer-dan-eeuw-gefotografeerd.html |publisher=NOS |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002081822/https://nos.nl/artikel/2271778-afrikaanse-zwarte-luipaard-voor-het-eerst-in-meer-dan-eeuw-gefotografeerd.html |archive-date=2 Oktober 2023}}</ref><ref>{{en}} {{Cite journal |last=Pilfold |first=Nicholas W. |last2=Letoluai |first2=Ambrose |last3=Ruppert |first3=Kirstie |last4=Glikman |first4=Jenny A. |last5=Stacy-Dawes |first5=Jenna |date=29 Januarie 2019 |title=Confirmation of black leopard (''Panthera pardus pardus'') living in Laikipia County, Kenya |journal=African Journal of Ecology |volume=57 |issue=2 |pages=270-273 |doi=10.1111/aje.12586 |issn=0141-6707 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/aje.12586 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325141026/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/aje.12586 |archive-date=25 Maart 2024}}</ref> === Sintuie === Die ore is gerond. Die gehoorsintuig is uitstekend ontwikkel. Luiperds kan baie hoë (vir die mens onhoorbare) [[frekwensie]]s van tot 45&nbsp;000&nbsp;[[hertz]] hoor, ook wanneer die geluide baie sag is. Die oë is na voor gerig en toon 'n breë oorvleueling van die gesigsveld. Dit skep vir hulle 'n uitstekende stereoskopiese visie. Bedags is die gesigsvermoë ongeveer soortgelyk aan dié van 'n mens; snags kan die luiperd egter vyf tot ses keer beter sien: Luiperds kan die ronde pupille baie wyd oopmaak, sodat selfs swak lig die oog kan binnedring; verder besit luiperds soos alle katsoorte 'n weerkaatsende lagie agter die [[netvlies]], die sogenaamde ''tapetum lucidum'' (kleurvlies), wat deur terugspieëling die ligopbrengs laat toeneem. Die reuksin is ook uitstekend ontwikkel, selfs beter as dié van die tier, hoewel die luiperd soos alle ander katagtiges hoofsaaklik op sy ore en oë staatmaak om te jag en die reuk hierin nie bepalend is nie. Die snorbaarde en tashare (vibrissae) aan die voorpote is sensitief vir aanraking en van besondere belang wanneer die dier byvoorbeeld die grootte van 'n opening moet skat. Die snorbaarde verander van stand na gelang van wat die dier doen: wanneer hy loop, staan hulle sywaarts uitgesprei; wanneer hy snuffel, lê hulle na agter teen die kop; en wanneer hy 'n prooi aanval, is hulle na vore gerig, sodat hy op die regte plek kan toebyt. == Verspreiding en habitat == [[Lêer:Leopard distribution2.gif|duimnael|350px|'n Meer gedetailleerde verspreidingskaart: {{legend0|#008201|leefgebied}} {{legend0|#a0ec00|gefragmenteer}} {{legend0|#fff116|onseker}} {{legend0|#ff0000|in die verlede}}]] Die luiperd kom in Afrika voor, met uitsondering van die [[Sahara]], en in die suide en ooste van Asië: onder meer in [[Klein-Asië]], [[Turkye]], Arabië, [[Persië]], Kaukasië, Transkaukasië, die voormalige Sowjetunie, [[Siberië]], [[Mantsjoerye]], [[China]], [[Korea]], [[Indië]], [[Sri Lanka]], [[Maleisië]], [[Java (eiland)|Java]] en [[Bali]]. In [[Suid-Afrika]] kom die luiperd in groot dele van die Kaapse en Natalse kusstreke en ook in dele van [[Gauteng]] voor. Gedurende die [[Pleistoseen]] en die [[Holoseen]] het die luiperd ook in Suid- en Suidoos-[[Europa]] voorgekom, moontlik tot ongeveer die begin van die westerse jaartelling.<ref>{{en}} {{Cite web |url=https://dalje.com/en-croatia/extinct-european-leopard-remains-discovered/80169 |title=Extinct European Leopard Remains Discovered |date=12 September 2007 |publisher=dalje.com |access-date=7 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124094614/http://dalje.com/en-croatia/extinct-european-leopard-remains-discovered/80169 |archive-date=24 Januarie 2022 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web |url=https://scienceblogs.com/tetrapodzoology/2008/03/european_cats_part_i.php |title=Europe, where the sabre-tooths, lions and leopards are |date=12 Maart 2008 |publisher=Tetrapod Zoology |author=Darren Naish |access-date=7 September 2011}}</ref> Die luiperd se leefplekke verskil sterk: van droë [[woestyn]]e tot digte [[reënwoud]]e, van koue [[naaldwoud]]e tot tropiese [[savanne]]s, en verder ook rotsagtige gebiede, grasland en hoë koue streke. Op die [[Kilimanjaro]] is selfs 'n dooie luiperd op 5&nbsp;638&nbsp;m hoogte gevind, wat doodgevries het. Die belangrikste maatstaf vir 'n goeie leefomgewing is die hoeveelheid voedsel wat beskikbaar is, en genoeg skuilplekke in die vorm van hoë plantegroei, bome of rotse is eweneens belangrik. Vanweë sy aanpasbaarheid kon die luiperd die euwels wat 'n groeiende beskawing vir die diereryk inhou, beter as selfs die leeu oorleef. Daarom word luiperds nog in gebiede aangetref waar ander roofdiere lankal uitgeroei of verdryf is. == Subspesies == Volgens die IUCN/SSC Cat Specialist Group word agt subspesies binne die spesie ''Panthera pardus'' onderskei:<ref>{{en}} [http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/5.Cat_News/5.3._Special_Issues/5.3.10._SI_11/CN_Special_Issue_11_Revised_taxonomy_of_the_Felidae.pdf ''A revised taxonomy of the Felidae''] (pdf). Cat News Special Issue 11. IUCN/SSC Cat Specialist Group. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408202533/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/5.Cat_News/5.3._Special_Issues/5.3.10._SI_11/CN_Special_Issue_11_Revised_taxonomy_of_the_Felidae.pdf|date=8 April 2024}}</ref> * Afrika-luiperd (''P. p. pardus'') * Arabiese luiperd (''P. p. nimr'') * Indochinese luiperd (''P. p. delacouri'') * Indiese luiperd (''P. p. fusca'') * Sri Lankaanse luiperd (''P. p. kotiya'') * Javaanse luiperd (''P. p. melas'') * [[Amoer-luiperd]] (''P. p. orientalis'') * Anatoliese luiperd (''P. p. tulliana''), waaronder ook die Persiese luiperd gereken word Vroeër is meer subspesies beskryf en gebruik, maar dié is onder meer deur navorsing oor [[Mitochondriale DNS|mitochondriale DNS]] verwerp. Die swart panter is nie 'n aparte subspesie nie, maar 'n melanistiese kleurvariëteit van die pels wat in verskeie subspesies voorkom. == Lewenswyse == Die luiperd is ʼn alleenlopende nagdier wat veral in die skemer en snags aktief is. Luiperds wat in gebiede woon waar hulle nie bedreig word nie, sal egter gedurende die dag ook jag. Andersins hou hulle bedags in bome of ander skuilplekke, soos digte struikgewas, en jag snags; bedags val hulle te veel op. Die luiperd is nie 'n groepdier nie en die mannetjies en wyfies soek mekaar net gedurende die paartyd op. Elke luiperd hou gewoonlik by sy of haar bepaalde gebied ('n [[Gebiedsgebondenheid|territorium]]), wat teen soortgenote verdedig word. Dié word afgebaken deur bome te reukmerk, sowel as met [[urine]] of [[ontlasting]] en krapmerke op bome. Die hougebied van 'n mannetjie is tipies baie groter as dié van 'n wyfie. Territoriums oorvleuel gereeld met dié van diere van die ander geslag, terwyl diere van dieselfde geslag mekaar vermy: vreemde mannetjies word nie in die gebied toegelaat nie en hewige gevegte vind soms tussen hulle plaas. Waar daar baie prooi is, is die territoriums kleiner; waar daar minder wild is, groter. === Voedsel en jag === Die luiperd jaag hoofsaaklik middelgroot soogdiere soos [[antiloop|antilope]] en ander boksoorte, [[hertagtiges|herte]], [[vlakvark]]e en ander [[vark]]e en [[bobbejaan|bobbejane]], asook kleiner diere soos [[Leporidae|hase]], [[aap|ape]], [[klipdassie]]s, [[knaagdier]]e, [[voël]]s, [[slang]]e, visse en [[insek]]te, en verder [[volstruis]]e, [[hond]]e en kleinerige roofdiere. Leeuwelpies wat alleen gelaat word en gedugte teenstanders soos [[ystervark]]e en [[jakkals]]e word ook gejag. Sommige luiperds spesialiseer in 'n bepaalde diersoort. Vrugte, gras en eiers vul dikwels die dieet aan, en wanneer wild nie volop is nie, vorm vis net so 'n belangrike deel van die luiperd se dieet. Die luiperd is bekend vir sy uitgeslape jagmetodes. Sommige navorsers skryf dit toe aan die feit dat die luiperd oor 'n redenasievermoë beskik. Daar word gesê dat die luiperd altyd, anders as die [[leeu]], sy prooi teen die wind op bekruip. Die luiperd se aanval is altyd onverwags. Wanneer hy nie sy prooi uit 'n boom bespring of by 'n watergat inwag nie, bekruip hy hom met sy pens laag op die grond totdat hy naby genoeg is om die prooi te bespring; soms lê die dier doodstil in 'n hinderlaag, gereed om te spring. Die luiperd byt dadelik die prooi se slagare af, maar soms is die trefslag van die sprong hard genoeg om die prooi dood te maak. Luiperds het blykbaar 'n voorkeur vir warm bloed, maar die ingewande bly onaangeraak. Wanneer die luiperd werklik dors is, sal hy die inhoud van die blaas oplek. Die luiperd is 'n besonder netjiese vreter, en bestee baie sorg daaraan om geen bloed aan sy pels te kry nie. Hy begin gewoonlik eers aan die borskas en blaaie van sy prooi vreet en laat die boude vir laaste. Vanweë sy geweldige krag kan die luiperd maklik sy prooi tot in die mik van ʼn boom opsleep, waar hy dit buite bereik van ander [[roofdier]]e soos leeus en [[gevlekte hiëna]]s vreet – dié sou dit andersins van hom steel. Die luiperd keer herhaaldelik terug na die karkas en vreet tot net die vel oorbly. Die dier drink [[water]] nadat hy gevreet het, en sal slegs by uitsondering sy maaltyd onderbreek om water te gaan drink. == Voortplanting == [[Lêer:001 Juvenile leopard in the Serengeti National Park Photo by Giles Laurent.jpg|duimnael|'n Jong luiperd in 'n boom in die Serengeti-park]] Die mannetjies en wyfies kom net gedurende paartyd bymekaar; daar is egter nie 'n bepaalde paartyd nie. Wanneer die wyfie paargereed is, het haar urine 'n besondere reuk wat mannetjies aantrek. Sommige navorsers beweer dat luiperds lewenslank by een maat bly, maar ander meen dat luiperds met elke paartyd opnuut 'n maat gaan soek. Die welpies word ná 'n dratyd van 93 tot 103 dae gebore. Hulle kom in 'n goed verskuilde plek ter wêreld, soos 'n [[grot]], digte struikgewas of 'n ondergrondse gat, waar hulle die eerste ses weke verborge bly. Met geboorte weeg hulle 430 tot 530 gram en is hulle nog hulpeloos en klein. ʼn Werpsel kan uit tot ses kleintjies bestaan, maar die gemiddelde aantal per werpsel wissel tussen twee en vier. Daar is 'n groot sterftesyfer onder jong luiperdwelpies omdat hulle dikwels alleen gelaat word wanneer die wyfie gaan jag of water drink, en hulle dan die prooi van ander roofdiere word. Die mannetjie versorg die wyfie vir 'n paar dae na die geboorte en dra kos aan, maar sy verwilder hom gou en versorg dan self die welpies. Dit gebeur soms dat die hele familie vir 'n onbepaalde tyd by mekaar bly, maar net in uitsonderlike gevalle. Die welpies word blind gebore en hulle pelse is wollerig en nog nie duidelik gespikkel nie. Hulle oë gaan ná 'n paar dae oop en op vier maande word hulle gespeen. Aanvanklik verteer die wyfie eers die vleis vir die welpies, maar nadat hulle gespeen is, kan hulle reeds saam met die wyfie gaan jag. Die welpies verlaat die sorg van hul moeder wanneer hulle ongeveer een jaar oud is. Jong luiperds is eers op 3-jarige ouderdom geslagsryp, en eers ná drie of vier jaar is hulle heeltemal volgroeid. Luiperds het 'n leeftyd van 23 tot 25 jaar. == Verhouding met die mens == Die luiperd pas hom maklik aan en kan selfs in die onmiddellike nabyheid van die mens oorleef. In die stad [[Mumbai]], en ook in ander stede in Indië, kom luiperds toenemend binne die stadsgebied voor, wat soms tot gevaarlike situasies vir mens sowel as dier lei. Die stede het dikwels so ver uitgebrei dat hulle tot binne die oorspronklike habitat van dié katte strek. Die diere is daar nie net skadelik omdat hulle kleinvee vang nie, maar ook nuttig, omdat hulle onder meer in die stadsparke baie swerfhonde doodmaak en so tot 'n afname in die aantal [[hondsdolheid]]pasiënte bydra.<ref>{{en}} [https://news.nationalgeographic.com/2018/03/mumbai-leopards-sanjay-gandhi-national-park-stray-dogs-rabies-spd/ ''How City-Dwelling Leopards Improve Human Health''], National Geographic (9 Maart 2018). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723204248/https://news.nationalgeographic.com/2018/03/mumbai-leopards-sanjay-gandhi-national-park-stray-dogs-rabies-spd/|date=23 Julie 2019}}</ref> Die voortbestaan van die luiperd word nietemin steeds bedreig. Luiperds is in September 1975 in Suid-Afrika tot beskermde diere van Afrika verklaar. Die maatreël moes ingevoer word omdat luiperds op groot skaal ter wille van hulle pelse gejag is en ook omdat hulle getalle in gebiede waar hulle 'n bedreiging vir veeboerdery was, drasties afgeneem het. Dit is veral die jag op die dier vir sy pels en die jag op en vergiftiging van luiperds en ander roofdiere deur veeboere wat die totale bevolking laat daal het. Op sommige plekke het die luiperd grotendeels verdwyn en verskeie subspesies word ernstig bedreig, waaronder die Amoer-luiperd – waarskynlik nie meer as vyftig volwasse eksemplare in Oos-[[Rusland]], Noord-China en [[Noord-Korea]] nie – en die Javaanse luiperd. Op die IUBN-rooilys van Bedreigde Spesies is luiperds in die assessering van 2008 nog as 'n [[byna-bedreigde spesie]] geklassifiseer;<ref name="iucn2008">{{en}} {{IUCN2008|assessors=Breitenmoser, U., Breitenmoser-Wursten, C., Henschel, P. & Hunter, L.|year=2008|id=15954|title=Panthera pardus|downloaded=9 Oktober 2008}}</ref> in die assessering van 2023 word die spesie as kwesbaar gelys.<ref name="iucn2023" /> === Heraldiek === In die [[heraldiek]] is 'n luiperd dieselfde as 'n gaande leeu: dié staan op drie pote, met een poot vorentoe gerig. == Fotogalery == <gallery mode="packed" heights="160"> Lêer:P.p.saxicolor-Wilhelma1.jpg|'n Persiese luiperdmannetjie met ongewone pelsvlekke by die ''Wilhelma Zoologisch Botanischen Garten'' te [[Stuttgart]], [[Duitsland]] Lêer:Male & female Panther at Rhino & Lion nature Reserve, Kromdraai - South Africa.jpg|'n Seldsame swartluiperdpaar by die Rhino & Lion Natuurreservaat, [[Kromdraai, Limpopo|Kromdraai]], [[Suid-Afrika]] Lêer:Leopard Tree AdF.jpg|'n Wyfie verlaat haar gunstelingboom waarin sy die warmste middagure verwyl het – Londolozi, [[Sabi Sand-wildreservaat]], Suid-Afrika Lêer:Charging Leopard-001.JPG|'n Aanvallende jong luiperd in die Suid-Afrikaanse provinsie [[Gauteng]]. Lêer:One-eyed African leopard.jpg|'n Eenoog-luiperd in die [[Krugerwildtuin]], Suid-Afrika Lêer:Levhart_Arjuna.jpg|'n Javaanse luiperd met kenmerkende rooibruin pels </gallery> == Sien ook == * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens alfabet]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name]] * [[Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes]] == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409583}}, volume 17, bl. 176 * ''Soogdiere van die Krugerwildtuin en ander Nasionale Parke'' (1979). Saamgestel deur Die Nasionale Parkeraad. 'n Publikasie van die Raad van Kuratore vir Nasionale Parke van die Republiek van Suid-Afrika. {{ISBN|0-86953-027-5}}. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leeswerk == {{Refbegin|35em}} * Jordaan, Aletta: Skone ondier. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 4, nr. 2, Maart 1989 * {{en}} {{Cite book |last=Allsen |first=Thomas T. |editor-last=Mair |editor-first=Victor H. |contribution=Natural History and Cultural History: The Circulation of Hunting Leopards in Eurasia, Seventh-Seventeenth Centuries |title=Contact and Exchange in the Ancient World |year=2007 |publisher=University of Hawai'i Press |location=Honolulu |isbn=978-0-8248-2884-4 |pages=[https://archive.org/details/contactexchangei0000unse/page/116 116]-135 |url=https://archive.org/details/contactexchangei0000unse}} * {{en}} {{siteer vaktydskrif |outeur=Khalaf-von Jaffa, Norman Ali Bassam Ali Taher |datum=Junie 2005 |titel=The Arabian Leopard (''Panthera pardus nimr'') |tydskrif=Gazelle: the Palestinian Biological Bulletin |uitgawe=42 |bladsye=1-8 |taal=Duits}} * {{en}} {{cite journal |author=Khalaf-Sakerfalke von Jaffa, Norman Ali Bassam Ali Taher |title=The Chinese leopard (''Panthera pardus japonensis'', Gray 1862) in Neunkirchen Zoo, Neunkirchen, Saarland, Duitsland |journal=Gazelle: the Palestinian Biological Bulletin |issue=60 |date = Desember 2006|pages=1-10}} * {{en}} {{cite web|editors=Nowell, K; Jackson, P.|year=1996|url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|title=Wild Cats. Status Survey and Conservation Action Plan|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group|location=Gland, Switserland}} * {{en}} {{Cite book|last=Partridge|first=Eric|authorlink=Eric Partridge|title=Origins: a Short Etymological Dictionary of Modern English|url=https://archive.org/details/originsshortetym0000part|publisher=Greenwich House|year=1983|location=New York|isbn=0-517-41425-2}} * {{en}} {{cite book |last=Schaller |first=George B. |year=1972 |title= The Serengeti Lion|url=https://archive.org/details/serengetilionstu0000scha |publisher= University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-73639-3}} * {{en}} {{Cite journal |last=DeRuiter |first=D. J. |last2=Berger |first2=L. R. |authorlink2=Lee R. Berger |year=2000 |title=Leopards as Taphonomic Agents in dolomitic Caves—Implications for bone Accumulations in the Hominid-bearing Deposits of South Africa |journal=Journal of Archaeological Science |volume=27 |issue=8 |pages=665-684 |url= |doi=10.1006/jasc.1999.0470 }} * {{en}} {{cite book |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B7Vwy9iDuZifNjliMzYzNTQtZWFjYy00ODgzLWJkNWQtZmY4ZTUzOTY1MTc2&hl=en |title=Analysis of leopard (''Panthera pardus'') status in Iran |author=Sanei, A. |publisher=Sepehr Publication Center |language=Persies |location=Teheran |year=2007 |isbn=978-964-6123-74-8 }} * {{en}} {{Cite journal |author=Sanei, A.; Zakaria, M.; Yusof, E.; and Roslan, M. |year=2011 |title=Estimation of leopard population size in a secondary forest within Malaysia's capital agglomeration using unsupervised classification of pugmarks |journal=Tropical Ecology |volume=52 |issue=1 |pages=209-217 |url=http://www.tropecol.com/pdf/open/PDF_52_2/Jour-07-F.pdf |access-date=29 Oktober 2012 |archive-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425152322/http://www.tropecol.com/pdf/open/PDF_52_2/Jour-07-F.pdf |url-status=dead }} * {{en}} {{cite book |title=Beyond Conservation: A Wildland Strategy |first=Taylor|last= P.|first2=Stephanie|last2= Barrientos|first3= Catherine |last3=Dolan |publisher=Earthscan |year=2005 |isbn=1-84407-197-9}} * {{en}} {{cite journal |last=Zakaria |first=M. |last2=Sanei |first2=A. |year=2011 |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&srcid=0BzbFC60TvnMcNGExNDJjNzItZmM1MC00ODkzLTkzZWMtNjQ3OTAyMzlmOTcz |title=Conservation and management prospects of the Persian and Malayan leopards |journal=Asia Life Sciences |volume=Supplement 7 |pages=1-5 }} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{wikt|luiperd}} {{Commons-kategorie inlyn|Panthera pardus}} {{Wikispecies-inlyn|Panthera pardus}} {{de-vertaal|Leopard}} {{nl-vertaal|Luipaard}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Katagtiges]] ceb62w1pzj81c21ip3g2xwxo12farsv 0 4216 2968456 2918820 2026-09-18T21:00:28Z SpesBona 2720 /* Sport */ Rugby bygewerk 2968456 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die land in Noord-Amerika. Vir ander gelyknamige state, sien [[Verenigde State (dubbelsinnig)]].'' {{Inligtingskas Land |noem_naam = Verenigde State van Amerika |volle_naam = <small>''United States of America'' ([[Engels]])</small> |algemene_naam = die Verenigde State |beeld_vlag = Flag of the United States.svg |beeld_wapen = Greater coat of arms of the United States.svg |simbool_tipe = Groot Seël |beeld_kaart = United States (orthographic projection).svg |leuse = ''In God We Trust''<br /><small>''(sedert 1956 amptelik)''</small><br />''Ander tradisionele leuses:''<br />''E Pluribus Unum''<br /><small>''([[Latyn]] vir: "Uit baie, een")''</small><br />''Annuit cœptis''<br /><small>''(Latyn vir: "[[God|Hy]] het ons ondernemings bevoordeel")''</small><br />''Novus ordo seclorum''<br /><small>''(Latyn vir: "Nuwe orde van die eeue")''</small> |volkslied = ''[[The Star-Spangled Banner]]''<br /><small>''(Engels vir: "Die sterbesaaide vaandel")''</small><br /><center>[[Lêer:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]</center><br />''Mars: [[The Stars and Stripes Forever]]''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://uscode.house.gov/statviewer.htm?volume=112&page=1263 |title=uscode.house.gov |date=12 Augustus 1999 |work=Public Law 105–225, 12 Augustus 1998 |publisher=uscode.house.gov |pages=112 Stat. 1263 |quote=Section 304. "The composition by John Philip Sousa entitled "The Stars and Stripes Forever" is the national march." |accessdate=11 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811194342/http://uscode.house.gov/statviewer.htm?volume=112&page=1263 |archive-date=11 Augustus 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /><small>''(Engels vir: "Die sterre en bane vir altyd")''</small><br /><center>[[Lêer:March, "The Stars and Stripes Forever" · Colonel John R. Bourgeois, Director · John Philip Sousa · United States Marine Band.ogg]]</center> |amptelike_tale = Geen op federale vlak nie{{smallsup|1}}<br />[[Engels]] (''[[de facto]]''){{smallsup|2}} |hoofstad = [[Washington, D.C.]] {{Koördinate|38|53|N|77|01|W}} |latd = 38 |latm = 53 |latNS = N |longd = 77 |longm = 01 |longEW = W |grootste_stad = [[New York]] {{Koördinate|40|43|N|74|00|W}} |regeringsvorm = Federale presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van die Verenigde State van Amerika|President]]<br />• Adjunkpresident<br />• [[Huis van Verteenwoordigers|Huis]]-spreker<br />• Hoofregter |leiername = [[Donald Trump]] ([[Republikeinse Party (Verenigde State)|R]])<br />[[James David Vance]] (R)<br />[[Mike Johnson]] (R)<br />[[John Roberts (Hoofregter)|John Roberts]] |oppervlak_rang = 4^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 9&nbsp;833&nbsp;517<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|title=United States|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=20 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120133910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|archive-date=20 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 3&nbsp;796&nbsp;742 |persent_water = 4,66 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=20 Januarie 2021}}</ref> |bevolking_skatting = 341&nbsp;963&nbsp;408<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 3^de |bevolking_sensus = 331&nbsp;449&nbsp;281<ref name="Sensus2020">{{en}} {{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2020.html |title=Decennial Census by Decade |publisher=Amerikaanse Sensuskantoor |date=1 April 2020 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2020 |bevolkingsdigtheid = 34,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 90,1 |bevolkingsdigtheidrang = 185^ste |BBP_PPP = $31&nbsp;718&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=111&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=United States |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 2^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $92&nbsp;097<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 10^de |BBP = $31&nbsp;718&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 1^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $92&nbsp;097<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 8^ste |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Konfederasie<br />• [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys]]<br />• Huidige grondwet<br />• Laaste kerkreg toegelaat |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]]<br />[[4 Julie]] [[1776]]<br />[[1 Maart]] [[1781]]<br />[[3 September]] [[1783]]<br />[[21 Junie]] [[1788]]<br />[[24 Maart]] [[1976]] |MOI = {{wins}} 0,938<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |MOI_rang = 17^de |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 41,8<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=US |title=Gini index – United States |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2024 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = [[Amerikaanse dollar|Dollar]] ($) |geldeenheid_kode = USD |land_kode = USA |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC-05:00|-05]] tot [[UTC-10:00|-10]] |tydsone_somer = |utc_afwyking_DST = [[UTC-04:00|-04]] tot [[UTC-10:00|-10]] |internet_domein = [[.us]] [[.gov]] [[.mil]] [[.edu]] |skakelkode = 1 |voetskrif = 1. Engels is die amptelike taal van 28 deelstate. Engels en Hawaiis is beide amptelike tale in die deelstaat Hawaii. Verder het Nieu-Meksiko en Louisiana wette wat die gebruik van onderskeidelik Spaans en Frans toelaat.<br />2. Engels is die ''de facto'' taal van die Amerikaanse regering en die enigste taal wat deur 82% Amerikaners ouer as vyf tuis gepraat word. Spaans is die tweede mees gesproke taal. }} Die '''Verenigde State van Amerika''' (dikwels afgekort tot '''Verenigde State''', '''VS''' of '''VSA'''; [[Engels]]: ''United States of America'' of ''USA''), in die omgangstaal ook net '''Amerika'''<ref group="n">Die gebruik van die woord 'Amerika' om te verwys na die VSA en 'Amerikaner' om te verwys na 'n VSA-burger word deur baie mense in die res van die [[Amerikas]] gesien as onakkuraat, maar is algemeen en word elders aanvaar.</ref> genoem,<ref>{{en}} Wilson, Kenneth G. (1993). ''The Columbia Guide to Standard American English''. New York: Columbia University Press, bl. 27–28. {{ISBN|0-231-06989-8}}.</ref> is 'n [[federale republiek]] in die [[Westelike Halfrond]] wat uit [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|vyftig deelstate]], 'n federale distrik, vyf groter selfregerende gebiede en enkele kleiner [[Eilandgebiede van die Verenigde State van Amerika|eilandbesittings]] in die [[Stille Oseaan]] en die [[Karibiese See]] bestaan. 48 van sy deelstate en die federale distrik lê in [[Noord-Amerika|Sentraal-Noord-Amerika]] tussen die Stille Oseaan in die weste en die [[Atlantiese Oseaan]] in die ooste en word in die noorde deur [[Kanada]] en in die suide deur [[Meksiko]] begrens. Die deelstaat [[Alaska]] lê in die noordweste van die Noord-Amerikaanse vasteland en grens in die ooste aan Kanada, terwyl dit in die weste deur die [[Beringstraat]] van die [[Russiese Federasie]] geskei word. Die deelstaat [[Hawaii]] is 'n eilandgroep in die middel van die Stille Oseaan. [[Lêer:Angled closeup of the US flag.jpg|duimnael|links|Die [[Vlag van die Verenigde State|vlag van die VSA]]. Die rooi en wit bane versinnebeeld die dertien oorspronklike kolonies en deelstate, die sterre die huidige vyftig deelstate]] Die Verenigde State beslaan altesaam veertig persent van die Noord-Amerikaanse vasteland. Met meer as 9,8 miljoen vierkante kilometer (byna 3,8 miljoen vierkante myl) is die VSA die vierde grootste land ter wêreld en met 'n bevolking van amper 342 miljoen die derde grootste land.<ref name="CIA" /> Sy grondgebied strek oor nege amptelike tydsones. Met 'n [[bruto binnelandse produk]] van meer as $30&nbsp;337 miljard in 2025 is die VSA naas die [[Volksrepubliek China]] die tweede grootste ekonomie ter wêreld.<ref name=imf2 /> Die Verenigde State van Amerika is 'n federale presidensiële grondwetlike [[republiek]] met 'n tweekamerparlement, die Kongres, wat uit die Senaat en die Huis van Verteenwoordigers bestaan. Die hoofstad van die VSA is [[Washington, D.C.]], wat nie deel uitmaak van een van die vyftig deelstate nie, maar in die federale Distrik Columbia geleë is. Die grondgebied van die Verenigde State is oorspronklik deur 'n verskeidenheid stamme van die Eerste Nasies bewoon. Met die Europese kolonisasie deur Britte, Franse en Spanjaarde en grootskaalse immigrasie van dwarsoor die wêreld het die VSA tot een van die etnies, sosiaal en [[godsdiens]]tig mees diverse lande ter wêreld ontwikkel.<ref name="DD">{{en}} Adams, J.Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). ''Dealing with Diversity''. Chicago: Kendall/Hunt. {{ISBN|0-7872-8145-X}}.</ref> Die Verenigde State is deur dertien kolonies gestig, wat na aanleiding van die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] hulle onafhanklikheid van [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]] op 4 Julie 1776 verklaar en hulle grondwet, die Artikels van die Konfederasie, op 1 Maart 1781 bekragtig het. Die huidige grondwet is op 17 September 1787 aangeneem.<ref>{{en}} Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomacy of the Revolution, to 1783," bl. 352, chap. in ''A Companion to the American Revolution'', ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, bl. 352–361. {{ISBN|1-4051-1674-9}}.</ref> Die oppervlakte van die VSA is gedurende die 19de eeu deur gebiede, wat van [[Frankryk]] en Meksiko gekoop is, aansienlik uitgebrei. Met die ekonomiese agteruitgang van die [[Sowjetunie]] in 1991 het die VSA die enigste oorblywende [[supermoondheid]] geword wat 'n oorheersende ekonomiese, politieke, kulturele en militêre invloed dwarsoor die wêreld uitoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.foreignaffairs.org/20040701faessay83406/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower.html |title=History and the Hyperpower |publisher=Foreign Affairs |author=Eliot A. Cohen |date=2004 |accessdate=23 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090723000051/http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower |archive-date=23 Julie 2009 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm |title=United States of America country profile |publisher=BBC News |date=22 April 2008 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> == Etimologie == Die eerste dokumentêre verskyning van die [[frase]] ''United States of America'' was in 'n brief op 2 Januarie 1776, geskryf deur Stephen Moylan, 'n Kontinentale Leër-assistent van generaal [[George Washington]], aan Joseph Reed, Washington se [[Adjudant (amp)|adjudant]]. Moylan het sy begeerte uitgespreek om te gaan "met volle en ruim magte van die Verenigde State van Amerika tot Spanje" om bystand in die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] te verkry.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer |title=Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer. |publisher=Christian Science Monitor |author=Byron DeLear |location=Boston, MA |date=4 Julie 2013 |accessdate=4 Julie 2013}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://blog.nyhistory.org/coined-phrase-united-states-america-may-never-guess/ |title=Who Coined the Phrase 'United States of America'? You May Never Guess |publisher=New-York Historical Society Museum & Library |author=Mariam Touba |date=5 November 2014 |accessdate=5 November 2014}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html |title=The forgotten Irishman who named the 'United States of America'|publisher=Irish Central |author=John Fay |date=15 Julie 2016 |accessdate=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste publikasie van die frase ''United States of America'' was in 'n anonieme [[essay]] in ''The Virginia Gazette'' in Williamsburg op 6 April 1776.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16 |title=''"To the inhabitants of Virginia", by A PLANTER''. Dixon and Hunter's. April 6, 1776, Williamsburg, Virginia. Letter is also included in Peter Force's ''American Archives'' |publisher=The Virginia Gazette |issue=1287 |volume=5 |accessdate=19 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219053616/https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16 |archive-date=19 Desember 2014 |url-status=dead}}</ref> Teen Junie 1776 het die naam ''United States of America'' verskyn in ontwerpe van die Artikels van Konfederasie en Ewige Unie, vervat deur John Dickinson, 'n stigtingsvader uit [[Pennsilvanië]],<ref name="Safire199">{{en}} {{cite book |author=William Safire |title=No Uncertain Terms: More Writing from the Popular "On Language" Column in The New York Times Magazine |url=https://archive.org/details/nouncertainterms00safi |page=[https://archive.org/details/nouncertainterms00safi/page/199 199] |year=2003 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-4955-3}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Mary Mostert |title=The Threat of Anarchy Leads to the Constitution of the United States |url=https://books.google.com/books?id=jntSQ-yn66AC&pg=PA18 |year=2005 |publisher=CTR Publishing, Inc. |isbn=978-0-9753851-4-2 |page=18}}</ref> en in die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring, hoofsaaklik geskryf deur [[Thomas Jefferson]] en goedgekeur deur die Tweede Kontinentale Kongres in [[Philadelphia]] op 4 Julie 1776.<ref name="Safire199" /> == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van die Verenigde State}} As die wêreld se derde grootste nasie (totale area), het die Verenigde State 'n baie wisselende landskap: gematigde woudland aan die ooskus, [[Wortelboommoeras|mangrovewoude]] in [[Florida]], die [[Great Plains]] in die middel van die land, die [[Mississippirivier|Mississippi]]-[[Missouririvier|Missouri]] rivierstelsel, die [[Rotsgebergte]] (Rocky Mountains) wes van die vlaktes, woestyne en gematigde kusgebiede wes van die Rotsgebergte en [[reënwoud]]e in die noord-weste. Die [[vulkaan|vulkaniese]] eilande van Hawaii en die pool-gebiede van Alaska maak die geografiese diversiteit net nog groter. Die naaste lande buite die Noord-Amerikaanse vasteland is die [[Britse oorsese gebiede|Britse oorsese gebied]] [[Bermuda]] in die ooste asook die onafhanklike [[Eilandstaat|eilandstate]] [[Bahamas]] en [[Kuba]] in die suidooste. === E Pluribus Unum – Uit Veelheid, Eenheid === Die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring van 1776 het op sentrale waardes soos lewe, vryheid en strewe na geluk gefokus; om nuut verworwe gebiede tot die ondergeskikte status van kolonies te beperk was gevolglik buite die kwessie. Met die ''Northwest Ordinance'' van 1787 is die prosedures vasgelê waarvolgens nuwe deelstate op gelyke voet met die dertien stigterstate tot die Unie kon toetree. Die bou van 'n nasie uit 'n verskeidenheid deelstate was 'n nuwe benadering wat in die Federale Grondwet bekragtig is. Die stapsgewyse proses, waarvolgens nuut verworwe gebiede as deelstate selfregering en verteenwoordiging op federale vlak behaal het, word onder die Stigtingsvaders se belangrikste nalatenskappe gereken. Die Amerikaanse metode van staatsbou het twee belange, wat van vroeg af strydig was, met mekaar versoen – dié van vryheid (''liberty'') en dié van ryksgesag (''empire'') – en 'n politieke bestel verwesenlik wat deur Thomas Jefferson treffend beskryf is as 'n ''empire for liberty'' – 'n federale staat wat vryheid as sy hoofdoelwit nastreef. Die politieke bestel het oor 'n tydperk van meer as twee eeue onveranderd gebly, ongeag die ingrypende veranderinge wat die Unie sedert sy stigting ondergaan het. Die Verenigde State se geografiese uitgestrektheid en die groot verskeidenheid etniese, kulturele en godsdienstige agtergronde van sy bewoners was in die tyd van die Stigtingsvaders nog so onvoorspelbaar soos die land se ongekende ekonomiese en tegnologiese vordering van 'n agrariese staat tot 'n hoogs geïndustrialiseerde en verstedelikte supermoondheid.<ref>{{en}} Harry S. Ashmore: ''Arkansas. A History''. New York NY: W. W. Norton & Company | Nashville TN: American Association for State and Local History 1978, Invitation to the Reader</ref> === Politieke geografie === Die vastelandse Verenigde State (sonder Alaska en Hawaii) word in geografiese opsig in 'n aantal streke verdeel: * Die '''[[Nieu-Engeland]]-State''' met [[Maine]], [[New Hampshire]], [[Vermont]], [[Massachusetts]], [[Rhode Island]] en [[Connecticut]], * Die '''Middel-Atlantiese State''' met [[New York (deelstaat)|New York]], [[New Jersey]], [[Delaware]], [[Maryland]], [[Virginië]], [[Wes-Virginië]] en [[Pennsilvanië]], * Die '''Suidoostelike State''' met [[Noord-Carolina]], [[Suid-Carolina]], [[Georgia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]], [[Kentucky]], [[Florida]], [[Alabama]], [[Mississippi]] en [[Louisiana]], * Die '''Midwes-State''' met [[Ohio]], [[Indiana]], [[Illinois]], [[Michigan]], [[Wisconsin]], [[Minnesota]], [[Iowa]] en [[Missouri]], * Die '''[[Groot Vlaktes|Groot-Vlaktes]]-State''' met [[Noord-Dakota]], [[Suid-Dakota]], [[Kansas]] en [[Nebraska]], * Die '''Bergstate''' met [[Idaho]], [[Montana]], [[Colorado]], [[Wyoming]] en [[Utah]], * Die '''Suidwestelike State''' met [[Oklahoma]], [[Texas]], [[Nieu-Meksiko]] en [[Arizona]], en * Die '''Verre-Weste-State''' met [[Washington (deelstaat)|Washington]], [[Oregon]], [[Kalifornië]] en [[Nevada]]. Die '''grootste''' deelstate is ten opsigte van * '''Oppervlak''': [[Alaska]] met 1&nbsp;723&nbsp;337 vierkante kilometer (665&nbsp;384 vierkante myl)<ref name="Oppervlak">{{en}} {{cite web |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |title=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |publisher=Amerikaanse Sensuskantoor |date=Augustus 2010 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> en * '''Bevolking''': [[Kalifornië]] met 'n bevolking van 39&nbsp;538&nbsp;223 in 2020.<ref name="Sensus2020" /> Die '''kleinste''' deelstate is ten opsigte van * '''Oppervlak''': [[Rhode Island]] met 4&nbsp;001 vierkante kilometer (1&nbsp;545 vierkante myl)<ref name="Oppervlak" /> en * '''Bevolking''': [[Wyoming]] met 'n bevolking van 576&nbsp;851 in 2020.<ref name="Sensus2020" /> Die deelstate Nevada, Arizona, Florida, Colorado, Utah, Georgia en Texas het in die laaste dekades die grootste relatiewe bevolkingsgroei getoon, terwyl die deelstate Kalifornië, Texas, Florida, Georgia, Arizona en Noord-Carolina die grootste absolute bevolkingsgroei ervaar het. Die bevolking van Wes-Virginië, Noord-Dakota en die Distrik Columbia het afgeneem. Die grootste stede in die VSA is [[New York]], [[Los Angeles]], [[Chicago]], [[Houston]] en [[Philadelphia]]. Die volgende kaart toon die ses amptelike sensusgebiede (Pasifiese Streek [''Pacific'' – blou], Bergstreek [''Mountain'' – rooi], Midweste [''Midwest'' – oranje], Suide [''South'' – geel], Noord-Oos [''Northeast'' – violet] en Afhanklike Gebiede [''Territories'' – groen]), vyftig deelstate en afhanklike gebiede van die Verenigde State: [[Lêer:United States Administrative Divisions.png|550px|senter]] {| width="100%" |width="16.66%"| '''Deelstate''' <ol start=1> <li>[[Alabama]]</li> <li>[[Alaska]]</li> <li>[[Arizona]]</li> <li>[[Arkansas]]</li> <li>[[Kalifornië]]</li> <li>[[Colorado]]</li> <li>[[Connecticut]]</li> <li>[[Delaware]]</li> <li>[[Florida]]</li> <li>[[Georgia]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=11> <li>[[Hawaii]]</li> <li>[[Idaho]]</li> <li>[[Illinois]]</li> <li>[[Indiana]]</li> <li>[[Iowa]]</li> <li>[[Kansas]]</li> <li>[[Kentucky]]</li> <li>[[Louisiana]]</li> <li>[[Maine]]</li> <li>[[Maryland]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=21> <li>[[Massachusetts]]</li> <li>[[Michigan]]</li> <li>[[Minnesota]]</li> <li>[[Mississippi]]</li> <li>[[Missouri]]</li> <li>[[Montana]]</li> <li>[[Nebraska]]</li> <li>[[Nevada]]</li> <li>[[New Hampshire]]</li> <li>[[New Jersey]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=31> <li>[[Nieu-Meksiko]]</li> <li>[[New York (deelstaat)|New York]]</li> <li>[[Noord-Carolina]]</li> <li>[[Noord-Dakota]]</li> <li>[[Ohio]]</li> <li>[[Oklahoma]]</li> <li>[[Oregon]]</li> <li>[[Pennsilvanië]]</li> <li>[[Rhode Island]]</li> <li>[[Suid-Carolina]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=41> <li>[[Suid-Dakota]]</li> <li>[[Tennessee]]</li> <li>[[Texas]]</li> <li>[[Utah]]</li> <li>[[Vermont]]</li> <li>[[Virginië]]</li> <li>[[Washington (deelstaat)|Washington]]</li> <li>[[Wes-Virginië]]</li> <li>[[Wisconsin]]</li> <li>[[Wyoming]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| '''[[Eilandgebiede van die Verenigde State van Amerika|Afhanklike gebiede]]''' <ol start=51> <li>[[Amerikaans-Samoa]]</li> <li>[[Guam]]</li> <li>[[Noordelike Mariana-eilande]]</li> <li>[[Puerto Rico]]</li> <li>[[Amerikaanse Maagde-eilande]]</li> </ol> '''Nie getoon nie''' * [[Distrik Columbia]] |} === Fisiese geografie === [[Lêer:USA-satellite.jpg|duimnael|[[Nasa]]-Satellietbeeld van die vastelandse Verenigde State]] Die Noord-Amerikaanse vasteland word volgens fisiese besonderhede in vier groot streke verdeel: Die [[Kanadese Skild]] met die Laurentiese Plato, die [[Appalache]]streek, die Binnelandse Vlaktes en die bergagtige Weste. Vir die gebied van die Verenigde State word hierdie streke verder verdeel in sewe fisiografiese streke: Die Vlaktes van die Atlantiese Kus en die [[Golf van Meksiko]], die Appalachiese Hooglande, die Binnelandse Vlaktes, die Binnelandse Hooglande, die Rotsgebergte, Die Intermontane Streek met die Groot Bekken en die Pasifiese Bergreekse. 'n Verdere streek, die Laurentiese Plato, beslaan slegs 'n klein gedeelte van die VSA se oppervlak in die gebied van die [[Groot Mere]]. Die huidige terrein van die noordelike Verenigde State is deur [[gletser]]s gevorm, wat die noorde van die vasteland in die laaste [[Ystydperk]] bedek het. Die vroeëre suidelike kant van die yslaag word nog steeds deur 'n reeks eindmorenes gekenmerk, wat vanaf die eiland Long Island aan die Atlantiese ooskus in westelike rigting tot by die Rotsgebergte loop. Die gebiede noord van hierdie lyn is bedek met ou gletserafsettings. In die berggebiede van die noordweste en in Alaska het die berggletsers duidelike spore van erosie gelaat. Uitgestrekte gletsermere het groot gebiede in die weste bedek, waarvan die Groot Soutmeer in Utah net 'n oorblyfsel is. === Die oostelike en die Golfkusgebiede === [[Lêer:Chesapeakelandsat.jpeg|duimnael|'n ''Landsat''-foto van Chesapeakebaai]] Die kusvlaktes van die Atlantiese ooste en die Golf van Meksiko strek van Long Island tot by die [[Rio Grande]] aan die Texaans-Meksikaanse grens. Die kuslyn word deur talle eilande, riviermondings, baaie, sandtonge en strandmere oorheers. Eilande soos Long Island, Nantucket en Martha's Vineyard maak deel uit van die kusvlakte en is eers ná die Ystydperk as gevolg van die stygende seevlak tot eilande omskep. Die natuurlike hawens van die noordooste, soos New York- en Chesapeakebaai, het reeds in die koloniale tydperk die landing van setlaars en later seevervoer en handel met Europa vergemaklik. Suid van die groot kape van Noord-Carolina soos Kaap Fear, Kaap Hatteras en Kaap Lookout is groot natuurlike baaie en hawens skaars. Die kuslyn van die Golfgebied met sy strandmere word deur die uitgestrekte Mississippidelta oorheers. Wes van die Atlantiese kusvlakte verrys die heuwelagtige [[Piedmont (VSA)|Piedmontstreek]] met sy talle watervalle as 'n soort oorgangsgebied tussen die kusstreek en die Appalache-gebergte. Hierdie bergreeks was miljoene jare gelede nog 'n magtige gebergte, wat intussen deur erosie geslyp is. Die Appalagge loop vanuit die suidooste van Kanada in westelike rigting tot by die Golfkusvlaktes van Alabama. Slegs langs Nieu-Engeland se rotsige kuslyn strek die bergreeks plek-plek tot by die Atlantiese Oseaan. Die gebied van die Appalache en die [[Adirondack-gebergte]] van New York maak in geologiese opsig deel uit van die Kanadese Skild en behels die grootste hooglande van die oostelike Verenigde State. Die hoogste bergspits in die ooste is Mount Mitchell in die Swart Berge (''Black Mountains'') van Noord-Carolina met 'n hoogte van 2&nbsp;037 meter (6&nbsp;684 voet) bo seevlak. === Die Binnelandse Vlaktes en Hooglande === [[Lêer:Mississippi delta from space.jpg|duimnael|'n Ruimtefoto van die Mississippidelta]] Die Binnelandse Vlaktes strek oor 'n lengte van sowat 1&nbsp;600 kilometer (1&nbsp;000 myl) van die Appalache tot by die Rotsgebergte in die weste en van Kanada in die noorde tot by die kusvlaktes van die Golf van Meksiko. Hulle geologiese onderlaag van sedimentêre gesteentes verwys na die feit dat die vlaktes vroeër 'n groot binnelandse see was; die gesteentes se ryk olie- en gasvoorkomste het van die deelstate Texas en Oklahoma (en die Kanadese prairie-provinsies) die belangrikste olieprodusente in Noord-Amerika gemaak. Die gebied word deur die Mississippi-Missouri-rivierstelsel gedreineer – een van die grootstes ter wêreld. In geografiese opsig word die vlaktes in drie hoofstreke verdeel – die vrugbare sentrale vlaktes – wat tot die belangrikste landbougebied van die VSA ontwikkel het – met die Mississippivallei, die gebied van die Groot Mere en die [[Groot Vlaktes]], 'n boomlose plato van uitgestrekte grasvelde, wat geleidelik van die laer vlaktes tot by die voorgebergtes van die Rotsgebergte verrys. In die randgebied van die Rotsgebergte bereik hierdie gebied reeds 'n hoogte van sowat 1&nbsp;600 meter, en sy ekonomiese sentrum en hoofstad van die deelstaat [[Colorado]], [[Denver]], word weens sy ligging soms ook die ''Milehigh City'' genoem. Die Swart Berge of [[Black Hills]] in Suid-Dakota is die enigste hoër geleë gebied, wat midde-in die vlaktes verrys. Die Binnelandse Hooglande lê wes van die Mississippi tussen die Binnelandse Vlaktes en die kusvlaktes van die Golf van Meksiko en bestaan uit die Ozark-plato in die noorde en die Ouachita-berge in die ooste. Die Mississippi se dreineringsgebied strek oor sowat 3,3 miljoen vierkante kilometer, en met 'n lengte van meer as 4&nbsp;000 kilometer behoort die rivier, wat deur die [[Indiane]] ''Missi Sepe'' of "Vader van die Waters" genoem is, tot die langstes ter wêreld. Die [[Missouririvier]], wat in die Mississippi uitmond, bereik dieselfde lengte. Die Mississippi mond in 'n geweldige delta, wat jaarliks met meer as tagtig meter groei, en met talle syriviere, sogenaamde ''passes'', in die Golf van Meksiko uit. === Die Westelike Bergreekse, die Intermontane Streek en die Groot Bekken === [[Lêer:The Battleship - Flickr - brewbooks (1).jpg|duimnael|Die Grand Canyon. Die bergpiek op die voorgrond staan bekend as ''The Battleship'']] [[Lêer:Mount Whitney 2003-03-25.jpg|duimnael|Die oostelike kant van Mount Whitney, soos gesien vanuit die Whitney Portal]] Die Rotsgebergte is 'n magtige bergreeks wes van die Groot Vlaktes, wat vanaf Kanada tot by die noordwestelike Verenigde State en verder tot by Nieu-Meksiko in die suide strek en met talle hoë bergspitse pronk, waarvan Mount Elbert op 4&nbsp;399 meter (14&nbsp;433 voet) die hoogste is. Die gebergte maak deel uit van die Sirkumpasifiese Berggordel, wat vanaf [[Asië]] oor die [[Aleoetiese Eilande]] dwarsdeur die weste van die Noord- en [[Suid-Amerika]]anse vastelande tot by [[Antarktika]] loop. Die Noord-Amerikaanse waterskeiding loop langs die kruin van die Rotsgebergte; riviere oos van die bergreeks maak deel uit van die Mississippi-Missouri- en ander Atlantiese rivierstelsels, terwyl riviere wes van die Rotsgebergte in die Stille Oseaan uitmond. Die Rotsgebergte word onderverdeel in die Noordelike Rotsgebergte (''Northern Rockies''), die Sentrale Rotsgebergte (''Middle Rockies''), die Wyoming-Bekken en die Suidelike Rotsgebergte (''Southern Rockies''). Die Intermontane Streek, 'n droë gebied met platos, bekkens en kleiner bergreekse, lê tussen die Rotsgebergte en die westelike bergreekse. Die Columbia-plato in die noorde is deur vulkaniese lava gevorm, en die Columbiarivier, wat die gebied saam met sy takriviere dreineer, het diep ''canyons'' in die plato gesny. Die uitgestrekte Colorado-plato, wat deur die [[Coloradorivier]] en sy takriviere gedreineer word, pronk met die beroemde [[Grand Canyon]], wat deur die rivierwater in die sedimentêre gesteente gesny is en as een van die grootste natuurwonders ter wêreld beskou word. Die gebied wes van die platos is feitlik 'n halfwoestyn en word deur bekkens en kleiner bergreekse gekenmerk. Hier lê ook die laagste punt van Noord-Amerika, die ''[[Death Valley]]'' ("Doodsvallei"), sowat 86 meter (282 voet) benede seevlak. Die Groot Bekken is die grootste van sy soort in die gebied, met die Humboldt as sy belangrikste rivier en 'n groot aantal soutmere, waaronder ook die [[Groot Soutmeer]] van die deelstaat Utah. Die riviere in hierdie bekken mond nie in die oseane uit nie, maar binnelands. Die Groot Soutmeer is net 'n oorblyfsel van 'n magtige soetwatermeer uit die Ystydperk. Die Pasifiese Bergstelsel lê tussen die Intermontane Streek en die Stille Oseaan, met bergreekse, wat parallel met die kuslyn in noord-suidelike rigting loop en deur [[geologiese breuke]] en vulkanisme gevorm is. Die Kusgebergte met sy talle vulkaniese bergspitse strek van Suidwes-Kanada in suidelike rigting tot in Noord-Kalifornië, van waar die [[Sierra Nevada (Verenigde State)|Sierra Nevada-bergreeks]] verder suidwaarts loop. [[Mount Whitney]] is die hoogste bergpiek in dié reeks met 4&nbsp;418 meter (14&nbsp;495 voet). === Die Pasifiese Kusgebiede === Wes van die Kusgebergte en die Sierra Nevada lê 'n laer bergreeks, wat langs die Pasifiese kuslyn loop, en 'n aantal valleie sos die Sentrale Vallei van Kalifornië, Oregon se Willamettevallei en die vlaktes van die Puget Sound in die deelstaat Washington. Die Pasifiese kusvlaktes beslaan net 'n smal strook, en in baie plekke strek die bergreekse regstreeks tot by die see. Daar is min eilande of baaie en ander natuurlike hawens soos San Franciscobaai, Puget Sound of San Diegobaai langs die kuslyn. === Alaska en Hawaii === [[Lêer:Denali Mt McKinley.jpg|duimnael|[[Denali]] (Alaska)]] Alaska word gewoonlik in vier fisiografiese streke verdeel: die Arktiese Vlaktes in die noorde, die kusvlaktes van die Arktiese Oseaan, die Rotsgebergte met die Brooks Range-bergreeks as sy mees noordelike gedeelte, die gebied van die Sentrale Bekkens en Hooglande met die [[Yukonrivier]]bekken en die Pasifiese Gebergte, wat langs die suidelike kuslyn loop en die hoogste bergspits van Noord-Amerika behels, [[Denali]], wat 6&nbsp;194 meter (20&nbsp;320 voet) bo seevlak verrys. Die eilande langs die suidooskus van Alaska en die Aleoete-argipel maak deel uit van die Pasifiese Gebergte, wat hier gedeeltelik in die Stille Oseaan versink het. Vulkaniese werking en aardbewings is tipiese kenmerke van hierdie eilandgroepe. Die eilande self is net soos die Hawaii-eilandketting die bergspitse van vulkane, wat vanaf die Pasifiese seebodem verrys. Die Hawaii-argipel se enigste aktiewe vulkane is [[Mauna Kea]] en [[Mauna Loa]] op die hoofeiland [[Hawaii (eiland)|Hawaii]]. == Klimaat == [[Lêer:Chaparral Supercell 2.JPG|duimnael|links|'n Supersel-donderstormwolk beweeg oor Chaparral (Nieu-Meksiko)]] [[Lêer:Climatemapusa2.PNG|duimnael|Klimaatkaart van die Verenigde State]] [[Lêer:Winter Storm Grayson 2018 01 04 (38794877154).jpg|duimnael|Blizzards, hewige winterstorms in die sentrale en oostelike dele van die land, word deur swaar sneeuvalle gekenmerk. Die satellietfoto wys winterstorm ''Grayson'' op 4 Januarie 2018]] Net soos byvoorbeeld [[Sentraal-Europa]] word groot dele van die Noord-Amerikaanse vasteland oorheers deur westelike winde en 'n opeenvolging van laagdrukgebiede (siklone), wat in die gebied van die Aleüte-eilandgroep ontstaan en afwissel met hoëdrukgebiede. Net soos ander gebiede in die gemiddelde breedtegrade, word ook die Verenigde State deur onbestendige weer en 'n opeenvolging van koue en warmfronte gekenmerk. Die siklone of koue fronte, wat gewoonlik in westelike rigting oor die vasteland beweeg, verskil van sy Europese eweknieë soms deur hulle tregtervormige werwels of [[tornado]]s – atmosferiese versteurings, wat dikwels groot skade berokken. 'n Tweede belangrike verskil is die ligging van die grootste gebergtes. Terwyl die Europese [[Alpe]] in wes-oostelike rigting loop en die suide van Europa teen koue fronte uit die noorde beskerm, loop Noord-Amerika se grootste bergreekse, die Kusgebergte en die [[Rotsgebergte]], in noord-suidelike rigting en verhinder dus dat vogtige en gematigde lugmassas vanuit die Stille Oseaan na die binneland kan beweeg. Die hooglande tussen die Sierra Nevada en die Rotsgebergte lê gevolglik net soos die [[Groot Vlaktes]] in die reënskadu van hierdie bergreekse. Hierdie besonderse reliëf verklaar ook die feit dat groot woestyngebiede soos die Mojave- en Gilawoestyn net enkele honderd kilometer van die kus af lê. Die weskus van die VSA is 'n tipiese winterreënstreek, waarvan 'n klein gedelte in Kalifornië deur 'n Mediterreense klimaat gekenmerk word. Die koeler klimaatstreke van die noordelike deelstate Oregon en Washington is die natste in die land met 'n jaarlikse reën- en sneeuvalle van soms meer as 2&nbsp;500 millimeter. Die Verenigde State bestaan dus rofweg uit 'n droë gedeelte in die weste en 'n humiede gedeelte in die ooste. Die oostelike landsdele het hulle vogtige klimaat aan die invloed van die Golf van Meksiko en die Atlantiese Oseaan te danke. Die suidelike deelstate is baie vogtig en het hulle swaar reënvalle op tussen sewentig en tagtig dae per jaar aan donderstorms en 'n aantal orkane in die najaar te danke. Die weer in die suide is dikwels baie warm en bedompig. Die hitte en verstikkende bedompigheid van die somermaande was 'n belangrike rede vir die gebruik van slawearbeid op die plantasies van die suide. Die mees digbevolkte gebiede van die sogenaamde ''manufacturing belt'', die groot historiese nywerheidsgebiede, lê in die vogtige en gematigde klimaatstreke tussen die [[Mississippirivier]] in die ooste en die Atlantiese Oseaan in die weste. Die oostelike gedeelte was oorspronklik 'n gebied van uitgestrekte bosse, terwyl die Groot Vlaktes, die hartland van Amerika, deur grasvelde gekenmerk word. Hierdie vlaktes maak reeds deel uit van die droër westelike gebiede, maar is feitlik 'n soort oorgangsgebied met periodes van hoër en laer reënvalle. Die eerste verkennings van die gebied teen die middel van die 19de eeu het gedurende 'n vogtige periode plaasgevind en die oortuiging laat posvat dat die vlaktes 'n uiters geskikte gebied vir akkerbou en veeteelt sou wees. Die eerste setlaars het later egter besef dat reënvalle in die vlaktes wisselvallig is en die gebied deur periodieke droogtes geteister word. Die bergreekse van die weste kry baie reën en spog met uitgestrekte bosgebiede. Danksy besproeiing is daar 'n florerende landbousektor in 'n aantal valleie. Die gebrek aan 'n soort kontinentale versperring in die vorm van 'n bergreeks, wat dwarsoor die vasteland in oos-westelike rigting loop, lei daartoe dat koue fronte uit die poolgebiede en warm fronte met tropiese lugmassas uit die suide ongehinderd oor die Groot Vlaktes kan beweeg. Vogtige, warm lugmassas bereik soms selfs die suide van Kanada en bevorder die groot aantal donderstorms en bedompige weer in die Amerikaanse Midweste. Weerstoestande verander skielik, en met die sogenaamde ''Northers'' beweeg uitgestrekte koue fronte soms na die uiterste suide, waar hulle byvoorbeeld sitrusplantasies in [[Florida]] bedreig. Florida en ander deelstate in die suide lê daarnaas in 'n gebied, wat dikwels deur orkane getref word. == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika}} === Die Prekolumbiaanse tydperk === {{Hoofartikel|Indiane}} [[Lêer:Taospueblo002.jpg|duimnael|links|Taos Pueblo in Nieu-Meksiko, omstreeks 1920]] [[Lêer:Inuit Woman 1907 Crisco edit.jpg|duimnael|Inoeïet-vrou in Alaska (1907)]] Die geskiedenis van die Indiaanse kolonisasie van die Amerikaanse vasteland bly nog steeds die onderwerp van navorsing. Aangesien daar geen oorblyfsels van hoogs ontwikkelde mensape gevind is nie en die Eerste Nasies (Indiane) tipiese mongoloïede kenmerke het, woord daar vermoed dat die eerste menslike bewoners vanuit Asië gekom en vir hulle immigrasie 'n landbrug gebruik het, wat in die Ystydperke met hulle laer seespieël tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan het. Die etnoloë verdeel die verskillende volke van die Eerste Nasies in twee hoofgroepe: Die vroegste immigrante wys kenmerkende lang skedels op en is later opgevolg deur 'n tweede groep met ronde skedels. Die langskedelgroep is na die westelike en oostelike randgebiede van die vasteland teruggedring, terwyl die rondskedelgroep, die sogenaamde Pueblo-Andiede groep, die sentrale gebiede bewoon het. Die Inoeïet of Eskimo's het as die derde en laaste groep na Amerika gekom. Die stamme van die oostelike beskawings was hoofsaaklik jagters en versamelaars, maar was gedeeltelik ook akkerboere, wat bone, mielies, pampoene en meloene verbou het. Hulle het in klein gemeenskappe van tussen vyfrig en tweehonderd mense saamgewoon en word vanweë die sakrale aardhope, wat hulle gebou het, in Engels ook ''mound builders'' genoem. Die noordwestelike beskawings was eweneens akkerboere en word vanweë hulle kookgereedskap, wat uit versierde korfskottels bestaan het, ook korfmakers (Engels: ''basket makers'') genoem. Daarnaas het hulle vir kookdoeleindes ook stene verhit en in water geplaas, sodat hulle die tweede bynaam steenkokers (''stone boilers''). Die noordelike stamme se [[stapelvoedsel]] was [[salm]], terwyl die suidelike Indiane veral eikels geëet het. Die belangrikste groep Indiane was die suidwestelike beskawings, wat in 'n aantal groepe verdeel word en onder meer Hopi, Sjosjone, Yuma, Navajo en Apaches behels. Die sogenaamde Pueblo-akkerboere was die mees ontwikkelde Indiaanse beskawing met 'n georganiseerde landboustelsel as hulle ekonomiese basis. Die Rancheria-beskawing het ook op landbou gesteun en eenvoudige damme in die oorstromingsvlaktes van die groot riviere soos Colorado opgerig, maar daarnaas ook plante in die riviervalleie en op die [[mesa]]-plato's versamel. Die Navajo en sommige Apache-stamme was net gedeeltelik akkerboere, terwyl die oostelike Apaches en Ute heeltemaal versamelaars was. Die behuisings van die jagters verskil volgens die diere, wat hulle oorwegend geëet het. Die visserstamme het eenvoudige hutte van bas gebou, die buffeljagters het huide en velle gebruik wat saamgenaai is. Hulle gereedskappe en voorwerpe was oorwegend van hout, huide, steen en erdewerk gemaak. Net 'n klein aantal stamme het metale soos [[koper]] gebruik. Die Cherokee in die huidige deelstate Georgia en Noord-Carolina het al boomstamme as boumateriaal vir hulle hutte gebruik. Die Pueblo-Indiane het selfs 'n soort stedelike kultuur met kubusvormige huise ontwikkel. Die huise het oor meer as twee verdiepings beskik en was slegs deur middel van [[leer (toestel)|lere]] en vanuit die dakke toeganklik. Hierdie stamme het onder sterk kulturele invloede vanuit Meksiko gekom, van waar hulle ook die katoenvervaardiging aangeleer het. Kalkoene en honde was hulle enigste huisdiere, mielies, maniok, pampoene, tamaties, kakao, coca, sisal en tabak hulle belangrikste landbouprodukte. Die Pueblo-Indiane was bekwame pottebakkers en staan ook bekend vir hulle rituele, waarin gemaskeerde dansers, wat hulle gode versinnebeeld, 'n groot rol speel. Die noorde en noordooste van die huidige VSA is deur die Algonkin-groep van stamme (waaronder onder meer die Delaware, Mohikaners, Illinois, Ottawa en ander), die Irokese (waaronder onder meer die Seneca en Mohawk) en die Dakota of Sioux (met onder meer die Winnebago, Iowa, Omaha en Kansas) bewoon. Die belangrikste stamme in die suidooste was die Cherokee en die Seminoles van Florida. === Europese nedersettings === ==== Spanje ==== {{Hoofartikel|Nieu-Spanje}} [[Lêer:MissionCarmelSEGL.jpg|duimnael|Die Spaanse sendingstasie in die huidige [[Carmel-by-the-Sea]] (Kalifornië) met sy kenmerkende [[campanile]] (kloktoring)]] [[Spanje]] was die eerste Europese groot moondheid wat die Noord-Amerikaanse vasteland vanuit die suide begin verken het. Die groot dryfkragte agter die Spaanse ekspedisies was van ekonomiese en godsdienstige aard: Hulle was enersyds op soek na goud en silwer, en andersyds het hulle weens hulle sendingbewussyn daarin belang gestel om die inheemse bevolking te kersten. Die goewerneur van die eiland [[Puerto Rico]], Juan Ponce de León, het op Paassondag van die jaar 1513 naby die huidige stad St. Augustine voet aan wal gesit en die gebied ''Pascua florida'' genoem, waarvan later ook die naam van die deelstaat Florida afgelei is. By sy terugkeer agt jaar later is Ponce de León deur Indiane aangeval en dodelik gewond. Die eerste Spaanse nedersetting, Fort St. Augustine, is eers in 1565 opgerig en het later die beginpunt van 'n Spaanse sendingpad geword, wat na [[Pensacola]] aan die Golfkus en verder weswaarts tot by [[San Diego]] aan die weskus geloop het. Ander ekspedisies is in die 1530's en 1540's vanuit Meksiko uitgestuur en het moontlik gebiede tot by die huidige Kansas in die noorde verken, maar alle kragte is tevergeefs ingespan – in teenstelling met hulle Suid-Amerikaanse kolonies het die [[Spanjaarde]] in die noorde geen [[edelmetaal|edelmetale]] ontdek nie. Die grotendeels woestynagtige terrein en Indiaanse aanvalle het verdere ekspedisies verhoed, en die Spanjaarde het liewer by die meer gevorderde Pueblo-Indiaanse beskawings in die suidweste met hulle sendingwerk begin. 'n Aantal huidige Amerikaanse stede is as Spaanse sendingstasies, handelsposte en administratiewe setels gestig: Villa Real de la Santa Fé de San Francisco (later verkort tot [[Santa Fe, Nieu-Meksiko|Santa Fé]]) in Nieu-Meksiko (1609), Fort San Carlos (die voorloper van die stad Pensacola in Florida, 1698) en die ''presidios'' (versterkte sendingstasies) in die omgewing van [[El Paso]] en [[San Antonio]] in Texas. In die uitgestrekte gebied het die Spanjaarde met hulle klein aantal nedersettings voorlopig net 'n swak posisie ingeneem. Eers toe die Britte en [[Franse]] hulle Noord-Amerikaanse besittings in die 18de eeu begin uitbrei het, het ook Spanje se aktiwiteite veral in Kalifornië versterk. Die Spanjaarde het op hierdie gebied aanspraak gemaak as deel van Columbus se ontdekkings, en hulle was verontrus toe die Deense seevaarder Vitus Bering die Noord-Pasifiese kusgebiede in 1741 in Russiese opdrag begin verken het. In 1763 is die Spaanse nedersetting San Diego aan die Pasifiese kus gestig. Die sterk noordoostelike passaatwinde in die gebied het egter die seevervoer van goedere uit Acapulco (Meksiko) na San Diego erg belemmer, en dit het skepe dikwels vyftig dae geneem om die relatief klein seereis te onderneem. Gevolglik is goedere vanuit Laredo op die skiereiland Baja California (Neder-Kalifornië) op paaie vervoer. Die Spanjaarde het strategies geleë plekke gekies om 'n aantal verdere Kaliforniese sendingstasies te stig, en in die tydperk tussen 1769 en 1823 het 25 stasies langs die sogenaamde ''Camino Real'' (Engels: ''Mission Trail'') tussen San Diego en San Francisco ontstaan. In teenstelling met die Pueblo-Indiane van Nieu-Meksiko was die Kaliforniese Eerste Nasies jagters, vissers en versamelaars en was dus nie in staat om die Spaanse stasies met landbouprodukte te voorsien nie. Die stasies was genoodsaak om selfversorgend te wees en het tot klein landbousentrums ontwikkel, wat naas veeteelt op die verbouing van inheemse wynsoorte, olywe, graan, groente en vrugte toegespits het. Droogtes en watertekorte het besproeiing van groente- en vrugtetuine steeds moeilik gemaak, en 'n aantal stasies is selfs na meer geskikte plekke verskuif. Die nomadiese Indiane van die gebied het hulle nouliks in die stasies gevestig, en daar was ook geen noemenswaardige immigrasie van Spaanse setlaars nie. Die stasies was deur half-feodale strukture gekenmerk, en min Indiane het op 'n vrywillige basis vir die Spanjaarde gewerk. Siektes en mishandelings het duisende menselewens geëis, en slegs die helfte van die oorspronklike 600&nbsp;000 inheemse bewoners het die Spaanse heerskappy oorleef. Nadat Meksiko ná die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] van Spanje onafhanklik geword het, het die stasies minder belangrik geword, en hulle is in 1836 volkome gesekulariseer. As gevolg van die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]] het Meksiko sy gebiede noord van die skiereiland [[Baja California]] en die Rio Grande in Texas in 1848 aan die Verenigde State afgestaan. In hierdie periode het met die goudstormloop van Kalifornië die Amerikaanse kolonisasie van die gebied begin. ==== Frankryk ==== {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:New Orleans - French Quarter - balcon.JPG|duimnael|'n Balkon in die Franse buurt van [[New Orleans]]]] Frankryk se koloniale aktiwiteite is steeds deur sy politieke betrokkenhede op die Europese vasteland belemmer, en die godsdienstige verdeeldheid in die 16de eeuse Frankryk is weerspieël deur die stigting van afsonderlike Protestantse en Rooms-Katolieke nedersettings in Noord-Amerika. Die [[Italië|Italiaanse]] seevaarder Giovanni da Verrazano het in 1524 in Franse opdrag onder meer die skiereiland Manhattan verken, terwyl [[Jacques Cartier]] in 1534 die huidige Quebec bereik het. Die erste Franse nedersettings het egter eers in die tydperk tussen 1562 en 1564 ontstaan, toe [[Hugenote]] 'n kolonie noord van die skiereiland Florida gestig het. Hierdie nedersetting is deur die Spanjaarde as 'n bedreiging vir hulle eie gebiede beskou en gevolglik vernietig. Die eerste permanente nedersettings is dus in die noorde gestig: Port Royal aan die suidoewer van die Fundybaai in die jaar 1605, en drie jaar later [[Quebecstad]]. Vanuit [[Nieu-Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Prins-Edward-eiland]] en die [[Sint-Laurensrivier]]gebied het die Franse 'n baie groot gebied in Noord-Amerika verken. Pelshandelaars het tot by die Groot Mere getrek en die sogenaamde ''portages'' ontdek – smal strepe land tussen twee rivierlope, waar bote maklik na die ander rivier gedra kon word. Die Franse het vinnig die boloop van die Mississippirivier bereik, en in 1682 het Sieur de la Salle danksy hierdie groot waterweg tot by die Mississippi-rivierdelta gevaar en die gebied ter ere van koning Lodewyk [[Louisiana]] genoem. Louisiana het die belangrikste Franse kolonie op die gebied van die huidige Verenigde State geword, en met [[New Orleans]] het die Franse hier ook 'n belangrike seehawe gestig. Die res van die kolonie was egter byna onbevolk, en in die volgende dekades het slegs klein ekspedisies vanaf New Orleans vertrek om nedersettings langs die Mississippi tot by die huidige deelstate Illinois en Wisconsin te stig. In die laasgenoemde gebiede is [[lood]] ontgin. Toe Frankryk sy kolonie Louisiana aan die Verenigde State verkoop het, was daar talle parogieë waar Frans as omgangs- en kerktaal gebesig is. In die laaste tweehonderd jaar het die gebruik van Frans egter sterk afgeneem. Maar stede soos Mobile en New Orleans pronk nog steeds met 'n ryk argitektoniese erfenis uit die Franse tydperk, veral in die ''Vieux carré'' of Franse kwartier. ==== Engeland ==== {{Hoofartikel|Nieu-Engeland}} [[Lêer:Philadelphia City Hall-zoom.JPG|duimnael|'n Bronsstandbeeld van William Penn op die Raadsaal van Philadelphia (Pennsilvanië)]] Engeland het tot die mees suksesvolle koloniale [[groot moondheid]] ontwikkel, aangesien sy beleid van ''splendid isolation'', sy posisie as leidende seemag sedert die tydperk van koningin Elizabeth I en die politieke en godsdienstige woelinge, wat die Noord-Amerikaanse kolonies van 'n bestendige stroom Britse immigrante verseker het. Seevaarders op soek na die Noordwestelike Deurvaart soos Martin Frobisher en Henry Hudson was die eerstes, wat die Noord-Amerikaanse vasteland teen die laat 16de en vroeë 17de eeu begin verken het. Sir Walter Raleigh se pogings om Engelse nedersettings in die huidige deelstate Virginië en Noord-Carolina te stig, het in die 1580's misluk. Die Londense Kompanjie, wat 'n oktrooi vir die gebiede tussen die 34ste en 38ste noordelike breedtegraad ontvang het, was in 1607 meer suksesvol en het onder die leiding van kaptein John Smith 'n fort in die Chesapeakebaai van Virginië laat oprig. Die klein aantal oorspronklike koloniste is deur hongersnood, malaria en aanvalle van Indiane geteister, en alhoewel nuwe setlaars hulle in 1607 en 1608 in die kolonie gevestig het, het van die geskatte bevolking van sewehonderd mense minder as tien persent oorleef. Die oorblywende koloniste was in 1610 reeds van plan om die kolonisasie van die gebied vir goed te staak. Dit het die vasberadenheid, moed en uithouvermoë van 'n leier soos Lord Delaware geverg, wat teen hierdie tydperk met 'n nuwe groep immigrante voet aan wal gesit het, om met die kolonisering voort te gaan. Aanvanklik is Jamestown as nuwe hoofstad van die kolonie gestig en in 1699 deur Williamsburg vervang. Die bekendste landing van setlaars was egter dié van die Puriteinse Pelgrimvaders, wat in 1620 op hulle skip ''[[Mayflower]]'' Bostonbaai in die huidige Massachusetts bereik het – 'n gebied, wat aan die destydse Plymouth-Kompanjie behoort het. Die eerste nedersetting, [[Plymouth, Massachusetts|New Plymouth]], was suid van die huidige [[Boston]] geleë en die beginpunt van 'n grootskaalse volksplanting in die gebied. In die volgende twintig jaar het die kolonies sowat 25&nbsp;000 [[Engelse]] immigrante gelok, en weens die godsdienstige en politieke verdeeldheid van die setlaars het voortdurend nuwe kolonies ontstaan. In die tyd van die Amerikaanse Rewolusie was daar reeds dertien kolonies. Die meeste van hulle was kroonkolonies, wat deur 'n koninklike goewerneur bestuur is. 'n Aantal kolonies het op die basis van 'n oktrooi ontstaan, en hierdie groep het naas Massachusetts ook Rhode Island en Connecticut ingesluit. 'n Derde groep was privaatbesittings, met Maryland, wat aan [[Lord Baltimore]] geskenk is, as 'n Rooms-Katolieke nedersetting, en Pennsilvanië, wat aan die Quaker-leier William Penn geskenk is. Naas die Quakers het ook ander godsdienstige groepe soos die Morawiërs en Mennoniete (of Pennsilvanië-Duitsers) kolonies in Pennsilvanië gestig. Laasgenoemde het in 1683 Germantown, 'n voorstad van Philadelphia, gestig. Weens die groot aantal Duitse setlaars het Duits selfs 'n mededinger van Engels as omgangstaal in die streek geword. ==== Nederland ==== {{Hoofartikel|Nieu-Nederland}} [[Lêer:Nieuw Nederland.png|duimnael|Deur die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] opgeëiste kuslyn en die belangrikste plekke van [[Nieu-Nederland]]]] Nederland was aanvanklik 'n groot mededinger vir Engeland, wat reeds in 1609 in Noord-Amerika geland het, en sy handelsmaatskappye – waaronder die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]], die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] en die Nieuw Nederland Compagnie het belang gestel in die pelshandel en die Noordwestelike Deurvaart. Die Wes-Indiese Kompanjie onder die leiding van die Duitse boorling Peter Minnewitt het in 1626 die skiereiland Manhattan van die plaaslike Indiane gekoop en 'n fort gestig, waaruit later die stad Nieu-Amsterdam en uiteindelik New York voortgespruit het. Danksy Nederland se finansiële steun het ook [[Swede]] in die gebied van die Delaware- en Schuylkillriviere 'n nedersetting gestig, maar weens sy Europese politieke betrokkenhede is hierdie kolonie in 1655 aan die Nederlanders afgestaan. Nadat ook die Nederlandse kolonie min aftrek van Hollandse burgers gekry het, is dit eweneens in 1664 aan die Britte oorhandig, en ter ere van die hertog van York is Nieu-Amsterdam se naam onmiddellik gewysig na New York. ==== Rusland ==== [[Lêer:1860-russian-america.jpg|duimnael|links|'n Kaart van Russies-Amerika (omtrent 1860)]] Rusland het veral belang gestel in die jag op sabeldiere, en jagters het dwarsdeur [[Siberië]] tot by die grense van Asië getrek. Die Deense seevaarder Vitus Bering het in Russiese opdrag die seegebied tussen Siberië en Alaska verken en sodoende die bewys opgelewer dat daar geen landverbinding tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan nie. In 1741 het Bering vir die eerste keer in Amerika voet aan wal gesit. Jagters het weens die groot getalle otters en seekoeie na die gebied gekom om die huide op die Chinese mark winsgewend te verkoop, en seekoeie was as gevolg van die genadelose jag al in 1768 uitgeroei. Die pelshandel is deur die Russies-Amerikaanse Pelshandelkompanjie beheer, wat in 1799 met sy hoofkwartier in [[Sitka]] gestig is. Dit was veral offisiere wat die kompanjie bestuur het en die kompanjie het ook as politieke administrasie van Russies-Amerika gedien. Die Russe het hulle gebied tot by Kalifornië uitgebrei en in 1811 Fort Rossija (later Fort Ross) sowat 120 kilometer noord van die huidige San Francisco opgerig. Die Russiese tsaar het in 1823 gepoog om die Russiese aanspraak op die Stille Oseaan-gebied langs die Amerikaanse weskus met 'n ukas te bevestig, wat oorspronklik in 1821 uitgereik is. Sy beleid het egter skerp Amerikaanse reaksies uitgelok, en een jaar later is die sogenaamde Monroe-doktrine gepropageer, wat nie-Amerikaanse inmenging op die Amerikaanse vasteland afgekeur het. Rusland het sy gebiedsaansprake in 1824 beperk tot Alaska. Ná die [[Krimoorlog]] was Rusland in politieke en militêre opsig verswak. Dit was duidelik dat Alaska, wat om klimatiese en ander redes nooit tot 'n setlaarskolonie ontwikkel is nie, vir Rusland van ondergeskikte ekonomiese belang sou wees. So is die besluit geneem om die gebied in 1867 aan die VSA verkoop. === Die Britse koloniale tydperk === {{Hoofartikel|Dertien kolonies}} [[Lêer:George-Henry-Boughton-Pilgrims-Going-To-Church.jpg|duimnael|Pelgrimvaders op pad kerk toe. Skildery deur George Henry Boughton (1867)]] Die ekonomiese basis van die Britse kolonies in Noord-Amerika was landbou. Alhoewel baie graangewasse in Nieu-Engeland verbou is, het [[mielie]]s geleidelik tot die streek se stapelvoedsel ontwikkel. Die meeste plase was relatief klein. Die sentrale en suidelike kolonies was oorwegend deur 'n soort [[feodalisme]] gekenmerk, met kleiner plase en net 'n beperkte aantal groter landgoede, wat onder meer [[koring]] as hulle belangrikste graangewas verbou het. Die sentrale gebiede was daarnaas gekenmerk deur die vinnige ontwikkeling van groot dorpe soos [[Philadelphia]] en [[New York]]. Teen die laat 17de eeu is klein plase in die suidelike kusgebiede toenemend verdring deur groot plantasies, wat danksy die invoer van negerslawe vinnig gegroei en hulle oorwegend op die verbouing van tabak, rys en later ook die kleurstof indigo toegespits het. Aanvanklik het ook pelshandel en houtproduksie 'n belangrike rol gespeel. Die suide was in die koloniale tydperk die mees landelike streek in Amerika, en net 'n klein aantal groter dorpe het hier ontwikkel. Die kolonies het ook in godsdienstige opsig sterk van mekaar verskil. Terwyl [[Massachusetts]] nog deur 'n soort [[teokrasie]] gekenmerk was, wat deur die plaaslike Puriteinse oligargie beheer is, het die oorwegend Baptistiese [[Rhode Island]] net soos [[New Jersey]] en [[Suid-Carolina]] vir godsdiensvryheid voorsien. Ook [[Maryland]], wat oorspronklik as 'n Rooms-Katolieke kolonie gestig is, en [[Pennsilvanië]], waar groot getalle Quakers hulle gevestig het, was gekenmerk deur godsdienstige verdraagsaamheid en het binne enkele dekades talle Anglikaanse immigrante gelok. Anglikaners en Skots-Ierse Presbiterianers het hulle ook in die suidelike kolonies gevestig. In politieke opsig het die kolonies hul eie verteenwoordigende instelings ontwikkel, waaronder die koloniale vergaderings. Nogtans was deelname van die politieke lewe min of meer gekoppel aan 'n burger se rykdom. Veral in die kolonies, wat as persoonlike besittings gestig is, het setlaars in opstand teen die uitvoerende gesag gekom. Die belangrikste griewe was die ongelyke verdeling van land – die meeste landgoedere was die eiendom van 'n klein aantal welvarendes, wat oor die algemeen in Engeland woonagtig was-, en militêre en religieuse vraagstukke. Dikwels was die verskillende Christelike denominasies in 'n magstryd teen mekaar gewikkel, waarin kwessies soos oorheersing en konformiteit 'n groot rol gespeel het. Hierdie vraagstukke het naas Engeland se strewe om Frankryk se koloniale ambisies deur militêre paraatheid te bejeën en die Amerikaanse kolonies se ekonomieë te beheer daartoe gelei dat van korporatiewe en persoonlike kolonies nou eerder koninklike besittings gemaak is. Koninklike beheer is vereenselwig met 'n ordentlike bestuurstelsel en religieuse verdraagsaamheid, maar tegelykertyd is die setlaars se griewe nou op die Engelse moederland gefokuseer, en daar is nou dikwels kwaai teenstand teen die Engelse goewerneurs se beleid gebied. Belasting, wat die finansiële basis vir die koninklike bestuur gevorm het, was die grootste twispunt, en die koloniale vergaderings het finansiële en belastingvraagstukke gebruik om hul eie gesag en invloed te vergroot. Die Britse handelsregulasies, wat veral op die bevordering van die koloniale landbousektor gemik was, het die groei van die kolonies se handel en nywerhede in die 18de eeu beperk. Nogtans was daar ekonomiese en maatskaplike vooruitgang, wat geleidelik 'n soort nasionale bewussyn laat ontstaan het. Daarnaas het die Verligting en die vroeë tersiêre instellings – waaronder universiteite soos Harvard en King's College (tans die Columbia-universiteit) 'n groot invloed op die intellektuele lewe van die kolonies uitgeoefen. === Uniewording === {{Hoofartikel|Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog}} [[Lêer:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|duimnael|Die ontwerpskomitee lê die teks van die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring aan die Tweede Kontinentale Kongres in Philadelphia voor. Skildery deur John Trumbull, 1817/19]] [[Lêer:US states by date of statehood3.gif|duimnael|Die deelstate se toelating tot die Unie en bekragtiging van die Amerikaanse Grondwet]] [[Lêer:United States Declaration of Independence.jpg|duimnael|Die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State van Amerika]] Ná die oorwinning van Groot-Brittanje in die Franse en Indiaanse Oorlog (1754 tot 1760), waarin Britse en koloniale troepe saam geveg het om die Franse uit Kanada en die gebied van die Groot Mere te verdryf, het die meeste setlaars die aanwesigheid van Britse troepe as oorbodig begin beskou. Maar dit was duidelik dat die kolonies vir hulle militêre beskerming moes betaal, en die Britse beleid wat nou in Amerika toegepas is was daarop gemik om die oorlogskoste tenminste gedeeltelik deur heffing van belastinggelde te herwin. Die nuwe belastings is deur die setlaars as ongewilde en selfs onwettige maatreëls ervaar, veral met die oog op die feit dat hulle oor geen verkose verteenwoordiging in die Britse parlement beskik het nie. Betogings in Boston is met militêre geweld uitmekaar gejaag, en die Amerikaanse setlaars het begin om hulle burgermag te mobiliseer. In die jaar 1775 het die eerste Brits-Amerikaanse gevegte uitgebreek. Alhoewel sowat 'n sesde of vyfde van die koloniale bevolking nog steeds lojaal teenoor die Britse koningshuis was, het die Amerikaanse Patriotte gedurende die Rewolusionêre Oorlog steeds sowat 90 persent van die Amerikaanse gebied beheer, terwyl die Britse magsgebied tot 'n klein aantal nedersettings langs die Atlantiese kus beperk was. In 1776 het verteenwoordigers van die dertien kolonies ten gunste van die Onafhanklikheidsverklaring gestem en sodoende die Verenigde State van Amerika gestig. Danksy 'n politieke en militêre verbond met Frankryk, wat in 1778 gesluit is, het die VSA uiteindelik hulle militêre slaankrag aansienlik verhoog. Groot Amerikaanse oorwinnings soos in die Slagte van [[Slag van Saratoga|Saratoga]] (1777) en Yorktown (1781), waarin twee groot Britse leërs gevange geneem is, het Groot-Brittanje gedwing om in 1783 die Vrede van Parys te onderteken, waardeur hulle die VSA amptelik as 'n onafhanklike staat erken het. Dit was Groot-Brittanje se eerste nederlaag sedert die [[Honderdjarige Oorlog]] met Frankryk wat tegelykertyd ook die ondergang van Groot-Brittanje se Atlantiese ryk bestempel het. Die Amerikaanse kolonies se samesluiting is deur inflasionêre tendense, ekonomiese moeilikhede en grensoorloë met Indiane-stamme bevorder, maar nogtans was daar aanvanklik groot verskille ten opsigte van die nuwe politieke bedeling. Alle deelstate het hul oorspronklike koloniale statute met grondwette vervang, tog was daar geen konsensus oor die nasionale regeringstelsel. Politici soos [[Alexander Hamilton]], [[John Adams]] en [[George Washington]] (die sogenaamde ''Federalists'') was ten gunste van federale eenheidsstaat, terwyl die federalistiese [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeine]] (en latere [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokrate]]) onder leiding van [[Thomas Jefferson]] vir 'n losse konfederasie gepleit het. Danksy die bemiddeling van [[Benjamin Franklin]] en [[James Madison]] het die dertien deelstate se 55 verteenwoordigers tydens hulle vergadering in Philadelphia in 1787 die kompromis van 'n presidiale bondsrepubliek bereik. Die nuwe grondwet is slegs geleidelik deur alle deelstate goedgekeur, maar in 1789 uiteindelik bekragtig. Met die Amerikaanse Grondwet van 17 September 1787 is die eerste demokratiese staat van die moderne tydperk geskep wat voorsiening gemaak het vir volksoewereiniteit op die basis van demokratiese menseregte in Thomas Jefferson se ''Virginia Bill of Rights'' (1776), die skeiding van staat en kerk (''Virginia Statute of Religious Liberty'' uit die jaar 1785), die verdeling van mag tussen die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag, 'n balans van mag en gesag tussen die federale regering en die deelstate (met dubbele burgerskap vir alle inwoners) en tussen die federale politieke instellings. Tydens die ampstermyn van president George Washington (1789–1797) het Alexander Hamilton (1757–1804) se program vir die ontwikkeling van nywerhede, handel en finansies 'n groot invloed op die Amerikaanse ekonomiese beleid uitgeoefen. Dit het nie net die stabiliteit van die jong staat verseker nie, maar was ook die basis van die Amerikaanse kapitalisme. Onder president John Adams (1797–1801) het [[Washington, DC|Washington]] in 1800 die setel van die Amerikaanse president en Kongres geword. Die federale regering se ''Alien and Sedition Acts'' – wetgewing aangaande die inburgering van vreemdelinge – het die aanleiding tot die eerste konflik met die suidelike state, veral Kentucky, gegee. Adams se opvolger Thomas Jefferson (1801–1809) se beleid was gevolglik daarop gemik om die invloed van die staat en regering op die burgers se lewe so ver moontlik te beperk. === Uitbreiding na die weste === [[Lêer:U.S. Territorial Acquisitions.png|duimnael|Die VSA se territoriale oornames – gedeeltes van elke gebied het sedert die 18de eeu deelstate geword]] [[Lêer:Warof1812.jpg|duimnael|Britse troepe verower Washington. Gravure uit die jaar 1814]] Die Verenigde State se binnelandse beleid het vervolgens op die weswaartse uitbreiding van die stadsgebied gekonsentreer wat deur binnelandse migrasie en immigrasie uit Wes-, Sentraal- en Noord-Europa bewerkstellig is. Die bevolking het in die twee dekades tussen 1790 en 1810 van 3,9 tot 7,2 miljoen gestyg, en die eerste setlaars het die Appalagge-bergreeks oorgesteek om die binneland te bereik. Grond is uiteindelik teen die amptelike minimumprys van 1,25 VSA-dollar per akker aan individuele setlaars en maatskappye verkoop. Die Eerste Nasies, wat tenminste teoreties dieselfde aanspraak op hierdie grond kon maak, is teruggedring en het dikwels met geweld teen setlaars in hul stamgebiede opgetre. In die Noordwes- en Mississippi-gebiede, waar setlaars hulle vanaf 1787 begin vestig het, is nuwe deelstate gestig: [[Kentucky]] (1792), [[Tennessee]] (1796), [[Ohio]] (1803), [[Louisiana]] (1812), [[Indiana]] (1816), [[Illinois]] (1818) en [[Alabama]] (1819). Die Franse keiser [[Napoleon]] se verkoop van Louisiana aan die Verenigde State word dikwels as die belangrikste handelstransaksie in die Amerikaanse geskiedenis beskryf. Die uitbreiding na die weste is nou ook bevorder deur die toegang tot die Mississippirivier. Die binnelandse uitbreiding het gepaard gegaan met die beleid van isolasionisme – die neiging van Amerikaanse regerings om hulle in politieke opsig eerder tot die Amerikaanse vasteland te beperk. Nieteenstaande die militêre en politieke ooreenkomste met hul bondgenoot Frankryk (1778) het die Verenigde State hulself reeds in 1793 tot 'n neutrale staat verklaar. President George Washington het in sy laaste amptelike toespraak in 1796, die sogenaamde ''Farewell Address'', gewaarsku teen permanente ooreenkomste met Europese moondhede. Die politieke spanninge tussen die Verenigde State en Groot-Brittanje, wat oorspronklik rondom gebiedseise ontstaan het, het tot die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|Tweede Onafhanklikheidsoorlog]] (1812–1814) gelei. President [[James Madison]] (1809–1817) se poging om Brits-Noord-Amerika (Kanada) te verower, was egter tevergeefs en is deur die Britte met aanvalle op Amerikaanse kusgebiede en die hoofstad Washington vergeld. Vanweë sy betrokkenheid in Europa het Groot-Brittanje en die VSA in 1814 uiteindelik in die "Ewige Vrede" van [[Gent]] ooreengekom om die vorige status quo te herstel en die gebied van die Groot Mere tot 'n neutrale sone te verklaar. In 1819 het die VSA [[Florida]] van Spanje gekoop, en in 1823 het president [[James Monroe]] met sy sogenaamde Monroe-doktrine Europese inmenging in die binnelandse aangeleenthede van Noord- en Suid-Amerika summier verbied. Met die toelating van [[Texas]] tot die Unie in 1845 en die inlywing van die Meksikaanse gebiede noord van die Rio Grande volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] in 1848 ontwikkel die Verenigde State tot 'n Pasifiese moondheid. Die Amerikaanse bevolking het in die tydperk tussen 1820 en 1860 van 9,6 tot 31,3 miljoen mense gegroei, en naas Britte het ook steeds meer [[Iere]] en [[Duitsers]] 'n nuwe heenkome in Amerika gevind. Die weswaartse migrasie word deur die goudstormloop in [[Kalifornië]] (1848–1849) versterk; die tekort aan mannekrag het die ontwikkeling van landboumasjiene bevorder, en met die bou van paaie en spoorweglyne word die groot afstande tussen die wes- en ooskusgebiede oorbrug. Die eerste Pasifiese spoorweglyn het tussen 1862 en 1869 ontstaan. Die weswaartse verskuiwing van die bewoonde gebiede se grense, die ''frontiers'', die Amerikaanse mite van 'n "land van onbeperkte moontlikhede" vir almal en 'n smeltkroes (''melting pot'') vir alle immigrante oefen 'n sterk invloed op die lewensbeskouing, kultuur en selfbeeld van die Amerikaanse bevolking uit. === Die Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) === {{Hoofartikel|Amerikaanse Burgeroorlog|Gekonfedereerde State van Amerika}} [[Lêer:US Secession map 1865.svg|duimnael|Amerikaanse grense in 1864/65: {{sleutel|#204A87|Deelstate van die noordelike Unie}} {{sleutel|#729FCF|Gebiede van die Unie}} {{sleutel|#D3D7CF|[[Kansas]] wat by die Unie aangesluit het}} {{sleutel|#EDD400|Noordelike grensstate wat slawerny toegestaan het}} {{sleutel|#CE5C00|Die Gekonfedereerde State}} {{sleutel|#E9B96E|Gebiede waarop die Gekonfedereerde State aanspraak gemaak het}}]] [[Lêer:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|duimnael|Die Slag van Gettysburg, Pennsilvanië, tydens die Amerikaanse Burgeroorlog]] In die 19de eeu het die politieke, ekonomiese en sosiale spanninge tussen die demokraties gesinde noordelike deelstate, waarvan die bewoners in die omgangstaal ''Yankees'' genoem is, en die suidelike deelstate met hulle aristokraties gesinde landeienaars steeds toegeneem. Die laasgenoemde was ten gunste van vryehandel en slawerny, terwyl die Yankees vir invoertariewe en die afskaffing van die slawerny op die plantasies van die suide gepleit het. In die konflik tussen [[Kansas]] en [[Nebraska]] het die teenstanders van die [[slawerny]] in 1854 die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] gestig. Die Republikeinse oorwinning in die volgende verkiesing het tot die afstigting van Suid-Carolina en tien ander suidelike deelstate in 1861 gelei. Hulle het die [[Gekonfedereerde State van Amerika]] onder president [[Jefferson Davis]] (1808–1889) gevorm en [[Richmond, Virginië|Richmond]] as hulle hoofstad gekies. Die nuwe staat is deur [[Engeland]] en Frankryk erken, terwyl [[Rusland]] die noordelike deelstate gesteun het. Davis se teenstander in die noorde was [[Abraham Lincoln]], 'n voormalige houtkapper, wat later advokaat, verteenwoordiger van [[Illinois]] en uiteindelik in 1861 die 16de [[President van die Verenigde State van Amerika|president van die Verenigde State]] geword het. Hy was vasbeslote om die eenheid van die land te herstel. In die volgende burgeroorlog is aanvanklik vrywilligers en moderne wapentuig ingespan, terwyl Lincoln die Gekonfedereerde State se oorsese handel en veral die invoer van wapens deur 'n seeblokkade afgesny het. Ten spyte van hulle swak industriële en finansiële basis het die Gekonfedereerde State vasbeslote voortgegaan met hulle militêre weerstand. Danksy die stretegiese vernuf van generaal [[Robert E. Lee]] het die Konfederasie aanvanklik selfs oorwinnings in die [[Slag van Bull Run|slae van Bull Run]] (1861–1862), Fredericksburg (1862) en Chancellorsville (1863) behaal. Uiteindelik het hulle egter tevergeefs teen die oormag van die noordelike Unie geveg, en met die gekonfedereerde nederlaag in die Slag van Gettysburg (1863) het die burgeroorlog 'n beslissende wending geneem. In 1863 het president Lincoln die vrylating van alle slawe geproklameer, terwyl 'n noordelike leër onder generaal Sherman die deelstate Carolina en Georgia verwoes en anargie en hongersnode veroorsaak het. In 1865 het generaal Lee by Appomatox Court House [[gekapituleer]], en 'n kort tyd later het 'n fanatieke gekonfedereerde president Lincoln in Washington se Ford-teater vermoor. Die eenheid van die Unie was bewaar, maar die verlies aan menselewens (meer as 600&nbsp;000 soldate het as gevolg van epidemieë gesterf of op die slagvelde gesneuwel) en koste van die oorlog (meer as agt miljard VSA-$) was ontsaglik. Die suidelike deelstate was bankrot nadat sy politieke en ekonomiese invloed veral as gevolg van katoeninvoere uit Egipte afgeneem het, maar onder die leiding van die noorde het die VSA tot 'n beduidende nywerheidsland begin ontwikkel. Die slawerny was oorkom, alhoewel dit nou deur 'n raskwessie vervang is. === Heropbou ("''Reconstruction''") ná 1865 === [[Lêer:Carl-Schurz.jpg|duimnael|upright|Carl Schurz (1829–1906)]] President [[Andrew Johnson]] (1865–1869) het die kontinuïteit van Lincoln se gematigde beleid verseker, maar nadat radikale Republikeine hom tot 'n magstryd gedwing het, is hy selfs van hoogverraad aangekla. [[Afro-Amerikaners]] het in 1868 burger- en in 1870 stemreg gekry. Tydens die presidentskap van [[Ulysses S. Grant]] (1869–1877) is oorlogsveterane dikwels onregmatig bevoordeel, en korrupsie het in hierdie tydperk ongekende vlakke bereik. Onder die beskerming van 'n militêre bewind in die suide (wat tot by 1877 bestaan het) het sogenaamde ''carpetbaggers'' – politici en ander immigrante uit die noordelike deelstate – voordeel uit die moeilike situasie in die Suidstate probeer trek. Inheemse Swartes is teen plaaslike blankes opgehits en belastinggelde verkwis. Die planters, wat onder hoë belastingtariewe en skuldlaste gebuk gegaan het, het die reg in eie hand geneem en geheime organisasies soos die Ku-Klux-Klan gestig om die anargie teen te werk. Die wette, wat op die gelykberegtiging van Swartmense gemik was, is deur klousules omseil – die stemreg was byvoorbeeld aan intelligensietoetse gekoppel, en in die openbare lewe is 'n verpligte rasseskeiding ingevoer wat van Swartes weer 'n onderdrukte minderheid gemaak het. Die Liberale Republikeinse Party, wat van die moederparty afgestig is en onder meer deur die Duitsgebore politikus Carl Schurz (1829–1906) bekendheid verwerf het, het hom teen die vermenging van sake en politiek uitgespreek, maar die sogenaamde "prooistelsel" in die Amerikaanse suide is ook onder die presidente [[Rutherford B. Hayes|Hayes]], [[James Garfield|Garfield]], [[Chester A. Arthur|Arthur]] en [[Grover Cleveland|Cleveland]] (1877–1889) slegs geleidelik bestry. As gevolg van die ''Civil Service Act'' van 1883 is vir die eerste keer bekwaamheidstoetse vir amptenare in die staatsdiens ingevoer. === Ontwikkeling tot 'n ekonomiese groot moondheid === [[Lêer:J.P. Morgan striking photographer with cane LCCN99400614.jpg|duimnael|[[J.P. Morgan]] (1837–1913) is deur baie mense as die verpersoonliking van 'n ''robber baron'' ("roofbaron") beskou]] Die federale regering se beleid om die ekonomiese ontwikkeling nie regstreeks deur staatsintervensies te beïnvloed nie, het sedert die tweede helfte van die 19de eeu die vrye ondernemingsgees tot 'n steunpilaar van die Amerikaanse maatskappy gemaak, alhoewel dit aanvanklik ook met negatiewe gevolge soos die uitbreiding van georganiseerde misdaad en blatante winsbejag gepaard gegaan het. Ten spyte van die ekonomiese krisisse in die jare 1873 en 1907 het die land binne enkele dekades tot 'n ekonomiese grootmoondheid ontwikkel. In die periode tussen 1860 en 1914 het die bevolking danksy die natuurlike groei en die 21 miljoen immigrante van 31,3 tot 91,9 miljoen mense gestyg. Die aantal werkers het met 700 persent, die nywerheidsproduksie met 2000 en die totale beleggingskapitaal met 4000 persent gestyg.<ref name=kinder117>{{de}} Kinder, Hermann en Werner Hilgemann: ''dtv-Atlas zur Weltgeschichte. Karten und chronologischer Abriss. Boekdeel 2: Von der Französischen Revolution bis zur Gegenwart''. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 1980, bl. 117</ref> Die Verenigde State het die belangrikste produsent van yster, steenkool, ruolie, koper en silwer geword. Stoomkrag is vinnig deur elektrisiteit vervang, terwyl proteksionistiese wetgewing die ontstaan van groot monopolies bevorder het. Klein ondernemings het sodoende onder die leiding van nywerheidsmagnate soos Astor (pelshandel), [[John D. Rockefeller]] (ruolie, ''Standard Oil''), [[Andrew Carnegie]] (yster en staal, ''Steel Corporation''), [[J.P. Morgan]], Cornelius Vanderbilt (spoorvervoer) en ander tot reusemaatskappye en -kartelle gegroei. In 1913 het twee persent van die Amerikaanse bevolking sestig persent van die nasionale inkomste verdien, terwyl Morgan en Rockefeller met hul 341 groot maatskappye en bates van VS$ 22 miljard oor twintig persent van die nasionale kapitaal beskik het.<ref name="kinder117" /> Ondanks die groot sosiale vraagstukke soos rassediskriminasie in die suidelike deelstate en die konsentrasie van nywerhede en kapitaal in die noorde is die demokratisering van die land deur die ekonomiese groei bevorder. [[Massaproduksie]] het verbruikersgoedere vir die grootste deel van die Amerikaanse bevolking bekostigbaar gemaak en die algemene lewenstandaard verhoog, terwyl die nywerheidsmagnate groot skenkings vir die stigting van universiteite, wetenskaplike instellings, musea, welsyns- en ander openbare instellings gemaak het. Werkers het by nasionale vakbonde soos die ''American Federation of Labor'' (A.F.L., 1886) en die ''Industrial Workers of the World'' (I.W.W., 1905) begin aansluit. Die vakbande het die misbruik van ekonomiese mag en uitbuiting met jaarliks sowat 1&nbsp;000 stakings teengewerk, terwyl die federale regering ook begin het om uitbuiting en monopolie met wetgewing te beperk. President [[Theodore Roosevelt]] (1901–1909) het met die hervorming van die administrasie en spoorwegtariewe begin; president [[William Howard Taft]] (1909–1913) het wette teen ekonomiese monopolieë ingestel; en president Woodrow Wilson het met sy politieke agenda van "Nuwe Vryheid" beskermende maatreëls opgehef, progressiewe belastingtariewe ingevoer en die invloed van kartelle verder beperk. === Toetrede tot die wêreldpolitiek === [[Lêer:1888 canal panama.JPG|duimnael|Die bou van die [[Panamakanaal]]]] Die Amerikaanse [[buitelandse beleid]] is sedert die middel van die 19de eeu dikwels sterk deur ekonomiese en finansiële krisisse beïnvloed. Die internasionale optrede as 'n nuwe grootmoondheid is vanweë die negatiewe gesindheid van die openbare mening as 'n morele verpligting teenoor ander nasies omskryf en was dikwels op ekonomiese invloed en druk gebaseer. Dit het gevolglik ook as "dollar-imperialisme" bekend gestaan.<ref name="kinder117" /> Gedurende die Kubaanse opstand teen die Spaanse koloniale bewind, wat deur talle Amerikaanse vrywilligers ondersteun is, het die Amerikaanse Pulitzer- en Hearst-pers die openbare mening suksesvol begin beïnvloed. Die sogenaamde "Maine-insident" – die ontploffing van 'n Amerikaanse oorlogskip in die hawe van die Kubaanse hoofstad Habana – is as 'n voorwendsel gebruik om Amerika se toetrede tot die konflik aan te wakker. Die Verenigde State het in 1898 [[Spaans-Amerikaanse Oorlog|oorlog teen Spanje]] verklaar en [[Kuba]] beset. In die vredesooreenkoms van Parys het Spanje Puerto Rico en Guam aan die Verenigde State afgestaan. Die geskil tussen Amerikaanse imperialiste en hul teenstanders – onder wie die Duits-gebore Carl Schurz – het verskerp toe die Amerikaanse buitelandse beleid op die [[Filippyne]] en Hawaii begin fokus het. President [[William McKinley|McKinley]] het aanvanklik geskroom om hierdie gebiede te annekseer, maar uiteindelik ingestem nadat [[Japan]], Rusland en die [[Duitse Keiserryk]] daarvan beskuldig is dat hulle soortgelyke planne sou hê.<ref name="kinder117" /> In teenstelling met McKinsey was sy opvolgers Theodore Roosevelt, Taft en [[Woodrow Wilson]] voorstanders van 'n imperiale buitelandse beleid. Die Amerikaanse beleid teenoor Sentraal- en Suid-Amerika was vervolgens daarop gemik om Amerikaanse beleggings te beskerm. Sakebelange in hierdie gebiede is geleidelik tot finansiële protektorate uitgebou om veral Europese mededingers uit te skakel ("Big-stick-beleid"). Die VSA het steeds met ingryping gedreig wanneer hul invloed bevraagteken of bedreig is, en die Panamerikaanse Konferensies, wat sedert 1889 gehou is, was eweneens daarop gemik om die VSA se oorheersende invloed in [[Latyns-Amerika]] te verseker. In 1910 is die Panamerikaanse Unie gestig. As gevolg van die geskil oor die Pasifiese eilandgroep Samoa in 1889 het die oorspronklik goeie betrekkinge, wat met die Duitse Ryk bestaan het, begin verswak. Samoa is in 1899 in 'n Duitse en 'n Amerikaanse kolonie verdeel. Duitsers en Amerikaners was daarnaas ook strawwe mededingers op die wêreldmark. Die betrekkinge met Rusland het verswak nadat die Verenigde State hul invloed in [[Oos-Asië]] begin verstewig het. Die Amerikaanse betrekkinge met Groot-Brittanje het daarenteen verbeter. Die Britte het in 1901 ingestem om die omstrede bou van die [[Panamakanaal]] aan die Amerikaners oor te dra en in 1903 'n oplossing vir die Alaskaanse grensgeskil tussen die VSA en Kanada onderteken. In 1910 het die VSA 'n rewolusie in [[Panama]] aangewakker om die land se onafhanklikheid van [[Colombia]] te bevorder. Vier jaar later is die Panamakanaal ingewy. === Die Eerste Wêreldoorlog === {{Hoofartikel|Eerste Wêreldoorlog}} [[Lêer:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|duimnael|Woodrow Wilson, Amerikaanse president in die periode tussen 1913 en 1921]] Die bewaring van die wêreldvrede het 'n sentrale rol in die Amerikaanse buitelandse beleid gespeel, soos byvoorbeeld uit die land se deelname aan die Haagse Konferensies geblyk het. Toe die Eerste Wêreldoorlog in Europa uitgebreek het, het president [[Woodrow Wilson]] (1913–1921) aanvanklik sy neutrale houding volgehou en sy herverkiesing in 1916 met 'n politieke program verseker waarin sy vredesbeleid bevestig is. In die praktyk was die Amerikaners nogtans simpatiek teenoor die geallieerde magte, veral die Verenigde Koninkryk en Frankryk, en alhoewel die Britte net soos die Duitse Ryk die Amerikaanse neutraliteit op see nie eerbiedig het nie, is aanvalle deur Duitse [[duikboot|duikbote]] as 'n ernstiger bedreiging beskou. In reaksie op die Duitse aankondiging van 'n "totale duikbootoorlog" het die VSA in Februarie 1917 hul diplomatieke bande met Berlyn verbreek. Die politieke spanning tussen die twee lande het verder toegeneem nadat die Britse regering 'n Duitse telegram van 19 Januarie 1917 gepubliseer het waarin Berlyn probeer het om Meksiko tot 'n toetreding tot die oorlog te oorreed. Op 6 April 1917 het die VSA openlik die geallieerdes se kant gekies en tot die oorlog toegetree. Hierdie besluit het danksy die VSA se groot mannekrag en sy vermoë om vir enorme hoeveelhede oorlogsmateriaal te sorg 'n beslissende wending in die oorlog veroorsaak. Met sy beroemde Veertien Punte, 'n visie van vreedsame naasbestaan en demokrasie in Europa (daar was selfs sprake van 'n "demokratiese wêreldrewolusie" as Amerika se hoofoorlogsdoelwit), het president Wilson 'n belangrike bydrae gelewer om 'n wapenstilstand met die Duitse Ryk te bereik. Maar uiteindelik is die verwagtings, wat hy in Europa gewek het, nie vervul nie, en gedurende die Paryse Vredeskonferensie, wat ná die oorlog gehou is, het die Europese geallieerdes Frankryk en Engeland alle pogings om Wilson se voorstelle ten volle te implementeer gedwarsboom: Die Europese ''Entente'' se oorlogsdoelwitte was al vooraf in geheime ooreenkomste vasgelê.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 133</ref> In die VSA het isolasionistiese neigings toegeneem. Die Amerikaanse deelname aan die Volkebond, 'n integrale deel van die [[Verdrag van Versailles]], is deur senatore soos William E. Borah en ander "onversoenbares" ernstig bevraagteken. Die meerderheid van Republikeinse senatore onder leiding van Henry Cabot Lodge het op wysigings aangedring wat die soewereiniteit van die VSA sou bekragtig, en uiteindelik is Wilson se voorstelle verwerp. Die VSA se besluit om nie 'n lidstaat van die Volkebond te word nie, het die organisasie van die begin af verswak. Die Verenigde State het wél 'n beduidende rol by die konferensies oor ontwapening op see en die totstandkoming van die Kellogg-Briand-ooreenkoms gespeel wat oorlogvoering verdoem het, maar oor die algemeen het isolasionistiese gevoelens die buitelandse beleid oorheers. Die land het min belang gestel in internasionale belange, 'n neiging wat in sy nasionalistiese ekonomiese beleid – soos die geforseerde terugbetaling van oorlogskuldlaste deur Europese lande en wetgewing ten gunste van diskriminerende invoertariewe soos dié van Hawley-Smoot – weerspieël is. === Die periode tussen 1919 en 1929: ''Red Scare'' en ''Big Business'' === [[Lêer:5 Prohibition Disposal(9).jpg|duimnael|links|Prohibisie-agente, besig om vate met alkohol te vernietig (Chicago 1921)]] [[Lêer:Come unto me, ye opprest.jpg|duimnael|''Red Scare: Come unto me, ye opprest...'' 'n Europese anargis is besig om die Vryheidstandbeeld in New York in die lug te blaas. Spotprent uit die jaar 1919]] Die beleid van die Republikeinse presidente [[Warren G. Harding]] (1921–1923) en [[Calvin Coolidge]] (1923–1929) was veral 'n reaksie op die Demokratiese bewind van Wilson en sy moralistiese hervormingsbeweging ("''Progressive Movement''") wat deur die Republikeinse Party verwerp is en daarnaas ook gekenmerk deur isolasionisme ten opsigte van die buitelandse beleid (die VSA-regering was teleurgesteld oor die uitkoms van die Vredesverdrag van Versailles) en 'n maatskaplike konflik tussen die plattelandse, merendeels Angelsaksies-Protestantse bevolking en die moderne industrieel-stedelike bevolking met intellektueles, tegnici en wetenskaplikes as sy vernaamste verteenwoordigers.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 145</ref> Grootskaalse stakings, bomaanvalle en politieke geweldpleging het daarnaas net soos die rewolusionêre gebeure in Europese lande soos Rusland 'n algemene vrees vir 'n radikale omwenteling in die VSA ("''Red scare''") aangewakker en tot deursoekings, aanhoudings en deportasies van verdagte elemente gelei. Op ekonomiese gebied was die Republikeinse presidente geneig om so min moontlik by sake in te gryp, alhoewel korrupsieskandale nou 'n brandende kwessie geword het. Die ekonomiese en politieke ontwikkeling is sodoende oorheers deur die sogenaamde ''Big Business'', met die miljoenêr Andrew W. Mellon, wat tussen 1921 en 1932 die amp van Minister van Finansies beklee het, as sy hoofverteenwoordiger. Mellon het die regering se ekonomiese aktiwiteite beperk en met sy belastingbeleid veral welvarendes bevoordeel. Die stroom immigrante is in 1921 en 1924 drasties beperk met wetgewing, wat onder die invloed van "Nordiese" rasteorieë geformuleer is. In 1920 is 'n algemene verbod op alkohol geplaas wat eers op 5 Desember 1933 opgehef is. Die Amerikaanse bevolking was oor hierdie wetgewing verdeeld in twee kampe, die "droës" en die "nattes", terwyl die verbod smokkelary, die ontstaan van kriminele bendes en wetteloosheid bevorder het. Die geheimbond Ku-Klux-Klan, wat in 1915 gestig is, het in 1924 met 'n nasionale ledetal van sowat vyf miljoen mense tot 'n invloedryke beweging ontwikkel wat veral tussen 1924 en 1926 onder die vaandel van "morele waardes" openlik opgetree het teen Swart burgers, Rooms-Katolieke, [[Jode]], intellektueles en teenstanders van die prohibisie-wetgewing, die sogenaamde "nattes". Die tradisionele Republikeinse proteksionisme het sy uitdrukking in die doeanewette van die jare 1921, 1922 en 1930 gevind. Terwyl die Amerikaanse boere min politieke aandag gekry het, en as gevolg van landbou-oorproduksie en grootskaalse erosie op die [[Groot Vlaktes]] ("''Dust bowl''") onder 'n skuldlas gebuk gegaan het, het die industriële sektor 'n groot opswaai beleef. Die produksie is danksy nuwe werkprosesse en tegnologieë soos die lopende monteerband aansienlik vergroot tot massavervaardiging. Die Amerikaanse nywerheidsektor het sy produksie van onder meer verbruiksgoedere, boumateriale en motors sodoende tussen 1921 en 1929 verdubbel – die aantal motors in 'n jaar vervaardig het tussen 1913 en 1929 van 15 tot 29 miljoen gestyg. Die ekonomiese opbloei het met 'n groot konsentrasie gepaardgaan, en veral sektore soos motors, banke, verbruiksgoedere en kleinhandel is deur 'n klein aantal maatskappye oorheers. Die ekonomiese ontwikkeling het ook die tradisionele rol van vroue in die maatskappy ingrypend verander. Danksy die nuwe beginsel van gelyke regte vir mans en vroue is vrouestemreg reeds in 1920 ingevoer. Vroue het daarnaas 'n steeds belangriker rol op die arbeidsmark begin speel waar die aantal aktiewe vroue tussen 1914 en 1930 van twee tot tien miljoen aangegroei het. === Die Groot Depressie tussen 1929 en 1932 === [[Lêer:American union bank.gif|duimnael|Die vroeë stadium van die Groot Depressie was onder meer deur 'n krisis in die banksektor gekenmerk: Klante staan tou voor New York se ''American Union Bank''-gebou]] In die periode tussen 1929 en 1933 het die Republikein [[Herbert Hoover|Herbert C. Hoover]] (1874–1964) die presidentsamp beklee, maar nog in sy eerste ampsjaar het 'n wanbalans op die Amerikaanse kredietmark tot die grootste finansiële krisis van die 20ste eeu gelei. Die ineenstorting van die New Yorkse effektebeurs tussen 23 en 29 Oktober 1929 (25 Oktober het later as die "Swart Vrydag" bekend gestaan) het aan die begin van die Groot Depressie gestaan. Nywerheidseffekte het tussen 1929 en 1932 van 452 tot slegs 58 punte gedaal, terwyl die nywerheidsproduksie in dieselfde periode met 54 persent gekrimp het. Die sakewêreld het min belang in Hoover se politieke en ekonomiese maatreëls gestel. Die landbousektor was deur groeiende voorrade katoen en graan gekenmerk, terwyl die landbouoppervlakte gekrimp het. Die regering het invoertariewe verhoog en die ''Reconstruction Finance Corporation (RFC)'' as teengewig teen die bankesektor se deflasionistiese beleid gestig. Uiteindelik is die RFC nogtans net misbruik om groot bankmaatskappye te konsolideer. Die ekonomiese krisis is sodoende nie doeltreffend hanteer nie en was ook nie meer tot die VSA beperk nie: ook in Europa het die internasionale betalingsverkeer ineengestort. In die VSA het die aantal werkloses tot vyftien miljoen toegeneem – in 'n tydperk toe daar nog geen noemenswaardige werkloosheidsuitkerings beskikbaar was nie. Belangrike prestasies van Hoover se buitelandse beleid was die Vlootkonferensie, wat tussen Januarie en Februarie 1930 met die VSA, die Verenigde Koninkryk, Japan, Frankryk en Italië as deelnemers in Londen gehou is en die aantal nuwe duikbote beperk en die bou van nuwe oorlogskepe tot in die jaar 1936 uitgestel het. Op 20 Junie 1931 het die Amerikaanse regering die sogenaamde Hoover-moratorium op Europese regerings se oorlogskuldlaste in die VSA afgekondig. === Die Roosevelt-era (1933–1945) === [[Lêer:WPA Adult Education - DPLA - 22235050c3dec4dc0eaf4d753c6f43c3.gif|duimnael|links|upright|Sommige van die ''WPA'' se programme het ook die opleiding van volwassenes behels]] [[Lêer:Roosevelt signing TVA Act (1933).jpg|duimnael|President Roosevelt onderteken die wet oor die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' (1933)]] [[Lêer:USS Arizona sinking 2a.jpg|duimnael|Die Amerikaanse oorlogskip ''USS Arizona'' sink ná die Japannese lugaanval op die vlootbasis [[Pearl Harbor]] (deelstaat Hawaii) in Desember 1941]] President [[Franklin D. Roosevelt]] (1882–1945) het as gevolg van die ekonomiese krisis 'n nasionale noodtoestand verklaar en met omvangryke hervormings begin. Die maatreëls van sy ''New Deal'' (letterlik "herverdeling van speelkaarte") is deur 'n span wetenskaplike medewerkers (die sogenaamde ''brain trust'') beplan, tog is die beginsels van 'n vryemarkekonomie nie aangetas nie. Die eerste "Honderd Dae" van die ''New Deal'' tussen 9 Maart en 16 Junie 1933 was daarop gemik om die ergste nood te verlig en ekonomiese herstel te bevorder. Handelsbanke is gesluit, en slegs finansiële instellings wat by die ''Federal Reserve System'' aangesluit het (75 persent van alle banke) en as ekonomies gesond geag is, is toestemming verleen om te heropen. Die regering het die uitvoer van en bevoorrading met buitelandse valuta en goud summier verbied, terwyl die Amerikaanse dollar met tot 50 persent gedevalueer is. Nuwe wette is afgekondig om die enorme skuldlas van boere en huiseienaars te verlig. Die kernpunte van die ''New Deal''-beleid was: * die hervorming van die landboubedryf volgens die'' Agricultural Adjustment Act (AAA)'' – boere kon premies verdien sodra hulle die produksie van hooflandbougoedere soos katoen en tabak verminder het; * die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' onder leiding van David E. Lilienthal met sy ambisieuse streekplan wat die bou van waterkragsentrales en nywerheidskomplekse, die wysiging van rivierlope en bou van besproeiingskanale en die bestryding van erosie deur middel van bosaanplanting behels het; en * die heropbou van die nywerheidsektor volgens die ''National Industrial Recovery Act (NIRA)'' waarby die regering die belange van sowel werkgewers (soos byvoorbeeld beperkings op produksie) asook werknemers (bepaling van maksimum-werkure en minimumlone) behartig het (hierdie maatreëls is in 1935 as onversoenbaar met die Amerikaanse grondwet verklaar en nie meer verleng nie). Daarnaas is 'n vrywillige arbeidsdiens (''Civilian Conservation Corps, CCC'') daargestel. Die tweede fase van die ''New Deal'' het in 1935 begin en was veral daarop gemik om die posisie van werkers en boere te versterk, maar ook om teenstanders van die beleid uit te skakel (waarvan sommige vir meer radikale maatreëls gepleit het). Grootskaalse openbare bouprojekte van die ''Works Progress Administration (WPA)'' onder leiding van H.L. Hopkins (1890–1946) het die werkloosheidsyfer aansienlik verminder. Die betrekkinge tussen werkgewers en werknemers is deur die ''National Labor Relations Act'' gereël. Volgens die nuwe wetgewing is 'n administrasie in die lewe geroep wat oor dié betrekkinge toesig gehou en geskille besleg het. Werkers het die reg gehad om hul eie organisasies te stig, onderhandelinge met werkgewers te voer en om te staak. Met die ''Social Security Act'' is staatsfondse vir werkloses, invalides, afgetrede persone en weduwees en weeskinders in die lewe geroep, terwyl ander wette die bou van wonings bevorder asook veilige en gesonde werksomstandighede vir werknemers verseker het. Met sy eerste herverkiesing as president in November 1936 het Roosevelt die hervorming van die Hoogste Federale Geregshof in die ''Judiciary Reorganization Bill'' probeer aanpak en ook pogings onderneem om opponente in sy eie Demokratiese Party uit te skakel. As gevolg van hierdie beleid en die ekonomiese resessie wat die VSA vanaf Augustus 1937 geleef het, het die Republikeinse Party in die tussenverkiesings van November 1938 80 addisionele setels in die Huis van Verteenwoordigers en sewe in die Senaat gewen. Alhoewel president Roosevelt baie teenkanting van isolasioniste ontvang het (wat wél die VSA se toetrede tot die Internasionale Arbeidsorganisasie in 1934 gesteun, maar in die volgende jaar die Amerikaanse lidmaatskap in die Internasionale Geregshof teengestaan het), was sy buitelandse beleid op internasionale samewerking gebaseer. In reaksie op Japan se ekspansionistiese beleid in Oos-Asië is diplomatieke betrekkinge met die Sowjetunie in 1934 herstel. In plaas van regstreekse ingryping in Latyns-Amerika is Sentraal- en Suid-Amerikaanse state nou as goeie bure beskou. Die VSA het nie meer aanspraak op hulle voorregte in Kuba en hulle protektoraat oor [[Haïti]] gemaak nie. Tydens die VIIIste Panamerikaanse Konferensie in Lima in 1938 is die Amerikaanse solidariteit bevestig. Aan die Filippyne is nasionale onafhanklikheid binne 'n tydperk van tien jaar toegestaan. Die ''Neutrality Act'' van 1935 het die VSA se neutraliteit verder beklemtoon en die verkoop en lewering van wapens aan oorlogvoerende lande verbied, tog het nuwe wetgewing in 1937 die verkoop van wapentuig teen kontant ook aan state moontlik gemaak wat by militêre konflikte betrokke was. Roosevelt het daarop gewys dat die demokratiese wêreld in 'n bestaanstryd met diktatoriese state gewikkel sou wees. Diktature sou die wêreld volgens hom met 'n "bewind van terreur en regteloosheid" bedreig. In sy sogenaamde "Kwarantyn-toespraak" in Chicago op 5 Oktober 1937 het Roosevelt beklemtoon dat neutraliteit teen die "epidemie van regteloosheid" nie meer moontlik sou wees nie. Sedert die München-ooreenkoms van 1938 tussen [[Nazi-Duitsland]] en Westerse moondhede het die VSA hul bewapening versnel en sy neutraliteitswetgewing ten gunste van nouer samewerking met die Verenigde Koninkryk en sy geallieerdes aangepas. Roosevelt het ná sy tweede herverkiesing in 1940 die Nasionale Verdedigingsraad gevorm en in Januarie 1941 die sogenaamde "Vier Vryhede" verkondig – vryheid van spraak en mening, geloofsvryheid en vryheid van nood en vrees. Met die ''Land en Lease Act'' van Maart 1941 is wapenverkope ook aan geallieerde magte sonder betaling gemagtig. Ná die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] op 7 Desember 1941 was 'n meerderheid van die Amerikaanse bevolking ten gunste van 'n Amerikaanse toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog. Die Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan op 8 Desember is deur Nazi-Duitsland en Italië op 12 Desember met 'n oorlogsverklaring teen die VSA beantwoord. [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermaggetalle]] is van net twee tot twaalf miljoen in 1946 aangevul, en die land het tussen 1940 en 1946 altesaam VS$ 370 miljard aan sy oorlogvoering bestee.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 187</ref> Die Amerikaanse oorwinning was te danke aan deeglike beplanning, bestuur en koördinasie van produksie, verbruik en navorsing asook die uitbreiding van landbouaktiwiteite. President Roosevelt is in November 1944 vir nog 'n vierde ampstermyn verkies, maar hy is op 12 April 1945 oorlede. === Die Tweede Wêreldoorlog === {{Hoofartikel|Tweede Wêreldoorlog}} [[Lêer:Approaching Omaha.jpg|duimnael|Die Geallieerde landings in Normandië, Junie 1944]] [[Lêer:L to R, British Prime Minister Winston Churchill, President Harry S. Truman, and Soviet leader Josef Stalin in the... - NARA - 198958.jpg|duimnael|Die "Groot Drie" tydens die konferensie in die Cecilienhof-kasteel te [[Potsdam]], [[Duitsland]], in Julie 1945: v.l.n.r. die Britse eerste minister [[Winston Churchill]], president [[Harry S. Truman]] en generaal [[Josef Stalin]]]] Die moeilike internasionale politiek het grootliks bygedra tot Roosevelt se herverkiesing as president. In die laat 1930's was dit duidelik dat die sogenaamde Spilmoondhede (Duitsland en Italië in Europa, Japan in Oos-Asië) 'n steeds groter bedreiging vir die wêreldvrede sou vorm. Toe die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog|oorloë in China]] en [[Ethiopië]] en die [[Spaanse Burgeroorlog|burgeroorlog in Spanje]] uitgebreek het, was die Amerikaanse beleid nog daarop gemik om die land se neutraliteit volgens die ''Neutrality Act''-wetgewing te handhaaf. Selfs toe die aggressiewe beleid van die Spilmoondhede teenoor sy buurlande in September 1939 tot oorlog in Europa gelei het, het die Verenigde State – ondanks hul simpatie vir die geallieerde saak – alles in hul vermoë gedoen om nie hierby betrokke te raak nie. Eers met die val van Frankryk in Junie 1940 het die prentjie begin verander, en die Amerikaanse regering het toe begin om openlik bystand aan die beleërde Verenigde Koninkryk te verleen. Vanaf Maart 1941 is dringend benodigde militêre goedere op leen- en huurbasis aan die Britte en vanaf November van daardie jaar ook aan die Russiese regering verskaf. Vanweë die militêre bedreiging het Amerika destyds reeds tot selektiewe diensplig oorgegaan om sy gewapende magte te versterk. Met die ''Atlantic Charter'' is nouer bande met die Verenigde Koninkryk gesmee. In Asië het die Roosevelt-regering sterk teen Japan se aggressiewe beleid van verowering en die skepping van 'n sogenaamde "Groot Oos-Asiatiese Welstandsfeer" te velde getrek. Ná die Japannese verowering van Frans-Indo-China in Julie 1941, wat 'n militêre bedreiging vir die Filippyne ingehou het, het die VSA-regering alle Japannese bates in die land bevries. Ondanks die gespanne betrekkinge tussen Tokio en Washington was diplomatieke onderhandelinge nog aan die gang toe Japan op 7 Desember 1941 'n blitsaanval op die [[Amerikaanse Vloot]]basis [[Pearl Harbor]] op Hawaii geloods het. Die Amerikaanse regering het onmiddellik oorlog teen Japan verklaar. Vier dae later het Duitsland en Italië oorlog teen die VSA verklaar. Die Verenigde State het sy groot hulpbronne met sukses begin mobiliseer en 'n groot aantal nywerhede in fabrieke vir wapentuig omskep, terwyl sy menslike hulpbronne – miljoene jong mans en vroue – die vorming van 'n groot weermag moontlik gemaak het. Die stigting van talle regeringsagentskappe, wat die vervaardiging en vervoer van militêre goedere en die beheer oor die land se gewapende magte gekoördineer het, het 'n ongekende vlak van regeringsinmenging in Amerika se alledaagse lewe saamgebring. Om inflasie en ander versteurings in die nasionale ekonomie te keer, is rantsoenering, prysbeheer en ander maatreëls toegepas. Die oorlog het die belangrikheid van Amerika se hulpbronne en sy status as 'n grootmoondheid op wêreldvlak bevestig. Saam met die leiers van die Verenigde Koninkryk en die Sowjetunie, [[Winston Churchill]] en [[Josef Stalin]], het Roosevelt in 'n reeks spitsberade in [[Moskou]], [[Casablanca]], [[Kaïro]], [[Teheran]] en Jalta die geallieerde oorlogsbeleid en programme vir die tyd ná die oorwining oor die Spilmoondhede vasgelê. Die Amerikaanse president was daarnaas een van die sleutelfigure by die beplanning van die Verenigde Nasies as die nuwe wêreldorganisasie. Ná Roosevelt se skielike afsterwe in April 1945 het [[Harry S. Truman]] hom opgevolg. Net een maand later het die oorlog in Europa met Duitsland se kapitulasie op 7 Mei 1945 tot 'n einde gekom. Truman het na [[Potsdam]] in Duitsland gereis waar tydens 'n konferensie in Julie en Augustus voorlopige reëlings vir die administrasie van Europa getref is. Voor die kapitulasie van Japan het die VSA met die lugaanvalle op Nagasaki en Hiroshima die vernietigende krag van kernwapens gedemonstreer. Japan het op 14 Augustus 1945 oorgegee. Met die amptelike ondertekening van sy kapitulasie op 2 September het die oorlog finaal tot 'n einde gekom. === Tydvak ná die oorlog: 1945–1960 === {{Hoofartikel|Koue Oorlog|Korea-oorlog}} [[Lêer:Is this tomorrow.jpg|duimnael|links|Hierdie strokiesverhaalalbum, wat in 1947 deur die ''Catechetical Guild Educational Society'' gepubliseer is, waarsku teen die gevare van 'n kommunistiese magsoorname in Amerika]] [[Lêer:Marshall Plan poster.JPG|duimnael|'n Advertensieplakkaat van 'n VSA-agentskap bevorder bewustheid van die Marshall-plan]] [[Lêer:Little Rock integration protest.jpg|duimnael|Wit mense betoog in 1959 teen die integrasie van [[Afro-Amerikaners]] by die ''Little Rock Central High School'' en bestempel rasvermenging as "[[Kommunisme]]"]] Ná die einde van die oorlog was die Verenigde State 'n ekonomiese supermoondheid wat 50 persent tot die wêreld se brutoproduk bygedra het.<ref>{{de}} bpb: ''Informationen zur politischen Bildung 268. USA – Geschichte, Wirtschaft, Gesellschaft''. Hersiene uitgawe 2013. Bonn: Bundeszentrale fr politische Bildung 2013, bl. 29</ref> Miljoene van oorlogsveterane het voordeel getrek uit 'n nuwe wet wat hulle toegang tot 'n tersiêre kollege-opleiding verleen het. Belastingverlagings, hoë korporatiewe winste en omvangryke beleggings het die basis gevorm vir die ontstaan van 'n welvarende samelewing. Vir die meeste waarnemers – en die breë publiek – het hierdie ''affluent society'' regstreeks voortgespruit uit die Amerikaanse model van 'n kapitalistiese ekonomie waarin vrye burgers hul lot selfs kan bepaal. Amerika se ekonomiese suksesverhaal is in die openbare debatvoering daarnaas ook as bewys vir die superioriteit van 'n vrye markekonomie bo die Sowjetunie se sentraal beplande stelsel aangehaal. Die aanvanklike monopolie op kernwapens het van die Verenigde State ook 'n eersterangse militêre supermoondheid gemaak. Die Amerikaanse buitelandse beleid was nou daarop gemik om 'n nuwe wêreldorde met die Verenigde Nasies (VN) se Atlantiese Verdrag as grondbeginsel in te lui. Tegelykertyd het die vreedsame samewerking met die Sowjetunie tot 'n einde gekom – vanweë die toenemende geskille met Moskou het die VSA-regering hom daarop toegespits om die kommunistiese invloed in die wêreld te beperk. Met die Truman-doktrine van 1947 het die VSA aan alle lande, wat op militêre of ekonomiese gebied deur ander moondhede bedreig sou word, Amerikaanse steun toegesê – 'n bewuste wegkeer van die voor-oorlogse Amerikaanse isolasionisme en die 19de eeuse Monroe-doktrine. So het die besluit om Amerikaanse hulp aan lande soos Griekeland en Turkye te verleen net soos die Marshall-plan vir die heropbou van Europa, die [[Berlynse Lugbrug]], die stigting van 'n Nasionale Veiligheidsraad en die Noord-Amerikaanse Verdragsorganisasie (NAVO) uit hierdie nuwe buitelandse beleid voortgespruit. Om die kommunistiese invloed in Asië te beperk, is in 1946 onafhanklikheid aan die Filippyne verleen en in 1949 'n ekonomiese program vir die stabilisering van Japan in werking gestel. Ná sy verkiesing het president Truman met sy sogenaamde Punt-vier-program die VSA se wêreldwye verantwoordelikheid aanvaar. So het die VSA 'n leidende rol gespeel by die VN se militêre optrede teen Noord-Korea tydens die Korea-krisis (1950–1953), alhoewel Washington sy politieke en militêre doelwitte in Korea in die "Agt-punt-program" van 1950 doelbewus beperk het. In 'n radiotoespraak het generaal Eisenhower daarop gewys dat die VSA besig was om 'n "kruistog vir vryheid" te voer. Op militêre gebied het Washington 'n "nasionale noodtoestand" afgekondig, siende dat die Amerikaanse ontwapening ná die oorlog in teenspraak met die nuwe beleid was. Die VSA-strydmagte is heropgebou en uitgebrei om te verseker dat hulle 'n doelmatige militêre opsie sou kon uitoefen, indien nodig. Die militêre ANZUS-verdrag met [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] en die vredesooreenkoms met Japan in 1951 het die VSA se leidende rol in Asië bevestig. Die terugdrywing van kommunisme was steeds een van die hoofbeginsels van die Amerikaanse buitelandse beleid in die regeringstyd van president [[Dwight D. Eisenhower]] (1953–1961). Die ministers van buitelandse sake, [[John Foster Dulles]] (1888–1859) en Chris Herter (1895–1966), het hierdie doelwit met militêre ooreenkomste en finansiële hulp probeer bereik. Dulles het die Sowjetunie se voorgestelde beleid van vreedsame naasbestaan tussen Moskou en die VSA aanvaar, maar bilaterale verhoudinge met Kuba het nietemin versleg. Die binnelandse beleid is deur politieke optrede teen vakbonde en linkse intellektueles oorheers. Met die Taft-Hartley-wet van 1947, wat deur die president geveto is, is 'n verbod op verpligte lidmaatskap in vakbonde geplaas (ondernemings, waarin alle personeel by 'n bepaalde vakbond moes aansluit, het as ''closed shops'' bekend gestaan). Vakbonde is daarnaas die reg ontneem om politieke partye te ondersteun, terwyl die president die reg gekry het om 'n moratorium (of sogenaamde "afkoelperiode") op enige staking te plaas. Ondanks die felle kritiek van konserwatiewe Republikeine en Demokrate uit die suidelike deelstate het president Truman in 1949 met die sogenaamde ''Fair Deal'' 'n suksesvolle poging onderneem om die ekonomiese vordering binne die ''New Deal''-program te kon voortsit en die belang van die sosiale komponent van die Amerikaanse ekonomiese stelsel te benadruk. Met die val van Nasionale China en die Sowjetunie se vordering tot kernwapenmoondheid het die besorgdheid oor die uitbreiding van kommunisme in die VSA histeriese afmetings aangeneem. Hofsake teen die leierskap van die Amerikaanse Kommunistiese Party en bekende linkse intellektueles, spioenasie-onthullings en senator Joseph McCarthy se veldtog teen beweerde anti-Amerikaanse aktiwiteite het 'n klimaat van vrees geskep. Die kwessie van gelyke regte vir die swart bevolking van veral die suidelike deelstate was in die vroeë 1950's steeds onopgelos. Dit was duidelik dat die beleid van rasseskeiding wat in die onderwys- en openbare vervoerstelsel van die suide toegepas is, onaanvaarbaar was – veral met die oog op die goeie ervaringe van Amerikaanse strydmagte met gemengde eenhede in die [[Korea-oorlog]]. Die eenparige besluit van die Hoogste Federale Geregshof dat segregasie onwetlik was, is aanvanklik deur owerhede in die suidelike deelstate geïgnoreer. Weens die uitbreek van rasonluste in suidelike stede – onder meer in 1957 in Little Rock in Arkansas – het die regering federale troepe ontplooi. In 1957 het Amerikaanse Senaat met 72 teen 18 stemme die "Wet vir die beskerming van die kiesreg van Swartes" (''Civil Bill of Rights'') aanvaar. === Die stryd om burgerregte en internasionale krisisse: 1961–1965 === {{Hoofartikel|Rassisme in die Verenigde State}} [[Lêer:President Kennedy addresses nation on Civil Rights, 11 June 1963.jpg|duimnael|links|In sy toespraak op 11 Junie 1963 het president John F. Kennedy burgerregte vir alle Amerikaners bepleit]] [[Lêer:Martin Luther King - March on Washington.jpg|duimnael|[[Martin Luther King jr.]] tydens 'n Burgerregte-optog in Washington, D.C., in 1963]] Met die oorwinning van die Demokratiese presidentskapskandidaat John F. Kennedy, wat in 1960 met 50,1 persent van die uitgebragte stemme tot president verkies is, is in die volgende jaar 'n nuwe politieke styl in die [[Withuis]] ingebring – die ''Executive Office'' is tot 'n soort beplanningskantoor omgeskep waar presidensiële raadgewers onder president Kennedy se voorsitterskap belangrike politieke besluite geneem het. Opvallend was die benoeming van ervare deskundiges soos wetenskaplikes as raadgewers. In die Kennedy-administrasie se begroting is heelwat groter bedrae aan ontwikkelingshulp, ruimtevaartprogramme en verdediging bestee, terwyl industriële groei ter finansiering van hierdie programme deur politieke maatreëls bevorder is. So het die president self voorstelle gemaak oor hoe die Amerikaanse ekonomie se mededingendheid op internasionale vlak verbeter sou kon word. Daarnaas is invoertariewe vir goedere uit die destydse Europese Ekonomiese Gemeenskap verlaag, stakings en staalprysverhogings voorkom en die ekonomiese situasie van Amerikaanse boere verbeter. Tydens die presidentskap van [[John F. Kennedy]] het die [[Koue Oorlog]] sy warmste oomblikke tydens die Kubaanse krisis beleef waarin 'n [[atoomoorlog]] rakelings vermy is toe die Sowjetunie onder swaar druk offensiewe kernmissiele uit Kuba teruggetrek het. === Viëtnamoorlog en studenteproteste === {{Hoofartikel|Viëtnamoorlog}} [[Lêer:My Lai massacre.jpg|duimnael|Oorlog en ontmensliking: Slagogffers van die opspraakwekkende [[My Lai-menseslagting]] in 1968. My Lai sou volgens berigte van burgerlikes ontruim en deur vyandelike troepe beset wees. Die teendeel was waar. Die bemanning van 'n helikopter het ingegryp. Dertig jaar later is hulle as helde vereer<ref>{{en}} [https://www.npr.org/2018/03/16/594364462/my-lai-massacre-of-1968-continues-to-resonate-in-america ''NPR, 16 Maart 2018: 50 Years On, My Lai Massacre Remains A Gaping Wound. Besoek op 15 Julie 2020'']</ref>]] [[Lêer:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|duimnael|[[Buzz Aldrin]] poseer op die maan op 21 Julie 1969]] President Johnson was net soos sy voorgangers daarvan oortuig dat die uitbreiding van die kommunistiese ideologie slegs deur militêre druk ingedam kon word. Toe in Augustus 1967 twee Amerikaanse oorlogskepe deur Noord-Viëtnamese torpedobote aangeval is (die presiese omstandighede van dié voorval is tot vandag toe onbekend), het Johnson die bevel gegee om Noord-Viëtnamese vlootbasisse te bombardeer. Met die sogenaamde Golf van Tonkin-resolusie het die Amerikaanse Kongres kort daarna 'n blanko-tjek vir enige militêre optrede teen Noord-Viëtnam aan Johnson oorhandig. Dié besluit, wat as hoogtepunt van die sogenaamde imperiale presidentskap met onbeperkte bevoegdhede vir die staatshoof beskou word, het fatale gevolge vir die Amerikaanse beleid teenoor Viëtnam ingehou. Johnson het nou self oor die Verenigde State se militêre optrede besluit en min belang daarin gestel om die publiek oor die skaal van oorlogvoering in te lig. Die aantal Amerikaanse soldate in Viëtnam is van slegs 23&nbsp;000 in 1964 verhoog tot 475&nbsp;000 in laat 1967. Maar nòg grootskaalse offensiewe operasies nòg die mees gevorderde wapentegnologie kon die Noord-Viëtnamese weerstand verbreek, ongeag alle optimistiese verslaggewing van Amerikaanse militêre bevelhebbers. Parallel met die burgerregtebeweging het Amerikaanse studente vanaf die vroeë 1960's protes aangeteken teen die heersende politieke klimaat wat deur die Koue Oorlog met die Sowjetunie, die oorlogvoering in Viëtnam en modernisties-tegnokratiese strominge oorheers is. Hierdie protesbeweging het sy voorbeeld in die strategie van burgerlike ongehoorsaamheid gevind wat deur [[Mahatma Gandhi]] en [[Martin Luther King jr.]] gevolg is. Nadat in 1967 besluit is om studente nie langer van nasionale diensplig vry te stel nie, het die veldtog in Oktober van dié jaar 'n eerste groot hoogtepunt bereik toe meer as 100&nbsp;000 mense voor die Pentagon betoog het.<ref>{{de}} Peter Lösche en Anja Ostermann (reds.): ''Länderbericht USA. Geschichte • Politik • Wirtschaft • Gesellschaft • Kultur''. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2008, bl. 81</ref> Die grootste studente-organisasie binne die breë protesbeweging was die ''Students for a Democratic Society (SDS)'' met 'n ledetal van meer as 100&nbsp;000 in die laat sestigerjare. Hul politieke aksies, soos die openbare verbranding van oproepe tot diensplig en die organisasie van betogings ten gunste van Noord-Viëtnam en Derde Wêreldlande se politieke doelwitte, is deur televisie-kanale gebeeldsaai en het die aandag van miljoene Amerikaners getrek, net soos daaglikse verslae oor die stygende aantal gesneuweldes wie se liggame terug na die VSA vervoer is. Tot en met 1969 het omstreeks 23&nbsp;000 Amerikaanse soldate in Viëtnam gesneuwel. Terwyl president Johnson die publiek verseker het dat 'n militêre oorwinning oor die korttermyn behaal sou kon word, het die werklike gebeure sy geloofwaardigheid ondermyn. Gedurende hul sogenaamde Tet-offensief het kommunistiese magte op 30 Januarie 1968 die Suid-Viëtnamese hoofstad Saigon binnegedring en net voor die Amerikaanse ambassade te staan gekom. Die Amerikaanse regering het vervolgens ingestem om in Parys regstreeks met Noord-Viëtnam te onderhandel. In Maart 1968 het president Johnson aangekondig dat Amerikaanse lugaanvalle op Noord-Viëtnamese teikens gestaak sou word en dat hy nie vir 'n verdere ampstermyn kandidaat sou staan nie. === Maatskaplike en ekonomiese krisis in die 1970's === [[Lêer:Mao Zedong, Zhang Yufeng et Richard Nixon.jpg|duimnael|[[Richard Nixon]] ontmoet [[Mao Zedong]] in 1972]] In die sewentigerjare het die VSA gebuk gegaan onder moeilike ekonomiese omstandighede wat deur 'n ongewone kombinasie van ekonomiese stilstand en versnelde inflasie, 'n verskynsel waarna as "stagflasie" verwys is. Openbare vertroue in politiek is in 1974 deur die [[Watergate-skandaal]] en die bedanking van president [[Richard Nixon]] geknou – die eerste – en tot nou toe enigste – ampsneerlegging van 'n president in die geskiedenis van die Verenigde State, terwyl die internasionale politieke toneel deur die opkoms van internasionale terrorisme oorheers is. Nixon se opvolger [[Gerald Ford]] kon geen naam vir homself maak nie en in 1976 word Jimmy Carter tot president verkies. Die VSA het 'n toenemede gebrek aan selfvertroue ervaar tydens die Ford en Carter jare en die ''Misery-indeks'', 'n aanduier van die ekonomiese toestand, het dié indruk beklemtoon. Kritici van die VSA het hierdie tydperk gesien as 'n teken dat die VSA tanend was, met haar belange en ideale verlore. In 1980 word daar 'n oud-[[Hollywood]]akteur en Goewerneur van [[Kalifornië]], [[Ronald Reagan]] tot president verkies. === Rol as supermoondheid, 1980–1988 === [[Lêer:President Reagan and Prime Minister Margaret Thatcher at Camp David 1986.jpg|duimnael|[[Margaret Thatcher]] en [[Ronald Reagan]] in 1986]] President Reagan het aan die Amerikaanse volk sy selfvertroue terugbesorg. Die president, deur sy teenstanders as 'n ''Cowboy'' voorgehou, het oor 'n ongetemperde [[optimisme]] en vertroue in die VSA beskik, wat hy as 'n helderskynende stad op 'n heuweltop voorgehou het. Na 'n stadige begin het die ekonomie sterk herstel danksy Reagan se belastingmaatreëls. Aan die negatiewe kant van sy beleid was wel die begrotingstekort wat tot rekordhoogtes gestyg het. In die buitelandse politiek was Reagan kragdadig en, volgens sy kritici, roekeloos. Hy was 'n stoere anti-kommunis en het nie teruggedeins om harde taal teenoor die Sowjetunie te gebruik nie. Ook het hy die wapenwedloop versnel om sodoende die Sowjetunie finansieel uit te put. Saam met sy geesgenoot en goeie vriendin [[Margaret Thatcher]], die premier van die [[Verenigde Koninkryk]], het hy in gesprek getree met die Sowjetleier [[Michail Gorbatsjof]], wat in 1985 aan bewind gekom het. Toe die Sowjetunie uiteindelik val en die Oosblok bevry word, groei die welvaart van die Verenigde State tot ongekende hoogtes, net soos sy skuldlas en internasionale verpligtinge. Sosiale veranderinge volg hierop, alhoewel langsamer as in die sestigerjare, terwyl die ''baby boomers'' die rewolusie voltooi. === Geskiedenis sedert 1988 === [[Lêer:F-117 Night hawk.jpg|duimnael|'n [[Lockheed F-117 Nighthawk]] van die [[Amerikaanse Lugmag]], soortgelyk aan dié tydens die Eerste Golf-oorlog ontplooi]] Ná die verbrokkeling van die Sowjetunie se magsgreep was die Verenigde State van hul grootste vyand ontslae. Die nuwe tydperk wat aangebreek het, kan as 'n nuwe hoogtepunt in die Pax Americana gesien word. Reagan se opvolger, [[George H. W. Bush]], word gekonfronteer met 'n inval in [[Koeweit]] deur [[Saddam Hussein]] uit Irak; die begin van die Golfoorlog van 1990–1991. In 1991 vind die Amerikaansgeleide ''Operasie Desert Storm'' plaas, wat Irak uit Koeweit verdryf. In 1992 het die Demokratiese presidentskandidaat [[Bill Clinton]] die verkiesing gewen. Met sy leuse ''It's the economy, stupid'' slaag hy, met die histories laagste stempersentasie vir 'n wenkandidaat, naamlik 43%, om president van die Verenigde State te word. Onder sy bewind sit die VSA-ekononomie die hoë groei voort wat in die Reagan-era begin het. Ook die Europese ekonomie doen mee in hierdie groei. Irak hou Clinton dikwels besig, en die konflikte in die Balkan en [[Somalië]] vereis die ontplooiing van Amerikaanse troepe. Die betrokkenheid in die Balkan word veral buite die [[Verenigde Nasies]] gereël, by name deur [[NAVO]]. Die ''Dayton-vredesooreenkoms'' bring 'n einde aan die konflik in [[Bosnië-Herzegowina]], maar spoedig is die VSA en NAVO in 'n konflik gewikkel teen [[Serwië]] oor [[Kosowo]]. In 1996 wen Clinton weer die verkiesing. Sy leiersposisie het morele terugslae ondervind weens verskeie skandale wat sy bewind geteister het. In 1999 word Clinton die tweede president ooit om aan 'n afsettingsprosedure (''verdagmaking'') onderhewig te wees, nadat hy meineed sou gepleeg het in 'n saak betreffende seksuele kontak met [[Monica Lewinsky]], 'n leerlingpersoneellid in die [[Withuis]]. Clinton het egter 'n skuldigbevinding in die Senaat vrygespring. === Terreuraanvalle op 11 September 2001 === {{Hoofartikel|Aanvalle op 11 September 2001}} [[Lêer:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|duimnael|links|Die 11 September-aanval]] In 2000 wen [[George W. Bush]] die presidentskap met 'n klein kiesersmeerderheid. Vroeg in sy eerste termyn is die Verenigde State die skrik op die lyf gejaag deur die 11 September-terreuraanvalle, die ernstigste sedert die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] in 1941. Die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] in [[New York]], asook 'n deel van die [[Pentagon]] naby Washington, is verwoes deur [[Islam]]itiese terroriste in gekaapte passasierstralers. 'n Vierde straler verongeluk in [[Pennsilvanië]] kort nadat passasiers die kapers oorweldig. Die gevolg van hierdie aanval was Bush se sogenaamde "Oorlog teen terrorisme". Teen einde 2001 het die Amerikaanse leër die [[Taliban]]regering van [[Afghanistan]] met breë internasionale steun omvêrgewerp. In 2003 val die VSA Irak binne tydens die Irakoorlog. Hy is hierin gesteun deur meer as 30 lande. Die rede vir hierdie kleiner steun was die feit dat die Verenigde Nasies nie eenstemmigheid gehad het oor die inval in Irak nie, sodat baie lande onbetrokke gebly het. Na vinnige welslae deur die Amerikaanse troepe, was [[Bagdad]] onder Amerikaanse beheer. In Desember 2003 kon Amerikaanse troepe ook Saddam Hussein gevange neem. Daar breek dan in Irak 'n groeiende teenstand uit wat baie lewens geëis het. Intussen het fel internasionale kritiek oor die Amerikaanse optrede ontstaan. Nadat Irak in 2005 weer formeel aan die Irakkese oorhandig is, blyk rustigheid vir 'n wyle te heers. 'n Onderneming is gegee dat die Amerikaanse troepe in 2006 sou begin met 'n algehele onttrekking. Dit is later weer uitgestel, veral as gevolg van voorslepende sektariese geweld. In 2007 word president Bush se greep op die Iraksituasie bedreig deur die sogenaamde ''surge''. Die aantal Amerikaanse troepe in Irak is vinnig uitgebrei om sodoende die land groter stabiliteit te besorg, wat dan grotendeels verwesentlik is. === Ekonomiese krisis === [[Lêer:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|duimnael|links|[[Barack Obama]], die eerste [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaner]] wat die amp van president beklee het, lê op 20 Januarie 2009 die ampseed af, beheer deur Hoofregter John G. Roberts Jr by die Capitol]] [[Lêer:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|duimnael|Hoofsetel van Lehman Brothers]] Aan die einde van die Bush-era beleef die wêreldekonomie 'n skerp insinking, en diep resessie word 'n realiteit. In die Verenigde State is rekordhoeveelhede geld gespandeer om die ekonomie te stimuleer. In 2008, tydens hierdie ekonomies woelige tyd, word in die presidentsverkiesing vir die eerste maal 'n Afro-Amerikaner as president verkies, senator [[Barack Obama]]. By hierdie verkiesing behaal sy partygenote van die Demokratiese Party ook oorwinnings in die Kongres en in plaaslike verkiesings. Aanvanklik geniet Obama breë steun in beide die binne- as buiteland. Gaandeweg neem sy populariteit in 2009 egter radikaal af, deels weens die aanneem van 'n wet in die Kongres wat die Amerikaanse sorgstelsel hervorm, asook die steeds gedyende rekorduitgawes en nasionale skuldlas. Hierdie tanende gewildheid is onderstreep deur enkele verkiesingsnederlae van die Demokrate in distrikte waar hulle gewoonlik 'n groot meerderheid sou behaal. Daar ontstaan 'n konserwatiewe protesstroming wat as die ''tee-party beweging'' bekend geword het. Ook onder onafhanklike kiesers het sy populariteit afgeneem. Obama se presidentskap is internasionaal gekenmerk deur 'n meer gematigde beleid jeens tradisioneel onvriendskaplike lande soos [[Rusland]] en [[Iran]], benewens 'n toenadering tot Islamitiese lande en groepe, terwyl daar egter 'n ongenaakbare houding teenoor bondgenote gehandhaaf word. == Politiek == [[Lêer:Capitol Building Full View.jpg|duimnael|Die Kapitool is die setel van die Kongres]] [[Lêer:WhiteHouseSouthFacade.JPG|duimnael|links|Die Withuis is die setel van die President]] [[Lêer:111th US Senate class photo.jpg|duimnael|Die Kongres se senaat]] [[Lêer:Donald Trump official portrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Donald Trump]] dien sedert 20 Januarie 2025 as die 47ste president van die VSA]] [[Lêer:Obama Health Care Speech to Joint Session of Congress.jpg|duimnael|Die Kongres se Huis van Verteenwoordigers]] Die Verenigde State van Amerika is 'n grondwetgebaseerde federale republiek met 'n sterk demokratiese tradisie. Elke vier jaar word daar 'n presidentsverkiesing gehou. Die president van die Verenigde State word nie direk nie, maar wel deur stapsgewyse verkiesings aangewys. Dit behels die volgende proses: * Eerstens word voorverkiesings gehou, waarby die presidensiële kandidate van elke party aangewys moet word (daar is slegs twee partye van betekenis: die Republikeine en die Demokrate). * By die eintlike verkiesings word die stemme per staat getel. Elke staat beskik oor 'n getal kiesers in die kieskollege wat op die inwonertal gebaseer is. Wie in 'n staat die meeste stemme verwerf, verkry in beginsel ook al die kiesers van die staat; die beginsel van die distriktestelsel. Wie oor die meeste kiesers beskik, wen die verkiesing en word president. Kiesers kan egter ook aanstellings newens die president bepaal. In 1988 het 'n Demokratiese kieser byvoorbeeld nie vir Michael Dukakis, die amptelike kandidaat, gestem nie, maar wel vir Lloyd Bentsen, die kandidaat vir vise-president. In 1876, 1888 en 2000 het die kandidaat met die meeste stemme wel nié oor die grootste getal kiesers beskik nie. 'n Verkose president kan tot twee termyne dien (agt jaar). Die presidensiële kandidate kies reeds voor die verkiesing hul onderskeie ''running mates'' uit, wat as adjunkpresident beoog word. Die huidige president van die Verenigde State van Amerika is [[Donald Trump]]. Hy is op 20 Januarie 2025 ingehuldig. Die Kongres (''US Congress'') is die volksverteenwoordiging en bestaan uit die Senaat en die Huis van Verteenwoordigers. == Kultuur == [[Lêer:Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg|duimnael|Die [[Hollywood]]-kenteken op die Hollywood-heuwels word beskou as 'n simbool van die Amerikaanse rolprentbedryf, een van die oudste in die wêreld]] [[Lêer:Coca-Cola Glas mit Eis.jpg|duimnael|Coca-Cola word as kulturele uitvoer van die VSA beskou]] Hoewel algemeen beskou as verskillend van die Europese kultuur moet die Amerikaanse kultuur beskou word as behorende tot die Westerse beskawing, net soos die dominante kulture van ander immigrasielande soos Kanada, Australië en Nieu-Seeland. Die kulturele erfenis van die verskillende groepe setlaars is gewoonlik nog duidelik herkenbaar in dit wat Europeërs en Latyns-Amerikaners nou as "tipies Amerikaans" of "Anglo-Amerikaans" erken, al is dit wel omgeskakel. Dit blyk byvoorbeeld uit die vele vorme van die [[Christendom]] wat in die Verenigde State van Amerika beoefen word: die teologiese grondslae is dikwels herkenbaar in Engels, maar die [[Anglikaanse Kerk]] het met weinig van hierdie genootskappe nog 'n band. Die Afro-Amerikaanse kultuur het veral in musiek en vermaak sy stempel op die Amerikaanse erfenis afgedruk. Die kulturele indrukke wat deur die oorspronklike inwoners, die Indiane, agtergelaat is, het later vergete en verwaarloos geraak. Vandag kom slegs in topografiese name nog ou Indiaanse woorde voor. Die Amerikaanse kultuur het 'n groot invloed op die res van die wêreld, veral die Westerse wêreld, nie net deur TV en film nie, maar ook via literatuur en lewenstyl. Jeans, T-hemde en bofbalpette is almal van Amerikaanse oorsprong. Popmusiek uit die VSA word oor die hele wêreld gehoor; dit is grotendeels gebaseer op musiekvorme van country en western, blues en jazz. Heelwat groot musici en belangrike orkeste in die Westerse klassieke musiek is of was in die VSA gevestig. Daar is wêreldwyd herkenbare ikone van die Amerikaanse populêre kultuur: [[Walt Disney]], [[John Wayne]], [[Elvis Presley]] en [[Marilyn Monroe]]. Onlangse voorbeelde is [[Madonna]] en [[Michael Jackson]]. New York word gesien as 'n sentrum van opera en instrumentale musiek en het die befaamde Broadway-teaterdistrik waar onder andere vele musiekblyspele te sien is. New York en [[San Francisco]] is die wêreldwye leiers in grafiese ontwerp en New York en [[Los Angeles]] kompeteer met die Europese modesentra van [[Londen]], [[Parys]] en [[Milaan]] in die modebedryf. Amerikaanse rolprente (hoofsaaklik in [[Hollywood]] geskiet) en televisieprogramme is in groot dele van die wêreld te sien. Filmindustrieë in ander wêrelddele verbind hulself aan Hollywood deur 'n klankverwante naam aan te neem, soos [[Bollywood]] in [[Moembaai]] en [[Nollywood]] in [[Nigerië]]. Amerikaanse kitskos[[restaurant]]e, waarvoor daar graag "franchises" toegestaan word, het wêreldwyd soos paddastoele opgeskiet. Hierby moet opgemerk word dat Amerikaanse kapitaalintensiewe kultuurprodukte, via sterk mediablootstelling, die voordeel van 'n enorme binnelandse mark geniet in vergelyking met ander wêrelddele. Hulle kan dus, indien hulle in Amerika suksesvol was, vir mededingende pryse wêreldwyd versprei word. == Demografie == [[Lêer:American Ancestrial Plurality (2010).png|duimnael|Etnografiese kaart van die Verenigde State van Amerika volgens die Sensus van 2010]] Die Verenigde State se Sensusburo het die VSA se bevolking in April 2020 op 331,4 miljoen beraam.Die vyf volkrykste deelstate was Kalifornië (39,5 miljoen), Texas (29,1 miljoen), Florida (21,5 miljoen), New York (20,2 miljoen) en Pennsilvanië (13,0 miljoen).<ref name="Sensus2020" /> Volgens die sensus van 2000 was daar 281,4 miljoen Amerikaners, waarvan 75,1 persent Blankes, 12,5 persent ''Hispanics'' (mense van Latyns-Amerikaanse afkoms), 12,3 persent Swartes, 0,9 persent Indiane, Inoeït en Aleoete, en 8 persent van ander afkoms. Die meeste Blankes is van Duitse, Ierse en Britse afkoms. Volgens die sensus van 2010 is die Amerikaanse bevolking op 308,7 miljoen beraam – 'n styging van 9,7 persent teenoor 2000.<ref>{{en}} [https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html ''United States Census Bureau: Decennial Census By Decade. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref> In 2020 was daar 7,6 miljoen Joodse Amerikaners, of 2,4% van die bevolking, wat op diverse wyses by die data ingesluit word.<ref>{{en}} Ron Kampeas, [https://www.jta.org/2020/04/08/united-states/a-census-question-poses-a-dilemma-for-american-jews-are-you-white-and-if-so-what-are-your-origins A census question poses a dilemma for American Jews — are you white, and if so, what are your ‘origins’?], Jewish Telegraphic Agency, 8 April 2020</ref> Die jaarlikse bevolkingsgroei van 0,8 persent is tans hoër as dié van die [[Europese Unie]] met 0,16 persent. In 2006 het 1,27 miljoen wettige immigrante (veral uit Meksiko, China, [[Indië]] en die Filippyne) 'n verblyfpermit gekry, en die VSA is tans die enigste nywerheidsland waar daar ook in die toekoms 'n aansienlike bevolkingsaanwas verwag word. Volgens die Sensusburo was in 2001 50,9 miljoene Amerikaners Rooms-Katolieke, 33,8 miljoen Baptiste, 2,8 miljoen [[Mormone]], 72,0 lede van ander Christelike kerke en groeperings, 2,8 miljoen [[Judaïsme|Judaïste]], 1,1 miljoen [[Moslem]]s, 0,8 miljoen [[Hindoeïsme|Hindoes]], 3 miljoen aanhangers van ander religieë en godsdienste, en 11,2 miljoen het geen inligting verstrek nie. In 2020 is 'n nuwe sensus gehou.<ref>{{en}} [https://www.usa.gov/statistics ''USA.gov: Data and Statistics about the U.S. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref><ref>{{en}} [https://www.census.gov/ ''United States Census Bureau – The 2020 Census is Happening Now. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref> Volgens dié sensus beloop die totale Amerikaanse bevolking 331&nbsp;449&nbsp;281, 'n toename van 7,4%, die naaslaagste groeikoers in die Amerikaanse geskiedenis.<ref name="Sensus2020" /> == Ekonomie == === Algemene oorsig === [[Lêer:NYC NYSE (2).jpg|duimnael|Die New Yorkse Effektebeurs (''New York Stock Exchange, NYSE'') in Wall Street]] Die Verenigde State se status as die magtigste ekonomie ter wêreld (wat 'n vyfde van die wêreldinkomste verteenwordig) is gegrond op die groot oppervlakte van die land, sy rykdom aan grondstowwe, die groot binnelandse mark met meer as 300 miljoen verbruikers en 'n ekonomiese stelsel wat op die beginsels van private besit en inisiatief asook vrye handel baseer. Die VSA se bruto geografiese produk (BGP) het in 2006 VSA-$ 13&nbsp;195 miljard beloop.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/UsaVereinigteStaaten/Wirtschaft.html |title=Verenigde State – Ekonomie |publisher=Duitse Departement van Buitelandse Sake |accessdate=4 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004234746/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/UsaVereinigteStaaten/Wirtschaft.html |archive-date= 4 Oktober 2006 |url-status=dead }}</ref> Die tersiêre of dienstesektor se bydrae tot die BGP het in 2006 sowat 79 persent beloop, dié van die nywerheidsektor 20 persent en dié van die landbou 1 persent. Die ekonomie van die Verenigde State word oor die algemeen gekenmerk deur konstante groei, lae werkloosheid en inflasie, 'n groot begrotingstekort en vinnige vooruitgang in tegnologie. Sy ekonomie word beskou as die belangrikste in die wêreld. Verskeie ander lande se geldeenhede is gekoppel aan die [[Amerikaanse dollar|dollar]], of gebruik dit as geldeenheid. Die V.S. [[effektebeurs]] word beskou as 'n aanduiding van die wêreldekonomie. Die land het ryk [[mineraal|minerale]] hulpbronne, met heelwat [[goud]], [[ruolie]], [[steenkool]] en [[uraan]]. In [[landbou]] is die V.S.A. een van die vernaamste verskaffers van [[mielie]]s, [[koring]], [[suiker]] en [[tabak]]. Die VSA vervaardig [[motor]]s, [[vliegtuig|vliegtuie]] en [[elektronika]]. Die grootste sektor is die dienssektor waarin omtrent 'n driekwart van die V.S. se inwoners werk. Die grootste handelsvennoot van die Verenigde State is sy noordelike buurstaat Kanada. Ander belangrike handelsvennote is Meksiko, die Europese Unie en ander industriële lande in Asië, soos Japan, Indië, [[Suid-Korea]] en die Volksrepubliek China. Die Verenigde State se buitelandse handel word deur 'n chroniese handelstekort gekenmerk. In 2006 het die VSA goedere ter waarde van VSA-$ 1&nbsp;037 miljard uitgevoer, terwyl die invoere $ 1&nbsp;919 miljard beloop het. Die hoofsaaklike uitvoere is motorvoertuie en -onderdele (14 persent), mineraliese brandstowwe (12 persent), rekenaars en rekenaarkomponente (8 persent), masjiene (6 persent), telekommunikasie-toerusting (3 persent), chemiese produkte (3 persent) en oudiovisuele tegnologie (3 persent). === Invloed op die wêreldekonomie === [[Lêer:Territorial waters - United States.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van die Verenigde State en sy oorsese gebiede]] Die Verenigde State is verreweg die grootste ekonomie en ook die grootste invoerder ter wêreld – 14 persent van alle produkte, wat wêreldwyd verhandel word, word na die VSA uitgevoer. Deskundiges verskil oor die land se rol in die huidige wêreldekonomie. Terwyl die land in die 1990's die langste ekonomiese groeifase in sy geskiedenis ervaar het en in die vroeë 21ste eeu steeds die tweede grootste binnemark na die Europese Unie vorm asook 'n kwart van die wêreld se totale produksie oplewer, verwys kritici na die groot handelstekort wat onder meer deur stygende loonkoste en die Amerikaanse nywerheidsektor se laer mededingendheid op internasionale markte veroorsaak word. In 2018 het die handelstekort met $621 miljard die hoogste vlak in tien jaar bereik. Gaandeweg het die land ook sy rol as tegnologiese leier kwytgeraak en word hoëtegnologieprodukte soos rekenaars al lank in die buiteland vervaardig. {| |----- bgcolor=#DDDDDD ! &nbsp;Land&nbsp; ! BBP in 2007 in miljarde VSA-$ ! BBP in 2018<ref>{{de}} [https://de.statista.com/statistik/daten/studie/157841/umfrage/ranking-der-20-laender-mit-dem-groessten-bruttoinlandsprodukt/ Statista.com: Die 20 Länder mit dem größten Bruttoinlandsprodukt (BIP) im Jahr 2018 (in Milliarden US-Dollar). Besoek op 25 Junie 2020]</ref> |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Verenigde State || 13&nbsp;808 || 20&nbsp;580 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Japan || 4&nbsp;382 || 4&nbsp;972 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;VR China || 3&nbsp;380 || 13&nbsp;368 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Duitsland || 3&nbsp;321 || 3&nbsp;951 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Verenigde Koninkryk || 2&nbsp;804 || 2&nbsp;829 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Frankryk || 2&nbsp;594 || 2&nbsp;780 |} === Ekonomiese krisis === In Oktober 2011 was 9 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos<ref>{{en}} [http://www.washingtonpost.com/business?wpisrc=al_comboNE ''The Washington Post with Bloomberg: Sluggish job growth continues'', 4 November 2011]</ref> – ondanks die feit dat die Amerikaanse ekonomie sy groeikoers ná die finansiële krisis van 2008/09 hervat het. Terwyl Amerikaanse politici veral die Volksrepubliek China daarvan beskuldig dat dit sy geldeenheid, die renminbi, onderwaardeer, word dit duidelik dat die VSA op baie terreine nie meer met ander nywerheidslande kan meeding nie. Die agteruitgang van die Amerikaanse motornywerheid is simptomaties van hierdie ontwikkeling. Deskundiges wys daarop dat die land meer in sy infrastruktuur en onderwysstelsel moet belê.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/debatte/kommentare/article10199167/Die-USA-muessen-ihre-Wirtschaft-reformieren.html?wtmc=RSS.Debatte.Kommentare ''www.welt.de: Die USA müssen ihre Wirtschaft reformieren, 5 Oktober 2010'']</ref> === Nywerheidsektor === In 2019 het die industriële sektor waardegewys 18,2 persent van alle nywerheidsgoedere, wat wêreldwyd vevaardig is, opgelewer. Die Verenigde State beskik sodoende oor die grootste nywerheidsektor op aarde. Ná dekades van agteruitgang en krimpende produksiesyfers het die industriële sektor in 2017 vir die eerste keer begin stabiliseer. Industriële groei bly een van die sentrale doelwitte van die Trump-administrasie. Die inheemse nywerheidsektor word deur 'n hele reeks maatreëls bevorder, waaronder belastingverlagings, uitgebreide waardevermindering vir ondernemings (wat gelykstaan aan bykomende belastingbesparende effekte), beleggingstoelaes, 'n verhoging van invoertariewe, 'n offensiewe handelsbeleid om vir Amerikaanse ondernemings toegang tot buitelandse markte te verseker, en voorkeurbehandeling van inheemse onderneming ten opsigte van openbare projekte. Die bruto beleggings van alle ondernemings in die S&P 500-indeks van die VSA se top 500 genoteerde aandele het in die derde kwartaal van 2019 slegs met 0,8 persent of 1,38 miljard gestyg teenoor die vorige kwartaal. Sonde die beleggings wat deur slegs twee multinasionale ondernemings, Amazon en Apple, gemaak is (hul beleggings het met $1,9 miljard toegeneem), sou die balans vir die derde kwartaal negatief gewees het. S&P 500-ondernemings uit die nywerheidsektor het hulle beleggings met tien persent verminder, maatskappye uit die finansiële sektor met agt persent. Ondernemings uit die telekommunikasiebedryf was 'n uitsondering – hul beleggings was 4,5 persent hoër. Hierdie toename weerspieël die tegnologiese verandering in die bedryf – die oorgang tot en uitbou van 5G-netwerke.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/usa/wirtschaftsausblick-usa-204708 |title=Wirtschaftsausblick – USA. |publisher=Germany Trade and Invest (GTAI) |author=Lennart Classen |date=18 Desember 2019 |accessdate=20 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720052558/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/usa/wirtschaftsausblick-usa-204708 |archive-date=20 Julie 2020 |url-status=dead }}</ref> === Herindustrialisering === [[Lêer:Above Gotham.jpg|duimnael|links|[[New York]], die finansiële sentrum van die Verenigde State van Amerika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |title=The Global Financial Centres Index 18 |date=September 2015 |accessdate=27 Februarie 2017 |publisher=Long Finance |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227131528/http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |archive-date=27 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]] [[Lêer:FTAs with the United States.svg|duimnael|400px|Lande wat met die Verenigde State van Amerika vryhandelsverdrae gesluit het: {{sleutel|#000|Verenigde State van Amerika}} {{sleutel|#393|Vryhandelsverdrae}}]] In 2012 het die Internasionale Energieagentskap 'n studie gepubliseer waarvolgens die Verenigde State, tans nog een van die wêreld se grootste energie-invoerders, in die nabye toekoms tot een van die grootste uitvoerders van [[ru-olie]] en [[aardgas]] sal kan ontwikkel. Nuwe boortegnologieë sal die ontginning van olie- en gasreserwes moontlik maak wat tot dusver as nie-konvensioneel geklassifiseer is, soos dié wat in [[skalie]] voorkom. Laer energiepryse – in 2012 het gaspryse in die VSA net 'n vyfde van dié in Europa en 'n agtste van dié in Asië beloop – sal die land meer aantreklik vir energie-intensiewe bedrywe maak sodat die VSA moontlik op die drempel van 'n nuwe ekonomiese groeifase en herindustrialisering staan.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/wirtschaft/article110968371/In-den-USA-beginnt-eine-Aera-der-billigen-Energie.html?icid=maing-grid7%7Cgermany-alice%7Cdl1%7Csec3_lnk1%26pLid%3D136707 ''In den USA beginnt eine Ära der billigen Energie''. In: ''Die Welt Online'', 12 November 2012]</ref> In die ooste van die VSA het innovatiewe nywerheidsones begin ontwikkel wat op hoëtegnologie steun soos die ''Route 128 Corridor'' wat – danksy die invloed van die Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge vanaf die middel van die 1970's langs die Route 128-snelweg oos van Boston gegroei het. Hier word veral sagteware en biotegnologieprodukte ontwikkel. Naby Washington, DC het anderkant die Potomacrivier in Noord-Virginië die sogenaamde ''Dulles Technology Corridor'' rondom kommunikasiereuse soos MCI en America Online (AOL) ontwikkel. Hier is baie van meer as 12&nbsp;000 hoëtegnologie-ondernemings in die metropolitaanse gebied van die Amerikaanse hoofstad saamgetrek. Veral ondernemings wat hulle op die ontwikkeling van databanke en kommunikasienetwerke toespits, kon hier danksy die ekonomiese invloed van die Amerikaanse Departement van Verdediging floreer. In die uiterste suide strek die ''Florida High Tech Corridor'', wat rondom die Universiteit van Suid-Florida en die Universiteit van Sentraal-Florida gegroei het, vanaf Tampabaai in die weste oor die metropolitaanse gebied van Orlando tot by die sogenaamde ''Space Coast'' aan die deelstaat se Atlantiese kus. Hier is meer as 4&nbsp;000 ondernemings uit die ruimte- en lugvaartbedryf saamgetrek. === Landbou === Al dra die landbousektor minder as een persent tot die bruto binnelandse produk by, is produsente van soja, mielies, graan, kaas, eiers en melk net soos boere, wat op hoender-, vark- en beesteelt fokus, goed georganiseer en sodoende in staat om aktief by politieke besluitnemingsprosesse betrokke te wees. Amerikaanse boerderye is hoogs doeltreffend, waarby die meeste plase as grootskaalse boerderye bewerk of besit word en deur 'n hoë graad van industrialisering gekenmerk word, maar gelyktydig met die uitdagings van oorproduksie gekonfronteer word. Die verhoging van landbou-uitvoere staan derhalwe boaan die agenda van die Amerikaanse regering se handelsbeleid, onder meer in onderhandelinge met die Europese Unie. Organiese landbou verteenwoordig 'n potensiaal vir toekomstige groei.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 ''Germany Trade & Invest (GTAI), 8 Maart 2019: Wirtschaftsstruktur USA. Besoek op 25 Junie 2020''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625231215/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 |date=25 Junie 2020 }}</ref> === Federale en deelstaatvlak === [[Lêer:Fourth Ward, Charlotte, NC, USA - panoramio.jpg|duimnael|[[Charlotte, Noord-Carolina|Charlotte]], die grootste nedersetting in Noord-Carolina, het tot die VSA se tweede belangrikste finansiële sentrum ná New York ontwikkel]] Die Verenigde State se federale struktuur vind sy uitdrukking ook in die ekonomiese en sosiale beleid wat deur elke deelstaatregering onafhanklik van die regering in Washington, DC en ander deelstate vasgelê word. So is daar mededinging tussen die vyftig deelstate op basis van plaaslike potensiale soos klimaat, natuurlike hulpbronne, landbougrond, toeriste-antreklikhede of toegang tot waterweë en oseane. Van belang vir kennisgebaseerde bedrywe is die aanwesigheid van eersterangse akademiese en navorsingsinstellings sowel as die beskikbaarheid van aansporings vir beleggings soos lenings teen lae rentekoerse, 'n aangename werkatmosfeer en 'n hoë lewensgehalte vir hoogs gekwalifiseerde personeel, wat wêreldwyd aangewerf word. Die ekonomies kragtigste deelstate se bruto binnelandse produk is groter as dié van groot nywerheidslande. Kalifornië se BBP is, ondanks sy kleiner bevolking, met $2,9 biljoen groter as die Verenigde Koninkryk s'n ($2,8 biljoen). Texas, wat die tweede kragtigste ekonomie het, het 'n BBP wat met $1,8 biljoen effens hoër is as dié van Kanada. Die deelstaat New York se BBP is met $1,6 biljoen so groot soos dié van Suid-Korea. {| class="wikitable" ! Deelstate !! Aandeel aan die nasionale BBP in 2017 in % !! Per capita-BBP in 2017 (in $) !! Bevolking in 2018 (in miljoene) |- | VSA || 100,0 || 59.418 || 328,1 |- | Kalifornië || 14,4 || 65.160 || 39,6 |- | Texas || 8,4 || 57.077 || 28,7 |- | New York || 8,2 || 71.252 || 19,5 |- | Florida || 5,0 || 42.085 || 21,3 |- | Illinois || 4,2 || 58.217 || 12,7 |- | Pennsilvanië || 3,9 || 54.725 || 12,8 |- | Ohio || 3,3 || 50.666 || 11,7 |- | New Jersey || 3,1 || 60.684 || 8,9 |- | Georgia || 2,9 || 48.979 || 10,5 |- | Noord-Carolina || 2,8 || 47.142 || 10,4 |} <small>Bronne: ''U.S. Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis; U.S. Census Bureau;'' [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 ''gtai.de: Wirtschaftsstruktur – USA'']</small> == Sport == [[Lêer:Austria vs. USA 2013-11-19 (003).jpg|duimnael|Die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan]] in 2013]] [[Lêer:USA Rugby Sevens Team 2014.jpg|duimnael|Die Verenigde State se nasionale sewesrugbyspan in 2014]] [[Lêer:USA Squad Photo 2017.jpg|duimnael|Die [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] in 2017]] [[Lêer:Ims aerial.jpg|duimnael|[[Indianapolis Motor Speedway]], waar die [[Verenigde State Grand Prix]] plaasgevind het tot en met 2007. Sedert 2012 word die Verenigde State Grand Prix by [[Circuit of the Americas]] in [[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]] aangebied]] [[Bofbal]]<ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.de/books?id=uGiD4LrT6coC&pg=PA104&vq=pastime&dq=national+pastime&redir_esc=y&hl=de#v=onepage&q=pastime&f=false |title=Regulating the National Pastime: Baseball and Antitrust |accessdate=20 Januarie 2021 |quote=Baseball justified its privileged legal status by citing the special nature and cultural significance of America's national pastime. |first=Jerold J. |last=Duquette |isbn=0-275-96535-X |year=1999 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=104 }}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.de/books?id=e6RfXqIcY3kC&pg=PA140&lpg=PA140&dq=#v=onepage&q&f=false |title=Baseball/literature/culture: Essays, 1995–2001 |first=Myles |last=Schrag |accessdate=20 Januarie 2021 |year=2003 |isbn=0-7864-1643-2 |page=Chp.13 p.140 |editor=Peter Carino |chapter=Baseball as National Pastime Revisted: And a Little Town Shall Lead Them |publisher=McFarland & Company |quote=Tradition – that quality so instrumental in elevating baseball to its century-old status as national pastime— has become less important}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Gmelch|first=George |date=1 Januarie 2006 |title= Baseball Without Borders: The International Pastime|page=308|accessdate=20 Januarie 2021 |url=https://books.google.de/books?id=Y7tqTcVaawwC&pg=PA308&lpg=PA308&dq=venezuela+national+pastime&source=bl&ots=HUxzQJ78KE&sig=aeegslVKJoevPJ_edAAe_eZPEMg&hl=en&sa=X&ei=uGK9U5LKIY707AakyIGACg&redir_esc=y#v=onepage&q=venezuela%20national%20pastime&f=false}}</ref> en [[Amerikaanse voetbal]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/10354114/harris-poll-nfl-most-popular-mlb-2nd |title=NFL most popular for 30th year in row |publisher=ESPN |author=Darren Rovell |date=26 Januarie 2014 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> word as nasionale [[sport]]soorte van die Verenigde State beskou en geniet die grootste aandag. Die National Football League (NFL) het die hoogste gemiddelde bywoning van enige sportliga in die wêreld en die Super Bowl word wêreldwyd deur miljoene gekyk. In bofbal is die [[Major League Baseball]] (MLB) die hoogste liga. [[Basketbal]] en [[yshokkie]] is die land se volgende twee voorste professionele spansporte, met die [[National Basketball Association]] (NBA) en die [[National Hockey League]] (NHL) as hoogste ligas. Hierdie vier groot sportsoorte, wanneer hulle professioneel gespeel word, beslaan elke jaar 'n seisoen op verskillende maar oorvleuelende tye van die jaar. [[Sokker]] het in onlangse jare baie gewild geword en die Verenigde State het die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]] gehuisves. Daar is sowat 13 miljoen mense wat gereeld sokker beoefen, wat van dié sport die derde belangrikste sportsoort maak wat beoefen word, meer nog as yshokkie en Amerikaanse voetbal. Die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan]] het tot dusver aan twaalf [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem, met hul beste prestasie tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930]] (derde plek). Aan die [[CONCACAF]] Kampioenskap & Goue-beker het die VSA 19 keer deelgeneem en die toernooi ses keer gewen (in 1991, 2002, 2005, 2007, 2013, 2017 en 2021). Die Suid-Amerikaanse [[CONMEBOL]] het die VSA vir vyf Copa Américas uitgenooi en hulle het twee keer in die vierde plek geëindig (in 1995 en 2016). Vir die FIFA se [[Sokker-Konfederasiebeker]] kon die VSA vier keer kwalifiseer en het tydens dié [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999|1999-toernooi]] as naaswenner afgesluit. Die Verenigde State se hoogste sokkerliga is die [[Major League Soccer]] (MLS) wat uit 26 Amerikaanse en 3 Kanadese spanne bestaan. In 2018 is die Verenigde State deur FIFA saam met Kanada en Meksiko as gashere vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys; dit was die vierde toernooi in Noord-Amerika en die tweede in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Vir die eerste keer het 48 spanne aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelgeneem en altesaam 104 wedstryde beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/ |title=World Cup 2026 schedule announcement live updates: Latest as FIFA selects host city for final |publisher=[[The New York Times]] |author=Dominski Michael |date=4 Februarie 2024 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> In vrouesokker vaar die Verenigde State heelwat beter en hulle is met vier titels die rekordwenner (in [[Vrouesokkerwêreldbeker 1991|1991]], [[Vrouesokkerwêreldbeker 1999|1999]], [[Vrouesokkerwêreldbeker 2015|2015]] en [[Vrouesokkerwêreldbeker 2019|2019]]); hulle het ook die toernooie in 1999 en [[Vrouesokkerwêreldbeker 2003|2003]] gehuisves. [[Rugby]] is die vinnigste groeiende sportsoort met meer as 115&nbsp;000 geregistreerde spelers en 'n bykomende 1,2 miljoen deelnemers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html |title=Will U.S. learn to love rugby? |publisher=[[CNN]] |author=Rob Hodgetts |date=4 Maart 2016 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] het tot dusver aan agt van die tien [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in [[Suid-Afrika]] asook die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in [[Frankryk]] misgeloop. Die Verenigde State word as die Amerikas se naasbeste span net ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/rankings/mru |title=World Rugby Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=20 November 2022}}</ref> en hulle ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in beide die Amerikaanse Rugbykampioenskap en die [[Stille Oseaan-nasiesbeker]] mee. In 2018 is die Major League Rugby van stapel gestuur, die hoogste rugbyliga in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/nov/17/major-league-rugby-conor-mcgregor |title=Major League Rugby nears kick-off as next attempt to make US a union power |publisher=[[The Guardian]] |author=Martin Pengelly |date=17 November 2017 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Die Verenigde State sal beide die [[Rugbywêreldbeker 2031]] en die [[Vrouerugbywêreldbeker 2033]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Die Verenigde State is meer suksesvol in vrouerugby en is onder die beste lande wêreldwyd. Die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|vrouerugbyspan]] het vir al die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer en tydens die heel eerste [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991-toernooi]] sy eerste titel ingepalm. [[Krieket]] word sedert die Britse koloniale tydperk beoefen, maar dit is nie só 'n gewilde sportsoort soos dit in die meeste van die [[Britse Statebond]]lande die geval is nie, veral weens die sterk mededinging deur bofbal. Die eerste internasionale krieketwedstryd ooit is op 24 September 1844 tussen die [[Kanadese nasionale krieketspan]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] in [[New York]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Sedert die tweede helfte van die 20ste eeu toon krieket 'n toenemende gewildheid, veral weens die groeiende bevolking van immigrante uit krieketspelende lande.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/people-places/cricket.html/?c=y&page=1 |title=Cricket, Anyone? |date=Oktober 2006 |publisher=Smithsonian |author=Simon Worrall |accessdate=16 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616195309/http://www.smithsonianmag.com/people-places/cricket.html?c=y&page=1 |archive-date=16 Junie 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20060608&content_id=1495668&vkey=news_mlb&fext=.jsp&c_id=mlb |title=Cricket, anyone? Obvious similarities make baseball, cricket sibling sports |publisher=Major League Baseball |author=Josh Chetwynd |accessdate=3 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103044556/http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20060608&content_id=1495668&vkey=news_mlb&fext=.jsp&c_id=mlb |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead}}</ref> Met die oog op die [[Krieketwêreldbeker 2007]] het die Verenigde State voorgestel dat wedstryde in die nuut opgerigte [[Sentrale Browardpark]] van [[Fort Lauderdale]], [[Florida]], beslis word, maar die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) het dié aansoek verwerp en al die wedstryde aan Karibiese lande toegeken. Die krieketstadion is in 2007 opgerig en een van twee met EDI-status in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/moosa-stadium-texas-usa-s-newest-odi-venue-a-texas-sized-dream-come-true-1313116 |title=Moosa Stadium: USA's newest ODI venue a Texas-sized dream come true |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=1 Mei 2022 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Die Verenigde State se nasionale krieketspan kon tot dusver nog nie vir 'n [[krieketwêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie en die Amerikaanse krieketbeheerliggaam is op 22 Junie 2017 om bestuurlike en finansiële redes deur die IKR opgeskort.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usaca-expelled-by-the-icc-1105349 |title=USACA expelled by the ICC |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=22 Junie 2017 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Op 24 September 2017 is die stigting van 'n nuwe beheerliggaam vir Amerikaanse krieket, [[VSA Krieket]], wat sy werk in 2018 begin het, aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-american-governing-body-branded-as-usa-cricket-1121772 |title=New American governing body branded as USA Cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=24 September 2017 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/481375 |title=USA Cricket launch brand on historic day |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=24 September 2017 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/usa-cricket-getting-closer-to-becoming-a-new-federation/articleshow/60843288.cms |title=USA Cricket getting closer to becoming a new federation |publisher=[[The Times of India]] |author=J.A.C. Gladson |date=26 September 2017 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> In Januarie 2019 het VSA Cricket die IKR se 105de lid geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/969917 |title=USA Cricket announced as the ICC's 105th member |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=8 Januarie 2019 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-formally-approved-to-rejoin-icc-as-associate-member-under-usa-cricket-1171092 |title=USA formally approved to rejoin ICC as Associate Member under USA Cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=8 Januarie 2019 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> In 2023 is die Major League Cricket vir die eerste keer beslis, die hoogste krieketliga in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/127397/crickets-american-dream-takes-flight-cricbuzzcom |title=Cricket's American dream takes flight |publisher=Cricbuzz |author=Nicholas Brookes |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Die Verenigde State het saam met Wes-Indië die [[T20I-wêreldbeker 2024]] aangebied,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> vir die Amerikaanse nasionale krieketspan was dit sy eerste [[T20I-wêreldbeker]]toernooideelname ooit en hulle kon in die tweede wedstryd die groot gunsteling [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] in die Superboulbeurt klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/5547020/2024/06/06/usa-pakistan-t20-world-cup-result/ |title=USA upsets Pakistan in T20 Cricket World Cup with stunning super over win |publisher=[[The New York Times]] |author=Joseph Bentley |date=6 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> Die span kon die Super Agt haal, waarmee hulle regstreeks vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]] gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/06/14/sport/usa-ireland-2024-t20-cricket-world-cup-spt-intl/index.html |title=USA makes history in advancing to next stage of men’s T20 Cricket World Cup after game against Ireland is abandoned |publisher=[[CNN]] |author=Ben Morse |date=14 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> In die Super Agt is die Verenigde State egter ná nederlae teen [[Proteas|Suid-Afrika]], [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/06/23/sport/usa-lose-england-t20-cricket-world-cup-spt-intl/index.html |title=USA crashes out of T20 Cricket World Cup with defeat against England, ending historic run |publisher=[[CNN]] |author=Issy Ronald |date=23 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> Tydens die 2026-toernooi is hulle in die eerste rondte uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://uk.sports.yahoo.com/news/united-states-eliminated-2026-t20-130834167.html |title=United States eliminated from 2026 T20 World Cup. USA stats, results |publisher=[[Yahoo!]] |author=Ehsan Kassim |date=18 Februarie 2026 |accessdate=24 Februarie 2026 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Verenigde State het tot dusver agt keer [[Olimpiese Spele]] gehuisves, meer as enige ander land, waarvan vier [[Olimpiese Somerspele]] en vier [[Olimpiese Winterspele]]: * die [[Olimpiese Somerspele 1904]] in [[St. Louis]], [[Olimpiese Somerspele 1932]] en [[Olimpiese Somerspele 1984]] in Los Angeles en die [[Olimpiese Somerspele 1996]] in [[Atlanta]]; * die [[Olimpiese Winterspele 1932]] en [[Olimpiese Winterspele 1980]] in [[Lake Placid]], New York; die [[Olimpiese Winterspele 1960]] in [[Squaw Valley]], Kalifornië, en die [[Olimpiese Winterspele 2002]] in [[Salt Lake City]], Utah. Los Angeles sal die [[Olimpiese Somerspele 2028|Olimpiese Somerspele in 2028]] vir 'n derde keer aanbied, waarna die [[Olimpiese Winterspele 2034|Olimpiese Winterspele in 2034]] vir 'n tweede keer in Salt Lake City sal plaasvind, die onderskeidelik negende en tiende Olimpiese Spele in die Verenigde State. Die Verenigde State het sedert 1896 op elke moderne Olimpiese Spele deelgeneem, behalwe vir die [[Moskou]]se [[Olimpiese Somerspele 1980|Olimpiese Somerspele in 1980]], wat weens die Sowjetse inval in Afghanistan geboikot is. Die Verenigde State het op elke [[Olimpiade]] waar hulle deelgeneem het goud gewen, meer goud en algehele medaljes as enige ander land op Olimpiese Somerspele en het ook die tweede meeste goue en algehele medaljes op Olimpiese Winterspele gewen, net ná [[Noorweë]]. Vanaf die middel-20ste eeu tot die laat 1980's het die Verenigde State hoofsaaklik met die Sowjetunie op Olimpiese Somerspele meegeding, asook met die Sowjetunie, Noorweë en Oos-Duitsland op Olimpiese Winterspele. Sedert die [[ontbinding van die Sowjetunie]] en die Duitse hereniging ding hulle egter met die Volksrepubliek China en die Verenigde Koninkryk op die Olimpiese Somerspele en met Noorweë op Olimpiese Winterspele mee. Sedert 1959 vorm die [[Verenigde State Grand Prix]] deel van die [[Formule Een]]-kalender en is op verskeie renbane soos [[Watkins Glen Internasionale Renbaan|Watkins Glen]], [[Phoenix, Arizona|Phoenix]], [[Indianapolis Motor Speedway|Indianapolis]] en [[Circuit of the Americas|Indianapolis]] beslis. Die [[VSA Ope (tennis)|VSA Ope]] behoort tot die vier [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]-toernooie in [[tennis]] en Amerikaanse tennisspelers wat dit kon wen sluit in [[Andre Agassi]], [[Arthur Ashe]], [[Maureen Connolly]], [[Pete Sampras]], [[Sloane Stephens]], [[Serena Williams]] en [[Venus Williams]]. In [[gholf]] word drie van die vier [[Grand Slam (gholf)|Grand Slam]]-toernooie in die VSA beslis: Die [[Meesterstoernooi]], die [[PGA-kampioenskap]] en die [[VSA Ope (gholf)|VSA Ope]]; net die [[Britse Ope]] word buite die land beslis. == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/United-States|title=United States|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Julie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|title=United States|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Julie 2026}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} Thomas Bender: ''A Nation Among Nations. America's Place in World History'', New York 2006. * {{en}} Ian Tyrrell: ''Transnational Nation. United States History in Global Perspective since 1789'', Houndmills 2007 == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|United States|Verenigde State van Amerika}} * {{en}} {{Wikivoyage|United_States_of_America|Verenigde State van Amerika}} ; Regeringswebtuistes ---- * {{en}} [http://www.usa.gov/ Amptelike tuisblad van die Amerikaanse regering] * {{en}} [http://www.house.gov/ Amptelike tuisblad van die Huis van Verteenwoordigers] * {{en}} [http://www.senate.gov/ Amptelike tuisblad van die Senaat] * {{en}} [http://www.whitehouse.gov/ Amptelike tuisblad van die Withuis] * {{en}} [https://share.america.gov/ ''ShareAmerica – Bureau of Global Public Affairs: Nuus aangaande die VSA se buitelandse beleid''] ; Webtuiste van die Hooggeregshof ---- * {{en}} [http://www.supremecourt.gov/ Amptelike tuisblad van die Supreme Court] ; Amerikaanse grondwet ---- * {{en}} [https://www.annenbergclassroom.org/constitution/ ''The Annenberg Guide to the United States Constitution''] ; Toerisme ---- * {{en}} [https://www.selectusa.gov/travel-tourism-and-hospitality-industry-united-states ''SelectUSA: The Travel, Tourism and Hospitality Industry in the United States – Overview''] * {{en}} [https://www.visittheusa.com/ ''Visit the USA''] ; Kultuur ---- * {{en}} [http://www.bbc.com/storyworks/specials/moving-to-america/americas-culture-and-customs.html ''BBC.com: American Culture and Customs''] * {{en}} [http://www.wiu.edu/global_education/activities/americanculture.php ''Western Illinois University: Basics of American Culture''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021190608/http://wiu.edu/global_education/activities/americanculture.php |date=21 Oktober 2020 }} * {{en}} [https://www.history.com/topics/native-american-history/native-american-cultures ''History.com: Native American Cultures''] * {{en}} [https://storymaps.arcgis.com/stories/45a53ef286224de89b9cd752e7d698eb ''Food in American Culture: The United Foods of America''] * {{en}} [https://edition.cnn.com/travel/article/american-food-dishes/index.html ''CNN Travel – American food: The 50 greatest dishes''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Verenigde State}} | Noord = {{vlagland|Kanada}} | Noordoos = {{vlagland|Kanada}} | Oos = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Bermuda}} | Suidoos = {{vlagland|Kuba}} • {{vlagland|Bahamas}} | Suid = {{vlagland|Meksiko}} • [[Golf van Meksiko]] | Suidwes = [[Stille Oseaan]] | Wes = [[Stille Oseaan]] | Noordwes = [[Stille Oseaan]] }} {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{NAVA}} {{NAVO-lande}} {{G7}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Verenigde State van Amerika| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] pza0t237ex7e8iyxxyqxf44rz5geomj 0 5991 2968455 2957591 2026-09-18T21:00:27Z SpesBona 2720 /* Sport */ Rugby bygewerk 2968455 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Kanada |volle_naam = <small>''Canada'' ([[Engels]] en [[Frans]])</small> |algemene_naam = Kanada |beeld_vlag = Flag of Canada (Pantone).svg |beeld_wapen = Royal Coat of Arms of Canada.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Canada (orthographic projection).svg |leuse = ''A Mari Usque Ad Mare''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/a-mari-usque-ad-mare |title=A Mari usque ad Mare |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=22 Julie 2026}}</ref><br /><small>(''[[Latyn]] vir: "Van see tot see")''</small> |volkslied = ''[[Kanadese volkslied|O Canada / Ô Canada]]''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/o-canada |title=“O Canada” |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=22 Julie 2026}}</ref><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - O Canada.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<ref>{{en}} {{cite book|author=D. Michael Jackson|title=The Crown and Canadian Federalism|url=https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=PA199|date= 2013|publisher=Dundurn|isbn=978-1-4597-0989-8|page=199}}</ref><br /><small>''([[Engels]] vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><small>(''[[Frans]]: "Que Dieu protège le Roi")''</small><br /><center>[[Lêer:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] en [[Frans]]{{smallsup|1}} |hoofstad = [[Ottawa]] {{Koördinate|45|24|N|75|40|W}} |latd = 45 |latm = 24 |latNS = N |longd = 75 |longm = 40 |longEW = W |grootste_stad = [[Toronto]] {{Koördinate|43|42|N|79|24|W}} |regeringsvorm = Federale parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]]<ref>{{en}} {{cite journal|last=Hail|first=M|author2=Lange, S|title=Federalism and Representation in the Theory of the Founding Fathers: A Comparative Study of US and Canadian Constitutional Thought|url=https://archive.org/details/sim_publius_summer-2010_40_3/page/366|journal=Publius: the Journal of Federalism|date=25 Februarie 2010|volume=40|issue=3|pages=366–388|doi=10.1093/publius/pjq001|jstor=40865314| issn=0048-5950 }}</ref> |leiertitels = <br />• [[Lys van monarge van Brittanje|Monarg]]<br />• Goewerneur-generaal<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[Louise Arbour]]<br />[[Mark Carney]] |oppervlak_rang = 2^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 9&nbsp;984&nbsp;670<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/|title=Canada|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=3 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260203164153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/|archive-date=3 Februarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 3&nbsp;855&nbsp;103 |persent_water = 11,76 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 39&nbsp;187&nbsp;155<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2025 |bevolking_rang = 37^ste |bevolking_sensus = 36&nbsp;991&nbsp;981<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |title=Census Profile, 2021 Census of Population |publisher=Statistiek Kanada |date=9 Februarie 2022 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2021 |bevolkingsdigtheid = 3,9 |bevolkingsdigtheidmi² = 10,2 |bevolkingsdigtheidrang = 236^ste |BBP_PPP = $2&nbsp;833&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=156&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Canada |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 16^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $68&nbsp;192<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 30^ste |BBP = $2&nbsp;333&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 11^de |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $56&nbsp;141<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 23^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Konfederasie]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• ''Patriation'' |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]]<br />[[1 Julie]] [[1867]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[17 April]] [[1982]] |MOI = {{wins}} 0,939<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |MOI_rang = 16^de |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 31,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CA |title=Gini index – Canada |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |Gini_rang = 20^ste |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Kanadese dollar|Dollar]] ($) |geldeenheid_kode = CAD |land_kode = CA |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC-03:30|-3,5]] tot [[UTC-08:00|-8]] |tydsone_somer = |utc_afwyking_DST = [[UTC-02:30|-2,5]] tot [[UTC-07:00|-7]] |internet_domein = [[.ca]] |skakelkode = 1 |voetskrif = 1. Chipewyan, Cree, Gwich’in, Inuinnaqtun, [[Inuktitut]], Inuvialuktun, Slavey (Noord- en Suid-) en Tłįchǫ word sedert 2004 as streekstale erken. }} '''Kanada''' ([[Engels]]: '''Canada''', ['kænədə], {{Audio|EN-CA-Canada.ogg|luister}} en [[Frans]]: '''Canada''', [kana'da], {{Audio|Fr-Canada.ogg|luister}}), histories die '''Dominium Kanada''', is die mees noordelike [[land]] in [[Noord-Amerika]] asook die [[aarde|wêreld]], met 'n oppervlakte van 9&nbsp;984&nbsp;670&nbsp;km² en 'n bevolking van sowat 39,2 miljoen (soos in die eerste kwartaal 2025). Dit is 'n gedesentraliseerde [[federasie]] van [[Provinsies en gebiede van Kanada|tien provinsies en drie gebiede]] wat as 'n federale parlementêre [[demokrasie]] en [[grondwetlike monargie]] regeer word. Die huidige konfederasie het sy oorsprong in die ''Dominion of Canada'' wat op 1 Julie 1867 as selfregerende gebied binne die destydse [[Britse Ryk]] gestig is. [[Lêer:Chateau Frontenac cds.jpg|duimnael|links|Die [[Château Frontenac]] in [[Quebecstad]], een van ''Canadian Pacific'' se befaamde luukse hotelle wat in die styl van Franse [[kasteel|kastele]] ontwerp is]] Kanada se hoofstad is [[Ottawa]] – dit is die setel van die land se [[Parlement van Kanada|parlement]], asook die tuiste van die goewerneur-generaal en [[eerste minister]]. Omdat dit voorheen 'n [[Frankryk|Franse]] en toe [[Verenigde Koninkryk|Britse]] kolonie was, is Kanada lid van ''La Francophonie'' en die [[Britse Statebond]]. Engels en Frans is die [[amptelike taal|amptelike tale]] (sien ook die artikels [[Kanadese Engels]] en [[Kanadese Frans]]). Kanada is 'n moderne en tegnologies gevorderde land, en is grootliks self-ondersteunend as gevolg van groot reserwes fossielbrandstowwe, kernkrag- en hidro-elektriese kragopwekking. Die ekonomie is tradisioneel afhanklik van 'n groot oorvloed natuurlike hulpbronne en handel met die [[Verenigde State van Amerika]]. Alhoewel die huidige Kanadese ekonomie wyd uiteenlopend geword het, bly die benutting van natuurlike hulpbronne 'n belangrike dryfkrag van baie plaaslike nywerhede. Van vóór die [[Konfederasie]] af het Kanada onder die beginsels van ''"vrede, orde en goeie regering"'' opgetree.<ref>{{en}} [http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/federal/pogg.htm vrede, orde en goeie regering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010305201644/http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/federal/pogg.htm |date= 5 Maart 2001 }}</ref> Die nasionale identiteit van Kanada fokus sedert die 19de eeu onder meer op die ideaal van 'n ''Peaceable Kingdom'' ("Vreedsame of Vredeliewende Koninkryk") wat Kanadese na bewering in Noord-Amerika geskep het.<ref>{{en}} Scott W. See: ''The Intellectual Construction of Canada’s “Peaceable Kingdom” Ideal''. In: ''Journal of Canadian Studies | Revue d'études canadiennes'', jaargang 52, uitgawe 2, Lente 2028, bl. 510–537</ref> == Etimologie == [[Lêer:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|duimnael|links|upright|Jacques Cartier]] Die naam Kanada is vermoedelik afgelei van die Irokese woord ''canada'', wat "dorp" of "nedersetting" beteken.<ref>{{en}} {{cite book|author1=James Stuart Olson|author2=Robert Shadle|title=Historical Dictionary of European Imperialism|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109|year=1991|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26257-9|page=109}}</ref> 'n Alternatiewe etimologiese verklaring verwys na 'n term in die Cree-taal, ''Ka-Kanata'', wat as "Land wat skoon is" vertaal word.<ref>{{de}} Alfred Pletsch: ''Kanada. Kohlhammer Kunst- und Reiseführer''. Stuttgart: W. Kohlhammer 1986, bl. 11</ref> Plaaslike bewoners het in 1535 vir [[Jacques Cartier]] die weg na Stadacona (die voorloper van die huidige [[Quebecstad]]) gewys. Cartier gebruik die naam nie net vir die dorp Stadacona nie, maar vir die hele gebied van Donnacona, die stamhoof in Stadacona. Vanaf 1547 begin kaarte om na hierdie en die omliggende gebiede as Kanada te verwys. == Geografie == [[Lêer:Kananaskis Lakes aerial1.jpg|duimnael|Opper- en Neder-Kananaskismeer in die provinsie Alberta]] Kanada beslaan die grootste deel van die noordelike Noord-Amerika. Dit grens in die noordweste aan die Amerikaanse deelstaat [[Alaska]] en in die noorde aan die [[Arktiese Oseaan]]. Sy suidelike grens met die kontinentale Verenigde State loop van die [[Atlantiese Oseaan]] in die ooste tot by die [[Stille Oseaan]] in die weste. Sedert die jaar 1925 maak Kanada ook aanspraak op die Arktiese gebiede tussen die 60ste en 141ste westelike lengtegrade. Kanada (en die wêreld) se mees noordelike menslike nedersetting is Alert, 'n basis van die Kanadese Weermag, op die eiland [[Ellesmere-eiland|Ellesmere]] – net 817 kilometer van die [[Noordpool]] af. Kanada is die tweede grootste land na die [[Rusland|Russiese Federasie]] ten opsigte van sy totale oppervlakte en die vierde grootste na die Russiese Federasie, die [[Volksrepubliek China]] en die Verenigde State ten opsigte van sy landoppervlakte. Die bevolkingsdigtheid van 3,4 mense per vierkante kilometer behoort tot die laagstes ter wêreld. Die mees digbevolkte gebied van dié land is die Québec-Stad-Windsor-korridor langs die [[Groot Mere]] en die [[Sint-Laurensrivier]] in die suidooste. Kanada pronk met die meeste mere van alle lande ter wêreld en beskik ook oor die grootste hoeveelheid varswater. In fisies-geografiese opsig word Kanada in drie groot gebiede verdeel: Die [[Kanadese Skild]] in die ooste, die Binnelandse Vlaktes van Sentraal-Kanada en die bergagtige weste met die [[Rotsgebergte]]. === Die Kanadese Skild === {{Hoofartikel|Kanadese Skild}} [[Lêer:Aurora Borealis 22Jan2004.jpg|duimnael|[[Aurora (astronomie)|Poolligte]] (''Aurora borealis'') teen 'n hoogte van 11&nbsp;000 meter in die noorde van Kanada]] [[Lêer:Gros Morne NP westernbrookpond1.jpg|duimnael|Die Nasionale Gros Morne-park in die provinsie Newfoundland en Labrador]] Die Kanadese Skild of Laurentiese Plato is 'n uitgestrekte rotsgebied wat gedurende die laaste [[Ystydperk]] deur gletserinvloede skoongeskuur is. Die Skild word begrens deur die [[Mackenzierivier]], [[Groot Beremeer|Groot Beer]]-, [[Groot Slawemeer|Groot Slawe]]-, Athabaska- en [[Winnipegmeer|Winnipeg-meer]] in die ooste, die vyf Groot Mere en die Sint-Laurensrivier. In geologiese opsig is dit die oudste kerngebied van die Noord-Amerikaanse vasteland. Die Skild word gekenmerk deur 'n dun grondlaag, ryk afsettings van [[Mineraal|minerale]] soos [[goud]], [[silwer]], [[koper]], [[sink]], [[nikkel]], [[kobalt]] en [[uraan]], en 'n groot aantal mere en riviere. Die name van mynboudorpe soos Port Radium, Uranium City, Asbestos, Cobalt en Coppermine verwys na die belangrikheid van die gebied vir Kanada se mynbousektor. Danksy die geologiese geskiedenis van die gebied kan die meeste minerale in dagboumyne ontgin word. Die [[Hudsonbaai]] lê in die laagste gedeelte van die Kanadese Skild. === Die Binnelandse Vlaktes === {{Hoofartikel|Groot Mere|Groot Vlaktes}} In die weste van Kanada gaan die Kanadese Skild in die Groot Vlaktes oor. Hierdie binnelandse vlaktes behels die Groot-Mere-gebied en die Groot Vlaktes. Hul afsettingsgesteentes bevat onder meer aardgas- en olievelde wat van die Kanadese prairieprovinsies beduidende gas- en olieprodusente gemaak het. Die Groot Mere is bekkens wat gedurende die laaste Ystydperk ontstaan het. Vanweë hul gestrekte vorm word hulle ook "vingermere" genoem. Hul groot oppervlakte van sowat 'n kwart miljoen vierkante kilometer maak van hulle 'n klein see in die hart van Noord-Amerika, en met die opening van die Sint-Laurenswaterweg in 1959 het hulle die "vierde kus" van Kanada en die Verenigde State geword. Dikwels word in geografiese bekrywings na die Groot Vlaktes se monotone landskapskarakter verwys, veral met betrekking tot die uitgestrekte graanvelde in die suide van Saskatchewan en Manitoba. Nogtans varieer die Groot Vlaktes se landskapsvorme van die Sentraal-Kanadese meregebied in die oorgangsgebied tussen die Skild en die Vlaktes – wat van die Winnipeg-meer (24&nbsp;000&nbsp;km²) oor die Athabaska-meer (8&nbsp;000&nbsp;km²) en die Groot Slawemeer (28&nbsp;000&nbsp;km²) tot by die Groot Beremeer (32&nbsp;000&nbsp;km²) strek – tot by die heuwelagtige landskappe aan die voet van die Rotsgebergte. === Die Rotsgebergte === {{Hoofartikel|Rotsgebergte}} [[Lêer:Mount Logan.jpg|duimnael|[[Mount Logan]] soos vanaf die suidooste gesien]] Die bergkettings in die weste maak deel uit van die hoë Sirkumpasifiese Bergreeks wat vanuit Asië oor die [[Aleoetiese Eilande|Aleoete-eilande]] tot by die weste van Noord- en Suid-Amerika strek en oor 'n aantal klein eilande selfs tot by die Antarktiese vasteland loop. In Kanada is die Rotsgebergte en die kusgebergtes beperk tot 'n smal strook. Die hoogste pieke is [[Mount Logan]] (5&nbsp;959 meter) en [[Mount Saint Elias]] (5&nbsp;489 meter). Die goudvoorkomste van die Klondike-distrik het teen die einde van die 19de eeu 'n groot aantal delwers gelok. Ook oliesand is volop in die Rotsgebergte en word sedert 1967 in Kanada ontgin. === Die noorde === [[Lêer:Baffin Island 1998-06-24.jpg|duimnael|Die noordooskus van [[Baffin-eiland|Baffin Island]]. Die foto is uit 'n hoogte van 11&nbsp;500 meter geneem]] In die uiterste noorde gaan die vasteland oor in 'n groot aantal eilande – 'n gebied van ewige ys en sneeu waar Jacques Cartier en Martin Frobisher reeds in die 16de eeu pogings onderneem het om deur die Noordwestelike Deurvaart te seil en sodoende 'n regstreekste seeroete na Indië te vind. [[Baffin-eiland|Baffin Island]] in die noordooste, wat in die laaste dekades van die 20ste eeu vanweë sy ysterertsreserwes belangstelling gewek het, is die grootste van die noordelike eilande (asook die vyfde grootste eiland ter wêreld) met 'n oppervlakte van sowat 495&nbsp;000 vierkante kilometer. Noord van hierdie eiland lê 'n uitgestrekte [[Kanadese Arktiese Argipel|Arktiese eilandgroep]] wat deel uitmaak van die alewige [[ysgrond]] of permafrost. Sommige van die eilande word deur magtige gletsers bedek. Die vastelandse Kanada strek tot by 83° Noord, sowat 700 kilometer suid van die Noordpool. Min mense het die ysbrug, wat tot by die pool strek, ooit betree. Kanada – en ook die wêreld – se mees noordelike nedersetting, Alert op Ellesmere Island, is in 1950 deur die Kanadese regering as weer- en beheerstasie aangelê. == Klimaat == [[Lêer:Canada Köppen.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Kanada volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:Vancouverpalms.jpg|duimnael|Selfs 'n aantal palmspesies aard in die gematigde weskus-klimaat van Vancouver]] [[Lêer:Strait of Georgia.jpg|duimnael|Die Seestraat van Georgia, Brits-Columbië]] Alhoewel groot dele van Kanada net soos Sentraal-Europa tussen die 50ste en 60ste breedtegrade geleë is, verskil Kanada se klimaat sterk van dié in [[Europa]]. Die groot landmassa koel in die winter sterker af as die oseane, en anders as Europa trek die meeste gebiede in Kanada nie voordeel uit die matigende invloed van die Atlantiese Oseaan nie. Polêre lug bestem die weer in die grootste deel van die oostelike provinsies: die winters is lank en koud. Die koue Labradorstroom neem ysberge tot by die kus van [[Nieu-Engeland]]. Met uitsondering van die oostelike kusstreke daal die temperatuur vier of vyf maande lank benede die vriespunt, met uiterstes van -50&nbsp;°C (-58&nbsp;°F). Swaar sneeuval kom gereeld regdeur die winter voor. Die lente begin skielik in April of Mei wanneer vogtige lugmassas vanaf die suide noordwaarts trek, die grond ontdooi vinnig en temperature styg duidelik. Die gemiddeldes vir Julie is 10° tot 15&nbsp;°C (50° tot 60&nbsp;°F) in die noorde en 15° tot 20&nbsp;°C (59&nbsp;°F tot 68&nbsp;°F) in die suide. Die somers word deur droë en warm weerstoestande gekenmerk, en die kwik styg in die suide van [[Ontario]] en [[Quebec]] dikwels selfs tot meer as 30&nbsp;°C. Die weer bly gewoonlik lekker warm tot Oktober. Alhoewel die somers in die Atlantiese provinsies dikwels baie warm is, bly die weer vanweë die oseaniese invloed meestal onbestendig. Veral Newfoundland se somers het net enkele weke met sonskynweer. Die weskus van die Kanada en die [[Rotsgebergte]] staan onder die invloed van warm, vogtige lugstrominge, wat tot verhoogde reënval in die kusgebiede en reën- en sneeuval in die berggebiede lei. Die temperature is gematig en daal gewoonlik ook in Januarie nie benede die vriespunt nie, terwyl die somers warm en vogtig is. Die gemiddelde temperature lê tussen 10° en 20&nbsp;°C. Die gebiede oos van die Rotsgebergte word deur droë polêre lug oorheers. Die winters hier is lank en koud, en temperature daal gereeld benede die vriespunt. Die vors hou drie tot vyf maande in die suidelike en ses tot elf maande in die noordelike gebiede aan. Die gebied van die Hudsonbaai staan selfs bekend as "Amerika se vrieskas". == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === Om 12&nbsp;000 v.C. het die voorsate van die huidige Eerste Nasies ([[Inuïete]] en [[Indiane]]) oor 'n landbrug tussen [[Siberië]] en Alaska na Noord-Amerika geïmmigreer. Die Dorset-beskawing is een van die belangrikste kulture van die Kanadese [[Steentydperk]]. Hulle het omtrent 2000 v.C. as jagters en vissers in klein groepe in die kusgebiede van die Kanadese Arktiese gebiede gewoon en reeds eenvoudige erktuie vervaardig. === Europese ontdekkers === [[Lêer:Authentic Viking recreation.jpg|duimnael|Gerekonstrueerde Wiking-nedersetting in L'Anse-aux-Meadows]] Nog voor [[Christophorus Columbus]] se amptelike ontdekking van Amerika het Europese ontdekkers in Kanada voet aan wal gesit. Na bewering het die [[Wikings|Wiking]] Bjarni Herjolfsson reeds in 986 die kuslyne van Newfoundland en Labrador ontdek. Omtrent 1000 het die [[Ysland]]se Wiking Leifur Eiríksson met 35 mans uit die huidige [[Noorweë]] en [[Denemarke]] met sy houtbote die Noord-Amerikaanse kus bereik, nadat hy op 'n reis na [[Groenland]] deur 'n seestorm hierheen afgedryf was, en het 'n klein nedersetting naby die huidige [[L'Anse aux Meadows]] opgerig. Eiríksson, wat kennis van Herjolfsson se reisberigte gehad het, het na hierdie nedersetting moontlik as [[Vinland]] verwys, maar uiteindelik het die [[Wikings]] om onbekende redes hier geen permanente kolonie gestig nie. Nogtans is omtrent 1010 tydens een van die latere Wiking-ekspedisies na Vinland Snorri as die eerste blanke kind in die Nuwe Wêreld en seun van Thorfinn Karlsefni en sy vrou Gudrid gebore.<ref>{{de}} Srenk, Andreas: ''Kanada – der Osten''. München: ADAC Verlag 2006, bl. 116</ref><ref>{{en}} Magnusson, Magnus en Hermann Pálsson: ''The Vinland Sagas. The Norse Discovery of America: Graenlendinga Saga and Eirik's Saga''. Londen: Penguin Books 1965</ref> Vissers uit Frankryk, die Baskeland, Engeland en Portugal het die ryk visgronde langs die kuslyn van Oos-Kanada, waaronder Grand Banks, reeds omtrent 1400 ontdek, terwyl die Italiaanse seevaarder [[Giovanni Caboto]] (John Cabot) in 1497 in opdrag van die Engelse koningshuis langs die Kanadese ooskus geseil het. Ondanks sy verslae oor die ryk visgronde het die opdraggewers teleurgesteld oor die ekspedisie se uitkoms gevoel – hulle het immers die ontdekking van [[goud]] verwag. Historiese dokumente, wat enkele jare ná Columbus se ontdekkingsreis ontstaan het, verwys na nedersettings van Baskiese vissers en walvisvangers in Oos-Kanada. Tenminste nege visserdorpies het in Labrador en Newfoundland ontstaan, waarvan Red Bay met sowat 900 bewoners die grootste was. === Nieu-Frankryk (1604–1763) === {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:Louisbourg20.jpg|duimnael|links|Die geskiedkundige Franse fort Louisbourg in [[Nova Scotia]]]] [[Lêer:Port-Royal Nova-Scotia 1.jpg|duimnael|Samuel de Champlain se woonhuis in Port Royal was die eerste regeringsetel van Kanada]] Ná Spanje was Frankryk die tweede Wes-Europese land wat nedersettings in Noord-Amerika gestig het. Die Franse kolonisasie het egter nie dieselfde prioriteit vir die Franse staat geniet soos die Spaanse besittings nie, en daar was selfs geskille tussen die twee belangrikste dryfkragte agter die Franse uitbreiding na die Nuwe Wêreld: die Katolieke en die [[Hugenote]]. Net tien jaar, nadat die Italianer Giovanni da Verrazano in 1524 in Franse opdrag die kusgebiede van die huidige Amerikaanse deelstaat New York verken het, het Jacques Cartier die eerste poging onderneem om 'n permanente Franse nedersetting langs die oewer van die Sint-Laurensrivier te stig. In 1605 het die klein hawedorp Port Royal aan die suidelike kant van die Fundybaai ontstaan, en in 1608 het [[Samuel de Champlain]] Quebec gestig. Die Franse gebied het vinnig uitgebrei namate nuwe roetes oor die Sint-Laurensrivier tot by die [[Champlainmeer]] en die [[Hudsonrivier]] en vanuit [[Montreal]] na die Huronmeer ontdek is. Danksy die vriendskaplike betrekkinge met die Irokese, een van Kanada se Eerste Nasies, die ondersteuning van die Franse minister [[Jean-Baptiste Colbert]] en die dinamiese leierskap van die goewerneur Louis de Buade de Frontenac het Nieu-Frankryk teen die einde van die 17de eeu vinnig ontwikkel. Die Franse ''[[Coureur de bois|voyageurs]]'' het groot dele van die binnelandse vlaktes verken en uiteindelik die gebied van [[Louisiana]] in die suide bereik. Die toenemende geskille met Engeland, wat sy eie kolonies aan die weskus begin uitbrei het, en die onwilligheid van die Franse kroon om die vooruitstrewende Hugenote-setlaars te ondersteun, het – gepaardgaande met strategiese foute by die verowering van belangrike roetes – tot die agteruitgang van Nieu-Frankryk bygedra, en die Europese moederland het weer op sy Europese belange begin konsentreer. Die Franse heersappy het ná die [[Sewejarige Oorlog]] met die [[Verdrag van Parys (1763)|Verdrag van Parys van 1763]] geëindig. Die eilandgroep van [[Saint-Pierre en Miquelon]] vorm die enigste oorblyfsel van die koloniale ryk wat nog steeds 'n Franse besitting is. === Kanada onder Britse heerskappy (1764–1867) === [[Lêer:Canada provinces evolution.gif|duimnael|links|Die uitbreiding van Kanada]] [[Lêer:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|duimnael|Die "Vaders van die Konfederasie" vergader in [[Quebecstad]]]] [[Lêer:Vancouver-Canada 03.jpg|duimnael|English Bay, [[Vancouver, British Columbia|Vancouver]], Brits-Columbië]] Die aanwesigheid van 'n groot aantal Franse setlaars in Oos-Kanada het egter die voortbestaan van die Franse taal en kultuur in Noord-Amerika verseker. Onder die indruk van die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Amerikaanse Onafhanklikheids-oorlog]] het die Britte dit noodsaaklik geag om separatistiese neigings met 'n versoenlike beleid teenoor die Franse setlaars te keer. Met die sogenaamde Quebec-wet van 1774 het die Britse owerhede die Franse taal, siviele reg en godsdiens van die Franstalige bevolking erken. Met die [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys]] het Groot-Brittanje in 1783 die onafhanklikheid van die Verenigde State erken en die grenslyn met die suidelike buurstaat afgebaken. Sowat 60&nbsp;000 Amerikaanse lojaliste het hulle as gevolg van die [[Amerikaanse Rewolusie]] in Kanada gevestig. Die administratiewe verdeling van 1791, wat 'n Engelstalige Opper-Kanada en 'n Franssprekende Benede-Kanada geskep het, het ook die tweetalige karakter van Kanada bevestig. In die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812]] het die Verenigde State poging om Brits-Noord-Amerika (Kanada) te verower, wat 1814 met die "Ewige Vrede" van [[Gent]] en die neutraliteit van die gebied van die Groot Mere geëindig het. Ná die onluste van die jaar 1837 het die Britse regering besluit om die twee provinsies in 1841 onder die nuwe naam Verenigde Provinsie van Kanada (''United Province of Canada'') te verenig, met Kingston (Ontario) as hulle gemeenskaplike hoofstad. Die setel van die regering is nog twee keer verskuif (na Montreal in 1844 en Toronto in 1855), voordat Ottawa deur koningin Victoria as Kanada se hoofstad vasgestel is. === Selfregering === [[Lêer:New Names Canadian WW1 recruiting poster.jpg|duimnael|links|upright|Met 'n verwysing na Europese slagvelde soos Langemarck werf hierdie Kanadese plakkaat uit die tyd van die [[Eerste Wêreldoorlog]] rekrute]] [[Lêer:Canadian Delegation at United Nations Conference on International Organization 1945.jpg|duimnael|Die Kanadese delegasie by die [[Verenigde Nasies]] se Konferensie oor Internasionale Organisasie, [[San Francisco]], Mei 1945]] Die kolonie het geleidelik selfregering ontvang, met die Kanadese poskantoor as een van die eerste nasionale instellings, wat sedert 1851 in Kanadese hande lê. In 1858 het Kanada ook sy eie desimale geldeenheid gekry, en in 1867 het die provinsies van Opper- en Benede-Kanada, Nova Scotia (Nieu-Skotland) en Nieu-Brunswick tot die nuwe Dominion van Kanada verenig, wat selfregering binne die [[Britse Ryk]] ontvang het. Met die goudstormloop van die jaar 1860 het Barkerville in Brits-Columbië tot die grootste Noord-Amerikaanse stad wes van [[Chicago]] en noord van [[San Francisco]] gegroei. Die Caribou-wapad (''Caribou Waggon Trail''), wat na die goudvelde gelei het, was die eerste grootpad in die Kanadese weste. 'n Belangrike rol by die vorming van die nuwe nasie het Brits-Columbië se besluit in 1871 gespeel om 'n lidstaat van die Dominion te word, nadat die regering die bou van 'n transkontinale spoorwegverbinding tussen die wes- en ooskus van Kanada goedgekeur het. Dié spoorweglyn is in 1885 voltooi. Kanada het verder gegroei met die stigting van die eerste prairie-provinsie [[Manitoba]] in 1870 en die aansluiting van die Atlantiese [[Prins-Edward-eiland]] in 1873. In 1875 het Kanada aanspraak gemaak op die Arktiese gebiede in die noorde. Die grenslyn tussen Quebec en Ontario, wat ná die opsplitsing van die ou provinsie van Kanada gevorm is, is in 1912 afgebaken. Die laaste gebiedsverandering in 1949 was die vereniging met die voorheen selfstandige Dominium van [[Newfoundland]] (Frans: ''Terre-Neuve''). Ná die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog het Kanada in 1914 sy solidariteit met die Verenigde Koninkryk verklaar en ondanks die Franssprekende bevolking se felle weerstand in 1917 algemene diensplig ingevoer. Meer as 450&nbsp;000 Kanadese het as soldate op Europese slagvelde geveg. In 1918 het Kanada die Vredesverdrag van Versailles onderteken en by die [[Volkebond]] aangesluit. Op die konferensie van die Britse Gemenebes in 1917 het Sir Robert Laird Borden (1854–1937), die leier van Kanada se Konserwatiewe Party, net soos die [[Suid-Afrika]]anse eerste minister [[Jan Christian Smuts]] die dominiums as selfstandige nasies gedefinieer wat ook die reg sou hê om op hul eie buitelandse belange te fokus. Kanada se buitelandse beleid was dus ná die oorlog veral daarop gemik om goeie betrekkinge met sy belangrikste twee handelsvennote, die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk, te handhaaf. Vanweë sy ontoereikende militêre mag was dié land nog steeds genoodsaak om in die geval van politieke krisisse op die Amerikaners en Britte se militêre bystand te steun. Weens sy nou politieke bande met die VSA het Kanada op die Britse Rykskonferensie van 1921 teen 'n nuwe samewerkingsooreenkoms tussen die Verenigde Koninkryk en Japan gestem. Op die konferensie van 1923 het Kanada ook voorstelle tot 'n sentralisering van die Britse Gemenebes afgekeur. Die ooreenkoms oor die heilbotvissery in die Noordelike Stille Oseaan, wat Kanada in 1923 met die Verenigde State angegaan het, was die eerste stap in die rigting van 'n onafhanklike buitelandse beleid. In die volgende jare was hierdie beleid deur sterk isolasionistiese neigings gekenmerk, en eers met die aggressiewe optrede van fascistiese moondhede soos [[Italië]], wat [[Abessinië]] binnegeval het, en die Duitse Ryk het Kanada sy standpunte begin herformuleer. Met die Statuut van Westminster het Kanada in 1931 'n onafhanklike staat binne die verband van die Britse Gemenebes geword. === Die ekonomiese opswaai ná die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Kanadische Truppen landen in der Normandie.jpg|duimnael|Landing van Kanadese troepe in [[Normandië]], [[Frankryk]], op 6 Junie 1944]] Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Kanada 'n vinnige industrialisering ondergaan, en met die groot aanvraag na grondstowwe en landbouprodukte, die ontdekking van ruolievelde, ystererts- en uraanafsettings en 'n toenemende toestroming van immigrante het dié land in die volgende dekades 'n ekonomiese opswaai beleef. Die hoër staatsinkomste is onder meer gebruik om 'n moderne welvaartstelsel te skep. === Kanadese soewereiniteit === Die Liberale Party onder Mackenzie King (1874–1950) en Louis Stephen St. Laurent het hulle ten gunste van 'n desentralisering van die Britse Statebond uitgespreek. Kanadese burgerskap is in 1946 ingevoer, alhoewel die burgers tegelykertyd nog steeds Britse onderdane was. Drie jaar later het ook Newfoundland by die Kanadese Konfederasie aangesluit, en Kanada het in dieselfde jaar 'n lidland van die [[NAVO|Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] (NAVO) geword. 'n Eie nasionale vlag, die ''Maple Leaf'', het die Britse ''Union Jack'' in 1965 vervang. Die laaste volmagte van die Britse parlement is deur die ''Canada Act'' van die jaar 1982 opgehef en slegs die [[Parlement van Kanada|Kanadese parlement]] is sedertdien gemagtig om wysigings by die Kanadese grondwet aan te bring. === Buitelandse beleid ná 1945 === [[Lêer:Canadian soldiers afghanistan.jpg|duimnael|Kanadese troepe in [[Afghanistan]]]] In die federale verkiesing van 1957 het Kanadese kiesers hul misnoeë oor die Liberale se noue samewerking met die Verenigde State uitgespreek, en die Konserwatiewe Party het 'n meerderheid behaal. Die kabinet van die eerste minister John G. Diefenbaker het 'n nuwe beleid van onafhanklikheid en neutraliteit gevolg. Die Liberale opposisie se steun vir die aanskaffing van kernwapens het in 1963 tot 'n politieke geskil met die VSA gelei. Ná die ontbinding van die parlement het die Liberale Party in April 'n absolute meerderheid stemme in die federale verkiesing op hom verenig. Die nuwe eerste minister Lester Bowles Pearson het Kanada se deelname aan Amerikaanse kernwapenprojekte bevestig, beperkings op regstreekse Amerikaanse beleggings in Kanada geplaas en hom vir die gelykberegtiging van Franko-Kanadese uitgespreek. Tydens die besoek wat wyle koningin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] ter geleentheid van die Kanadese dominium se eeufeesvierings in 1964 aan dié land afgelê het, het Franssprekende Kanadese met betogings hulle aanspraak op selfregering bevestig en die nodige grondwethervormings geëis. [[Pierre Trudeau|Pierre Elliott Trudeau]], wat tussen 1968 en 1979 en nog eens in die tydperk tussen 1980 en 1984 die amp van eerste minister beklee het, was 'n personifikasie van die "nuwe Kanada" en het verjonging in die Kanadese politiek teweeg gebring. Met die wêreldtentoonstelling in 1967 (''Expo '67'') en die [[Olimpiese Somerspele 1976|Olimpiese Somerspele van 1976]], wat albei in Montreal gehou is, het Kanada hom as 'n moderne nasie aan die wêreld bekend gestel. In 1982 is die ''British North America Act'', die grondwetlike basis van Kanada as 'n federale staat, deur die eerste Kanadese grondwet vervang. Naas die Somerspele van 1976 het Kanadese stede die [[Olimpiese Winterspele 1988|Olimpiese Winterspele van 1988]] ([[Calgary]]) en die [[Olimpiese Winterspele 2010|Olimpiese Winterspele van 2010]] ([[Vancouver]]) aangebied. === Quebec === [[Lêer:Ciudad de Quebec 18.jpg|duimnael|Uitsig oor Ville de Québec (Quebecstad)]] [[Lêer:Course au PQ 2005 - Militants.JPG|duimnael|Betogers van die [[Parti Québécois]], 'n Sosiaal-Demokratiese party wat vir die onafhanklikheid van Quebec pleit]] Franssprekende Kanadese se strewe na selfregering of selfs onafhanklikheid het steeds 'n skadu oor Kanada se binnelandse beleid gewerp. Die konflik tussen Engels- en Franssprekende Kanadese het naas ekonomiese veral geskiedkundige en kulturele oorsake. Baie Québécois voel dat hulle 'n selfstandige volk met sy eie geskiedenis vorm en dat hul provinsie dus 'n besondere status moet geniet. Daar was hernieude spanning in 1967 toe die Franse staatspresident [[Charles de Gaulle]], wat as gas na die Kanadese eeufeesviering en die wêreldtentoonstelling ''Expo '67'' in [[Montreal]] genooi is, sy simpatie vir die Franssprekende bevolking van Quebec met die uitroep "''Vive le Québec libre!''" ("Lank lewe die vrye Quebec!") betuig het. Volgens politieke waarnemers was de Gaulle ontevrede met die Kanadese regering se besluit om aan Frankryk nie dieselfde voorkeurbehandeling ten opsigte van uraanuitvoere te gee soos die Verenigde Koninkryk destyds geniet het nie. In sy toespraak het de Gaulle so ver gegaan om die Franko-Kanadese stryd om selfbeskikking met die bevryding van Frankryk in 1945 gelyk te stel – iets wat deur die Kanadese premier Lester B. Pearson as "onaanvaarbaar" bestempel is en 'n regeringskrisis in Ottawa veroorsaak het. In die res van Kanada was daar, net soos in die Verenigde State en selfs in Frankryk, groot ontsteltenis oor die woorde van die Franse staatshoof, wat destyds as 'n aanmoediging vir die Franko-Kanadese separatistebeweging beskou is. De Gaulle se staatsbesoek is weens die skandaal verkort. Kanada se politieke betrekkinge met Frankryk is jare lank vertroebel. Die Amptelike Taalwet (''Official Languages Act'') van die jaar 1969 het die tweetalige karakter van Kanada met Engels en Frans as ampstale bevestig. Desondanks het die spannings tussen Engels- en Franssprekende Kanadese in die jare 1969 en 1970 tot gewelddadige onluste en terreuraanslae in Montréal gelei. Die ontvoering van die Britse Kommissaris van Handelsake, James Cross, en die ekstremistiese ''Front de Libération du Québec'' (Bevrydingsfront van Quebec) se ontvoering en moord op die provinsiale Minister van Arbeid, Pierre Laporte, in Oktober 1970 het die regering selfs genoodsaak om 'n noodtoestand en met die ''War Measures Act'' ook die [[krygswet]] in Quebec af te kondig. Die eerste minister Pierre Trudeau het troepe in die provinsie ontplooi. Met die oorwinning van die separatistiese ''Parti Québécois'' in die verkiesing van 1976 het die verfransing van Quebec se administrasie, ekonomie en onderwys begin. In die vroeë 1990's is daar pogings onderneem om die konflik tussen die twee taalgroepe deur die skepping van 'n nuwe grondwet te besleg. Die konferensie van Lake Meech was 'n vergadering van verteenwoordigers uit alle Kanadese provinsies wat uiteindelik 'n nuwe grondwet saamgestel het, maar uiteindelik is hul ontwerp deur 'n Indiaanse afgevaardigde uit Manitoba geveto wat ook 'n besondere status vir dié land se Eerste Nasies wou verseker. Die sogenaamde akkoord van Charlottetown, wat twee jaar later deur politici uit alle Kanadese partye bereik is, is in 'n nasionale referendum sowel in die Engelssprekende provinsies asook in Quebec verwerp en het die aanleiding tot die stigting van 'n aantal populistiese bewegings in Wes-Kanada en Quebec gegee. Die nasionalistiese ''Bloc Québécois'' het in die nasionale verkiesing van 1993 twee derdes van die uitgebragte stemme in Quebec op hom verenig. Pogings van Franssprekende separatiste om 'n onafhanklike Franstalige staat in Kanada te stig, is in twee referendums gekeer, alhoewel Quebec as 'n aparte Franstalige gemeenskap in Kanada begin ontwikkel het. Die eerste minister van Kanada, [[Stephen Harper]], het Quebec in November 2006 as 'n "nasie in die boesem van Kanada" (''nation au sein de Canada'') beskryf, maar tegelykertyd eise vir onafhanklikheid en [[selfbeskikking]] van die hand gewys. === Die Eerste Nasies === [[Lêer:Medal-Viki.jpg|duimnael|Die Indiaanse Chiefs-medalje ter herdenking van die ''Numbered Treaties'' tussen 1871 en 1921]] Met die ''Bill of Rights'' het Kanada se Eerste Nasies in 1960 die stemreg op federale vlak gekry. In 1988 het twee volke, die Métis en Dene, 'n skadeloosstelling ter waarde van CDN$ 500 miljoen ontvang, en die Kanadese regering het ook hul landeise in die Noordwesgebiede erken. In April 1999 is 'n selfregerende Inoeïet-gebied, Nunavut (letterlik "Ons Land"), in die oostelike helfte van die Noordwesgebiede en die noorde van Quebec met 'n oppervlakte van 2,2 miljoen vierkante kilometer geskep. == Provinsies en Gebiede == {{Hoofartikel|Provinsies en gebiede van Kanada}} [[Lêer:Canada-satellite.jpg|duimnael|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Kanada]] [[Lêer:Political map of Canada.png|duimnael|'n Politieke kaart van Kanada]] Kanada is verdeel in tien provinsies en drie gebiede. Die provinsies geniet 'n groot mate van outonomie, en ook die gebiede het – tot 'n kleiner mate – selfregerende status. Elkeen het sy eie provinsiale of territoriale simbole. Die provinsies beheer die meeste van Kanada se sosiale programme (soos mediese dienste, onderwys en welvaart) en beskik saam oor 'n groter belastinginkomste as die federale regering. Kanada se federale struktuur is in hierdie opsig uniek. Die federale regering wag egter daaroor dat alle provinsies oor min of meer dieselfde standaarde ten opsigte van openbare dienste beskik en verleen finansiële steun aan minder gegoede provinsies. Die provinsies het een-kamer-parlemente met verkose verteenwoordigers en regerings. Die provinsiale eerste ministers word net soos die federale eerste minister verkies. As verteenwoordigers van die Koning word die provinsiale goewerneurs-generaal volgens 'n aanbeveling van die federale eerste minister benoem, alhoewel die provinsiale regerings in toenemende mate ook geraadpleeg word. Die drie Kanadese gebiede het minder politieke gesag oor hulle eie sake, aangesien hulle deur wetgewing van die [[Parlement van Kanada|nasionale parlement]] gevorm is en hulle status nie in die grondwet gedefinieer word nie. Kanada se tien provinsies en drie gebiede is (in alfabetiese volgorde): [[Alberta]], [[Brits-Columbië]], [[Manitoba]], [[Newfoundland en Labrador]], [[Noordwestelike gebiede]], [[Nova Scotia]], [[Nieu-Brunswyk]], [[Nunavut]], [[Ontario]], [[Prins-Edward-eiland]], [[Quebec]], [[Saskatchewan]] en [[Yukon]]. {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 style="margin-left:30px; border-collapse:collapse; text-align:center; font-size:80%; line-height:normal" |- bgcolor=#eeeeee !Vlag !Provinsie !Hoofstad !Toelating tot die<br />Kanadese Federasie !Standaard-<br />[[Tydsone]]<br />([[UTC]]) !Streek |- |align=left|[[Lêer:Flag of British Columbia.svg|50px]]||[[Brits-Columbië]]||[[Victoria, Brits-Columbië|Victoria]]||[[20 Julie]] [[1871]]|| -8 (Stille Oseaan-Tyd),<br />-7 (Rotsgebergte)||Wes-Kanada, Stille Oseaan |- |align=left|[[Lêer:Flag of Alberta.svg|50px]]||[[Alberta]]||[[Edmonton]]||[[1 September]] [[1905]]||-7 (Rotsgebergte) |rowspan=3|Wes-Kanada, Prairie |- |align=left|[[Lêer:Flag of Saskatchewan.svg|50px]]||[[Saskatchewan]]||[[Regina]]||1 September 1905||-7 (Rotsgebergte),<br />-6 (Sentraal) |- |align=left|[[Lêer:Flag of Manitoba.svg|50px]]||[[Manitoba]]||[[Winnipeg]]||[[15 Julie]] [[1870]]||-6 (Sentraal) |- |align=left|[[Lêer:Flag of Ontario.svg|50px]]||[[Ontario]]||[[Toronto]]||[[1 Julie]] [[1867]]||-6 (Sentraal),<br /> -5 (Oos) |rowspan=2|Sentraal, Oos |- |align=left|[[Lêer:Flag of Quebec.svg|50px]]||[[Quebec]]||[[Quebecstad]]||1 Julie 1867||-5 (Oos)<br />-4 ([[Magdalene-eilande]]) |- |align=left|[[Lêer:Flag of New Brunswick.svg|50px]]||[[Nieu-Brunswyk]]||[[Fredericton, Nieu-Brunswyk|Fredericton]]||1 Julie 1867 |rowspan=3|-4 (Atlantiese) |rowspan=3|Maritieme Provinsies, Atlantiese Kanada |- |align=left|[[Lêer:Flag of Nova Scotia.svg|50px]]||[[Nova Scotia]]||[[Halifax, Nova Scotia|Halifax]]||1 Julie 1867 |- |align=left|[[Lêer:Flag of Prince Edward Island.svg|50px]]||[[Prins-Edward-eiland]]||[[Charlottetown]]||1 Julie [[1873]] |- |align=left|[[Lêer:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|50px]]||[[Newfoundland en Labrador]]||[[St. John's, Newfoundland en Labrador|St. John's]]||[[31 Maart]] [[1949]]||-4 (Atlantiese),<br />-3.5 (Newfoundland en Labrador)||Atlantiese Kanada |- bgcolor=#eeeeee !Vlag !Gebiede !Hoofstad !Toelating tot die<br />Kanadese Federasie !Standaard-<br />[[Tydsone]]<br />([[UTC]]) !Streek |- |align=left|[[Lêer:Flag of Yukon.svg|50px]]||[[Yukon]]||[[Whitehorse]]||[[13 Junie]] [[1898]]||-8 (Stille Oseaan) |rowspan=3|Noord of Kanadese Noordpoolgebied |- |align=left|[[Lêer:Flag of the Northwest Territories.svg|50px]]||[[Noordwestelike gebiede]]||[[Yellowknife]]||[[15 Julie]] [[1870]]||-7 (Rotsgebergte) |- |align=left|[[Lêer:Flag of Nunavut.svg|50px]]||[[Nunavut]]||[[Iqaluit]]||[[1 April]] [[1999]]||-7 (Rotsgebergte), -6 (Sentraal), -5 (Oos), |} == Bevolking == === Oorsig === [[Lêer:Toronto - ON - Toronto Skyline3.jpg|duimnael|Toronto is Kanada se grootste [[metropool]] en een van die mees multikulturele stede ter wêreld]] Volgens die sensus van die jaar 2006 het die inwonertal 31&nbsp;612&nbsp;897 beloop en teen die jaar 2011 na raming tot sowat 34,6 miljoen gegroei. Dit maak van Kanada een van die ylste bevolkte state in die wêreld met net 3,5 inwoners per vierkante kilometer. 900&nbsp;000 mense behoort tot die Eerste Nasies (Indiane en Inoeït). Die grootste deel van die bevolking is gekonsentreer in die provinsies Quebec en Ontario, veral langs die Sint-Laurensrivier en in die metropolitaanse gebiede van Toronto, Montreal, Quebec, London en Hamilton. Net vyf provinsies het 'n bevolking van meer as een miljoen: Ontario (11,4 miljoen), Quebec (7,6 miljoen), Brits-Columbië (3,9 miljoen), Alberta (3 miljoen) en Saskatchewan (1,1 miljoen). Die gebied van Nunavut het die kleinste bevolking met slegs 27&nbsp;000. Kanada se amptelike tale is Engels en Frans, maar met uitsondering van die Franssprekende provinsie Quebec en die tweetalige Nouveau-Brunswick is Kanadese provinsies merendeels anglofoon, alhoewel daar nie-Engelstalige minderheidsgroepe (hoofsaaklik Franstalige Kanadese, die Eerste Nasies en Inoeït) is. Nunavut het Inoektitoet as 'n bykomende amptelike taal, terwyl 'n minderheid van die inwoners van Nova Scotia nog [[Skots-Gaelies]] as omgangstaal praat. === Frans in Kanada === ==== Status en verspreiding ==== [[Lêer:Elgin St Ottawa Sept 2013.jpg|duimnael|Al is Kanada op federale vlak tweetalig, is daar min plekke soos Ottawa en Montreal waar die beleid van tweetaligheid – om politieke of ekonomiese redes – implikasies vir die alledaagse lewe het. Die foto wys 'n straatbord in die federale hoofstad Ottawa]] Frans is naas Engels die amptelike taal van Kanada. Alhoewel daar in alle provinsies inwoners aangetref word, wat Frans as hul moedertaal praat, is Quebec die enigste provinsie met 'n meerderheid Franssprekendes en Frans as enigste ampstaal. Volgens die sensus van 2011 was Frans die moedertaal van 7&nbsp;054&nbsp;975 Kanadese (of 21 persent van die totale bevolking).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/french-language |title=French Language in Canada |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> 6,1 miljoen Franse moedertaalsprekers was in 2011 in Quebec woonagtig, met kleiner minderhede in ander provinsies: 493&nbsp;295 in Ontario, 233&nbsp;530 in Nieu-Brunswyk, 38&nbsp;775 in die drie ander Atlantiese provinsies, en 181&nbsp;190 in die vier provinsies wes van Ontario. Net in Quebec vorm Franssprekendes die meerderheid van die provinsiale bevolking (78 persent). Franssprekende minderhede in ander provinsies varieer grootliks – 0,49 persent in Newfoundland, 3,42 persent in Nova Scotia, 3,75 persent op Prins-Edward-eiland, 31,56 persent in Nieu-Brunswyk, 3,88 persent in Ontario, 3,53 persent in Manitoba, 1,6 persent in Saskatchewan, 1,9 persent in Alberta en 1,2 persent in Brits-Columbië. ==== Taalvaardighede ==== Taalvaardighede in albei landstale varieer eweneens grootliks. Volgens die sensus van 2011 kan in Quebec 38,2 persent van die inwoners met Frans as moedertaal in Engels kommunikeer, terwyl 67 persent van alle Engelse moedertaalsprekers en 75 persent van Québécois met 'n ander huistaal kennis van Frans het. Weens die ampstaalstatus van Frans is taalvaardighede in dié taal belangriker vir nie-Franssprekendes as omgekeerd kennis van Engels vir Franse moedertaalsprekers. In alle ander Kanadese provinsies is die gemiddelde aandeel van Engels- en anderssprekendes met Franse taalvaardighede slegs sowat ses persent. Die aanleer van Frans spruit hier eerder voort uit persoonlike belangstelling. Franssprekendes in dié provinsies het daarenteen min keuse as om Engels as tweede taal aan te leer. Die aandeel Franse moedertaalsprekers met Engelse taalvaardighede varieer hier tussen 71 persent in Nieu-Brunswyk en meer as 80 persent in die ander provinsies. ==== Taalwette in Quebec ==== [[Lêer:Bilinguisme au Canada-fr.svg|duimnael|Ongeveer 98% van die Kanadese kan óf Engels óf Frans praat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/as-sa/97-555/p1-eng.cfm |title=2006 Census: The Evolving Linguistic Portrait, 2006 Census: Highlights |publisher=Statistiek Kanada |date=24 Julie 2018 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Verspreiding van Engels en Frans in Kanada: {{sleutel|#FFE400|Engels – 56,9% (1)}} {{sleutel|#D8A820|Engels en Frans – 16,1% (2)}} {{sleutel|#B07400|Frans – 21,3% (3)}} {{sleutel|#F5F5DC|Ylbevolkte gebied (<0,4/km²)}}]] Die tydperk tussen die laat 1960's en vroeë 1990's was 'n beslissende keerpunt in die geskiedenis van Franssprekendes in Kanada. Franse moedertaalsprekers in Quebec het in dié tyd beheer geneem oor die toekoms van hul taal met die afkondiging van 'n reeks taalwette op provinsiale grondslag. Met die ''Charte de la langue française'' (algemeen bekend as Wet 101) is Frans tot Quebec se enigste ampstaal verklaar. Dit verleen aan Fransprekendes verder die reg om by hul werkplekke gebruik te maak van Frans, veral in ekonomiese bedrywe waarin Engels vroeër die oorheersende taal was. Wet 101 verseker daarnaas ook dat openbare borde slegs Franse kennigewings mag bevat. As hulle wél met Engelse kennisgewings aangevul word, moet die Engelse teks in 'n kleiner skrifgrootte verskyn. Immigrante in Quebec is verplig om hul kinders na Fransmediumskole te stuur. Die primêre doelwit van dié soort maatreëls was om die integrasie van nie-Franssprekende immigrante in die Franse taalgemeenskap aan te moedig – eerder as om hulle te laat verengels soos in die verlede. So het immigrante in stedelike omgewings met 'n groter persentasie Engelssprekendes soos Montreal dikwels daartoe geneig om Engels as huis- en onderrigtaal te kies. Namate die geboortesyfer van Franssprekendes in Quebec gedurende die 1980's onder die vervangingsvlak gedaal het, is die taalkundige integrasie van immigrante as noodsaaklik geag vir die voortbestaan en potensiële groei van Quebec se Franssprekende bevolking. Volgens statistieke, wat met die sensus van 2011 opgelewer is, het Quebec se taalwette in die vier dekades ná hul afkondiging genoeg druk op taalminderhede in die provinsie uitgeoefen om verfransing te bevorder. Sowat 'n tiende van nagenoeg 600&nbsp;000 Engelse moedertaalsprekers het Frans as huistaal gepraat. Vir die eerste keer in die geskiedenis van sensusopnames was daar onder die provinsie se meer as 900&nbsp;000 anderssprekendes 'n groter persentasie met Frans as huistaal as Engelse huistaalsprekers. ==== Taalregte vir Franssprekendes ==== Buite Quebec is daar vanaf die 1960's in 'n aantal jurisdiksies in die nege Engelssprekende provinsies en twee gebiede verskeie stappe onderneem om sekere taalregte vir hul Franssprekende minderhede amptelik te erken, soos die reg op onderwys in Frans, nadat dié reg tevore in baie jurisdiksies afgeskaf is. Die reg op Franse moedertaalonderwys is vervolgens in die nuwe Kanadese grondwet verskans wat in 1982 afgekondig is en in alle provinsies en gebiede van Engelssprekende Kanada geïmplementeer is. Van alle provinsies het Nieu-Brunswyk die verreikendste wetgewing in verband met taalregte vir Franssprekendes aanvaar. Reeds in 1969 is Frans naas Engels tot dié provinsie se ampstaal verklaar, en twaalf jaar later is Nieu-Brunswyk se Frans- en Engelssprekende gemeenskappe gelykgestel aan mekaar. Franssprekende instellings in dié tweetalige provinsie geniet daarnaas 'n hoë graad van selfbeskikking. 'n Ander belangrike stap was die afkondiging van die Wet op Ampstale op federale vlak in 1969 wat in 1988 nog eens gewysig is. Die wet se doelwit is om vir Engels- en Franssprekende Kanadese diensverskaffing deur die federale regering en verskeie nasionale instellings soos die lugredery Air Canada in sowel Frans asook Engels te verseker. Die toepassing van hierdie wet word deur 'n federale kantoor, die ''Office of the Commissioner of Official Languages'', voortdurend dopgehou. In sy jaarlikse verslae bevind dié kantoor egter gereeld weer dat dienste in Frans, soos verskaf deur die federale openbare diens buite Quebec, nog nie op 'n peil is wat vir Franssprekendes volle toegang tot federale dienste waarborg nie. === Immigrasie === Kanada se bevolking was oorspronklik oorwegend van [[Franse]], [[Engelse]], [[Skotte|Skotse]] en [[Iere|Ierse]] afkoms. Eers in die tweede helfte van die 19de eeu het dié land een van die klassieke bestemmings vir groot getalle ander Europese immigrante geword, wat veral uit [[Duitsland]], Italië, [[Oekraïne]], [[Skandinawië]], [[Pole]] en die Verenigde State gekom het. Vandag is minder as 40 persent van Angel-Saksiese en sowat 30 persent van Franse afkoms. Van die sowat 12&nbsp;000 Franse immigrante, wat hulle tussen 1605 en 1763 in Nieu-Frankryk gevestig het, het byna 90 persent oorspronklik uit [[Normandië]] en [[Bretagne]] gekom. Die immigrasie na Kanada het nooit dieselfde vlakke bereik soos dié na die Verenigde State nie en eers teen die begin van die 20ste eeu sterk toegeneem. Dit het in 1913 'n historiese hoogtepunt met 410&nbsp;000 nuwe aankomelinge bereik, van wie 150&nbsp;000 Britte en 140&nbsp;000 Amerikaners was. As gevolg van die dalende geboortesyfer speel immigrasie 'n steeds belangriker rol by Kanada se bevolkingsgroei. Deesdae immigreer groot getalle mense uit die Verre Ooste, met name die Volksrepubliek China, Afrika en [[Latyns-Amerika]] na Kanada. Die grootste groep van immigrante uit Afrikalande suid van die Sahara het uit die Republiek van Suid-Afrika gekom. Die getal Suid-Afrikaanse immigrante in Kanada het in 1996 13&nbsp;950 beloop, onder wie talle Engelssprekendes en Suid-Afrikaners van Joodse afkoms, asook kleiner groepe [[Afrikaners]], [[Kleurlinge]], Indiërs en sommige Swart Suid-Afrikaners. Gekwalifiseerdes soos universiteitsdosente, geneeskundiges, onderwysers, skrywers, kunstenaars en sommige opgeleide ambagsmanne is in alle etniese groepe verteenwoordig. Ook in die volgende dekade het 'n bestendige stroom Suid-Afrikaanse immigrante Kanada toe gekom, en so het die getal inwoners van Suid-Afrikaanse herkoms in 2006 reeds 25&nbsp;855 beloop. Daarnaas het ook 3&nbsp;570 blanke Rhodesiërs 'n nuwe tuiste in Kanada gevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/africans |title=Africans |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=19 Maart 2015}}</ref> Volgens die 2011-sensus het 8&nbsp;770 inwoners [[Afrikaans]] as huistaal gepraat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/tbt-tt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=107988&PRID=0&PTYPE=101955&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2011&THEME=90&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |title=2011 Census of Canada: Topic-based tabulations |publisher=Statistiek Kanada |date=18 April 2020 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> ; Oekraïense immigrasie [[Lêer:Ukrainian Canada 2011.jpg|duimnael|Kanadese van Oekraïense afkoms in tradisionele volksdrag]] Vyf groot immigrasiegolwe sedert die laat 19de eeu het etniese en kulturele bande tussen Oekraïne en Kanada gesmee.<ref>{{en}} [https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/unstable-economy-war-push-ukrainians-to-leave-for-canada.html ''Kyiv Post, 9 Julie 2018: Unstable economy, war push Ukrainians to leave for Canada. Besoek op 12 April 2020'']</ref> Oekraïners het hulle vanaf 1891 in groter getalle in Kanada kom vestig – veral nadat die Kanadese regering die immigrasie van boere in 1896 aktief begin bevorder het. So word sowat die helfte van die Oekraïno-Kanadese bevolking in die sogenaamde ''prairie provinces'' van Wes-Kanada met hul uitgestrekte landboustreke aangetref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/ukrainian-canadians |title=Ukrainian Canadians |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> 1,4 miljoen Kanadese (of vier persent van die totale bevolking) het wortels in Oekraïne wat van die Oekraïense gemeenskap in die land die grootste ter wêreld buite die moederland en Rusland maak – 'n snelgroeiende diaspora bowendien gegewe die feit dat die getal Oekraïense immigrante in Kanada tussen 2001 en 2011 van 51&nbsp;610 tot 65&nbsp;455 gegroei het. Die Kanadese sensus van 2016 het die getal Oekraïense immigrante as 73&nbsp;030 bepaal.<ref>{{en}} [https://canadaimmigrants.com/ukrainian-immigrants-canada/ ''im – The Canadian Magazine of Immigration: Ukrainian Immigrants to Canada. Besoek op 12 April 2020'']</ref> Dit maak van die Oekraïense gemeenskap sowel as die Kanadese regering 'n belangrike rolspeler in die internasionale politiek ten opsigte van Oekraïne. So was Kanada die eerste land op aarde wat in 1991 die onafhanklikheid van Oekraïne amptelik erken het. Die vroeëre konserwatiewe premier Stephen Harper was die eerste buitelandse regeringsleier wat 'n besoek aan die nuwe Oekraïense oorgangsregering gebring het en een van die mees uitgesproke kritici van Rusland se anneksasiebeleid.<ref>{{de}} [https://taz.de/Ukrainische-Diaspora-in-Kanada/!5045006/ ''taz, 9 April 2014: Ukrainische Diaspora in Kanada – Angst um das ferne Land. Besoek op 12 April 2020'']</ref> === Verstedeliking === ==== Definisie van stedelike nedersettings ==== [[Lêer:Vancouver City Night 2 by ajithrajeswari.jpg|duimnael|Woonstelgeboue in Vancouver]] Terwyl die term ''city'' in Kanada na 'n wye verskeidenheid nedersettings kan verwys wat ten opsigte van hul inwonertal, oppervlakte, ekonomiese basis, sosiale strukture en plaaslike regeringsvorm grootliks van mekaar kan verskil, word dit algemeen as 'n sinoniem vir 'n stedelike gebied gebruik. Munisipale regerings val onder die jurisdiksie van Kanada se provinsiale parlemente, en so bepaal die deelstate ook watter voorwaardes 'n nedersetting moet vervul om as 'n stedelike entiteit gekategoriseer te word. Verstedeliking as demografiese proses het begin lank voordat die Kanadese Konfederasie gestig is en duur steeds voort. Tans woon rofweg vier vyfdes van alle Kanadese in stedelike gebiede wat van miljoenestede soos Toronto en Montreal tot kleiner dorpe en nedersettings sonder formele munisipale status (niegeïnkorporeerde nedersettings) met 'n bevolking van meer as 1000 of tot die beboude randgebiede van munisipaliteite kan strek. ==== Ontwikkeling voor 1920 ==== [[Lêer:Quebec-Windsor Corridor.svg|duimnael|Die Québec-Stad-Windsor-korridor is die digsbevolkte en mees geïndustrialiseerde streek van Kanada. Dit strek oor sowat 1&nbsp;200&nbsp;km<ref>{{en}} {{cite book|author1=Peter H. McMurry|author2=Marjorie F. Shepherd|author3=James S. Vickery|title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment|url=https://books.google.de/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84287-7|page=391|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412142432/https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391|archivedate=12 April 2016|df=mdy-all}}</ref>]] Die vestiging van Europese nedersettings in Kanada het uit die koloniale beleid van Groot-Brittanje en Frankryk voortgespruit om buiteposte in oorsese gebiede te vestig. Vroeë koloniale nedersettings het 'n verskeidenheid funksies vervul – die ontginning van die kolonie se ekonomiese potensiaal, die oordrag van die leefstyl van Europese metropolitaanse sentra soos Londen en Parys na 'n afgeleë gebied met 'n onbeskaafde inheemse bevolking, asook die militêre beveiliging en administrasie van die nuut verowerde gebied. Koloniale nedersettings was meestal handelsposte met stoor- en hanteergeriewe vir goedere soos velle en huide, vis, minerale en graan en vervoerspilpunte van waar dié produkte na die Europese metropolitaanse sentra verskeep is. Eers in Europa is die goedere verwerk en na hul finale bestemmings uitgevoer. Die stigting van Franse en Britse koloniale nedersettings het die algemene kolonisasie van 'n streek voorafgegaan en 'n soort stedelike grenspos van die Europese beskawing gevorm. Hul verdere groei en ekonomiese welvaart was onlosmaaklik verbonde aan die ekonomiese potensiaal van hul omgewing. Koloniale nedersettings was die spilpunt vir die ontwikkeling van hul omgewing en het aanvanklik 'n groot deel van die kolonie se bevolking gehuisves. Gaandeweg het kleiner sekondêre buiteposte ontstaan wat tot demografiese desentralisering bygedra het. Hul afgeleë ligging en die gebrek aan vervoergeriewe en ander fasiliteite het verseker dat hulle 'n sekere outonomie en afsonderlikheid kon handhaaf so lank as wat die primêre buiteposte nie in staat was om 'n oorheersende invloed op 'n groter gebied in hul omgewing uit te oefen nie. Hierdie desentraliseringsproses is eers omgekeer namate koloniale nedersettings soos Quebecstad, Montreal, Toronto en Halifax tot groter stedelike sentra ontwikkel het. 'n Belangrike kenmerk van koloniale nedersettings was hul noue ekonomiese bande met hul oorsese metropole en die gebrek aan 'n infrastruktuur wat hulle met ander koloniale buiteposte sou kon verbind het. Die vestiging van plaaslike vervoer-, handels- en kommunikasienetwerke, waardeur samewerking op plaaslike vlak kon plaasvind, word as die eindfase van die koloniale tydperk en die begin van 'n moderne ekonomiese stelsel beskou waarin groter nedersettings goedere en dienste nie net vir hulself nie, maar vir 'n groter omgewing verskaf het. Die eerste stedelike nedersettings in Kanada, Quebec (gestig in 1608) en Montreal (gestig in 1642), was aanvanklik hoofsaaklik pelshandelsposte wat min stedelike geriewe en dienste vir hul landelike omgewing verskaf het. Eers in die 19de eeu het vinnige bevolkingsaanwas, die bou van spoorweë en die gepaardgaande industrialisering Kanada se stedelike nedersettings tot ekonomiese sentra laat groei wat 'n verskeidenheid funksies begin vervul het. ==== Moderne vorme van verstedeliking ==== [[Lêer:Oakridge aerial view 2018.jpg|duimnael|Vestigingspatrone in Kanada toon baie ooreenkomste met dié in die Verenigde State. Uitgestrekte voorstadsones met enkelgesinshuise dra vanweë lang afstande en die koeler klimaat by tot die hoogste per capita-energieverbruik op aarde: Lugaansig van Oakridge, Vancouver]] Tans strek die tipes stedelike nedersettings oor 'n wye spektrum. Kleiner nedersettings met 'n bevolking van enkele honderd wat beperkte funksies vir die landelike gebiede in hul omgewing vervul kontrasteer met multifunksionele metropole soos Toronto, Montreal en Vancouver. Stedelike strukture in Kanada weerspieël sowel Amerikaanse asook Europese invloede. In teenstelling met talle groot stede in die Verenigde State het sakekerne en middestede danksy 'n verskeidenheid geriewe aantreklik vir hul bewoners gebly. Maatskaplike teenstellings speel in vergelyking met die VSA net 'n ondergeskikte rol sodat negatiewe verskynsels soos krotbuurte en ghetto's nouliks aangetref word. Net soos in die VSA het enkelgesinshuise met tuine 'n ideaal vir groot dele van die bevolking geword en die groei van uitgestrekte voorstede bevorder. Woonstelblokke in binnestedelike sones of stadshuise speel nogtans 'n beduidende rol in stede soos Vancouver en Montreal. Tans is daar meer as twintig groot stedelike bevolkingskonsentrasies of metropolitaanse gebiede wat 'n verskeidenheid ekonomiese, dienste- en dikwels ook administratiewe funksies op byvoorbeeld provinsiale vlak vervul. == Politiek == [[Lêer:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|duimnael|links|upright|Koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] is die staatshoof van Kanada]] [[Lêer:Canada Parliament2.jpg|duimnael|Die [[Parlement van Kanada|Kanadese parlementsgebou]] in Ottawa]] [[Lêer:Canadian-Senate-chamber.jpg|duimnael|Die Kanadese parlement se hoërhuis]] [[Lêer:Maple leaf.jpg|duimnael|links|upright|Die [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] is die nasionale simbool van Kanada]] [[Lêer:Parliament2.jpg|duimnael|Die Kanadese parlement se laerhuis]] [[Lêer:Mark Carney.jpg|duimnael|links|upright|Mark Carney is die huidige eerste minister van Kanada]] Kanada is 'n konstitusionele monargie. Die koningin of koning van die Verenigde Koninkryk tree ook as koningin of koning van Kanada op en is volgens die grondwet die staatshoof. Die daaglikse pligte van die monarg word deur die goewerneur-generaal waargeneem, wat gewoonlik 'n afgetrede Kanadese politikus of ander bekende persoon is. Die goewerneur-generaal word na beraadslaging met die eerste minister van Kanada formeel deur die koning benoem. Sy of hy bly onpartydig ten opsigte van die binnelandse beleid en tree veral tydens nasionale plegtighede as 'n simboliese figuur op. === Uitvoerende gesag === Die eerste minister van Kanada beskik as regeringshoof oor verreikende uitvoerende bevoegdhede. Hy word formeel deur die goewerneur-generaal benoem, maar moet nogtans die goedkeuring van die [[Parlement van Kanada|parlement]] geniet. Die leier van die grootste party beklee gevolglik meestal ook die amp van eerste minister. Die Kanadese regering beheer Kanada se [[buitelandse beleid]], verdediging, handel, geldstelsel, vervoer, poswese en die administrasie van die federale gebiede in die noorde: Yukon, die Noordwestelike gebiede en Nunavut. === Wetgewende gesag === Kanada se tweekamerparlement bestaan uit die demokraties verkose Laerhuis en die Senaat of Hoërhuis. Alle Kanadese provinsies word op 'n proporsionele grondslag in die Senaat verteenwoordig, en die afgevaardigdes word volgens 'n voorstel van die Kanadese eerste minister benoem. Die parlement se wetgewende periode is vyf jaar. Op versoek van die eerste minister moet die goewerneur-generaal die Laerhuis ontbind selfs al het sy termyn nog nie verstryk nie, en 'n nuwe federale verkiesing uitroep. === Regsprekende gesag === Kanada se regstelsel pronk met 'n lang tradisie. Die Gemenereg, wat in alle provinsies met uitsondering van Québec toegepas word, berus op beginsels wat reeds in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] Engeland ontwikkel is. Quebec se ''Droit Civil'' gaan selfs terug op die tydperk van die [[Romeinse Ryk]] en weerspieël daarnaas ook baie beginsels van die Franse reg. Albei regstelsels is gaandeweg by die Kanadese toestande aangepas en Kanadese howe neem by die uitleg van wette ook die veranderende maatskaplike konteks in ag. Die Kanadese grondwet dien orals in Kanada as die grondslag van die regstelsel. === Huidige regering === Sedert Maart 2025 word Kanada deur die Liberale Party onder leiding van eerste minister [[Mark Carney]] geregeer. Sy meerderheidsregering het in die Kanadese federale verkiesing van 2021 'n groot persentasie stemme op hom verenig en beskik tans oor 160 van die 338 setels in die Kanadese Laerhuis. Die Konserwatiewe Party, wat Kanada tot en met 2015 nege jaar lank onder eerste minister Stephen Harper geregeer het, het 119 setels, die [[New Democratic Party (Kanada)|Nuwe Demokratiese Party]] 25 en die Bloc Québécois, wie se kandidate uitsluitlik in die provinsie [[Quebec]] staan en die politieke selfstandigheid van dié provinsie voorstaan, beskik oor 32 setels in die federale parlement. Daar is nog twee afgevaardigdes van die Groen Party. === Grondwet en burgerregte === [[Lêer:Ottawa - ON - Oberster Gerichtshof von Kanada.jpg|duimnael|Die Hooggeregshof van Kanada]] Met die Britse Noord-Amerika-Wet van 1867, wat nog steeds as Kanada se grondwet dien, word dié land 'n parlementêre monargie met skeiding van wetgewende, uitvoerende en juridiese mag. In 1917 kry vroue vir die eerste keer stemreg in die federale verkiesing. Na [[Spanje]], [[Nederland]] en [[België]] is Kanada in Julie 2005 die vierde land ter wêreld wat gay en lesbiese pare volle burgerregte toestaan, insluitende die reg om te trou en kinders aan te neem. Die sogenaamde Wetsontwerp C-38 van die liberale Kanadese regering word in die Senaat van Kanada met 47 Ja- teen 21 Nee-stemme goedgekeur. Nadat die rol wat Kanada jare lank as 'n toevlugsoord vir internasionale kriminele gespeel het, 'n nadelige beeld van dié land uitgedra het, het die regering van eerste minister Stephen Harper in 2007 eerste stappe gedoen om sy reputasie in hierdie verband te verbeter. Twee voormalige Nazi-samesweerders het hulle Kanadese burgerskap in Junie 2007 verloor en word volgens die minister van justisie, Rob Nicholson, moontlik na Duitsland gedeporteer. Nicholson het beklemtoon dat Kanada geen veilige toevlugsoord sal wees vir oorlogsmisdadigers of mense wat skuldig is aan volksmoord of misdaad teen die mensdom.<ref>{{de}} [http://www.morgenpost.de/content/2007/06/03/politik/903393.html ''Kanada: Oase für Kriminelle aus aller Welt''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930184833/http://www.morgenpost.de/content/2007/06/03/politik/903393.html |date=30 September 2007 }}. In: Berliner Morgenpost, 3 Junie 2007</ref> Die vroeëre anti-apartheid-aktivis [[Winnie Madikizela-Mandela]], wat in die tagtigerjare 'n voorstander van gru-halssnoermoorde<ref>{{en}} [http://www.csvr.org.za/papers/papball.htm Joanna Ball: ''The Ritual of the Necklace''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928002904/http://www.csvr.org.za/papers/papball.htm |date=28 September 2007 }}</ref> en as stigter van die sogenaamde ''Mandela Football Club'' ook mede-verantwoordelik vir die moord op die veertienjarige [[Stompie Seipei]] was, is in Junie 2007 toegang tot dié land geweier.<ref>{{en}} [http://edition.cnn.com/2007/WORLD/americas/06/05/mandela.canada.reut/index.html CNN.com: ''Winnie Mandela barred from Canada''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607150315/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/americas/06/05/mandela.canada.reut/index.html |date= 7 Junie 2007 }}</ref> === Volkslied en koninklike lied === [[Lêer:God Save the King (sheet, 1745).png|duimnael|upright|''God save the King'' van 1745]] Kanada se volkslied is "[[O Canada]]". Alhoewel dit reeds op 24 Junie 1880 vir die eerste keer opgevoer is by 'n [[Saint Jean-Baptistedag]]-onthaal in Quebecstad, het dit eers op 1 Julie 1980 Kanada se amptelike volkslied geword. Oor die voorafgaande 70 jaar het "O Canada", "[[God Save the King]]" en "[[The Maple Leaf Forever]]" saamgedien as nieamptelike volksliedere, maar teen die 1960's het "O Canada" as die voorkeurkeuse uitgestaan. Toe dit die amptelike volkslied gemaak is, was die meeste Kanadese verbaas dat dit nog nie reeds sulke status geniet het nie. "God Save the King" is nou Kanada se [[koninklike lied]]. Dit word amptelik gespeel in die teenwoordigheid van die [[Koning van Kanada|Koning]] of ander lede van die koninklike familie. Die eerste ses mate is ook gebruik as deel van die Onder-Koninklike Saluut, wat in die teenwoordigheid van die [[Goewerneur-Generaal]] gespeel word. Uit tradisie word "God Save the King" gesing aan die einde van uiters formele staatsaangeleenthede (byvoorbeeld 'n staatsbegrafnis of [[Remembrance Day]]-diens). Dit word ook gespeel (maar nie gesing nie) by baie militêre aangeleenthede, en sommige [[Universiteit]]e sluit hulle konvokasies daarmee af. Tot die 1980's was dit ook algemeen vir laerskole in baie streke om hulle byeenkomste af te sluit met "God Save the King", maar dit is nie meer die geval nie. Soos met [[Brittanje]] verander die lied na "God Save the Queen" wanneer toestande op die troon dit noodsaak. === Buitelandse beleid === In die algemeen het Kanada se buiteland beleid dieselfde beginsels gevolg soos dié van die Verenigde State en Europa sodat die regering in Ottawa op internasionale terrein lojaal by sy westerse bondgenote gestaan het. Kanadese soldate het in albei wêreldoorloë aan geallieerde kant geveg en later 'n aktiewe rol binne die Verenigde Nasies en NAVO gespeel, terwyl Kanada deur militêre, diplomatieke en finansiële bydraes stabiliteit en geregtigheid help verseker het in 'n wêreld wat bedreigings deur terrorisme en skurkstate in die gesig gestaar het.<ref>{{en}} [http://www.thecanadaguide.com/basics/foreign-policy/ ''The Canada Guide: Canadian Foreign Policy. Besoek op 4 November 2018''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101231927/http://www.thecanadaguide.com/basics/foreign-policy/ |date= 1 November 2018 }}</ref> Die liberale regering onder die eerste minister Trudeau, wat in November 2015 ingesweer is, strewe in sy buitelandse beleid daarna om na "tradisioneel Kanadese waardes" terug te keer. As 'n middelgroot land fokus Kanada op multilaterale samewerking binne internasionale organisasies soos die [[Groep van Sewe]], die [[Groep van 20]] en die Verenigde Nasies. == Ekonomie == === Kenmerke === [[Lêer:City Skyline from Above (Unsplash).jpg|duimnael|Toronto is die finansiële sentrum van Kanada. Uitsig oor die middestad vanuit die CN-toring]] Die Kanadese ekonomie steun hoofsaaklik op sy hoogs ontwikkelde nywerheidsektor, natuurlike hulpbronne en landbou. Geografiese en klimatiese besonderhede oefen groot invloed op die ekonomiese ontwikkeling uit. Alhoewel Kanada volgens sy oppervlakte die tweede grootste land ter wêreld is, is die ekonomiese kerngebiede ruimtelik verdeel. Die meeste vervaardigingsbedrywe is in 'n landstrook met 'n maksimale wydte van 350&nbsp;km langs die grens met die Verenigde State saamgetrek, terwyl die meeste natuurlike hulpbronne soos minerale en ruolie in afgeleë landsdele in die noorde en weste ontgin word. Die belangrikste landbougebiede is in die suide van die sentrale provinsies en in Ontario geleë. Kanada is een van die welvarendste lande ter wêreld en 'n lidstaat van die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO) en die [[Groep van Agt]] (G8). Sy vryemarkekonomie word deur 'n hoër peil van regeringsinmenging gekenmerk as dié van die Verenigde State, en sy welvaart is meer eweredig onder die bevolking versprei. Desondanks stem Kanada ten opsigte van die markgerigtheid van sy ekonomiese stelsel, die produksiepatrone en hoë lewensstandaard grootliks met die VSA ooreen. Die BBP per capita is nogtans iets laer as dié van die VSA. Oor die afgelope eeu het die indrukwekkende groei van die nywerhede, die mynbou en die dienstesektor die oorspronklik meer plattelandse en agrariese basis van die Kanadese ekonomie omgevorm tot 'n stedelike en industriële. Net soos in ander ontwikkelde lande word die ekonomie deur die tersiêre sektor oorheers, wat driekwart van Kanada se werksgeleenthede verskaf. Die grootste deel van Kanadese nywerhede is in die suide van Ontario en Quebec en in die metropolitaanse gebied van Vancouver saamgetrek. Die motorbedryf is tans die belangrikste van alle industriële sektore. Kanada se nywerheidsektor is toekomsgerig en spits hom ook op opkomende tegnologieë toe. Die vernaamste verwerkende nywerhede naas die motorbedryf is die lugvaartbedryf, metaalnywerhede, voedselverwerking, die hout- en papierbedryf, chemiese nywerhede asook inligtings- en kommunikasietegnologie. Opkomende en innovatiewe sektore soos inligting, telekommunikasie, energetiek, bio- en nanotegnologie word deur die staat doelgerig bevorder. === Die primêre sektor === [[Lêer:Syncrude mildred lake plant.jpg|duimnael|Teersandmynbou in Kanada: 'n Aanleg van ''Syncrude'' naby Mildred Lake. Die geel strukture is hope [[swael (chemiese element)|swael]] wat naby die myn gestoor word]] Kanada verskil van ander Eerste-Wêreldlande deur die groot belangrikheid van die primêre sektor, waarby die hout- en oliebedryf die grootste rol speel. Dié land is een van die belangrikste uitvoerders van agrariese produkte, [[hout]] en minerale. Die Kanadese prairie is een van die grootste landbougebiede vir [[koring]] en ander [[graan|grane]]. Dié land is ook die grootste produsent van sink en uraan en een van die grootste verskaffers van [[goud]], [[nikkel]], [[aluminium]] en [[lood]]. Mynbou en die houtbedryf is die ekonomiese basis van baie stede en dorpe in die noorde van Kanada, wat minder geskik is vir landbou. Teen die begin van die 21ste eeu het hout en houtprodukte nog steeds byna 'n vyfde van Kanadese uitvoere beloop. Kanada se uitgestrekte bosse maak van dié land die grootste uitvoerder van hout ter wêreld. Sowat 46 persent van die totale oppervlakte is bebos – dit beteken dat 'n tiende van alle bosgebiede op aarde in Kanada geleë is. Die Kanadese ruolie-voorrade, insluitende die oliesande in Alberta, is die derde grootste ter wêreld ná [[Saoedi-Arabië]] en [[Venezuela]]. Kanada is tans die derde grootste aardgas- en die sesde grootste olieprodusent ter wêreld. Sedert die middel van die 1990's word in gebiede noord van die Poolsirkel (die Noordwesgebiede en Nunavut) [[diamant]]e ontgin. Kanada is intussen een van die belangrikste verskaffers van diamante op die wêreldmark. Negentig persent van alle diamante word in die Europese Unie uitgevoer en op die Londense en Amsterdamse markte gehandel. Kanada is ná [[Kasakstan]] en nog voor [[Australië]] die tweede grootste uraanprodusent en lewer tans 18,2 persent van die wêreldproduksie op. Daarnaas speel ook nieenergetiese minerale soos ystererts, goud, koper, nikkel en seldsame aardes 'n belangrike rol vanweë hul strategesie waarde vir oorsese nywerhede. === Energie === [[Lêer:Tar sands in alberta 2008.jpg|duimnael|Teersand in Alberta]] Kanada behoort tot die min ontwikkelde lande ter wêreld wat netto-uitvoerders van energie is. Dié land beskik oor groot natuurlike hulpbronne soos aardgas aan die ooskus en groot voorkomste van ru-olie en gas in die provinsies Alberta, Brits-Columbië en Sasketchewan. Danksy die teersande van Athabasca beskik dié land oor die tweede grootste ru-olievoorkomste ter wêreld. Waterkrag is 'n ekologiese en goedkoop bron van energie, wat volop beskikbaar is in Quebec, Brits-Columbië, Ontario en Manitoba. In 2003 is 180,9 miljard kubieke meter aardgas en 136 miljoen ton ruolie ontgin; Kanada was in daardie jaar die derde grootste produsent van aardgas en die negende grootste produsent van ruolie. As gevolg van sy goedkope energiebronne het Kanada tot die wêreld se derde belangrikste produsent van aluminium ná die Volksrepubliek China en die Russiese Federasie ontwikkel; die jaarlikse vervaardiging het in 2003 2,8 miljoen ton beloop. Kanada se energieverbruik was in 2001 met 339,5 miljoen ton steenkooleenhede of 'n per-capita-verbruik van 10&nbsp;943 kilogram die tweede grootste ter wêreld per inwoner na dié van die Verenigde State met 3&nbsp;152 miljoen ton of 11&nbsp;067 kilogram per capita. Die totale bruto-kragopwekking van Kanada se kragsentrales, waaronder 17 kernkragsentrales, het in 2003 570&nbsp;000 miljoen kilowatt-ure beloop, en Kanada was sodoende die sesde grootste produsent van elektriese energie na die VSA, die Volksrepubliek China, Japan, die Russiese Federasie en Brasilië.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2006''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2005, bl. 645–658</ref> === Handelsbetrekkinge === [[Lêer:Canada Exclusive Economic Zone.PNG|duimnael|links|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Kanada]] [[Lêer:FTAs with Canada.svg|duimnael|400px|Lande wat met Kanada vryhandelsverdrae gesluit het: {{sleutel|#000|Kanada}} {{sleutel|#393|Vryhandelsverdrae}}]] Kanada se ekonomie is afhanklik van internasionale handelsbetrekkinge, onder meer danksy die groot aandeel van die primêre sektor. Die vryhandelsooreenkoms (Engels: ''Free Trade Agreement'' met die VSA, wat in 1989 gesluit is, en die [[NAFTA|Noord-Amerikaanse Vryhandelsooreenkoms]] (Engels: ''North American Free Trade Agreement'') van 1994, wat ook [[Meksiko]] insluit, het tot 'n dramatiese groei in die internasionale handel en die ekonomiese integrasie met die VSA gelei. Sedert 2001 het Kanada daarin geslaag om 'n resessie te vermy, en sy ekonomie vertoon die beste in die [[Groep van Agt|G8-groep]]. Die ooreenkoms oor ekonomiese, industriële en tegnologiese samewerking wat in 1976 met die Europese Unie aangegaan is, was 'n poging om die ekonomiese afhanklikheid van die Verenigde State te verminder. Maar eers in die 21ste eeu het Kanada se buitelandse handelstrome merkbaar begin verskuif na die Pasifiese gebiede, en vier van dié land se belangrikste handelsvennote is tans Asiatiese state. Die krimpende vraag op die Amerikaanse mark en die stygende waarde van die Kanadese dollar in die vroeë 21ste eeu het nog eens die noodsaaklikheid van diversifisering van Kanada se handelsbetrekkinge getoon. Die konserwatiewe regering onder die eerste minister Harper stel veral in bilaterale vryehandelsooreenkomste met die Europese Unie, Indië en Suid-Korea belang. Daarnaas toon die Volksrepubliek China groot belang in die ontginning en invoer van Kanadese minerale en ander natuurlike hulpbronne sodat toekomstige handelsbetrekkinge met dié land eweneens 'n sentrale rol vir Kanada se ekonomiese groei sal speel. Die Verenigde State is desondanks steeds by verre die belangrikste handelsvennoot vir Kanada. Driekwart van alle Kanadese uitvoere is vir die Amerikaanse mark bestem; vir olie- en gasuitvoere beloop dié aandeel selfs 98,5 persent. Laat in 2018 het die Verenigde State, Kanada en Mexiko 'n nuwe vryhandelsooreenkoms onderteken – die sogenaamde VSA-Mexiko-Kanada-ooreenkoms of ''US Mexico Canada Agreement'', kort ''USMCA'' – wat ná afsluiting van die nasionale ratifiseringsprosesse in al drie lande na verwagting vroeg in 2019 in werking sal tree. USMCA sal die basis vir handelsbetrekkinge in Noord-Amerika vorm en 'n vroeëre handelsooreenkoms, die Noord-Amerikaanse Vryhandelsooreenkoms of NAFTA, vervang.<ref>{{de}} [https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/kanada-node/wirtschaft/204888 ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Kanada: Wirtschaftsbeziehungen mit den USA. Besoek op 4 November 2018''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325181505/https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/kanada-node/wirtschaft/204888 |date=25 Maart 2019 }}</ref> === Onlangse ekonomiese ontwikkeling === In die afgelope dekade is Kanada se ekonomie – ná 'n moeilike tydperk – deur 'n hoë groeitempo en lae werkloosheidsyfers gekenmerk, terwyl die fiskale jare op nasionale vlak met groot oorskotte afgesluit het. Die werkloosheidsyfer het in 2008 met 5,8 persent sy laagste vlak ooit bereik. Nadat dit as gevolg van die internasionale finansiële en ekonomiese krisis in die somer van 2009 weer tot 8,9 persent gestyg het, toon dit 'n afwaartse neiging. In Augustus 2012 was 7,3 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos. === Wynbou === [[Lêer:Vineyards Lake Okanagan.jpg|duimnael|Wingerde in [[Okanagan]]]] Kanada staan tans nog nie internasionaal as 'n wynbouland bekend nie, maar beskik danksy die milde mikroklimaatsones van [[Okanagan]] en die Niagara-streek oor twee belangrike wynbougebiede. Die eerste Kanadese wyn is reeds sowat 200 jaar gelede geproduseer, en tans staan dié land veral vir sy yswyn bekend. In die omgewing van Niagara-on-the-Lake het wynbouers uit Duitsland en Oostenryk in die 1970's die eerste wynkelders gestig. Die [[Ontariomeer]] stoor hier genoeg warmte om plaaslike temperature te verhoog en geskik vir wingerde te maak, terwyl die mikroklimaat ook danksy die hoër lugvogtigheid en neerslae gunstig vir kommersiële wynbou is. Kanadese wyne het intussen al medaljes op internasionale wynskoue verower. == Kultuur == [[Lêer:Thom Thomson, Le Pin, 1916-1917, huile sur toile, 127,9 x 139,8 cm, Musée des Beaux-Arts du Canada.jpg|duimnael|Thom Thomson (Group of Seven/Groupe des Sept): ''Le Pin'' (1916–1917), oliverf op doek, Musée des Beaux-Arts du Canada]] Die Verenigde State oefen danksy hulle sterk ekonomiese posisie ook 'n beduidende invloed op kulturele gebied uit. Buitelandse besoekers aan Kanada sal baie kenmerke van die Amerikaanse leefstyl oorkant die grens raaksien, wat van die kommersialisering van die alledaagse lewe tot by die Engelse taal se spelling en uitspraak strek. Driekwart van die Kanadese bevolking maak gebruik van kabeltelevisie, terwyl satellietprogramme meer afgeleë gebiede soos byvoorbeeld die noorde van Kanada dek. Die oorgrote meerderheid Kanadese is gevolglik blootgestel aan Amerikaanse televisieproduksies wat sowat 70 persent van die plaaslik uitgesaaide programme verteenwoordig. Ook 90 persent van alle rolprente en 80 persent van alle boeke wat in Kanada vrygestel word het hulle oorsprong in die VSA. Die Amerikaanse'' Webster''-woordeboek is net soos in die VSA die mees gesaghebbende bron ten opsigte van spelling. Kanadese het eers vanaf die 1960's begin om hule eie kulturele identiteit te handhaaf en te bewaar. Instellings soos die ''Canada Council'' is in die lewe geroep om die inheemse kuns en literatuur met subsidies, beurse en pryse te bevorder en in die binne- en buiteland bekend te maak. Die Kanadese letterkundige Northrop Frye het na die literêre ontwikkeling wat sedert die jaar 1960 plaasgevind het selfs 'n "kolossale verbale ontploffing" genoem.<ref>{{en}} Klinck, Carl F.: ''Literary History of Canada: Canadian Literature in English''. In: The Modern Language Review, volume 74, nommer 1 (Januarie 1979), bl. 186. Aanlyn beskikbaar: [http://links.jstor.org/sici?sici=0026-7937%28197901%2974%3A1%3C186%3ALHOCCL%3E2.0.CO%3B2-4&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage JSTOR.org]</ref> 'n Aantal universiteite het inheemse skrywers uitgenooi om enkele semesters as ''writers in residence'' werksaam te wees, terwyl daar ook steeds meer kursusse oor Kanadese literatuur aangebied is. Die bekendste moderne skrywers sluit [[Margaret Atwood]], [[Michael Ondaatje]], Anne Michaels en Mordecai Richler in. Die geskiedenis en landskap van Kanada oefen 'n sterk invloed op die romans van Atwood, Rudy Wiebe, Margaret Laurence en Annie Proulx. Laasgenoemde skrywer het in 1994 vir haar roman ''The Shipping News'', wat in Newfoundland afspeel, die [[Pulitzerprys]] ontvang. Die Kanadese landskappe en buitelewe in die winter was die gunstelingmotiewe van Kanada se gewilde 19de eeuse skilder [[Cornelius Krieghoff]], 'n boorling van [[Amsterdam]] ([[Nederland]]). 'n Ander indrukwekkende voorbeeld van die Kanadese skilderkuns is die werk van Tom Thomson en die ''Group of Seven/Groupe des Sept'', wat die ongerepte natuurlandskap van die noordelike Kanada in 'n wonderlike kleureprag uitgebeeld het. Hierdie groep van sewe kunstenaars – wat gedurende verskillende tydperke Frank Carmichael, A.J. Casson, L.L. FitzGerald, Lawren S. Harris, Edwin Holgate, A.Y. Jackson, Franz Johnston, Arthur Lismer, J.E.H. MacDonald en Frederick Varley ingesluit het – het hul inspirasie in die noorde van Ontario gekry en hul kuns vir die eerste keer in 1920 in Toronto vertoon. Nogtans het hulle eers 'n aantal jare later in Kanada en in die buiteland erkenning vir hul baanbrekende styl gekry. Terwyl die meeste Kanadese skilders oorspronklik noukeurig die voorbeeld van Europese kunstenaars gevolg het en selfs hul motiewe oorgeneem het, het die Groep van Sewe sy eie patriotiese filosofie ontwikkel wat die skepping van 'n selfstandige Kanadese kunsstyl as die voorvereiste vir 'n onafhanklike Kanadese nasie beskou het. Een van die opspraakwekkendste voorbeelde van moderne Kanadese boukuns was die argitek Moshe Safdie se utopiese woonstelkompleks ''[[Habitat 67]]'' wat ter geleentheid van die wêreldtentoonstelling Expo 1967 in Montréal ontwerp is. Die argitek Eberhard Zeidler het onder meer bekendheid verwerf met sy futuristiese vermaaksentrum ''Ontario Place'' in Toronto, wat op kunsmatige eilande opgerig is, en die rewolusionêre konsep van sy winkelsentrum Eaton Centre, wat eweneens in Toronto ontstaan het. Carlos Ott se ontwerp vir die nuwe Operateater in die Franse hoofstad Parys is as die beste van 700 voorstelle gekies. Tans word Arthur Erickson as die beduidendste moderne argitek in Kanada beskou. Sy bekendste bouwerke sluit die Antropologiese Museum van die Universiteit van Brits-Columbië in Vancouver in, wat Indiaanse boukuns met [[beton]] en [[glas]] kombineer; die Robson Square-kompleks in die middestad van Vancouver, wat met sy estetiese ontwerp bekoor; en die Roy Thomson-konsertgebou in Toronto. == Sport == [[Lêer:CanadaRugbyWorldCup1987.jpg|duimnael|Die [[Kanadese nasionale rugbyspan]] tydens die [[Rugbywêreldbeker 1987]]]] [[Lêer:Canada2010WinterOlympicsOTcelebration.jpg|duimnael|Kanada se [[yshokkie]]-oorwinning tydens die [[Olimpiese Winterspele 2010]] in [[Vancouver]]]] Die wortels van georganiseerde [[sport]] in Kanada dateer terug na die 1770's.<ref>{{en}} Henry Roxborough, "The Beginning of Organized Sport in Canada", ''Canada'' (1975) 2#3 bl. 30–43</ref> Kanada se amptelike nasionale sportsoorte vir die [[somer]]seisoen is [[lacrosse]] en vir die [[winter]]seisoen [[yshokkie]].<ref>{{en}} {{cite web |title=National Sports of Canada Act |publisher=Regering van Kanada |date=5 November 2015 |url=http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/n-16.7/page-1.html |accessdate=23 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516194658/https://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/N-16.7/page-1.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Gholf]], [[tennis]], [[ski]], [[pluimbal]], [[vlugbal]], [[fietsry]], [[swem]], [[bowling]], [[rugby]], [[kanovaart]], [[ruitersport]], [[muurbal]] en die bestudering van [[vegkuns]] word op jeug- en amateurvlak wyd uitgeoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://publications.gc.ca/collections/collection_2013/pc-ch/CH24-1-2012-eng.pdf |title=Canadian sport participation – Most frequently played sports in Canada (2010) |newspaper=Publications.gc.ca |year=2013 |page=34 |author=Canadian Heritage |accessdate=27 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503113334/http://publications.gc.ca/collections/collection_2013/pc-ch/CH24-1-2012-eng.pdf |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kanada se sporttradisies verskil grootliks van dié van ander voormalige Britse kolonies en kom egter ooreen met die Verenigde State s'n. Kanada deel verskeie groot professionele sportligas met die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite book|author1=Sergiy Butenko|author2=Jaime Gil-Lafuente|author3=Panos M. Pardalos|title=Optimal Strategies in Sports Economics and Management|url=https://books.google.de/books?id=Lh7tPTtYelUC&pg=PA42&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|year=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-13205-6|pages=42–44|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170920184936/https://books.google.com/books?id=Lh7tPTtYelUC&pg=PA42|archivedate=20 September 2017|df=mdy-all}}</ref> Kanadese spanne in hierdie ligas sluit in sewe franchises in die National Hockey League (NHL), drie Major League Soccer-spanne (MLS) en een span elk in die Major League Baseball (MLB), die National Basketball Association (NBA) en die Major League Rugby (MLR). Ander gewilde professionele sportsoorte sluit in Kanadese voetbal, wat gespeel word in die Kanadese Football League, lacrosse in die National Lacrosse League en krul.<ref>{{en}} {{cite book|author1=Don Morrow|author2=Kevin B. Wamsley|title=Sport in Canada: A History|url=https://archive.org/details/sportincanadahis0000unse|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-902157-4|pages=xxI – intro }}</ref> In Kanada het [[krieket]] nooit die aandag ontvang soos in die res van die Britse Ryk nie.<ref>{{en}} {{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | url = | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | issue = | pages = 51–81 }}</ref> Die eerste krieketwedstryd ooit is op 24 September 1844 tussen die [[Kanadese nasionale krieketspan]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] in [[New York]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=13 Maart 2022}}</ref> Kanada kon tot dusver vir vier [[krieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]], [[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] en [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]]) en twee [[T20I-wêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) kwalifiseer, maar hulle het nooit die uitklopfase gehaal nie. [[Rugby]] is in Kanada 'n matig gewilde sportsoort, veral weens die feit dat die gewilde Kanadese voetbal baie ooreenkomste met rugby toon en die Kanadese klimaat 'n uitgebreide rugbyseisoen verhoed. Die [[Kanadese nasionale rugbyspan]] is egter suksesvol en het tot dusver aan nege van die tien [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]] hul beste prestasie opgelewer en die kwarteindrondte gehaal. Die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk was die eerste toernooi wat Kanada misgesloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/rugby/canada-world-cup-qualifiers-1.6206498 |title=Canada fails to qualify for Rugby World Cup for 1st time ever |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=9 Oktober 2021 |accessdate=20 November 2022}}</ref> Kanada word as die Amerikas se vierde beste span net ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/rankings/mru |title=World Rugby Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=24 April 2022}}</ref> en hulle ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in beide die Amerikaanse Rugbykampioenskap en die [[Stille Oseaan-nasiesbeker]] mee. Kanada is meer suksesvol in vrouerugby en onder die beste lande wêreldwyd. Die [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|vrouerugbyspan]] het vir al die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer en twee keer die eindstryd gehaal, maar in [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] telkens teen [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] vasgeval. Kanada het die [[Vrouerugbywêreldbeker 2006]] aangebied. Kanada het aan amper elke [[Olimpiese Spele]] deelgeneem sedert hul [[Olimpiese Somerspele 1900|Olimpiese debuut in 1900]] en het verskeie internasionale sportbyeenkomste soos [[Olimpiese Somerspele 1976]] in Montreal, [[Olimpiese Winterspele 1988]] in Calgary, Basketbal-Wêreldbekertoernooi 1994, [[FIFA]] o/20 Sokker-Wêreldbeker, [[Olimpiese Winterspele 2010]] in Vancouver en die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2015]] aangebied. Sedert 1982 word die [[Kanadese Grand Prix]] op die [[Gilles Villeneuve-renbaan]] gejaag. In 2018 is Kanada deur FIFA saam met Meksiko en die Verenigde State as gashere van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys; dit was die vierde toernooi in Noord-Amerika en die die eerste in Kanada.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=13 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515074954/https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vir die eerste keer het 48 spanne aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelgeneem en altesaam 104 wedstryde beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/ |title=World Cup 2026 schedule announcement live updates: Latest as FIFA selects host city for final |publisher=[[The New York Times]] |author=Dominski Michael |date=4 Februarie 2024 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Kanada het sedert 1930 aan elke [[Statebondspele]] deelgeneem en Kanadese stede het dit vier keer gehuisves: Die Britse Rykspele 1930 in [[Hamilton, Ontario|Hamilton]], die Britse Ryk en Statebondspele van 1954 in Vancouver, die Statebondspele van 1978 in Edmonton en die Statebondspele van 1994 in [[Victoria, Brits-Columbië|Victoria]]. == Internasionale ranglyste == * [[UN Human Development Index]] – 4de plek in 2004 (was eerste deur die meeste van die 1990's) * [[Reporters Without Borders]] – 18de plek in 2004 * [http://www.odci.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2004rank.html BBP per capita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004200800/https://www.odci.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2004rank.html |date= 4 Oktober 2006 }} – 11de plek == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Canada|title=Canada|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Julie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/|title=Canada|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Julie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada|title=Canada|publisher=The Canadian Encyclopedia|accessdate=22 Julie 2026}} ---- ; Geskiedenis * {{en}} Brown, Craig (red.): ''The Illustrated History of Canada''. Vierde uitgawe. Toronto: Key Porter Books 2002 == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|Canada|Kanada}} {{Wikt|Kanada}} * {{en}} {{Wikivoyage|Canada|Kanada}} * {{af}} [http://saskopgat.com/?p=984 Kanada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813013741/http://saskopgat.com/?p=984 |date=13 Augustus 2011}} ; Amptelike webwerwe ---- * {{en}} {{fr}} [http://canada.gc.ca/ Die amptelike webwerf van die Kanadese regering] ; Ensiklopedieë ---- * {{en}} {{fr}} [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/ Die Kanadese Ensiklopedie] ; Geskiedenis, geografie en onderwys ---- * {{en}} [http://www.ericdigests.org/pre-928/canada.htm Teaching about Canada] * {{en}} [http://www.hanifworld.com/canadaphotos.htm Photos of Canada Beauty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519195305/http://www.hanifworld.com/canadaphotos.htm |date=19 Mei 2007}} * {{en}} [http://www.mccord-museum.qc.ca/ McCord Museum of Canadian History] ; Kuns ---- * {{en}} [http://www.groupofsevenart.com/ Group of Seven Art – 'n virtuele kunsgalery] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Kanada}} | Noord = [[Arktiese Oseaan]] | Noordoos = {{vlagland|Groenland}} | Oos = [[Atlantiese Oseaan]] | Suidoos = {{vlagland|Verenigde State}} | Suid = {{vlagland|Verenigde State}} | Suidwes = {{vlagland|Verenigde State}} | Wes = [[Stille Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Verenigde State}} ([[Alaska]]) }} {{Navigasie indeling Kanada}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{NAFTA}} {{NAVO-lande}} {{G7}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Kanada| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] o6mik082p5w20b4y04qme849xffua6p 0 9731 2968453 2958975 2026-09-18T21:00:22Z SpesBona 2720 /* Sport */ Rugby bygewerk 2968453 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Oos van die Uruguay |volle_naam = <small>''República Oriental del Uruguay'' ([[Spaans]])</small> |algemene_naam = Uruguay |beeld_vlag = Flag of Uruguay.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Uruguay.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Uruguay (orthographic projection).svg |leuse = ''Libertad o Muerte''<br /><small>''([[Spaans]] vir: "Vryheid of Dood")''</small> |volkslied = ''[[Himno Nacional de Uruguay]]''<br /><small>''(Spaans vir: "Volkslied van Uruguay")''</small><br /><center>[[Lêer:HimnoNacionalUruguay.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Spaans]] ''([[de facto]])'' |hoofstad = [[Montevideo]] {{Koördinate|34|53|S|56|10|W}} |latd = 34 |latm = 53 |latNS = S |longd = 56 |longm = 10 |longEW = W |grootste_stad = [[Montevideo]] |regeringsvorm = Unitêre presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Adjunkpresident]] |leiername = [[Yamandú Orsi]]<br />[[Carolina Cosse]] |oppervlak_rang = 91^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 176&nbsp;215<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uruguay/|title=Uruguay|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=28 Februarie 2025|archive-date=16 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216123435/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uruguay/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 68&nbsp;037 |persent_water = 1,5 |bevolking_skatting = 3&nbsp;425&nbsp;330<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 133^ste |bevolking_sensus = 3&nbsp;499&nbsp;451<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.gub.uy/presidencia/comunicacion/noticias/censo-nacional-2023-contabilizo-3499451-habitantes-uruguay |title=Censo Nacional 2023 contabilizó 3.499.451 habitantes en Uruguay |publisher=Uruguaanse Presidentskap |date=12 Oktober 2024 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2023 |bevolkingsdigtheid = 19,4 |bevolkingsdigtheidmi² = 50,3 |bevolkingsdigtheidrang = 206^de |BBP_PPP = $129,252&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=298,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Uruguay |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 98^ste |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $36&nbsp;014<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 59^ste |BBP = $86,423&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 77^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $24&nbsp;080<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 49^ste |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Erken<br />• Eerste grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die Keiserryk Brasilië<br />[[25 Augustus]] [[1825]]<br />[[27 Augustus]] [[1828]]<br />[[18 Julie]] [[1830]] |MOI = {{wins}} 0,830<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |MOI_rang = 52^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 40,6<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=UY |title=Gini Index – Uruguay |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Uruguaanse peso|Peso]] ($) |geldeenheid_kode = UYU |land_kode = UY |tydsone = UYT |utc_afwyking = [[UTC-03:00|-3]] |tydsone_somer = UYST |utc_afwyking_DST = [[UTC-02:00|-2]] |internet_domein = [[.uy]] |skakelkode = 598 |voetskrif = }} '''Uruguay''' ([[Spaans]]: [uɾuˈɣwai̯], {{Audio|Es-Uruguay.ogg|luister}}), amptelik die '''Republiek Oos van die Uruguay''' (''República Oriental del Uruguay''), is 'n klein [[land]] in [[Suid-Amerika]]. Dit word begrens deur [[Brasilië]] in die noorde, [[Argentinië]] met die [[Río Uruguay|Uruguayrivier]] in die weste, die [[Río de la Plata]] in die suidweste en die [[Atlantiese Oseaan]] in die suidooste. Omtrent die helfte van die bevolking is in die [[hoofstad]] [[Montevideo]] saamgetrek. [[Lêer:Uruguay T2.png|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Uruguay]] Dié land is die naaskleinste in Suid-Amerika, en een van die mees stabiele. Dit het vir 'n lang tydperk 'n soort bufferstaat tussen die gebiede van die koloniale moondhede [[Portugal]] en [[Spanje]] gevorm. Met sy onafhanklikheidwording in 1828 het interne geskille tot 'n fase van politieke magstryd en burgeroorloë gelei, maar uiteindelik het dié land danksy grootskaalse Europese immigrasie uit veral [[Italië]] en Spanje tot 'n welvarende land ontwikkel, wat in [[Europa]] as 'n modelstaat of die "[[Switserland]] van Suid-Amerika" bekend gestaan het.<ref>{{de}} [http://www.zeit.de/2002/33/200233_uruguay_xml ''Die Zeit, nommer 33 (2002): Gaby Weber – Das Kartenhaus in Montevideo'']</ref> Die vleisverwerkingsbedryf, wat in die 1860's met 'n eerste aanleg in die stad Fray Bentos gevestig is, en die uitvinding van vragskepe met koelingsgeriewe het van dié land een van die grootste [[vleis]]-, [[vel]]- en [[wol]]uitvoerders ter wêreld gemaak. Die [[landbou]] vorm nog steeds die ekonomiese basis van dié land, terwyl die [[toerisme]] danksy bekende bestemmings soos [[Punta del Este]] en die [[Costa de Oro]] 'n groot bydrae tot die vinnig groeiende dienstesektor lewer. So word van die aantreklikste sandstrande en strandoorde in Suid-Amerika hier aangetref en word een van die langste karnaval-seisoene op aarde veertig dae lank in Montevideo gevier.<ref>{{en}} Tim Burford: ''Bradt Travel Guide Uruguay''. Derde uitgawe. Chalford St Peter: Bradt Travel Guides 2017, bl. vii</ref> Desondanks is honderdduisende Uruguane gedwing om 'n heenkome in die buiteland, veral in Argentinië, te vind. 'n Ander probleem bly die oorheersende rol van die hoofstad Montevideo, wat nog steeds meer as die helfte van die bevolking huisves. == Amptelike naam en etimologie == Die naam van die gelyknamige rivier het sy oorsprong in die Spaanse uitspraak van die plaaslike [[Guaraní]]-woord vir dié rivier. Daar is verskeie interpretasies, insluitende "voël-rivier" ("die rivier van die ''urú''", via Charruaans, ''urú'', 'n algemene naamwoord van enige wilde [[hoender]]).<ref>{{es}} {{cite book|title=Revista Del Río de La Plata|url=https://books.google.de/books?id=mOexAAAAIAAJ&redir_esc=y|year=1971|page=285}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Nordenskiöld|first=Erland|title=Deductions suggested by the geographical distribution of some post-Columbian words used by the Indians of S. America|url=https://books.google.de/books?id=oaguAAAAYAAJ&redir_esc=y|year=1979|publisher=AMS Press|isbn=978-0-404-15145-4|page=27}}</ref> Die naam kon ook ná 'n rivier-slak met die naam ''uruguá'' (''Pomella megastoma'') verwys wat volop in dié water was.<ref>{{es}} [http://www.elpais.com.uy/101008/pciuda-520474/informe/presentan-tesis-del-nombre-uruguay/ ''El País'' newspaper: "Presentan tesis del nombre Uruguay"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314100414/http://www.elpais.com.uy/101008/pciuda-520474/informe/presentan-tesis-del-nombre-uruguay/ |date=14 Maart 2012 }}</ref> Die volledige amptelike naam van Uruguay is ''República Oriental del Uruguay'' ([[Afrikaans]]: Republiek Oos van die Uruguay) en afgelei van sy geografiese ligging oos van die Uruguayrivier. ''Uruguay'' beteken in die [[taal]] van die [[Guaraní (volk)|Guaraní]]-[[Indiane]] letterlik "Rivier van [[voëls]]". Die digter Juan Zorilla de San Martín het 'n minder akkurate, maar meer poëtiese vertaling gedoen: "Rivier van bont voëls". == Geografie == === Ligging === [[Lêer:Uruguay mapa.png|duimnael|Kaart van Uruguay]] Uruguay is aan die noordoostelike oewer van die Río de la Plata tussen Brasilië, Argentinië en die Atlantiese Oseaan geleë. Dit is die tweede kleinste land in Suid-Amerika ná [[Suriname]] – met 'n oppervlakte van sowat 176&nbsp;000 vierkante kilometer (waarvan 2&nbsp;600&nbsp;km² water en 87,6 persent geskik vir landboudoeleindes is) is dit net effens groter as die [[Suid-Afrika]]anse provinsie [[Oos-Kaap]]. Uruguay deel grense met Brasilië in die noorde (1&nbsp;068 kilometer) en Argentinië in die weste (579&nbsp;kilometer). Die kuslyn het 'n lengte van 670 kilometer, waarvan sowat 220&nbsp;kilometer oos van Punta del Este langs die Atlantiese Oseaan en 450&nbsp;kilometer wes daarvan langs die monding van die Río de la Plata. Twee derdes van die Uruguaanse bevolking en sy besighede is langs die kuslyn saamgetrek. Uruguay het twee navorsingstasies in [[Antarktika]] gevestig, een op die [[Antarktiese Skiereiland]] en een op die nabygeleë Koning George-eiland (''Isla Rey Jorge''), maar maak nie aanspraak op enige deel van Antarktika nie. === Landskapsvorme === [[Lêer:Cerro Batoví.JPG|duimnael|Cerro Batoví (departamento Tacuarembó)]] In geografiese opsig is Uruguay 'n uitbreiding van die Argentynse [[Pampas]]. Die suide van die land bestaan dus uit vlaktes met 'n steil helling langs die kus. Langs die Uruguayrivier lê uitgestrekte moerasvlaktes wat dikwels oorstroom word. Die hartland van Uruguay word deur 'n plat plato oorheers; sy heuwelreekse bereik 'n maksimale hoogte van 501 meter bo seevlak. Die landskap van die suidoostelike kusgebiede word deur vlaktes en strandmere met vlak water gekenmerk. Sandduine word langs die Rio de la Plata en die Atlantiese kus aangetref. Noord-Uruguay is 'n heuwelland met klein bergreekse soos die Cuchilla de Haedo in die noorde of die Cuchilla Grande in die ooste met 'n maksimumhoogte van 500&nbsp;meter bo [[seevlak]]. Die hoogste bergpieke in dié land is die Cerro Catedral (514&nbsp;meter), die Cerro Ventana (420&nbsp;meter) en die Cerro Colorado (299&nbsp;meter). Die laagste gebiede van dié land lê op seevlak en net sowat tien persent van Uruguay se totale oppervlakte verrys tot hoogtes van meer as 200&nbsp;meter. Uruguay beskik oor vrugbare grond sodat die hele land vir [[landbou]] geskik is. Slegs sowat vyf persent van die oppervlakte is bosgebiede. == Klimaat == [[Lêer:Rambla de Piriápolis.jpg|duimnael|Rambla de Piriápolis]] Uruguay behels twee klimaatsones – 'n subtropiese gebied in die noorde en 'n gematigde sone in die suide met 'n Mediterreense klimaat en vier seisoene. Aangesien daar geen bergreekse is wat as 'n natuurlike versperring sou kon dien nie, word Uruguay se klimaat deur weerskommelinge gekenmerk. Veral ná lang droogtes sak swaar neerslae oor dié land uit. Die gemiddelde jaarlikse [[temperatuur]] is 17,5&nbsp;°C. Januarie is die warmste maand met 'n gemiddelde van 22&nbsp;°C, terwyl die kwik in Julie, die koudste maand van die jaar, tot sowat 10&nbsp;°C daal. [[Reën]]val word dwarsdeur die jaar aangeteken, met 'n jaarlikse gemiddeld van sowat 1000&nbsp;millimeter in die suide en 1400&nbsp;millimeter in die natste noordelike gebiede. Maart is die natste maand, terwyl daar in die [[winter]]seisoen minder reën val. Die relatiewe lugvogtigheid beloop tussen 70 en 75%, met uiterstes van 80% in Julie en 65% in Januarie. Dikwels daal die [[humiditeit]] van sowat 90% tydens sonop tot by 45% in die namiddag. Tydens die winter waai sterk en koue suidwestelike winde, die sogenaamde Pampero's, wat veral in die kusgebiede skade kan berokken. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Toortse Rio de la Plata.png|duimnael|Indiane in die Rio Plata-streek. Tekening uit die reisjoernaal van Hendrick Ottsen (1603)]] Die eerste mense in die gebied van die huidige Uruguay het hulle omstreeks 7000 v.C. as klein nomadiese groepe in die gebied van die huidige Uruguay gevestig. Omtrent 1000 n.C. was die Charrúa, 'n Indiaanse volk, die grootste etniese groep in die gebied van die huidige Uruguay. Die Spaanse seevaarder Juan Díaz de Solis was in 1515 die eerste Europeër wat in Uruguay voet aan wal gesit en met die verkenning van die monding van die Río de la Plata begin het. Die Spaanse naam van die rivier – "Silwerrivier" – dui aan dat die [[Spanjaarde]] gehoop het om in die omgewing [[silwer]] te vind. 1526 het Sebastiano de Caboto die verkenningswerk voortgesit en die takrivier Paraná stroomop geseil. Onder hewige verset van die Charrúa-volk het die Spanjaarde en [[Portugese]] met die verowering van die gebied begin, en alhoewel Uruguay reeds in 1516 'n [[Spaanse Ryk|Spaanse kolonie]] geword het, het die eerste nedersettings nie voor die 17de eeu ontstaan nie. Aangesien tegelykertyd setlaars vanuit [[Buenos Aires]] en Portugal dié land binnegedring het, was die gebied 'n twispunt tussen Spanje en Portugal. In 1724 het Spanjaarde die hoofstad Montevideo gestig, terwyl die posisie van die Portugese in Uruguay begin verswak het. In 1776 is die gebied van Uruguay as die "Banda Oriental" (oostelike oewer of land oos van die Uruguayrivier) by die Spaanse Onderkoninkryk Río de la Plata (die historiese voorloper van die huidige Argentinië) ingelyf. Die inheemse Charrúa-bevolking is reeds in die vroeë 19de eeu uitgeroei.<ref>{{de}} [http://www.diplo.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Geschichte.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Uruguay – Geskiedenis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601174113/http://www.diplo.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Geschichte.html |date= 1 Junie 2015 }}</ref> === Onafhanklikheid === [[Lêer:Faro José Ignacio 03.jpg|duimnael|Die klein vuurtoring van José Ignacio]] Die politieke betrekkinge tussen Argentinië en Brasilië is ná hulle onafhanklikwording steeds vertroebel deur strydpunte wat uit die koloniale tydperk oorgeërf is – soos die geskil tussen Spanje en Portugal oor die beheer van die sogenaamde ''banda oriental'', die oostelike landstrook as toegangspoort tot die La Plata-bekken. Hierdie gebied, tans die staatsgebied van Uruguay, was van groot belang vir skeepvaart en vrye handel. In Uruguay het die onafhanklikheidsbeweging onder leiding van José Gervasio Artigas in 1810 begin om die Spaanse juk af te werp. Maar net een jaar later het die land 'n twispunt tussen Argentinië en [[Brasilië]] geword. Oor die jare het dit verskerp en in die 1820's uiteindelik in 'n militêre konflik ontaard. In 1821 het Brasilië daarin geslaag om die gebied as ''Provincia Cisplatina'' te annekseer. Danksy die militêre ingryping van Argentinië het Uruguay in 1825 sy onafhanklikheid verwerf. Brasilië het die taktiese fout begaan om toegang tot die La Plata-hawens deur middel van 'n seeblokkade af te sny – 'n stap waardeur die handelsbelange van die Verenigde Koninkryk in Suid-Amerika geraak is. In 1828 is die geskil vreedsaam besleg nadat die Britse regering druk op die oorlogspartye uitgeoefen en uiteindelik self as bemiddelaar opgetree het. Op 4 Oktober 1828 is die ''República Oriental del Uruguay'' (Republiek oos van die Uruguayrivier) uitgeroep as selfstandige staat. Sy onafhanklikheid is deur Argentinië en Brasilië gewaarborg. Ook het die twee lande hul reg op vrye toegang tot die Río de la Plata en sy takriviere wedersyds erken. Die teenstellings tussen Argentyns- en Brasiliaansgesinde politieke groeperings het desondanks in Uruguay voortbestaan en tot 'n gewelddadige binnelandse konflik gelei. Die sogenaamde "Blancos" (die Wittes), veral konserwatiewe eienaars van groot landgoedere, wat deur die Argentynse diktator Juan Manuel Rosas ondersteun is, het teen die "Colorados" (Rooies), sosiaal-liberaalgesinde nyweraars en koopmanne, geveg. In 1838 het diktator Rosas 'n veldtog teen [[Paraguay]], Uruguay en Brasilië begin; Uruguay is deur Argentynse troepe beset. Frans-Britse troepe het in 1845 ingegryp en Argentinië gedwing om sy buurland weer te ontruim. Met die oorwinning van die Colorados in 1851 het die politieke situasie begin stabiliseer. In 1864 het Paraguay in die [[Paraguaanse Oorlog]] sy buurlande Argentinië, Uruguay en Brasilië aangeval, maar dié land het 'n vernederende neerlaag gely. Een jaar later het die Partido Colorado (PC) die nuwe regering gevorm, maar kort daarna besluit om saam met die opposisieparty, die Partido Nacional (of Blancos, PN), te regeer. Hierdie magsdeling, die sogenaamde kollegiale stelsel, het verseker dat Uruguay tot 'n stabiele demokrasie ontwikkel het. === "Switserland van Suid-Amerika" === [[Lêer:Bandera Uruguay Colonia del Sacramento.jpg|duimnael|Die [[vlag van Uruguay]] waai by 'n huis in [[Colonia del Sacramento]]]] Uruguay is uiters geskik vir landbou en veeteelt, en tussen 1830 en 1930 het sowat 700&nbsp;000 immigrante uit Spanje, Italië, [[Duitsland]], die [[Verenigde Koninkryk]] en Switserland hulle in dié land gevestig. Sy welvarende landbou en die uitvoer van vleis was die basis vir 'n grootskaalse ekonomiese opbloei. Uruguay het een van die rykste state in Latyns-Amerika geword. Die beleid van president [[José Batlle y Ordóñez]], wat 1903 as staatshoof verkies is, het van Uruguay 'n moderne staat met 'n gevorderde welvaartstelsel gemaak. Hy het staat en kerk van mekaar geskei en met die uitbou en modernisering van die pad- en spoorwegnet begin. Die eerste wetgewing ten opsigte van die welvaartstelsel is in 1911 afgekondig en in die loop van die 20ste eeu kon dié land op sosiale vlak reeds tred hou met die Europese nasies en het sodoende die bynaam "Switserland van Suid-Amerika" gekry.<ref>{{de}} [http://www.diplo.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Geschichte.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Uruguay: Geskiedenis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601174113/http://www.diplo.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Geschichte.html |date= 1 Junie 2015 }}</ref> Uruguay was tydens albei wêreldoorloë tenminste in formele opsig een van die geallieerde magte en het in 1917 en 1945 oorlog teen die [[Nazi-Duitsland|Duitse Ryk]] verklaar. Die [[Groot Depressie]] van 1929 het Uruguay baie hard getref en die ekonomiese krisis het in 1933 die verkiesing van Gabriel Terra bevorder. Sy regering het in 'n diktatorskap uitgemunt, wat tot 1942 voortgeduur het. Die liberale regering het in 1946 die kollegiale stelsel herstel. Nuwe [[grondwet]]te is in 1919 en 1951 goedgekeur. Uruguay was in 1945 een van die stigterslede van die [[Verenigde Nasies]]. === Ekonomiese en politieke krisis === [[Lêer:Montevideo Uruguay.jpg|duimnael|Montevideo]] In die sestigerjare het die ekonomiese situasie geleidelik begin versleg. Die sosiale onrus, wat vervolgens opgevlam het, het in 1963 tot die vorming van 'n gewapende stadsguerilla gelei, die sogenaamde ''Tupamaros'' (genoem ná die [[Inka]]-koning Túpac Amarú), wat veral in die hoofstad Montevideo opgetree het. In 1967 is die kollegiale stelsel deur 'n presidiale regering vervang en Jorge Pacheco Areco het die nuwe president geword. Sy opvolger Juan María Bordaberry (Colorados), wat in 1972 die presidentsamp oorgeneem het, was nie in staat om dié land se probleme op te los nie. Die militêre staatsgreep van 1973, waarby Bordaberry die mag met die Uruguaanse weermag gedeel het, was 'n poging om 'n einde aan die onluste en terreuraanslae te maak, het egter ook 'n tydperk van 'n diktatoriale regeringstelsel ingelui, wat eers met die vrye demokratiese verkiesings van 1985 tot 'n einde gekom het. Die outeritêr-militêre régime het alle politieke aktiwiteite verbied en die leiers van linkse opposisiepartye vermoor. Tussen 1973 en 1975 het meer as een miljoen mense om politieke en ekonomiese redes dié land verlaat. In 1976 is Bordaberry deur die militêre leiers afgesit; die weermag het dié land alleen begin regeer en Aparicio Méndez as die nuwe president verkies. Terwyl die ekonomie vanaf 1978 begin herstel het, het Uruguay een van die mees repressiewe lande ter wêreld gebly; die relatiewe aantal politieke gevangenes was die hoogste ter wêreld. Die nuwe grondwet, wat die magsposisie van die militêre leiers sou versterk, is deur die bevolking in die referendum van 1980 nie goedgekeur nie. Weens die toenemde politieke instabiliteit en onluste is president Méndez deur generaal Gregorio Alvarez, 'n voorstander van demokratiese hervorming, vervang. === 'n Nuwe demokratiese bedeling === [[Lêer:Tabare Vasquez.jpeg|duimnael|[[Tabaré Vázquez]], hier saam met die adjunkpresident Rodolfo Nin, het die amp van staatspresident tot 2010 beklee en is in 2014 vir 'n tweede termyn verkies, wat op 1 Maart 2015 begin en op 1 Maart 2020 geëindig het]] In die eerste vrye verkiesing na die staatsgreep is in 1985 Julio María Sanguinetti Cairolo (Partido Colorado) as die nuwe president verkies. Ondanks die hoë inflasiekoers van meer as 70 persent en 'n skuldlas van vier miljard VSA-dollar het hy daarin geslaag om die ekonomie te stabiliseer. Die wenner van die verkiesing in 1990 was Luis Alberto Lacalle de Herrera (Partido Nacional), wat die politiek van sy voorganger voortgesit het. Sy regering het beplan om die groot staatsbedrywe, wat die vervoer-, kommunikasie-, energie- en versekeringsbedryf oorheers het en deur groot verliese gekenmerk was, te privatiseer. Hierdie planne is in 'n referendum afgekeur. Nadat die [[linksgesinde]] koalisie Encuentro Progresista-Frente Amplio (EP-FA) in die verkiesing van 31 Oktober 2004 'n meerderheid in albei kamers van die parlement kon behaal en aangesien ook die vorige president, [[Tabaré Vázquez]], 'n kandidaat van die EP-FA, in 2004 in die eerste stemming verkies is, het die oorheersing van Uruguay se politieke lewe deur die twee tradisionele partye PN en PC sodoende ná 170 jaar tot 'n einde gekom. == Politiek == === Staatsstruktuur === [[Lêer:Actividades conmemorativas de las Instrucciones Año XIII 22.jpg|duimnael|Tweehonderdjarige vieringe by die Wetgewende Paleis in Montevideo, 2011]] Volgens die grondwet van 1967 is Uruguay 'n demokratiese, sentralistiese presidiale republiek en 'n regstaat. Die grondwet gee slegs 'n lae vlak van selfregering aan Uruguay se 19 provinsies (Spaans: ''Departamentos''), terwyl die ekonomiese en kulturele lewe deur die hoofstad Montevideo oorheers word. Uruguay se demokratiese ontwikkeling het al vroeg 'n aanvang geneem, maar is deur die militêre bewind van die jare 1973 tot 1985 onderbreek. As gevolg van die staatsgreep en die gewapende stryd teen die militante linksgesinde opposisiebeweging ''Tupamaros'' is die grondwet tydelik opgehef. Dié land het onder die regering van president Sanguinetti (1985–1990) tot 'n demokratiese stelsel teruggekeer. Die regering het in die jare 1985 en 1986 sowel aan die polisiemag asook die ''Tupamaros'' 'n amnestie verleen.<ref name="innen">{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Innenpolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Uruguay – Binnelandse beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421000415/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Innenpolitik.html |date=21 April 2008 }}</ref> President Vázquez het nogtans die strafvervolging in gevalle moontlik gemaak waar lede van die weer- en polisiemag by menseregskendings in die buiteland betrokke was. Op 5 en 6 Mei 2005 is ses voormalige weermaglede en polisiemanne in hegtenis geneem.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2007''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2006, bl. 494</ref> Die regering het hom ook vir die opsporing van die stoflike oorskotte van sowat 200 mense beywer wat tydens die diktatuur spoorloos verdwyn het. 'n Kommissie van deskundiges aan die Universidad de la República het in Junie 2007 daarin geslaag om 173 persone te identifiseer.<ref name="innen" /> === Regering === [[Lêer:Legislación de Montevideo.jpg|duimnael|Die ''Palacio Legislativo'' (parlementsgebou) in Montevideo]] Die staatspresident en die twee kamers van die parlement (die Senaat met 30 en die Huis van Afgevaardigdes met 99 lede) word in 'n gemeenskaplike verkiesing vir 'n ampstermyn van vyf jaar verkies. Alle burgers vanaf ouderdom 18 jaar is verplig om aan verkiesings deel te neem.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltamanach 2007''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2006, bl. 493</ref> Die kandidaat van die grootste party in die parlement beklee die amp van staatshoof en mag in die volgende verkiesing nie onmiddellik vir 'n tweede ampstermyn herverkies word nie. Die staatspresident word deur die grondwet met uitvoerende bevoegdhede beklee en fungeer as regeringsleier. Hy besit die veto-reg oor parlementêre wetgewing wat deur die parlement met 'n tweederdemeerderheid omgekeer kan word en het die reg om die parlement onder bepaalde voorwaardes ontbind. In die verkiesing op 31 Oktober 2004 het die opposisie, die gematigd-linkse alliansie ''Encuentro Progresista – Frente Amplio (EP-FA)'', 'n samesluiting van Sosiaal-Demokrate, Christelike Demokrate, Sosialiste, Kommuniste en die voormalige ''Tupamaros'', 51 persent van die uitgebragte stemme op hom verenig. Vir die eerste keer in 180 jaar is Uruguay nie deur een van die twee tradisionele politieke partye, die Colorados en Blancos, geregeer nie.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Innenpolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Uruguay – Binnelandse beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421000415/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Innenpolitik.html |date=21 April 2008}}</ref> Sedert 1 Maart 2025 beklee Yamandú Orsi (Encuentro Progresista-Frente Amplio) die ampte van staatspresident en regeringshoof.<ref>{{de}} [https://www.auswaertiges-amt.de/de/service/laender/uruguay-node/uruguay/201136 ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Uruguay – oorsig. Besoek op 1 Maart 2025'']</ref> === Vakbonde === Die vakbonde – veral die oorkoepelende vakbondorganisasie wat in 1964 gevorm is en sedert die 1980's onder die naam PIT-CNT bekend staan – speel tradisioneel 'n belangrike rol in die politieke lewe van Uruguay. Reeds voor die ekonomiese krisis van 2002 het werkers self die inisiatief geneem om bedrywe, wat deur hul eienaars gesluit is, te heropen. In enkele gevalle kon hierdie soort projekte danksy finansiële steun uit [[Venezuela]] met sukses verwesenlik word. Uruguaanse vakbonde dring tans veral op die verhoging van lone en salarisse aan wat ook in 2007 in reële terme nog nie tot die vlakke in 1998 gestyg het nie. === Skeiding van staat en kerk === [[Lêer:MontevideoCathedral1.jpg|duimnael|Die binneruimte van die katedraal van Montevideo]] [[Lêer:Old chapel in Uruguay.jpg|duimnael|'n Ou kapel]] Alhoewel die eerste sendelinge – Jesuïete en Fransiskane – reeds vanaf 1616 in Uruguay werksaam was, het die daaropvolgende opbou van kerklike strukture aanvanklik min vordering gemaak. Die eerste [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] diosese het eers in 1878 ontstaan – meer as 'n halfeeu ná die einde van die koloniale tydperk in dié land. Verantwoordelik hiervoor was die onafhanklikheidsbeweging, wat sterk deur die gedagtes van die Verligting beïnvloed is en invloedryke liberale en antiklerikale kringe wat die ontwikkeling van die nuutgestigte republiek in die tweede helfte van die 19de eeu oorheers het. Die proses van sekularisasie, wat enkele dekades geduur het, is deur die staat bestuur en het sy hoogtepunte met die verdrywing van die Jesuïete-orde in 1859, die nasionalisering van begraafplase (wat voorheen deur die kerk bestuur is, in 1861) en die invoering van verpligtende burgerlike huwelike (in 1885) en egskeidings (in 1907) sy hoogtepunte bereik. Daar was verskeie openbare konfrontasies tussen teenstanders en ondersteuners van sekularisasie – so het anti-Katolieke liberale groeperings op [[Goeie Vrydag|Goeie Vrydae]] (amptelike Rooms-Katolieke vastedae) gereeld gratis [[braai]]feeste vir die publiek georganiseer wat dan ook vlakby kerke gehou is. Met die grondwethervorming van 1917 is die skeiding van kerk en staat veranker en alle debatte oor die rol van godsdiens en kerk in die openbare lewe beëindig. Om alle godsdienstige elemente uit die openbare sfeer te verban, is alle [[Christendom|Christelike]] feesdae konsekwent hernoem. Die Rooms-Katolieke biskoppe het die sekulêre samelewing as 'n bedreiging vir die "sieleheil van gelowiges" beskou en pogings onderneem om parallele strukture te vestig. In hul herderlike skrywes het die geestelikheid kerklede teen moderne euwels soos laïkale skole, rolprentteaters en strandlewe gewaarsku. Nogtans het kerk en godsdiens in Uruguay tot in die 1960's geen noemenswaardige rol meer gespeel nie.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/themen/TZAVAH,0,0,Kirche_und_Religion_im_laizistischen_Staat.html ''Bundeszentrale für politische Bildung: Dossier Lateinamerika – Kirche und Religion im laizistischen Staat'']</ref> In verband met die Tweede Vatikaanse Konsilie (1961–1965) het die Rooms-Katolieke Kerk begin om krities oor sosiale vraagstukke te besin. Biskoppe het nie gehuiwer om sosiale en politieke wantoestande openlik aan die kaak te stel nie. Armesorg en ondersteuning vir verstotenes en regloses het nou 'n sentrale rol in kerkaktiwiteite begin speel – 'n ontwikkeling wat eers met die militêre staatsgreep van 1973 stopgesit is. Alhoewel die kerk se beweegruimte voorlopig aan bande gelê is, het dit met sy sosiale betrokkenheid vir die eerste keer sedert 1917 daarin geslaag om deur selfogelegde grense te breek en aan die maatskaplike lewe deel te neem. Hierby het die geestelikheid die beginsel van skeiding van staat en kerk nie aangetas nie, nog het hulle 'n aktiewe politieke rol vir die kerk opgeëis of nagestreef nie. Alhoewel na Suid-Amerika dikwels as die "Rooms-Katolieke vasteland" verwys word (87 persent van die bevolking is lede van dié kerk) en ook in Uruguay tans 74 persent van die bevolking as Rooms-Katolieke gedoop is, neem slegs tussen drie en vyf persent aktief aan die kerklike lewe deel.<ref name="innen" /> In 2001 het 'n statistieke opname in Montevideo getoon dat slegs 54 persent van die bewoners van Montevideo Rooms-Katolieke Christene was.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/themen/TZAVAH,0,0,Kirche_und_Religion_im_laizistischen_Staat.html ''www.bpb.de'']</ref> Onafhanklik van hulle formele lidmaatskap in 'n denominasie het die persentasie Uruguane wat enige godsdiens beoefen intussen tot 26 persent gedaal (alhoewel nog 81 persent daarvan oortuig is dat God bestaan) – teenoor 60 persent in [[El Salvador]], 53 persent in Brasilië of 56 persent in [[Panama]].<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/themen/TZAVAH,0,0,Kirche_und_Religion_im_laizistischen_Staat.html ''www.bpb.de: Meningspeiling van Latinobarómetro in 2004'']</ref> === Burgerregte === Op 18 Desember 2007 het die Senaat van die Uruguaanse parlement 'n wet aangeneem wat burgerlike huwelike tussen persone van dieselfde geslag moontlik maak. Die wet, wat deur die Rooms-Katolieke Kerk gekritiseer is, was op 17 Desember 2007 van krag.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2009''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2008, bl. 491</ref> === Departemente === [[Lêer:Departments of Uruguay (map).png|duimnael|Die huidige ''departamentos'' van Uruguay]] Uruguay bestaan in administratiewe opsig uit 19 departemente (Spaans: ''departamentos''). {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" |Vlag of wapen ! style="padding-right:15px;"|Departement ! style="padding-right:15px;"|ISO 3166-2 ! style="padding-right:15px;"|Stigting ! style="padding-right:15px;"|Hoofstad |- | [[Lêer:Flag of Artigas Department.svg|45px|border]] | [[Artigas]] | UY-AR | 1884<br />(van Salto) | [[Artigas, Uruguay|Artigas]] |- | [[Lêer:Flag of Canelones Department.svg|45px|border]] | [[Canelones]] | UY-CA | 1816<br />(as Villa de Guadalupe) | [[Canelones, Uruguay|Canelones]] |- | [[Lêer:Flag of Cerro Largo Department.svg|45px|border]] | [[Cerro Largo]] | UY-CL | 1821 | [[Melo, Uruguay|Melo]] |- | [[Lêer:Flag of Colonia Department.svg|45px|border]] | [[Colonia]] | UY-CO | 1816 | [[Colonia del Sacramento]] |- | [[Lêer:Flag of Durazno Department.svg|45px|border]] | [[Durazno]] | UY-DU | 1822<br />(as Entre Ríos Yí y Negro) | [[Durazno]] |- | [[Lêer:Flag of Flores Department.png|45px|border]] | [[Flores, Uruguay|Flores]] | UY-FS | 1885<br />(van San José) | [[Trinidad, Uruguay|Trinidad]] |- | [[Lêer:Flag of Florida Department.png|45px|border]] | [[Florida, Uruguay|Florida]] | UY-FD | 1856<br />(van San José) | [[Florida, Uruguay|Florida]] |- | [[Lêer:Flag of Lavalleja Department.svg|45px|border]] | [[Lavalleja]] | UY-LA | 1837<br />(as Minas) | [[Minas, Uruguay|Minas]] |- | [[Lêer:Flag of Maldonado Department.png|45px|border]] | [[Maldonado]] | UY-MA | 1816<br />(as San Fernando de Maldonado) | [[Maldonado, Uruguay|Maldonado]] |- | [[Lêer:Coat of arms of Montevideo Department.svg|45px|border]] | [[Montevideo]] | UY-MO | 1816 | [[Montevideo]] |- | [[Lêer:Flag of Paysandú Department.svg|45px|border]] | [[Paysandú]] | UY-PA | 1820 | [[Paysandú]] |- | [[Lêer:Flag of Rio Negro Department.svg|45px|border]] | [[Río Negro, Uruguay|Río Negro]] | UY-RN | 1868<br />(van Paysandú) | [[Fray Bentos]] |- | [[Lêer:Flag of Rivera Department.png|45px|border]] | [[Rivera, Uruguay|Rivera]] | UY-RV | 1884<br />(as Tacuarembó) | [[Rivera]] |- | [[Lêer:Flag of Rocha Department.svg|45px|border]] | [[Rocha]] | UY-RO | 1880<br />(van Maldonado) | [[Rocha, Uruguay|Rocha]] |- | [[Lêer:Flag of Salto Department.svg|45px|border]] | [[Salto, Uruguay|Salto]] | UY-SA | 1837<br />(van Paysandú) | [[Salto, Uruguay|Salto]] |- | [[Lêer:Flag of San José Department.svg|45px|border]] | [[San José, Uruguay|San José]] | UY-SJ | 1816 | [[San José de Mayo]] |- | [[Lêer:Flag of Soriano Department.svg|45px|border]] | [[Soriano Department|Soriano]] | UY-SO | 1816<br />(as Santo Domingo Soriano) | [[Mercedes, Uruguay|Mercedes]] |- | [[Lêer:Tacuarembo Department Coa.png|45px|border]] | [[Tacuarembó]] | UY-TA | 1837<br />(van Paysandú) | [[Tacuarembó]] |- | [[Lêer:Flag of Treinta y Tres Department.svg|45px|border]] | [[Treinta y Tres]] | UY-TT | 1884<br />(van Cerro Largo and Lavalleja) | [[Treinta y Tres]] |} == Ekonomie == === Ekonomiese struktuur === [[Lêer:Casapueblo.jpg|duimnael|[[Toerisme]]: Casa Pueblo in Punta Ballena]] [[Lêer:Atlántida.JPG|duimnael|Die strand van Atlántida in die departement Canelones]] [[Lêer:Torre De Antel (2985439254).jpg|duimnael|Telekommunikasie: Die [[wolkekrabber]] ''Torre de las Telecomunicaciones'' in Montevideo]] [[Lêer:Riouruguay.JPG|duimnael|Die [[Río Uruguay]] het al 'n belangrike rol vir hidroëlektriese kragopwekking by die Salto Grande-dam gespeel, maar staan tans ook sentraal in die Argentyns-Uruguaanse [[sellulose]]-konflik rondom die papierfabriek aan sy oewer]] Die tradisionele voorstelling van Uruguay as 'n agrariese land met 'n ekonomie wat hoofsaaklik op vleisuitvoere berus (en wat in die eerste helfte van die 20ste eeu nog onder die welvarendstes ter wêreld gereken is), reflekteer al lank nie meer die ekonomiese realiteit nie. Vandag word Uruguay deur 'n markgerigte ekonomie met sosiale elemente gekenmerk, alhoewel die staatsektor nog steeds 'n buitengewoon groot aandeel beslaan. Dienste het die landboubedryf as dominerende sektor vervang waarin twee derdes van die ekonomies aktiewe bevolking werksaam is. Die meeste groeiende sektore ondervind 'n tekort aan opgeleide mannekrag sodat dié land by 'n aantal belangrike sleutelprojekte – soos die bou van nuwe sellulosefabrieke – op buitelandse spesialiste aangewese is. Staatsbesteding in die openbare sektor het in 2012 iets meer as twintig persent van die [[bruto binnelandse produk]] beloop, waarvan 60 persent as lone en sosiale versekering uitbetaal is. Die belangrikste [[elektrisiteit]]s- en watervoorsieningsmaatskappye is net soos olie- en [[telekommunikasie]]-ondernemings as monopolieë in staatsbesit. In 2003 het Uruguaanse kiesers hul privatisering in 'n referendum afgekeur. In teenstelling met sy buurstate het dié land taamlik laat met die privatisering van sy staatsbedrywe begin en en het eers gaandeweg die aandag van internasionale beleggers begin trek. Desondanks word dié land tans as een van die mees gevorderde [[ontwikkelende land]]e beskou. Die bruto binnelandse produk (BBP) het in 2012 nominaal 17&nbsp;588 VSA-$ per capita beloop, terwyl die persentasie van inwoners onder die broodlyn volgens amptelike statistieke tussen 2006 en 2012 van 32 tot 12,1 persent gedaal het. Snel groeiende bedrywe sluit logistiek (met seehawens en vryhandelsones), toerisme (ses persent van die BBP) asook inligtings- en kommunikasietegnologie ('n sektor wat eers vanaf die laat 20ste eeu ontwikkel het en tans reeds twee persent tot die BBP bydra) in. Ondanks hierdie ontwikkelinge speel die primêre sektor steeds 'n belangrike rol. Naas Uruguay se tradisionele vleisuitvoere lewer die landboubedryf intussen 'n verskeidenheid nuwe produkte op wat na 'n groeiende getal oorsese markte uitgevoer word, soos laktose, rys, soja en sellulose. Die twee laasgenoemdes het in die vroeë 21ste eeu al hoe belangriker geword. Plantasies met snelgroeiende bome het, net soos ander monokulture, strawwe mededingers vir die veeteelt- en vleisbedryf geword sodat grondpryse merkbaar begin styg het. Die landboubedryf is steeds die vernaamste werkgewer in Uruguay se yl bevolkte plattelandse gebiede in die binneland. Verwerkende nywerhede baser hoofsaaklik op agrariese produkte soos vleis, melk, hout, graan, leer en tekstiele, met kleiner aandele van industriële vervaardiging. Sowat 'n vyfde van alle ekonomies aktiewe persone is in hierdie sektor werksaam. 'n Indiese mynbouonderneming is van voorneme om in Aratirí in die provinsie Treinta y Tres [[yster]]erts in 'n oopgroefmyn te ontgin. Die projek is nie net om ekologies redes omstrede nie. Ook die grootskaalse grondverbruik lok kritiek uit. === Ekonomiese ontwikkeling === Sedert die sestigerjare het Uruguay groot ekonomiese moeilikhede ondervind, aangesien dié land nie meer as 'n werklike mededinger op die wêreldmark kon optree nie. Sy ekonomie steun nog steeds op die landboubedryf, met name die veeteelt. Voedselverwerking is die grootste nywerheid van dié land. In die vyftigerjare kon dié land nog op die wêreldmark meeding met die gevorderde Europese nywerheidslande, tog het sy posisie vanaf die jare sestig aansienlik versleg. Die relatiewe stabiliteit van die Uruguaanse ekonomie is daarnaas in die verlede gereeld deur resessies in Argentinië en Brasilië ondermyn. In 2002 het Uruguay se bankstelsel ineengestort nadat baie Argentynse beleggers fondse, wat hulle tradisioneel by Uruguaanse banke gedeponeer het, as gevolg van die Argentynse skuldkrisis in laat 2001 onttrek het. Uruguay het destyds self in 'n ernstige skuldkrisis beland. Alhoewel Uruguay nou 'n lidstaat van die gemeenskaplike Suid-Amerikaanse mark [[Mercosur]] geword het en sy ekonomie teen 'n gemiddelde jaarlikse koers van 3,6 persent groei, leef nog steeds 23 persent van sy bevolking benede die broodlyn. Die bestryding van die hoë inflasiekoers is een van die hoofdoelwitte van die regering se ekonomiese beleid. Eers vanaf die laat 20ste eeu het konstante ekonomiese groei, 'n doelgerigte ekonomiese beleid en die groeiende lewenstandaard van sy bevolking van Uruguay weer een van die wêreld se belowendste ontluikende markte gemaak. Onder die nuwe regering van president Tabaré Vázquez het Uruguay se ekonomie sedert 2005 sterk groei getoon – in die tydperk tussen 2004 en 2006 het die jaarlikse groeikoers ag persent beloop en die regering sodoende in staat gestel om sosiale toestande in dié land te verbeter. Die begrotingstekort is verminder tot 0,8 persent van die bruto geografiese produk. === Invoere === In 2012 is goedere ter waarde van 11,6 miljard VSA-$ ingevoer, waaronder [[ruolie]] (24%), [[chemie]]se produkte (16,4%), [[voertuie]] en motoronderdele (9%), masjiene (8%) en landbouprodukte (7,6%). Die belangrikste handelsvennote was Brasilië (18%), Argentinië (15%), die [[Volksrepubliek China]] (13,4%), die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] (7,5%), Venezuela (7,1%), die [[Rusland|Russiese Federasie]] (5,1%) en [[Nigerië]] (2,9%).<ref>{{de}} ''GTAI Germany Trade & Invest, Wirtschaftsdaten kompakt: Uruguay, November 2013''</ref> === Uitvoere en buitelandse beleggings === [[Lêer:Puerto de Montevideo.jpg|duimnael|Die hawe van Montevideo]] Uruguay is vanweë die uitvoergerigte struktuur van sy ekonomie en die gebrek aan natuurlike hulpbronne soos [[Mineraal|minerale]] en fossielbrandstowwe nou verweef met globale markte. Dié land is derhalwe, ook binne die raamwerk van die Suid-Amerikaanse Mercosur-handelsblok, 'n voorstander van die liberalisering van internasionale handel. Uitvoere het in 2012 8,7 miljard VSA-$ beloop. Die belangrikste uitvoergoedere was diepvriesprodukte (veral [[beesvleis]]) en ander landbougewasse soos soja, sellulose, [[rys]] en [[koring]] (47,7%), onverwerkte goedere (22,8%), chemiese produkte (6,7%), tekstiele en [[Kleding|klerasie]] (3,1%) en motors en motoronderdele (1,4%). Uruguay voer sy produkte na meer as 160 lande uit, maar desondanks is in 2012 meer as die helfte van alle goedere na die sewe belangrikste bestemmings van Uruguaanse uitvoere verskeep: Brasilië (19,3%), die Volksrepubliek China (9,2%), Argentinië (5,8%), Venezuela (4,8%), die Russiese Federasie (4,5%), die Verenigde State (3,8%) en Duitsland (3%). Hierdie statistieke sluit egter nie uitvoere in wat deur vryhandelsones gehanteer is nie. Dit geld veral vir soja en sellulose wat hoofsaaklik na die Volksrepubliek China uitgevoer word. 'n Groot persentasie uitvoere na Argentinië bestaan uit goedere soos motoronderdele en kartondose wat in die verlede dikwels deur dié land se proteksionistiese maatreëls geraak is. [[Regstreekse buitelandse belegging]]s het in 2012 meer as VSA-$ 2,7 miljard beloop. Totale buitelandse beleggings het in dié jaar VSA-$ 17,9 miljard beloop. In 2011 het beleggings onder meer uit Argentinië (32,5%), Spanje (7,8%), [[Nederland]] (6,9%), Brasilië (6,8%), die Verenigde State (3,1%), die [[Bahamas|Bahamas-eilande]] (2%), [[België]] (2%), [[Paraguay]] (1,9%) en [[Nieu-Seeland]] (1,7%) gekom. Buitelandse beleggers het veral in die boubedryf (35,3%), landbousektor (9,3%), vervoer-, logistiek- en kommunikasiebedryf (7,9%), nywerheidsektor (7,6%, waarvan 4,5% in voedselverwerking), bosboubedryf (6%), handelsbedryf (4,8%) en finansiële dienste (4%) belê. === Landbou === As gevolg van stygende sojapryse is inkomste uit die verbouing van sojabone tans tussen vier en ses keer hoër as dit wat boere met veeteelt kan verdien, en terwyl soja in die 1980's in Uruguay nog relatief onbekend was, het sojavelde in 2007 reeds 400&nbsp;000 hektaar of sowat drie persent van dié land se totale oppervlakte beslaan. Ook die bosboubedryf, wat eers in 1987 begin is, het vinnig gegroei. Kommersiële bosse beslaan tans 840&nbsp;000 hektaar en lok beleggers uit Suid-Amerikaanse buurlande en Europa. Die nuwe papierfabriek in Fray Bentos, wat deur die [[Finland|Finse]] maatskappy ''Metsä-Botnia'' teen 'n koste van VSA-$ 1,2 miljard opgerig word, verteenwoordig een van die grootste buitelandse beleggings in dié land en weerspieël die regering se vasbeslotenheid om steeds meer van Uruguay se natuurlike hulpbronne in dié land self te veredel om sodoende toegevoegde waarde vir sy uitvoergoedere te skep. Die papieraanleg aan die Uruguaaanse oewer van die Uruguayrivier, 'n grensrivier tussen Argentinië en Uruguay, het vanweë die negatiewe gevolge wat die projek moontlik vir die omgewing sal inhou tot politieke geskille met Argentinië gelei. === Wynbou === [[Lêer:Viña en Otoño.jpg|duimnael|'n Wingerd in herfskleure]] In teenstelling met ander Suid-Amerikaanse lande het die [[wyn]]bou in Uruguay eers teen die einde van die 19de eeu 'n aanvang geneem, alhoewel die Mediterreense en vogtige klimaat uiters geskik vir wynboubedryf is. Die eerste wingerde is naby die hoofstad Montevideo aangeplant, terwyl die eerste kommersiële wynlandgoed deur die Spanjaard Pascual Harriague naby die stad Salto gestig is. Hy het hom veral op die rooi Tannat-kultivar toegespits wat deur [[Baske|Baskiese]] immigrante ingevoer is, en in Uruguay ter ere van die wynbou-pionier ''Harriague'' genoem word. Die Harriague-kultivar beslaan tans sowat 'n derde van Uruguaanse aanplantings. Teen die begin van die 20ste eeu het ook Italiaanse immigrante begin om kultivars uit hul tuisland soos Barbera en Nebbiolo in Uruguay aan te plant. Naas die rooi Harriague word veral [[Frankryk|Franse]] kultivars soos Cabernet Franc, [[Cabernet Sauvignon]], Chardonnay, Merlot, Sauvignon Blanc, Sémillon, Syrah en Ugni Blanc asook die Suid-Europees-Tirolse Gewürztraminer (Rooi Traminer) verbou. Die Uruguaanse wynbougebiede is in 1992 in vyf streke verdeel wat volgens hulle geografiese ligging kortweg Suidelike, Suidwestelike, Sentrale, Noordwestelike en Noordelike Wynboustreek genoem word. Wingerde beslaan tans 'n totale oppervlakte van sowat 11&nbsp;000 hektaar en is veral in die gebiede langs die Río de la Plata se riviermonding wes van Montevideo in die administratiewe distrikte Canelones, San José en Montevideo geleë. Kleiner wynbougebiede lê in die warmer klimaatsone noord van die Río Negro. Die jaarlikse wynproduksie in Uruguay beloop tans 1,1 miljoen hektoliter en is grootliks bestem vir die plaaslike mark. Die belangrikste kriterium vir die gehalte van Uruguaanse wyne is die produsent. Uruguay se topwyne word tans deur Juan Carrau/Castel Pujol op die wyngoed Cerro Chapeau in die noordelike grensgebied met Uruguay verbou. Aandeelhouers van die wyngoed sluit die bekende [[Katalonië|Katalaanse]] wynbou-onderneming Freixenet en die [[Franse]] wynmaker Jacques Lurton in. Ander bekende Uruguaanse wynkelders is Bruzzone & Sciutto, Castel Pujol, Castillo Viejo, Dante Irurtia (die grootste wynbou-onderneming in dié land), Establecimiento Juanicó, Los Cerros de San Juan, Pisano, Pizzino en Stagnari. 'n Gewilde Uruguaanse wynspesialiteit is ''Vino Seco'', 'n mengsel van rooi- en witwyn en sterk dranke. === Strukturele hervormings === [[Lêer:Punta del Este vista aérea.jpg|duimnael|Uitsig oor die strandoord Punta del Este]] [[Lêer:Yatch Club Montevideo.jpg|duimnael|''Yacht Club Uruguayo'' in Puerto del Buceo, Montevideo]] Uruguay se ekonomie word nog steeds deur 'n relatief groot staatsektor gekenmerk wat sowat 'n kwart van alle werkgeleenthede in dié land behels, terwyl lone, salarisse en die welvaartstelsel sowat 75 persent van die openbare besteding verteenwoordig.<ref name="wirt">{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Uruguay – Ekonomie/Strukturele hervormings''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421000425/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Staatsondernemings het 'n monopolie op water- en [[elektrisiteitsvoorsiening]], telefoondienste en ruolie. Die Uruguaanse bevolking het hom in referenda wat in Desember 2003 gehou is teen die privatisering van hierdie bedrywe uitgespreek.<ref name="wirt" /> Die regering en die [[Internasionale Monetêre Fonds]] beskou verreikende hervormings as 'n voorvereiste vir 'n volhoubare ekonomiese ontwikkeling en op 1 Julie 2007 is met 'n belastinghervorming die eerste stap in hierdie rigting onderneem. Die hervormings van staat en administrasie, asook dié van die openbare gesondheidsstelsel, die pensioen- en mediese fondse is eweneens ingestel.<ref name="wirt" /> === Ekonomiese kernsyfers === {| class="wikitable" ! Ekonomiese Kernsyfers<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/PUB/2015/11/pub201511242044_159560_wirtschaftsdaten-kompakt---uruguay--november-2015.pdf?v=1 ''GTAI Germany Trade and Invest: Uruguay – Wirtschaftsdaten kompakt'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014 ! 2015* ! 2016 ! 2017 |---- |- | Bruto binnelandse produk (BBP, nominaal, in miljard VS$) | - | - | 49,9 | 57,1 | 57,5 | 55,0 | - | 59,2 |---- |- | BBP per capita (nominaal, in VS$) | - | - | 14&nbsp;767 | 16&nbsp;834 | 16&nbsp;882 | 16&nbsp;092 | - | 16&nbsp;942* |---- |- |Reële groei van die BBP in % | 8,9 | 6,5 | 3,3 | 5,1 | 3,5 | 0,4 | 1,7 | 2,7 |---- |- |Inflasiekoers in % | - | - | 8,1 | 8,6 | 8,9 | 8,4 | - | 6,2 |---- |- |Werkloosheid in % | 7,2 | 6,3 | 6,5 | 6,5 | 6,6 | 6,6 | - | 7,6 |---- |- |Begrotingstekort (in % van die BBP) | - | - | -2,8 | -2,7 | -3,5 | -3,3 | - | -3,5 |---- |- |Tekort op die lopende rekening (in % van die BBP) | - | - | -5,4 | -4,9 | -4,4 | -3,7 | - | 1,5 |---- |- |Publieke skuldlas (in % van die BBP) | - | - | 42,3 | 37,5 | 61,3 | 64,1 | - | 65,7 |} <small>* skatting</small> == Demografie == === Huidige demografiese tendense === [[Lêer:Maldonado desde la Barra.jpg|duimnael|Die stad Maldonado, soos gesien vanuit La Barra]] [[Lêer:Miniature Model (233918029).jpeg|duimnael|Moderne geboue in die stadsdeel Buceo, Montevideo, met die Wêreldhandelsentrum in die middel]] Die oorspronklike Indiaanse bevolking het verskillende stamme van soos die Charrúas, Guanaes, Yaros en Chanaes behels. Hierdie Indiane was jagters en versamelaars en is gedurende die 19de eeu uitgewis. In Februarie 2015 is Uruguay se bevolking op 3,38 miljoen beraam, waarvan 45,7 persent Rooms-Katolieke, 9 aanhangers van ander Christelike kerke, 30,9 persent ongebonde, 12 persent [[ateïsme|ateïste]], twee persent agnostici en een persent aanhangers van ander [[godsdiens]]te en wêreldbeskouings was. Die jaarlikse bevolkingsgroei was 0,35 persent en die gemiddelde lewensverwagting 76,6 jaar.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Uruguay_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Uruguay – oorsig. Besoek op 17 Mei 2015'']</ref> Die oorgrote meerderheid van die bevolking (92,5 persent in 2003) is verstedelik; die hoofstad Montevideo huisves met naastenby 1,5 miljoen mense meer as veertig persent van Uruguay se inwoners. Sowat 75 persent van die bevolking is in Montevideo en die omliggende gebiede van die suide saamgetrek. Die grootste stede naas Montevideo was Salto (99&nbsp;072 inwoners), Ciudad de la Costa (83&nbsp;399), Paysandú (73&nbsp;272), Las Piedras (69&nbsp;222), Rivera (64&nbsp;426), Maldonado (54&nbsp;603), Tacuarembó (51&nbsp;224) en Melo (50&nbsp;578). Die oorgrote meerderheid Uruguayers praat Spaans as [[moedertaal]]. In die grensgebied met Brasilië word daarnaas ook 'n Spaans-Portugese mengtaal gebesig wat plaaslik Portunol of Brazilero genoem word. Sowat 88 persent van die bevolking is nasate van merendeels Italiaanse en Spaanse en kleiner groepe Duitse, Britse, [[Franse]], Switserse, [[Russe|Russiese]], Portugese, [[Pole (volk)|Poolse]], [[Bulgare|Bulgaarse]], [[Hongare|Hongaarse]], [[Oekraïners|Oekraïense]], [[Litauers|Litause]], [[Nederlanders|Nederlandse]], Belgiese, [[Kroate|Kroatiese]], [[Grieke|Griekse]], [[Skandinawië|Skandinawiese]], [[Iere|Ierse]] en [[Armeniërs|Armeense]] immigrante. Agt persent is van gemengde Indiaans-Europese afkoms en vier persent is nasate van Europeërs en swart slawe. In die tweede helfte van die 20ste eeu het 'n aantal Argentynse en Brasiliaanse immigrante hulle veral as gevolg van ekonomiese en politieke moeilikhede in hulle onderskeidelike tuislande in Uruguay gevestig. In sosio-ekonomiese opsig beskik Uruguay oor 'n groter aandeel middelklasburgers as ander Suid-Amerikaanse lande. Dié land was tot by die middel van die 1980's 'n welvaartstaat wat sterk op die Europese model geskoei was. In die laaste dekades is die welvaartstelsel afgeskaal en bestaan daar groter ongelykhede in die verdeling van inkomste en rykdom. In 2010 was twee persent van die bevolking ongeletterd. In die laaste twee dekades het sowat 'n halfmiljoen Uruguayers geëmigreer; die belangrikste bestemmings was Argentinië (tussen 100&nbsp;000 en 250&nbsp;000 Uruguaanse emigrante het hulle hier gevestig), Brasilië (tussen 30&nbsp;000 en 100&nbsp;000 emigrante) en oorsese lande soos Spanje, die Verenigde State en [[Australië]]. === Historiese ontwikkeling === [[Lêer:El Inmigrante.jpg|duimnael|''El Inmigrante'' ("Die Immigrant"), 'n standbeeld op die ''Plaza de los Inmigrantes'' ("Immigranteplein") in Montevideo]] Terwyl Uruguay se bevolking in 1796 nog 31&nbsp;000 beloop het (waarvan 15&nbsp;245 in Montevideo saamgetrek was), het dit in die volgende dekades stewige groei getoon. So is die inwonertal in 1852 reeds op tussen 130&nbsp;000 en 140&nbsp;000 beraam en het verder gegroei tot 400&nbsp;000 in 1880 (waarvan 100&nbsp;000 in Montevideo). In 1905 het dit die eenmiljoen- en in 1937 die tweemiljoenkerf verbygesteek. Groter getalle Europese immigrante het hulle vanaf die middel van die 19de eeu in Uruguay gevestig, veral in die tyd van die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] (1861–1865). Anders as byvoorbeeld die buurland Argentinië het Uruguay geen aktiewe immigrasiebeleid gevolg nie. Die enigste wet in hierdie verband, wat in dié tyd afgekondig het, was daarop gemik om die "materiële en morele welvaart van die land" deur die vestiging van nuwe boere te bevorder. Vir hierdie doelwit is in 1865 'n immigrasiekantoor gestig. Die plaaslike bevolking het egter onverskillig teenoor amptelike immigrasieprogramme gestaan. Gedurende die Groot Depressie het nuwe wetgewing die getal immigrante vanaf 1930 beperk om inheemse werknemers te beskerm. Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] is immigrasie tot bepaalde beroepsgroepe beperk. Nogtans is daar in Uruguay tussen die vroeë 1830's en die laat 1950's 'n immigrasie-oorskot van sowat 800&nbsp;000 aangeteken, waarvan 650&nbsp;000 in die periode tussen 1836 en 1926. In die laaste dekade voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die stroom van immigrante sy historiese hoogtepunt bereik. In 1873, 1889 en 1913 was daar 'n immigrasie-oorskot van respektiewelik 24&nbsp;339, 27&nbsp;349 en 28&nbsp;504.<ref>{{de}} Herbert Wilhelmy en Wilhelm Rohmeder: ''Die La Plata-Länder''. Braunschweig: Westermann 1963, bl. 145</ref> Immigrasie het in die tweede helfte van die 20ste eeu geen noemenswaardige rol meer gespeel nie. Eers in 2009 is, vir die eerste keer in 44 jaar, weer 'n immigrasie-oorskot aangeteken, terwyl die getal permanente verblyfpermitte, wat aan buitelanders uitgereik is, binne vier jaar tot meer as 3&nbsp;800 verdriedubbel het.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11397130 ''BBC News, 3 Oktober 2010: Uruguay: South America's best-kept secret?'']</ref> Die meeste immigrante is steeds uit buurlande afkomstig, maar intussen kies ook welvarende Europeërs en Noord-Amerikaners Uruguay as hul aftreeplek. Tans is vyftig persent van immigrante uit Argentinië en Brasilië afkomstig, en vyftien uit Europa (veral Duitsland en Spanje). In 2009 het 288 Amerikaners hulle in Uruguay gevestig. == Kultuur en onderwys == [[Lêer:Anfiteatro de la Torre de Antel, Uruguay.jpg|duimnael|Moderne boukuns in Montevideo: Amfiteater by die [[wolkekrabber]] Torre de Antel]] Die Uruguaanse samelewing is vanweë die oorwegend Europese afkoms van die plaaslike bevolking en die oorname en bewaring van Europese kulturele tradisies sterk beïnvloed deur Europa, terwyl die grondwet volgens die Amerikaanse voorbeeld saamgestel is.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Uruguay – Kultuur en onderwysbeleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421000420/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=21 April 2008 }}</ref> Uruguay se onderwysstelsel behoort tot die mees gevorderdes in Latyn-Amerika, alhoewel die resessie in die periode tussen 1999 en 2002 ook 'n negatiewe uitwerking op die onderwys gehad het. Skoolbywoning beloop tans 95 persent in laerskole.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Kultuur en onderwysbeleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421000420/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Uruguay/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=21 April 2008 }}</ref> [[Engels]] is die belangrikste vreemde taal in Uruguay se staatsskole, alhoewel leerders sedert die 1990's ook taalvakke soos [[Frans]], [[Italiaans]], [[Portugees]] en [[Duits]] mag kies. Die Universiteit van Montevideo word deur die staat beheer en eis geen studiegelde nie. Vir inheemse studente is 'n groot aantal beurse beskikbaar. Die vier privaat universiteite in die hoofstad word deur die staat erken. Die mediabedryf dek met sy dagblaaie en tydskrifte die hele politieke spektrum. Naas 'n staatsbeheerde, nie-kommersiële televisie- en radio-uitsaaidiens (SODRE) is daar verskeie privaat kanale wat deur advertensies gefinansieer word. === Musiek en dans === [[Lêer:Murgas (Vazquez, Marzo 2005 -1).jpg|duimnael|'n ''Murga''-groep]] [[Lêer:Dia del candombe.jpg|duimnael|''Día Nacional del Candombe'', Montevideo (2006)]] Die tango tans 'n baldans – word as die tipiese etniese dans en volksmusiek van sowel Uruguay asook Argentinië beskou, en sowel Montevideo asook Buenos Aires maak aanspraak daarop dat hulle die bakermat van die dans sou wees. Die sinlike dans en melancholiese musiek het hul oorsprong in die hawebuurte van Montevideo en Buenos Aires. Teen die einde van die 19de eeu het groot getalle Europese immigrante en veterane van die plaaslike burgeroorloë hulle in dié twee stede gevestig. Die verskillende etniese groepe in die hawebuurte, waaronder [[Italianers]], Spanjaarde, Oos-Europeërs en [[Jode]], het almal hul eie musiekstyle saamgebring. Die oorspronklike bewoners in die hawebuurte was Spanjaarde, Swartes en inheemse Indiane. Geleidelik het die Swartes se ''candombe''-ritmes met Andalusiese en Suid-Italiaanse melodieë asook die gewilde inheemse ''milongas'' begin vermeng, en tydens die 1880's het die tangomusiek en -dans as 'n mengsel van die verskillende style begin ontwikkel.<ref>{{en}} Ball, Deirdre: ''Argentina''. Tweede uitgawe. Singapoer: APA Publications 1992, bl. 118</ref> Die presiese plekke en tyd is nie bekend nie, maar dit is duidelik dat die tango nie in 'n stylvolle burgerlike sfeer ontstaan het nie – die hawebuurte is oorwegend deur manlike immigrante en inheemse Uruguane en Argentyne bewoon, en hierdie voormalige soldate en arm werkers het meestal in bordele byeengekom – die kulturele smeltkroese van hul tyd.<ref>{{en}} Ball (1992), bl. 118</ref> Terwyl die klante op hul beurt gewag het, is hulle met [[musiek]] en dikwels vuil liedjies vermaak. Vanweë hierdie konteks het slegs fragmente van die vroeë tangoliedjies bewaar gebly, en hulle skrywers staan of onder hul byname bekend of het anoniem gebly. Die eerste liedjie, wat as tango gedefinieer is, is 1886 in Montevideo gekomponeer. Uiteindelik het die tango ook die patio's van die burgerlike sfeer verower, alhoewel dit nog steeds met wantroue bejeën is. Die vroeë tango-orkeste se instrumente het nog grootliks gevarieer, aangesien die arm musikante gewoonlik alles gebruik het wat hulle kon bekostig – kitare, viole, fluite, klaviere en natuurlik die bandoneón, die tipiese tango-instrument wat nou verwant is aan die akkordeon. Tipiese inheemse musiekstyle is naas tango ook ''candombe'' en ''murga'' wat albei as karnavalritmes geklassifiseer kan word. ''Candombe'' het 'n tradisie van meer as 150 jaar en bereik sy hoogtepunt gedurende die karnaval wat drie maande lank gevier word. Die ''candombe''-parades lyk baie op [[Rio de Janeiro]] se parades, alhoewel hulle minder deelnemers het. === Unesco-wêrelderfenisgebiede === Die stad [[Colonia del Sacramento]] is deur die Portugese in 1680 aan die Río de la Plata gestig en het 'n strategiese rol by die militêre weerstand teen die Spanjaarde gespeel. Die stad was sowat 'n eeu lank 'n omstrede gebied en is uiteindelik aan die Spanjaarde afgestaan. Die stad se oorspronklike argitektuur het grootliks bewaar gebly en is 'n geslaagde versmelting van Portugese, Spaanse en na-koloniale boustyle. == Sport == [[Lêer:2015 Rugby World Cup - Repechage qualifier - Uruguay vs Russia - h.jpg|duimnael|links|[[Rugbywêreldbeker 2015]]-kwalifiseringswedstryd tussen [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] en [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]]]] [[Lêer:Urug1950.jpg|duimnael|Die [[Uruguaanse nasionale sokkerspan]] wat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950]] gewen het]] Uruguay se nationale [[sport]]soort is ''Destrezas Criollas'' wat Gaucho-vaardighede beheels.<ref>{{en}} {{cite book|first=Danny |last=Aeberhard |author2=Andrew Benson |author3=Lucy Phillips |title=The Rough Guide to Argentina |url=https://archive.org/details/roughguidetoarge0000aebe_z0y6 |page=[https://archive.org/details/roughguidetoarge0000aebe_z0y6/page/198 198] |isbn=1-85828-569-0 |year=2001 |quote="displays of traditional gaucho skills (''destrezas criollas'')" |display-authors=etal}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.glin.gov/view.action?glinID=177996 |title=Uruguay Law 17958 of 21 April 2006 |publisher=Global Legal Information Network |accessdate=14 Julie 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621043044/http://www.glin.gov/view.action?glinID=177996 |archivedate=21 Junie 2010 |df=dmy-all}}</ref> [[Sokker]] is die gewildste sportsoort in Uruguay en die eerste internasionale sokkerwedstryd buite die [[Britse Eilande]] is in Julie 1902 tussen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] en [[Uruguaanse nasionale sokkerspan|Uruguay]] in Montevideo gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |title=ARGENTINA-URUGUAY Matches 1902–2009 |publisher=RSSSF |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |accessdate=2 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222035833/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |archive-date=22 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Uruguay het tydens die [[Olimpiese Somerspele 1924|Olimpiese Somerspele van 1924]] in [[Parys]] en die [[Olimpiese Somerspele 1928|Olimpiese Somerspele van 1928]] in [[Amsterdam]] goud gewen. Uruguay het die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930]] gehuisves en daarmee die eerste land geword wat die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] aangebied het. Hulle het in die eindstryd van Montevideo Argentinië geklop en sodoende die eerste sokkerspan geword wat die Coupe Jules Rimet kon inpalm. Tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950]] in Brasilië het Uruguay die gashere in die eindstryd van Rio de Janeiro geklop en daarmee hul tweede titel verower. Uruguay sal saam met [[Argentinië]], [[Marokko]], [[Paraguay]], [[Portugal]] en [[Spanje]] die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2030]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cqx80eqqyero |title=How will the 2030 World Cup work? |publisher=[[BBC]] |author=Emma Middleton |date=11 Desember 2024 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> Naas sokker is veral [[basketbal]] en [[rugby]] gewilde sportsoorte in Uruguay.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.explore-uruguay.com/uruguay-sports.html#.XlzJKXHQiUn |title=Top Uruguay Sports |publisher=Explore Uruguay |date=28 Augustus 2017 |accessdate=2 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601023245/http://www.explore-uruguay.com/uruguay-sports.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die gewildheid van rugby het in onlangse jare weens die [[Uruguaanse nasionale rugbyspan]] se internasionale sukses toegeneem. Die ''Los Teros'' – "die [[bronskiewiet]]e", soos hulle bekend staan, word as Suid-Amerika se naasbeste span net ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> en hulle ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in beide die Amerikaanse Rugbykampioenskap en die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap mee. Uruguay het tot dusver vyf keer vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer (in [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]]), maar nog nie die uitklopfase gehaal nie. Die tragiese omstandighede van die Andesvliegramp in 1972 het wêreldwye aandag ontvang. Tydens dié vliegongeluk het die Uruguaanse Lugmagvlug 571 met rugbyspelers van die suksesvolle Old Christians Club uit Montevideo op 13 Oktober 1972 in die [[Andes]] neergestort. Hulle wou 'n vriendskapwedstryd in [[Santiago de Chile]] speel. 'n Kwart van die passasiers is in die ongeluk dood, terwyl verskeie ander vinnig aan koue en beserings gesterf het. Van die 27 oorlewendes is 'n verdere agt by 'n stortvloed wat oor hul skuiling in die wrak geslinger het dood. Die laaste 16 oorlewendes is op 23 Desember 1972 gered, meer as twee maande (72 dae) ná die ongeluk.<ref>{{es}} {{cite web |title=Sitio Oficial del accidente de los Andes – Historia |url=http://www.viven.com.uy/571/historia.asp |website=Viven.com.uy |accessdate=2 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601023417/http://www.viven.com.uy/571/historia.asp |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Uruguay|title=Uruguay|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Februarie 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uruguay/|title=Uruguay|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=28 Februarie 2025}} ; Ekonomie ---- * {{en}} ''Uruguay – Financial Times Special Report'', 15 Mei 2007 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{es}} [https://www.gub.uy/ ''Amptelike webportaal van die Uruguaanse regering''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Uruguay}} | Noord = {{vlagland|Brasilië}} | Noordoos = {{vlagland|Brasilië}} | Oos = {{vlagland|Brasilië}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Suidoos = [[Atlantiese Oseaan]] | Suid = [[Atlantiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Argentinië}} • [[Río de la Plata]] | Wes = {{vlagland|Argentinië}} | Noordwes = {{vlagland|Argentinië}} }} {{Lande van Suid-Amerika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Uruguay| ]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] lyuhca10ao7kf3u764t2776kqtvs6p6 0 9910 2968578 2870504 2026-09-19T10:11:59Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968578 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit2 |name = Noordwes-Universiteit |native_name = North West University<br />Yunibesiti ya Bokone-Bophirima |image_name = Building Potchefstroom University.jpg |image_size = 250px |caption = |latin_name = |motto = Innovasie deur diversiteit |mottoafr = |mottoeng = |established = 2004 |closed = |type = Openbare universiteit |affiliation = |endowment = |rector = Prof. Daryl Balia |officer_in_charge = |chairman = |chancellor = |president = |vice-president = |superintendent = |provost = |vice_chancellor = Prof. Dan Kgwadi |principal = |dean = |director = |head_label = |head = |faculty = 15 |staff = |students = 54&nbsp;307 ^{(2010) (insl. afstand)} |undergrad = 51&nbsp;967 ⁽²⁰¹⁰⁾ |postgrad = 2&nbsp;340 ⁽²⁰¹⁰⁾ |doctoral = |other = |city = [[Potchefstroom]]<br />[[Mahikeng]]<br />[[Vereeniging]] |state = |province = [[Noordwes]] |country = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|26|39|13|S|27|11|11|E|aansig=inlyn,titel}} |campus = |former_names = Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys<br />Universiteit van Noordwes |free_label = Koerant |free = ''Die Wapad'' |sports = [[Aërobiese oefeninge]], [[Atletiek]] (Baan en veld, landloop en padwedlope), [[Basketbal]], [[Gholf]], [[Gimnastiek]], [[Hokkie]], [[Judo]], [[Kanovaart]], [[Karate]], [[Krieket]], [[Muurbal]], [[Netbal]], [[Pluimbal]], [[Ringbal]], [[Rotsklim]], [[Rugby]], [[Sagtebal]], [[Skaak]], [[Sokker]], [[Swem]], [[Taekwondo]], [[Tafeltennis]], [[Tennis]], Veelkampe, [[Vlugbal]]. |colors = |colours = [[Maroen]], [[groen]], [[blou]] {{kleur kas|maroon}}{{kleur kas|green}}{{kleur kas|blue}} |nickname = Pukke |mascot = Tarentaal |athletics = NWU-PUK |affiliations = |website = http://www.nwu.ac.za/ |logo = |footnotes = }} Die '''Noordwes-Universiteit''' (bynaam "Pukke"), voorheen bekend as die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys (afgekort: P.U. vir C.H.O.), voordat dit met ander instellings saamgesmelt het om die Noordwes-Universiteit te vorm, is in [[2004]] gestig. Dit is ’n medium grootte [[Suid-Afrika]]anse universiteit. Onderrig geskied hoofsaaklik in [[Afrikaans]] op die [[Potchefstroom]]-kampus en in [[Engels]] op die ander kampusse, naamlik [[Mafikeng]] en [[Vaaldriehoek]] ([[Vanderbijlpark]]). == Geskiedenis == Die Potchefstroomse Universiteit het ontwikkel uit die [[Teologiese Skool Burgersdorp|Teologiese Skool]] van die [[Gereformeerde Kerke van Suid-Afrika]] (GKSA), wat op [[29 November]] [[1869]] op [[Burgersdorp]] (Kaapprovinsie) gestig is met die grondlegger van die GKSA, ds. [[Dirk Postma]], as eerste lektor. By die stigtingsvergadering is besluit dat die skool onderrig sal verskaf aan toekomstige onderwysers en ander persone, sonder om enige voorkeur aan ’n spesifieke professie te gee. Aanvanklik was daar vyf studente en twee lektore, Postma en ds. [[Jan Lion Cachet]]. In [[1877]] word ’n "Letterkundedepartement" gevestig, met een [[professor]], ds. [[Petrus Postma]], 'n seun van ds. [[Dirk Postma]], wat die spesifieke doel gehad het om studente op te lei vir ’n akademiese graad of as onderwysers. In [[1905]] word die Teologiese Skool, tesame met die Letterkundedepartement, verskuif van Burgersdorp na Potchefstroom. Ten einde te kwalifiseer vir regeringsubsidies, word die Letterkundedepartement in [[1919]] van die Teologiese Skool geskei en die ''Het Potchefstroom Universiteitskollege voor Christelike Hooger Onderwijs'' (afgekort tot PUK) ontstaan. Daar is besluit dat die PUK ’n hoër onderriginstituut, onafhanklik van die GKSA, sal wees, alhoewel die PUK sou voortgaan om predikante vir die GKSA op te lei. In [[1921]] word die Potchefstroomse Universiteitskollege (sonder die "vir Christelike Hoër Onderwys" agtervoegsel) geïnkorporeer by die [[Universiteit van Suid-Afrika]]; die PUK het eers in [[1933]] die "vir Christelike Hoër Onderwys" as deel van sy naam teruggekry. Die Potchefstroomse Universiteitskollege vir Christelike Hoër Onderwys word amptelik in [[1951]] as ’n onafhanklike universiteit erken en hernoem tot Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys. In [[1966]] word die Vaaldriehoek-kampus gevestig in [[Vanderbijlpark]], ten einde tersiêre onderrig in hierdie omgewing te verskaf. In 2004 smelt die [[Potchefstroomse Universiteit]] saam in die Noordwes-Universiteit. Die ander twee kampusse is in [[Mahikeng]] en in Vanderbijlpark. == Fakulteite == Die Potchefstroomse Universiteit het kursusse verskaf en die Potchefstoomkampus van die Noordwes-Universiteit gaan voort om dit te verskaf, in die volgende fakulteite (die jaar waarin die fakulteit gestig is, word in hakies aangedui): * Lettere en Wysbegeerte ([[1921]]) * Natuurwetenskappe ([[1922]]) * Teologie ([[1930]]) * Onderwyswetenskappe ([[1935]]) * Ekonomiese en Bestuurswetenskappe ([[1942]]) * Regsgeleerdheid ([[1966]]) * Farmasie ([[1978]]) (<small>Die Departement Farmasie het reeds sedert die 1950's bestaan</small>) * Ingenieurswese ([[1983]]) * Gesondheidswetenskappe ([[1999]]) == Kultuur == Die universiteit se "Alabama Studentegeselskap", ’n musiekrevue-groep, gestig in [[1943]] en ontbind in 2008, is dwarsoor Suid-Afrika bekend. Die [[Potchefstroomse Universiteitskoor]] is wêreldbekend en was vir meer as 30 jaar onder leiding van prof. [[Awie van Wyk]]. == Studentegetalle en statistiek == In Augustus 2004 het die Potchefstroom kampus van die Noordwes-Universiteit 33&nbsp;713 studente gehad. Hiervan was 13&nbsp;021 manlik en 20&nbsp;692 vroulik. Daar was 31&nbsp;300 voorgraadse studente en 2&nbsp;413 nagraadse studente. == NWU Taalbeleid == Die Noordwes-Universiteit (NWU) het 'n '''meertalige taalbeleid''' wat daarop gemik is om 'n regverdige en funksionele meertalige omgewing vir alle studente en personeel te skep. Die beleid bevorder die akademiese status van [[Tswana|Setswana]] en [[Suid-Sotho|Sesotho]], saam met [[Afrikaans]] en [[Engels]], as [[Moedertaalonderrig|onderrigtale]] en vir akademiese diskoers. Die NWU maak ook gebruik van verskeie taaldienste soos tolking en vertaling om hierdie benadering te ondersteun. Die beleid by die NWU erken Afrikaans, Engels, Setswana en Sesotho as onderrigtale en beklemtoon die gebruik van verskeie tale om 'n inklusiewe omgewing te skep.<ref>[https://www.nwu.ac.za/sites/www.nwu.ac.za/files/files/i-governance-management/policy/2022/LanguagePolicy/2P_2.5_2022_e1.pdf Language Policy of the NWU] </ref> * .'''FUNKSIONELE MEERTALIGHEID''': Die beleid moedig die gebruik aan van verskeie taalkundige hulpbronne en dienste om effektiewe kommunikasie en leer oor verskillende tale te ondersteun. * '''GEMEENSKAP UITREIK:''' Die NWU voorsien tolkingsdienste vir klasse en gemeenskapsgeleenthede om inklusiwiteit en toeganklikheid te ondersteun en te bevorder, volgens die beleid. == Bekende oudstudente == === [[Politiek]] === * [[F. W. de Klerk]], [[Staatspresident van Suid-Afrika]] (1989–1994); Adjunkpresident van Suid-Afrika tydens [[Nelson Mandela]] se [[President van Suid-Afrika|Presidentskap]] (1994–1996). * [[Pieter Mulder]], Adjunkminister van Bosbou, Landbou en Visserye ([[2009]]-Mei 2014); Leier van die [[Vryheidsfront Plus]] (2001-2016). * [[Corné Mulder]], Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[Vryheidsfront Plus]]. === [[Uitvoerende Kunste]] === * [[Rina Hugo]], bekende sangeres het haar B.Mus.-graad hier verwerf in 1970. Sy was ook lid van die Alabama Studentegeselskap. Sy het uitgeblink in feitlik alle genres wat deur ’n solis beoefen kan word naamlik: [[Opera]], [[oratorium]], operette, musiekblyspele, die kunslied en ligte musiek. * [[Christa Steyn]], 'n student gedurende 1976–1978, oorlede op [[11 Junie]] [[2012]] in Pretoria, was ook lid van die Alabama Studentegeselskap; ’n komponis, pianis en Afrikaanse sangeres wat bekend was vir haar duette saam met Jannie du Toit. * [[Kobie van Rensburg]] <ref>"[https://web.archive.org/web/20240622081042/http://www.kobievanrensburg.de/ www.kobievanrensburg.de]". Geargiveer vanaf die [http://www.kobievanrensburg.de/ oorspronklike] op 22 Junie 2024. Besoek op 24 September 2015.</ref> is ’n wêreldbekende [[opera]]sanger wat tans in Duitsland werk. Hy was lid van die [[Potchefstroomse Universiteitskoor]] (1987–1994). === Sport === * Willie Coetzee, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk">{{cite book |editor=Gert J.L. Scholtz |title=Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys Atletiek-gedenkalbum 1869-1969 |publisher=Voortrekkerpers Beperk |date=1969 }}</ref> * Fanie van Zijl, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Dawid Booysen, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Willem van der Westhuizen, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Beatrice Marais, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Andries Burger, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Willie Nel, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Willem van Heerden, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Paul Nel, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Barend Klopper, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * Johan Swart, Springbokatleet<ref name="Atl-gedenk"/> * [[Lood de Jager]], Springbokrugbyspeler<ref name="NWU-sport">{{cite web |publisher=NWU |title=NWU-Rugbyinstituut inligtingsbrosjure |format=html |url=http://sport.nwu.ac.za/sites/sport.nwu.ac.za/files/files/NWU%20Rugby%20bemarkingsboekie%20afr%26eng%202018_1%20finaal.pdf |accessdate=1 Julie 2020 }}</ref> * [[Warren Whiteley]], Springbokrugbyspeler * [[Akker van der Merwe]], Springbokrugbyspeler<ref name="NWU-sport"/> * [[Aranos Coetzee]], Namibiese rugbyspeler<ref name="NWU-sport"/> * [[Johan Deysel]], Namibiese rugbyspeler<ref name="NWU-sport"/> === Ander === * [[Demi-Leigh Nel-Peters]], [[Mejuffrou Suid-Afrika|Mej. Suid-Afrika]] 2017 en Mej. Heelal 2017 == Noemenswaardige oud-personeel == * [[Hendrik Johannes Jacob Bingle|H.J.J. (Hennie) Bingle]], [[rektor]]. * [[S.P.E. Boshoff]], akademikus en skrywer. * [[Wicus du Plessis]], regsgeleerde en ekonoom. * [[Jacobus du Plessis]], akademikus. * [[Casparus de Wet]], akademikus. * [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hennie Stoker]], filosoof. * [[Tjaart van der Walt (akademikus)|Tjaart van der Walt]], rektor. * [[Theuns Eloff]], rektor (laaste onder die "PU vir CHO"-naam). == Kommersiële produkte en patente == === CFAM – Sentrum vir Gevorderde Vervaardiging === Voorbeelde van tipiese projekte wat aangepak is: * Skroefsegment vir dubbelskroef-ekstrueerders * Lope en loopsegmente vir dubbelskroef-ekstrueerders * Ekstrusiematryse en knieblokke * Komponente vir die verdedigingsbedryf * Komponente vir die myn- en rotsboorbedryf * Herontwerp van komponente van veral dubbelskroef-ekstrueerders === CTexT – Sentrum vir Tekstegnologie === * Speltoetsers vir verskeie Suid-Afrikaanse tale insluitende [[Afrikaans]], [[Tswana]], [[Noord-Sotho]], [[Zoeloe]] en [[Xhosa]] * Tsenang! is ’n multimediaprogram vir die aanleer van [[Tswana]] * Ngenani! is ’n multimediaprogram vir die aanleer van [[Zoeloe]] === Student lab === * Student Lab Small Scale Chemistry laboratory == Bekende aktiwiteite == === Tarentaal === Die Republiek van Tarentaal is in 1972 gestig met [[John Vorster]] as die eerste president.<ref>{{cite web |first=Gouws |last=Lenie |url=http://www.nwu.ac.za/af/p-news/pm_1038_a.html |title=Die Republiek van Tarentaal kom van ver af |date=19 Mei 2011 |access-date=17 Junie 2012 |publisher=NWU |format=html |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113040/http://www.nwu.ac.za/af/p-news/pm_1038_a.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie fiktiewe "republiek" se kultuurerfenis en geskiedenis was gebruik as 'n voertuig om eerstejaarstudente tuis te maak op die kampus, asook in te lei in die sosiale studentelewe op die Puk. Republiek van Tarentaal was veral aktief op die kampus tydens die sg. "ontgroeningseremonies" ('n tipe inisiasie) van eerstejaars elke jaar in Januarie. Laasgenoemde was 'n stokou tradisie wat in die 1990's afgeskaf (eintlik verbied) is, a.g.v. berugte wanpraktyke van seniors teenoor nuwelinge (onder die dekmantel van ontgroening), wat die universiteit se beeld na buite geskaad het. === Jool === Dit is ’n liefdadigheidsorganisasie waar al die eerstejaars, in hul koshuisverband, met hul self-geboude vlotte deur die strate van die dorp beweeg en geld insamel vir 'n goeie doel. == Koshuise == {{Kolomme2 |Kolom1= * Caput Manskoshuis * De Wilgers Manskoshuis * Excelsior Manskoshuis * Hombré Manskoshuis * Laureus Manskoshuis * Over-de-Voor Manskoshuis * Patria Manskoshuis * Puk Dorp Manskoshuis * Ratau Leboné Manskoshuis * Soetdorings Manskoshuis * Veritas Manskoshuis * Heimat Manskoshuis (vir dagstudente) * Thaba Jäh Manskoshuis (vir dagstudente) * Villagers Manskoshuis (vir dagstudente) |Kolom2= * Eikenhof Dameskoshuis * Heide Dameskoshuis * Huis Republiek Dameskoshuis * Karlien Dameskoshuis * Kasteel Dameskoshuis * Klawerhof Dameskoshuis * Minjonet Dameskoshuis * Oosterhof Dameskoshuis * Vergeet-my-nie Dameskoshuis * Wag-'n-Bietjie Dameskoshuis * Wanda Dameskoshuis * Bellatrix Dameskoshuis (vir dagstudente) * Dinki Dameskoshuis (vir dagstudente) * La Varia Dameskoshuis (vir dagstudente) }} == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] * [[Potchefstroomse Universiteitskoor]] * [[Noordwes-Universiteit Botaniese Tuin]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.nwu.ac.za/ Noordwes-Universiteit se Webblad] * [http://www.puk.ac.za/ Potchefstroom-kampus Webblad] * [http://www.fnbsuperbowl.co.za/ Die FNB Super Bowl 2006 word aangebied deur die Pukke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930064127/http://www.fnbsuperbowl.co.za/ |date=30 September 2007 }} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noordwes]] [[Kategorie:Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys| ]] rd22j07ovftga73wd8slmyywjvstdoh 2 11021 2968497 2762477 2026-09-19T08:01:37Z Aliwal2012 39067 2968497 wikitext text/x-wiki __NOTOC____NOEDITSECTION__<div style="margin-top:5px; margin-bottom:1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px; background-color: transparent; text-align: center;"><big>Status: Aktief en op vakansie!</big></div>{{Gebruikerinfo | verfris = nee }} <div style="float: right; clear: right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; background-color: #FFFFFF; text-align: center; padding: 0.3em 0.3em 0.3em;"> {{Gebruiker af}}{{Gebruiker en-4}}{{Gebruiker nl-2}}{{Gebruiker de-2}}{{Gebruiker fr-2}}{{Ubuntu gebruiker}}{{Firefox gebruiker}}</div> [[en:User:Laurens-af]] <br/> ==Hallo== Ek is Wikipedia gebruiker '''Laurens''', hier aktief sedert [[5 Maart]] [[2005]]. Ek was 'n [[Wikipedia:Burokraat|burokraat]] op die [[Afrikaanse Wikipedia]] en was ook redelik aktief op die Commons, meestal om beelde op te laai wat op die Afrikaanse Wikipedia benodig word. In die gewone lewe is ek 'n ingenieur, woonagtig in [[Suid-Afrika]] en werksaam by 'n groot navorsing- en ontwikkelingsorganisasie. My belangstellings wissel van taal, kos en kultuur tot geskiedenis, wiskunde en wetenskap. ==Oor my en Wikipedia== Ek is baie trots op wat die klein gemeenskappie op die Afrikaanse Wikipedia reeds reggekry het, maar ek wonder baie keer hoekom die gemeenskap so klein is en wens ons kon al 'n 100&nbsp;000 bladsye gehad het en dat al die belangrike onderwerpe gedek was en dat daar geen rooi skakels op die voorblad was nie en dat meeste artikels van 'n hoë gehalte was. Toe ek hier aangekom het het ek gedink dit gaan enige dag gebeur - honderde mense gaan aansluit en begin artikels skryf en hoe meer artikels geskryf word hoe meer mense gaan aansluit en dan groei die ding soos 'n sneeubal. Dus het ek aanvanklik meestal aan infrastruktuur gewerk en so veel as moontlik artikels geskep - meestal deur vertaling - om kritiese massa te probeer bereik in terme van die aantal artikels. Van die vroeë werk was byvoorbeeld om die uitgesoekte gebeure op te stel en die veranderende voorbladartikel meganisme in te voer. Ander het reeds voor dit baie ander werk gedoen soos om die Wikimedia-sagteware te vertaal en die eerste tweeduisend of so artikels te skep. In die begin het ek baie rooi skakels gelos met die hoop dat iemand sou wou inspring en daaraan begin werk. Dit was uiters naïef. Ek is nou grootliks teen rooi skakels gekant - dit laat artikels onvolledig lyk en mense kies self waaraan hulle wil werk en dit gaan nie oor rooi skakels nie. My mening is tans dat die gemeenskap slegs sal groei as mens goed ''buite'' Wikipedia self doen. Dit wil sê artikel vir mens se plaaslike ''knock and drop'' koerantjie skryf, as ons persverklarings kan uitkry oor belangrike of interessante goed, as ons oor die Afrikaanse Wikipedia blog of twitter en as ons Wikipedia onder Facebook kennisse bevorder en as ons mense teiken en hulle uitnooi om iets oor hulle vakgebied te skryf. 'n Ander moontlikheid is kompetisies - dalk deur Pharos of [[HAT]] geborg... Ek moet egter bieg dat ek nog byna niks daaraan gedoen het nie. So vir nou is my strategie hier op die Wikipedia self: # Skep kwaliteit "kern" artikels deur vertaling van voorbladartikels op die Engelse, Duitse en Franse Wikipedias. # Skep ondersteunende kort artikels en saadjies oor die belangrikste onderwerpe in die kernartikels # Verwyder onnodige rooi skakels - veral skakels na onderwerpe waar dit onwaarskynlik is dat iemand in die voorsienbare toekoms daaroor gaan skryf Ek probeer in alle gevalle sorg dat die artikels op hulle eie kan staan en van goeie gehalte is. Selfs 'n saadjie kan nuttig wees as dit vir die leser 'n kort oorsig gee - dit moet dan darem iets meer sê as ''Stad X is 'n stad in Gauteng...'' Ideaal gesproke probeer ek om te sorg dat my artikels net so goed of beter as die Engelse ekwivalent is. Na my mening is die Duitse wikipedia se artikels gemiddeld van beter gehalte as die op die Engelse wikipedia. Daar is egter natuurlik baie hoogstaande artikels op die Engelse wikipedia. Moet egter nie aanvaar dat net omdat 'n artikel op die Engelse wikipedia voorbladstatus het dit noodwendig uitstekend is nie - daar is uitsonderings en soms word onbelangrike sake onnodig uitvoerig behandel. ==Huidige projekte== #Verbetering van artikels waaraan ek lank terug gewerk het; veral die wat voorblad status behaal het soos [[Wallies]], [[België]], [[Argentinië]] en [[Kambodja]]. #[[Skaak]] en verwante onderwerpe met die doel om die artikel oor skaak tot op voorbladstandaard te bring. ==My Bydraes== ===Artikels=== {| width="100%" style="background:#FFFFFF; border:solid 1px #BFA3A3;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" | Artikels wat ek begin het, klaargemaak het of waar ek 'n beduidende bydrae gelewer het. '''Vetgedrukte''' artikels is [[Wikipedia:Kernartikels|kernartikels]], terwyl 'n [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]] aandui dat 'n artikel voorbladstatus behaal het. |- |-valign="top" | width="50%" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Aardrykskunde==== </div> |} [[Beeld:Florenville JPG05.jpg|left|125px|border]] [[ABC-Eilande]] - [[Adélieland]] - [[Adrarplato]] - [[Åland]] - [[Álava]] - [[Albanië]] - [[Aldenpunt]] - [[Alemán Coloniero]] - [[Alexandrië]] - [[Alt Empordà]] - [[Amerikaanse kolonies]] - [[Amptelike taal]] - [[Amsterdameiland]] - [[Andamanse See]] - [[Andorra]] - [[Antarktiese navorsingstasies]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]- '''[[Antarktika]]''' [[Antártica Chilena Provinsie]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Argentinië]]''' - [[Argentyns-Antarktika]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Arktiese Oseaan]]''' - [[Armenië]] - [[Atlantiese Oseaan]] - [[Atlasgebergte]] - [[Baskeland]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[België]]''' - [[Belgiese kolonies]] - [[Benelux]] - [[Beringlandbrug]] - [[Beringstraat]] - [[Bertrand van Toulouse]] - [[Bertrand van Tripoli]] - [[Boekarest]] - [[Botniese Golf]] - [[Botswana]] - [[Bouvet-eiland]] - [[Britse Indiese Oseaan Gebied]] - [[Britse mandaat van Palestina]] - [[Brussel]] - [[Buite-Mongolië]] - [[Cadaqués]] - [[Comarca]] - [[Crozeteilande]] - [[Deceptioneiland]] - [[Duitse koloniale ryk]] - [[Eilandboog]] - [[Empordà]] - [[Enklawe]] - [[Estland]] - [[Eurasië]] - [[Fabian Gottlieb von Bellingshausen]] - [[Faroëreilande]] - [[Figueres]] - [[Finland]] - [[Finnmark]] - [[Finse Golf]] - [[Fontana Pretoria]] - [[Four Corners (VSA)]] - [[Frans-Guyana]] - [[Franse Oos-Indiese Kompanjie]] - [[Franse Suidelike en Antarktiese Gebiede]] - [[Franse Suidelike gebiede]] - [[Gipuzkoa]] - [[Golf van Biskaje]] - [[Golf van Gabes]] - [[Gondwana]] - [[Gotland]] - [[Groenland]] - [[Groot Antille]] - [[Half Tree Hollow]] - [[Heavily Indebted Poor Countries]] - [[Helluland]] - [[Hiiumaa]] - [[Île aux Cochons]] - [[Île de l'Est]] - [[Île de la Possession]] - [[Île des Pingouins]] - [[Île Saint-Paul]] - [[Îlots des Apôtres]] - [[Indosjina]] - [[Ingermanland]] - [[Ingolstadt]] - [[Isohieet]] - [[Jacob's Ladder, Sint Helena]] - [[Jamestown, Sint Helena]] - [[Jutland]] - [[Kaap Adare]] - [[Kambodja]] - [[Kanaaleilande]] - [[Kanariese Eilande]] - [[Kantaberiese See]] - [[Karelië]] - [[Katalonië]] - [[Kattegat]] - [[Kergueleneilande]] - [[Klein Minch]] - [[Koerse kolonies]] - [[Koningin Maudland]] - [[Kuba]] - [[Lae Lande]] - [[Landengte]] - [[Lapland]] - [[Laurasië]] - [[Letland]] - [[Litaue]] - [[Lys van Internet topvlakdomeins]] - [[Lys van land skakelkodes]] - [[Lys van lande volgens BBP (Koopkragpariteit)]] - [[Lys van lande volgens bevolking]] - [[Lys van lande volgens bevolkingsdigtheid]] - [[Lys van lande volgens geletterdheidskoers]] - [[Lys van lande volgens MOI]] - [[Lys van lande volgens onafhanklikheidsdatum]] - [[Lys van lande volgens oppervlak]] - [[Lys van lande volgens regeringstipe]] - [[Madeiraeilande]] - [[Mark (gewes)]] - [[Martin-de-Viviès]] - [[Moldowa]] - [[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]] - [[Nagtegaaleilande]] - [[Neckarsulm]] - [[Noord-Europa]] - [[Noordelike Halfrond]] - [[Noordelike Seeroete]] - [[Noorse kolonies]] - '''[[Noorweë]]''' - [[Nordiese Raad]] - [[OESO]] - [[Öland]] - [[Oos-Asië]] - [[Oos-Sjinese See]] - '''[[Oossee]]''' - [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland]] - [[Palermo]] - [[Peter I-Eiland]] - [[Phnom Penh]] - [[Plato van die Sjots]] - [[Prefektuur]] - [[Republiek van Karelië]] - [[Rif (Atlasgebergte)]] - '''[[Roemenië]]''' - [[Rügen]] - [[Saaremaa]] - [[Seestraat]] - [[Séoul]] - [[Sergels Torg]] - [[Sint Helena]] - [[Sint-Pauleiland]] - [[Sjot]] - [[Skagerrak]] - [[Straat van Gibraltar]] - '''[[Suidelike Oseaan]]''' - [[Suidpool]] - [[Suriname]] - [[Tannu Tuva]] - [[Terra Australis]] - [[Thailand]] - [[Tornedal]] - [[Tórshavn]] - [[Transantarktiese Berge]] - [[Tripoli]] - [[Tristan da Cunha]] - [[Valencia, Spanje]] - [[Vlag van België]] - [[Vlag van Engeland]] - [[Vlag van Goosen]] - [[Vlag van Guinee-Bissau]] - [[Vlag van Japan]] - [[Vlag van Kambodja]] - [[Vlag van Mali]] - [[Vlag van Mauritanië]] - [[Vlag van Niger]] - [[Vlag van Senegal]] - [[Vlag van Thailand]] - [[Wapen van Thailand]] - [[Witsee]] - [[Witsee-Oossee Kanaal]] - [[Ysland]] - [[Maquis bossieveld]] - [[Menslike ontwikkelingsindeks]] - [[Mianmar]] - [[Minch]] - [[Montenegro]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Afrika==== </div> |} [[Beeld:Senegal Gorée island harbor.jpg|left|125px|border]] [[Abdoulaye Wade]] - [[Angola]] - [[Bamako]] - [[Banjul]] - [[Beira]] - [[Benin]] - [[Bissau]] - [[Burkina Faso]] - [[Cap-Vert]] - [[Casamance]] - [[Casamancerivier]] - [[Chott Ech Chergui]] - [[Chott el Jerid]] - [[Conakry]] - [[Dakar]] - [[Diola etniese groep]] - [[Djiboeti]] - [[Ekwatoriaal-Guinee]] - [[Ethiopië]] - [[Frans-Soedan]] - [[Gambiarivier]] - [[Groot-Atlas]] - [[Guinee]] - [[Guinee-Bissau]] - [[Ivoorkus]] - [[Kaap Verde]] - [[Kameroen]] - [[Kenia]] - [[Lys van Presidente van Senegal]] - [[Macky Sall]] - [[Mali-Federasie]] - [[Mauritanië]] - [[Mayotte]] - [[Mont Nimba]] - [[Moulouya]] - [[Pan-Afrika kleure]] - [[Rwanda]] - [[Sahara]] - [[Sahel]] - [[São Tomé en Principe]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Senegal]] - [[Senegalrivier]] - [[Senegambië]] - [[Senegambië en Niger]] - [[Senegambië en Niger]] - [[Sentraal-Atlas]] - [[Serrekunda]] - [[Seychelle]] - [[Soedan (gebied)]] - [[Staatshoofde van Mali]] - [[Tellatlas]] - [[Togo]] - [[Tsjaad]] ====Frankryk==== [[Beeld:Carcassonne-vignes.jpg|left|125px|border]] [[Arles]] - [[Aude (département)]] - [[Aude (rivier)]] - [[Aurèsgebergte]] - [[Auvergnat]] - [[Biskaje]] - [[Carcassonne]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Cité de Carcassonne]] - [[Corbières (streek)]] - [[Dauphiné]] - [[Écart]] - [[Elsas]] - [[Franche-Comté]] - [[Franse geweste]] - [[Franse Nasionale Dag]] - [[Maguelonne]] - [[Montagne Noire]] - [[Neder-Navarra]] - [[Normandië]] - [[Palaja]] - [[Paryse Metro]] - [[Prefek (Frankryk)]] - [[Saint-Palais, Pyrénées-Atlantiques]] - [[Salle du Jeu de paume]] - [[Salsigne]] - [[Soule]] - [[Wapen van Carcassonne]] ====Japan==== [[Akihito]] - [[Asuka-kyō]] - [[Foedji]] - [[Fujiwara-kyō]] - [[Heijō Paleis]] - [[Hepburn-stelsel]] - [[Hiragana]] - [[Hirosjima]] - [[Honsjoe]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]] - '''[[Japan]]''' - [[Japan Standaardtyd]] - [[Japannees]] - [[Japannese prefekture]] - [[Japannese skryfstelsel]] - [[Japanse Argipel]] - [[Jasoeo Foekoeda]] - [[Jen]] - [[Kana]] - [[Kanji]] - [[Katakana]] - [[Keiser van Japan]] - [[Keiserlike Seël van Japan]] - [[Kimi ga Yo]] - [[Kioto]] - [[Kobe]] - [[Kyūshū]] - [[Nagasaki]] - [[Nagoya]] - [[Nara-tydperk]] - [[Nara, Nara]] - [[Prefekture van Japan]] - [[Rōmaji]] - [[Sakoku]] - [[Samoerai]] - [[Sapporo]] - [[See van Japan]] - [[See van Okhotsk]] - [[Sjikokoe]] - [[Sjintoïsme]] - [[Sjogoen]] - [[Sudoku]] - [[Telefoonnommers in Japan]] - [[Tokio]] - [[Yasunari Kawabata]] - [[Yokohama]] ====Nederland==== [[Beeld:Java Island Canal Houses.jpg|left|125px|border]] [['s-Hertogenbosch]] - [['s-Hertogenbosch (gemeente)]] - [[Aa (Noord-Brabant)]] - [[Amstel (rivier)]] - [[Amstelland]] - [[Dommel]] - [[Java-eiland]] - [[KNSM-eiland]] - [[Leiden]] - [[Nieuwer-Amstel]] - [[Ouderkerk aan de Amstel]] ====Skotland==== [[Beeld:Scotland EileanDonan1.jpg|left|125px|border]] [[Balgowan, Dundee]] - [[Binne-Hebride]] - [[Buite-Hebride]] - [[Gàidhealtachd]] - [[Hooglandgrensbreuk]] - [[Islay]] - [[Skerryvore]] - [[Skotse Hoogland]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Pretoria==== </div> |} [[Beeld:Palace_of_Justice_-_Pretoria.jpg|left|125px|border]] [[Arcadia, Pretoria]] - [[Brooklyn, Pretoria]] - [[Burgerspark]] - [[Compolgebou]] - [[Duncanstraat, Pretoria]] - [[Gereformeerde Kerk, Pretoria]] - [[Groenkloof]] - [[Hatfield, Pretoria]] - [[Jan Cillierspark, Pretoria]] - [[John Johnstone Kirkness]] - [[Kerkplein, Pretoria]] - [[Kirkness-stene]] - [[Kirknesshuis]] - [[Leendert te Groengebou]] - [[Leeubrug]] - [[Magnoliadal]] - [[Mamelodi Sundowns]] - [[Marabastad, Pretoria]] - [[Meintjieskop]] - [[Melrose-Huis]] - [[Norman Eaton]] - [[Ou Letteregebou]] - [[Paleis van Justisie, Pretoria]] - [[Pretoria-Tshwanenaamverandering]] - [[Pretoriase Kunsmuseum]] - [[Sinagoge, Paul Krugerstraat]] - [[Sint Alban Anglikaanse Katedraal, Pretoria]] - [[Springbokpark, Pretoria]] - [[Staatsdrukkery]] - [[Staatsmeisjesschool]] - [[Staatsmodelschool]] - [[Sytze Wierda]] - [[Tom Jenkins]] - [[Tom Jenkinsrylaan]] - [[Tremloods, Pretoria]] - [[Venningpark]] - [[Waterkloof]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Allerlei==== </div> |} [[Beeld:Saffran crocus sativus moist.jpg|left|125px|border]] [[2007 Mianmarese anti-regeringsbetogings]] - [[Aardbewing]] - [[Aërogamie]] - [[Afrikaanse Wikipedia]] - [[Amandelmelk]] - [[Amfoor]] - [[Aung San Suu Kyi]] - [[Ban Chiang]] - [[Baskiese pelote]] - [[Bertrand Russell]] - [[Bruto binnelandse produk]] - [[C/1652 Y1]] - [[Circa]] - [[Clavelin]] - [[Crème fraîche]] - [[ESA]] - [[Fleur-de-lis]] - [[Fromage blanc]] - [[Ganesja]] - [[Groot Beer]] - [[Hektaar]] - [[Hezbollah]] - [[Jeu de Paume]] - [[John Glenn]] - [[Jukskei]] - [[Julien-Marie Crozet]] - '''[[Jupiter]]''' - [[Kadima]] - [[Landswapen van België]] - [[Longue paume]] - [[Maanlanding]] - [[Maatskaplike vooruitgang]] - [[Marc-Joseph Marion du Fresne]] - [[Mesosoïkum]] - [[Michail Lazaref]] - [[Mikhail Petrovich Lazarew]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Modernisme]] - [[Morabaraba]] - [[Nieu-Engeland se donker dag]] - [[Oosseevloot]] - [[Optimisme]] - [[Ou-Styl en Nuwe Styl datums]] - [[Papiervliegtuig]] - [[Pongal]] - [[S/2007 S 4]] - [[Saaltennis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Saffraan]] - [[Sinn Féin]] - [[Sint Rosalia]] - [[Sjerpa]] - [[Skaak]] - [[Supernova]] - [[Swart week]] - [[Verjus]] - [[Vin Jaune]] - [[Vlamkoek]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Argitektuur==== </div> |} [[Beeld:Da Vinci Bridge.jpg|left|125px|border]] [[Afsluitdyk]] - [[Asphalt Green Aquacenter]] - [[Blauwbrug]] - [[Borneo-Sporenburg brûe]] - [[Broadway-toring]] - [[Da Vinci-brug (Noorweë)]] - [[Dom Luis I-brug]] - [[Dwingel]] - [[Dyk]] - [[Eenvoudige hangbrug]] - [[Enneüs Heerma Brug]] - [[Essingbrug]] - [[Europabrücke]] - [[Federasietoring]] - [[Fluistergewelf]] - [[Juscelino Kubitschek brug]] - [[Kintaibrug]] - [[Kobe Hawetoring]] - [[Magere Brug]] - [[Maria Pia-brug]] - [[Mor Gabriël-klooster]] - [[Palazzo Pretorio]] - [[Piazza Pretoria]] - [[Santiago Calatrava]] - [[Sjoerd Soeters]] - [[Spanbandbrug]] - [[Turning Torso]] - [[Vakwerkboogbrug]] - [[Viaduc de Garabit]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Biologie==== </div> |} [[Beeld:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|left|125px|border]] [[Anatidae]] - [[Andreaeidae]] - [[Anseriformes]] - [[Antarktiese pêrelkruid]] - [[Antarktiese smele]] - [[Atlantiese kabeljou]] - '''[[Bakterie]]''' - [[Balaenoptera]] - [[Bewaringstatus]] - [[Bryidae]] - [[Chordate]] - [[Divisie]] - [[Eaton se pylsterteend]] - [[Europese kabeljou]] - [[Gadiformes]] - [[Groenlandkabeljou]] - [[Groot-pikkewyne]] - [[Haring]] - [[Horingblad]] - [[Kerguelenkool]] - [[Langsnawelpikkewyne]] - [[Lewermos]] - [[Mielie]] - [[Minkewalvis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Mos]] - [[Nie-vaatplant]] - [[Pasifiese kabeljou]] - [[Pelsrob]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Pikkewyn]] - [[Proteïen]] - [[Pylsterteend]] - [[Spoor (plantkunde)]] - [[Subspesie]] - [[Vaatplant]] - [[Veenmos]] - '''[[Walvis]]''' - [[Walvisagtiges]] - [[Wetenskaplike klassifikasie]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Chemie==== </div> |} [[Beeld:Marie Curie (Nobel-Chem).png|left|125px|border]] [[Aardalkalimetale]] - [[Actinium]] - [[Aktinied]] - [[Aktinium]] - [[Amerikium]] - [[Argegonium]] - [[Blok (Periodieketabel)]] - [[Elektrosensitiwiteit]] - [[Europium]] - [[Lantaan]] - [[Lantanied]] - [[Lawrensium]] - [[Lys van elemente volgens getal]] - [[Lys van elemente volgens naam]] - [[Lys van elemente volgens simbool]] - [[Nobelium]] - [[Ontdekking van die chemiese elemente]] - [[Periode]] - [[Periodieke tabel]] - [[Periodieke tabel blok]] - [[Periodieke tabel periode]] - [[Periodieketabelperiode]] - [[PH]] - [[Radon]] - [[Seldsame aardelement]] - [[Ununoctium]] - [[Ununquadium]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Europese Geskiedenis==== </div> |} [[Beeld:The War in Finland, 1940 HU55566.jpg|left|125px|border]] [[Acts of Union 1707]] - [[Alan Stevenson]] - [[Alarik II]] - [[Albigensiese Kruistog]] - [[Anna van Boergondië]] - [[Armagnac_(party)]] - [[Bataafse Republiek]] - [[Bernard Aton IV Trencavel]] - [[Boergondië]] - [[Boergondiërs]] - [[Childeric I]] - [[Chlodio]] - [[Clovis I]] - [[Dauphin van Frankryk]] - [[Die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] - [[Domein van Soissons]] - [[Drievoudige Verbond (1668)]] - [[Eed op die Kaatsbaan]] - [[Eugène Viollet-le-Duc]] - [[Felipa Domènech Ferrés]] - [[Franke]] - [[Frankiese Ryk]] - [[Frans-Nederlandse Oorlog]] - [[Gallia Aquitania]] - [[Gallia Cisalpina]] - [[Gallië]] - [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog]] - [[Germane]] - [[Gote]] - [[Graaf]] - [[Grawe van Toulouse]] - [[Groothertog]] - [[Guntram van Boergondië]] - [[Hendrik VI van Engeland]] - [[Hertog]] - [[Hertog van Boergondië]] - [[Hertogdom]] - [[Hertogdom van Boergondië]] - '''[[Honderdjarige Oorlog]]''' - [[Hugenoot]] - [[Hugenotekruis]] - [[Huis van Trencavel]] - [[Humbert II van Viennois]] - [[Jan van Lancaster, 1ste Hertog van Bedford]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Johanna van Arkel]]''' - [[Jutte]] - [[Kalmarunie]] - '''[[Karel die Grote]]''' - [[Karel VII van Frankryk]] - [[Karolingers]] - [[Klein-Venedig]] - [[Koninkryk van Engeland]] - [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] - [[Koninkryk van Holland]] - [[Koninkryk van Skotland]] - [[L'Anse aux Meadows]] - [[Landgraaf]] - [[Leo Belgicus]] - [[Lodewyk van Valois, Hertog van Orléans]] - [[Markgraaf]] - [[Merovech]] - [[Palts]] - [[Paltsgraaf]] - [[Pax Romana]] - [[Pepyn die Korte]] - [[Pous Benedictus XV]] - [[Pous Callixtus]] - [[Pous Callixtus III]] - [[Raymond Berengarius III van Barcelona]] - [[Raymond-Rogier Trencavel]] - [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] - [[Romantiek]] - [[Romeinse Republiek]] - [[Septimanië]] - '''[[Spaanse Burgeroorlog]]''' - [[Suidelike Nederlande]] - [[Toxandrië]] - [[Vandale]] - [[Verdrag van Dover]] - [[Verdrag van Parys (1763)]] - [[Vrede van Aken (1668)]] - [[Vrede van Nijmegen]] - [[Waldense]] - [[Wes-Gote]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Winteroorlog]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Kuns en Musiek==== </div> |} [[Cornelis Vincent van Gogh]] - [[De Ateliers]] - [[Destino]] - [[Die Rooi Wingerd]] - [[Dmitri Sjostakovitsj]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Documenta]] - [[Dogville]] - [[DSCH (Dmitri Sjostakovitsj)]] - [[Jacobus Hendrik Pierneef]] - [[Kafeeterras in die aand]] - [[Koringland met Kraaie]] - [[Kulturzentrum Schlachthof (Kassel)|Kulturzentrum Schlachthof]] - [[Marjorie Wallace]] - [[Marlene Dumas]] - [[Metamorfose van Narsissus]] - [[Ramon Pichot]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Salvador Dalí]] - [[Salvador Dalí i Cusí]] - [[Selfportret, Vincent van Gogh (Opgedra aan Paul Gauguin)|Selfportret, Vincent van Gogh]] - [[Slaapkamer in Arles]] - [[Sterrenag]] - [[Sterrenag oor die Rhône]] - [[Un chien andalou]] - [[Vebjørn Sand]] - [[William Kentridge]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Rugby==== </div> |} [[Beeld:South Africa - England RWC 2007 try 14092007.jpg|left|125px|border]] [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[2007 Rugby Wereldbeker]] - [[Alan Lewis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[All Blacks]] - [[Argentinië se nasionale rugbyspan]] - [[Australiese nasionale rugbyspan]] - [[Bakkies Botha]] - [[Belgiese nasionale rugbyspan]] - [[Bob Loubser]] - [[Britse en Ierse Leeus]] - [[Bryan Habana]] - [[CJ van der Linde]] - [[Duitsland nasionale rugbyspan]] - [[Ellispark-stadion]] - [[Engeland se nasionale rugbyspan]] - [[Fidjiaanse Nasionale rugbyspan]] - [[Franse nasionale rugbyspan]] - [[Georgiese nasionale rugbyspan]] - [[Grand Slam (Rugby)]] - [[Japan se nasionale rugbyspan]] - [[John Smit]] - [[Juan Smith]] - [[Kanada se nasionale rugbyspan]] - [[Linkerflank]] - [[Murrayfield Stadion]] - [[Nederlandse nasionale rugbyspan]] - [[Oos-Duitsland nasionale rugbyspan]] - [[Os du Randt]] - [[Percy Montgomery]] - [[Roemenië nasionale rugbyspan]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Rugby Wêreldbeker 2007]] - [[Samoa se nasionale rugbyspan]] - [[Schalk Burger]] - [[Skotse nasionale rugbyspan]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Springbokke]] - [[Stade de France]] - [[Stade de Gerland]] - [[Stade de la Beaujoire]] - [[Stade de la Mosson]] - [[Stade Félix Bollaert]] - [[Stade Gerland]] - [[Stade Jacques Chaban-Delmas]] - [[Stade Vélodrome]] - [[Tjeggoslowakye nasionale rugbyspan]] - [[Tonga se nasionale rugbyspan]] - [[Tsjeggiese Republiek nasionale rugbyspan]] - [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] - [[Walliese nasionale rugbyspan]] - [[Wayne Barnes]] - [[Winchester College voetbal]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Suid-Afrika==== </div> |} [[Beeld:Bo-Kaap scene.jpg|left|125px|border]] [[Adjunkpresident van Suid-Afrika]] - [[African Window]] - [[Allan Hendrickse]] - [[Amersfoort, Mpumalanga]] - [[Amsterdam, Mpumalanga]] - [[Andries-Ohrigstad]] - '''[[Apartheid]]''' - [[Athol Trollip]] - [[Badplaas]] - [[Balgowan, Kwazulu-Natal]] - [[Barberton]] - [[Barrydale]] - [[Bethlehem, Vrystaat]] - [[Bethulie]] - [[Bill Flynn]] - [[Bo-Kaap]] - [[Bok van Blerk]] - [[Breyten]] - [[Bultfontein]] - [[Carolina, Mpumalanga]] - [[Chris Brink]] - [[Chrissiesmeer]] - [[Clarens, Vrystaat]] - [[Clocolan]] - [[Dan Roodt]] - [[Dannhauser]] - [[Darling, Wes-Kaap]] - [[David Rattray]] - [[Deon Maas]] - [[Dibeke]] - [[Distrik Ses]] - [[Dordrecht, Oos-Kaap]] - [[Douglas, Noord-Kaap]] - [[Dysselsdorp]] - [[Elim, Wes-Kaap]] - [[Elize Botha]] - [[Ferial Haffajee]] - [[Fietas]] - [[Fort Nottingham]] - [[Gauteng]] - [[Gougheiland]] - [[Groot Constantia]] - [[Groot-Visrivier]] - [[Heidelberg, Gauteng]] - [[Helen Zille]] - [[Hilton]] - [[Huisgenoot]] - [[Ixopo, KwaZulu-Natal]] - [[Jacob Zuma]] - [[Joe Seremane]] - [[Kaapse Skiereiland]] - [[Kennetjie]] - [[Kgalema Motlanthe]] - [[Khoikhoi]] - [[Kokstad, Kwazulu-Natal]] - [[Koos Kombuis]] - [[Kuilsrivier]] - [[KwaZulu-Natalse Middeland]] - [[Ladysmith]] - [[Lydenburg]] - [[Mail & Guardian]] - [[Mamre]] - [[Mapungubwe]] - [[Marais Viljoen]] - [[Memel, Vrystaat]] - [[Middelburg, Oos-Kaap]] - [[Morawiese kerk]] - [[Morgenzon]] - [[Napier]] - [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] - [[New Hanover, KwaZulu-Natal]] - [[Nkandla]] - [[Nottingham Road]] - [[Papendorp, Kaapstad]] - [[Petervale, Gauteng]] - [[Piet Retief, Mpumalanga]] - [[Piketberg]] - [[Rapport]] - [[Stet]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Suid-Afrika]]''' - [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]] - [[Suurbraak]] - [[Taaldoos]] - [[Taalkommissie]] - [[Tafelbaai]] - [[Tafelberg Nasionale Park]] - [[Tony Yengeni]] - [[Uitenhage]] - [[Volksrust]] - [[Vrede, Vrystaat]] - [[Wakkerstroom]] - [[Wepener]] - [[Wupperthal]] - [[Xhosas]] - [[Zapiro]] - [[Zoar, Wes-Kaap]] - [[Zoeloes]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Geskiedenis van Suid-Afrika==== </div> |} [[Beeld:Storming the Cape 1806.jpg|left|125px|border]] [[Abraham van Riebeeck]] - [[Adam Kok III]] - [[Adriaan van Kervel]] - [[Adriaen van der Stel]] - [[Albert van Breugel]] - [[Andries Hendrik Potgieter]] - [[Andries Pretorius]] - [[Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius]] - [[Anje Hendriks Strik]] - [[Bantoestan]] - [[Beleg van Mafikeng]] - [[Ben Viljoen]] - [[Betsie Schoombee]] - [[Bhambatha]] - [[Boere]] - [[Cetshwayo]] - [[Charles Robberts Swart]] - [[Christiaan de Wet]] - [[Colonie van Swellendam]] - [[Cornelis van Quaelberg]] - [[Dakar-Beraad]] - [[Daniël van den Henghel]] - [[Davidson Don Tengo Jabavu]] - [[Demetrios Tsafendas]] - [[Dinuzulu]] - [[Eerste Minister van Suid-Afrika]] - [[Estiénne Barbier]] - [[Eva Krotoa]] - [[Georgius Gerardus Ohrig]] - [[Goewerneur-Generaal van Suid-Afrika]] - [[Goosen]] - [[Groepsgebiedewet]] - [[Helen Suzman]] - [[Hendrik Crudop]] - [[Hendrik Fredrik Prinsloo]] - [[Hendrik Frensch Verwoerd]] - [[Hendrik Potgieter]] - [[Hendrik Swellengrebel]] - [[Henry Fagan]] - [[Herman Schutte]] - [[Het Volk]] - [[IJsbrand Godske]] - [[Imvo Zabantsundu]] - [[Italiaanse krygsgevangenes in Suid-Afrika]] - [[Jacob Borghorst]] - [[Jacobus Johannes Fouché]] - [[Jan Willem Janssens]] - [[Joachim van Plettenberg]] - [[Johan Arnold Smellekamp]] - [[Johan Bax van Herenthals]] - [[Johannes Cornelis d’Ableing]] - [[John Tengo Jabavu]] - [[Jozua François Naudé]] - [[Julius de Geyter]] - [[Klein Vrystaat]] - [[Koos de la Rey]] - [[Lothar Neethling]] - [[Louis van Assenburg]] - [[Lucas Johannes Meyer]] - [[Lys van Suid-Afrikaanse staatshoofde]] - [[Maria de la Quellerie]] - [[Maria van Riebeeck]] - [[Marius Jonker]] - [[Marthinus Theunis Steyn]] - [[Marthinus Wessel Pretorius]] - [[Maurits Pasques de Chavonnes]] - [[Natalia Republiek]] - [[Natives Land Act van 1913]] - [[New Guelderland]] - [[Nieuwe Republiek]] - [[Ontugwet]] - [[Orangia-Unie]] - [[Oranjerivierkolonie]] - [[Perdekop]] - [[Peter Henry Abrahams]] - [[Pieter Gysbert Noodt]] - [[Pieter Hackius]] - [[Pol De Mont]] - [[Prins Christian Victor van Sleeswyk-Holstein]] - [[Republiek van Klipriver]] - [[Republiek van Lydenburg]] - [[Republiek van Swellendam]] - [[Ryk Tulbagh]] - [[Sewsunker "Papwa" Sewgolum]] - [[Simon van der Stel]] - [[Slag van Blaauwberg]] - [[Slag van Boomplaats]] - [[Slag van Cuito Cuanavale]] - [[Stellaland]] - [[Stephanus Schoeman]] - [[Swellendam]] - [[Theodorus Colenbrander]] - [[Transvaalkolonie]] - [[Umshumayeli Wendaba]] - [[Verenigde Party]] - [[Vlakplaas]] - [[Volkslied van Transvaal]] - [[Volksraad]] - [[Volksraad van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] - [[Volksraad van Natalia]] - [[Vrye Weekblad]] - [[Walter Sisulu]] - [[Wet op Afsonderlike Geriewe]] - [[Wet op Afsonderlike verteenwoordiging van kiesers]] - [[Wet op Bevolkingsregistrasie]] - [[Wet op Groepsgebiede]] - [[Wet op Verbod van Gemengde Huwelike]] - [[Wilhelm Johannes Verwoerd]] - [[Willem Adriaan van der Stel]] - [[Willem Helot]] - [[Willie Marais]] - [[Zacharias Wagenaer]] - [[Zonderwater krygsgevangenekamp]] - [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Tale en Taalkunde===== </div> |} [[Beeld:Afrikaanse Patriot.jpg|left|125px|border]] [[Afrikaans]] - [[Afrikaans.be]] - [[Akkusatief]] - [[Alemanniese Duits]] - [[Anglo-Normandies]] - [[Approksimant]] - [[Aranees]] - [[Aroemeens]] - [[Asturies]] - [[Auregnais]] - [[Beierse taal]] - [[Benrather Lyn]] - [[Bilabiaal]] - [[Binomiale naam]] - [[Boergondies]] - [[Bokmål]] - [[Bosnies]] - [[Bretons]] - [[Bulgaars]] - [[Byvoeglike naamwoord]] - [[Chomsky-hiërargie]] - [[Chomsky-normaal-vorm]] - [[Dalmaties]] - [[Deens]] - [[Dentaal]] - [[Dialek]] - [[Eerste Germaanse klankverskuiwing]] - [[Eiland-Keltiese tale]] - [[Enkelvoud]] - [[Estnies]] - [[Faroëes]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Fins]] - [[Fins-Oegriese tale]] - [[Fins-Permiese tale]] - [[Fins-Samiese tale]] - [[Fins-Wolgaïese tale]] - [[Foneem]] - [[Frankoprovensaals]] - [[Friulaans]] - [[Galaties]] - [[Galicies]] - [[Galloromaans]] - [[Gaskons]] - [[Germaanse tale]] - [[Geronde geslote agterklinker]] - [[Geronde geslote voorklinker]] - [[Geronde halfoop agterklinker]] - [[Geronde halfoop voorklinker]] - [[Geronde oop-middel-agterklinker]] - [[Geronde oop-middel-voorklinker]] - [[Geskiedenis van Afrikaans]] - [[Geslote klinker]] - [[Glottaal]] - [[Goties]] - [[Grafeem]] - [[Grammatika]] - [[Guernésiais]] - [[Hongaars]] - [[Hoogalemanniese Duits]] - [[Hoogduitse tale]] - [[Hoogste-Alemanniese Duits]] - [[Indo-Europese tale]] - [[Inessief]] - [[Ingries]] - [[Internasionale Fonetiese Alfabet]] - [[ISO 639]] - [[Isoglos]] - [[Italiaans]] - [[Karelies]] - [[Kasjoebies]] - [[Katalaans]] - [[Keltiberies]] - [[Kelties]] - [[Kentum-tale]] - [[Kerkslawies]] - [[Klinker]] - [[Klitikum]] - [[Knaanies]] - [[Koers]] - [[Kognaat]] - [[Komi]] - [[Korsikaans]] - [[Labiodentaal]] - [[Ladinies]] - [[Ladino]] - [[Languedokies]] - [[Lateraal]] - [[Latynse alfabet]] - [[Lauragais]] - [[Leponties]] - [[Lets]] - [[Levenshteinafstand]] - [[Levenshteinoutomaat]] - [[Limousin (dialek)]] - [[Litaus]] - [[Lorreins]] - [[Lotharings Frankies]] - [[Lyfs]] - [[Macedonies]] - [[Makron]] - [[Manx-Gaelies]] - [[Middelduits]] - [[Middelnederduits]] - [[Monoftong]] - [[Mordwiense tale]] - [[Morfologie (taalkunde)]] - [[Napolitaans]] - [[Nasaal]] - [[Nederalemanniese Duits]] - [[Nederduits]] - [[Nederfrankies]] - [[Nedersaksies]] - [[Negauhelm]] - [[Nominatief]] - [[Noord-Germaanse tale]] - [[Nynorsk]] - [[Ob-Oegriese tale]] - [[Oegriese tale]] - [[Oekraïens]] - [[Oeraalse tale]] - [[Oeral-Altaïes]] - [[Oksitaans]] - [[Ongeronde geslote voorklinker]] - [[Ongeronde halfoop voorklinker]] - [[Ongeronde naby-oop-voorklinker]] - [[Ongeronde oop agterklinker]] - [[Ongeronde oop-middel voorklinker]] - [[Oos-Germaanse tale]] - [[Oosseefinse tale]] - [[Opperduits]] - [[Ortografie]] - [[Oskies]] - [[Ostjaaks]] - [[Ou Kerkslawies]] - [[Oudnederlands]] - [[Oudnoors]] - [[Palato-alveolaar]] - [[Permiese tale]] - [[Polabies]] - [[Pools]] - [[Portugees]] - [[Retoromaans]] - [[Roemeens]] - [[Romaanse taal]] - [[Romansch]] - [[Russies]] - [[Rusyn]] - [[Samies]] - [[Samojeedse tale]] - [[Sardies]] - [[Savo-dialekte]] - [[Sercquiais]] - [[Serwokroaties]] - [[Skots]] - [[Slawiese tale]] - [[Slowaaks]] - [[Sloweens]] - [[Stemhebbendheid]] - [[Stemlose palataal-velêre frikatief]] - [[Svenska språkbyrån]] - [[Swabiese Duits]] - [[Sweeds]] - [[Sweedse Taalraad]] - [[Taalkundige geslag]] - [[Togaars]] - [[Trigraaf (ortografie)]] - [[Triller]] - [[Tsjeggies]] - [[Tweede Germaanse klankverskuiwing]] - [[Vandaals]] - [[Verbuiging]] - [[Vlaams (taalkunde)]] - [[Võro]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Wallies]] - [[Wepsies]] - [[Wes-Germaanse tale]] - [[Wit-Russies]] - [[Wogoels]] - [[Wolgaïese tale]] - [[Woties]] - [[Yslands]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Tegnologie===== </div> |} [[Beeld:A380 Reveal 1.jpg|left|125px|border]] [[Airbus]] - [[Airbus A300]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Airbus_A380]] - [[Antonov An-225]] - [[Boeing 747-400]] - [[Citroën M35]] - [[Comobil]] - [[Comotor]] - [[Dorothy Crowfoot Hodgkin]] - [[EADS]] - [[Felix Wankel]] - [[Gloster Gauntlet]] - [[GNOME]] - [[Hughes H-4 Hercules]] - [[Linux]] - [[NSU Motorenwerke AG]] - [[NSU Ro80]] - [[Ubuntu Linux]] [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Wankelenjin]] =====Vuurtorings===== [[Beeld:Greenpoint Lighthouse close-up.jpg|left|125px|border]] [[Danger Pointvuurtoring]] - [[Dasseneilandvuurtoring]] - [[Diazpuntvuurtoring]] - [[Doringbaaivuurtoring]] - [[Groenpuntvuurtoring]] - [[Groenriviermondvuurtoring]] - [[Haai-eilandvuurtoring]] - [[Hangklipvuurtoring]] - [[Hondeklipbaaivuurtoring]] - [[Hood Pointvuurtoring]] - [[Kaap Agulhasvuurtoring]] - [[Kaap Columbinevuurtoring]] - [[Kaap Sint Blaizevuurtoring]] - [[Kaappuntvuurtoring]] - [[Kaappuntvuurtorings]] - [[Milnertonvuurtoring]] - [[Mouillepuntvuurtoring]] - [[Pelikaanpuntvuurtoring]] - [[Port Nollothvuurtoring]] - [[Quoin Pointvuurtoring]] - [[Robbeneilandvuurtoring]] - [[Roman Rockvuurtoring]] - [[Seal Pointvuurtoring]] - [[Simonstadskeepswerfvuurtoring]] - [[Slangkopvuurtoring]] - [[Stompneuspuntvuurtoring]] - [[Swakopmundvuurtoring]] - [[Vuurtoring]] - [[Ystervarkpuntvuurtoring]] ==Wiskunde== [[Beeld:Superaeg.jpg|left|125px|border]] [[Afgeleide]] - [[Alexis Clairaut]] - [[Algebraïese kromme]] - [[Analise]] - [[Archimedesspiraal]] - [[Asimut]] - [[Astroïed]] - [[Bepaaldheid]] - '''[[Blaise Pascal]]''' - [[Bonaventura Cavalieri]] - [[Cartesiese koördinatestelsel]] - [[Cassini ovaal]] - [[Christiaan Huygens]] - [[CYK-algoritme]] - [[Desimale grade]] - [[Dimensionaliteitvermindering]] - [[Diskrete wiskunde]] - [[Eksentrisiteit (wiskunde)]] - [[Ellips]] - [[Episikloïed]] - [[Epitrogoïed]] - [[Euler se formule]] - [[Geheueloosheid]] - [[Grégoire de Saint-Vincent]] - [[Gregorio Fontana]] - [[Groep (wiskunde)]] - [[Hammingafstand]] - [[Heks van Agnesi]] - [[Hiperboloïed]] - [[Hiperbool]] - [[Hiposikloïed]] - [[Hipotrogoïed]] - [[Jacob Bernoulli]] - [[Jacob Hermann]] - [[James Gregory]] - [[Kardioïed]] - [[Keëlsnit]] - [[Kettinglyn]] - [[Klotoïde]] - [[Komplekse getal]] - [[Koord (meetkunde)]] - [[Koördinatestelsel]] - [[Kromme]] - [[Latente veranderlike]] - [[Latus rectum]] - [[Lemniskaat]] - [[Lemniskaat van Bernoulli]] - [[Lemniskaat van Booth]] - [[Lemniskaat van Gerono]] - [[Leonhard Euler]] - [[Limaçon]] - [[Markovproses]] - [[Parabool]] - [[Pierre Varignon]] - [[Piet Hein (wetenskaplike)]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Poolkoördinatestelsel]] - [[Punt (meetkunde)]] - [[Radiaal]] - [[Reuleaux-driehoek]] - [[Reuleaux-tetraëder]] - [[Risoïed]] - [[Sferiese koördinatestelsel]] - [[Silindriese koördinatestelsel]] - [[Superellips]] - [[Sylvestre François Lacroix]] - [[Trigonometrie]] - [[Verborge Markovmodel]] - [[Viterbi algoritme]] - [[Wittgenstein se staaf]] [[X-as]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Beelde===== </div> |} [[Beeld:Oeraals_verspreiding-af.svg|thumb|350px|VGA Toets - Geografiese verdeling van die Oeraalse tale (deelgroep Fins-permies (blou en groen), Oegriese tale (bruin / pienk), Samojeeds (rooi)).]] {{Liggingkaart |Japan |etiket=Ligging van Yokohama in [[Japan]] (in rooi) |merk=<!--dot-->Red pog.svg |breedtegraad_grade=35 |breedtegraad_min=41 |lengtegraad_grade=139 |lengtegraad_min=49 |posisie=regs |wydte=300 |dryf=regs }} {{Liggingkaart |Skotland |etiket=Skerryvore |merk=<!--dot-->Red pog.svg |breedtegraad=56.19 |breedtegraad_min= |lengtegraad=-7.07 |lengtegraad_min= |posisie=regs |wydte=200 |dryf=center }} qoqqyd51x18e2ru9blmd2dxjm0g0i4f 2968498 2968497 2026-09-19T08:03:14Z Aliwal2012 39067 2968498 wikitext text/x-wiki __NOTOC____NOEDITSECTION__<div style="margin-top:5px; margin-bottom:1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px; background-color: transparent; text-align: center;"><big>Status: Onaktief en op vakansie!</big></div>{{Gebruikerinfo | verfris = nee }} <div style="float: right; clear: right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; background-color: #FFFFFF; text-align: center; padding: 0.3em 0.3em 0.3em;"> {{Gebruiker af}}{{Gebruiker en-4}}{{Gebruiker nl-2}}{{Gebruiker de-2}}{{Gebruiker fr-2}}{{Ubuntu gebruiker}}{{Firefox gebruiker}}</div> [[en:User:Laurens-af]] <br/> ==Hallo== Ek is Wikipedia gebruiker '''Laurens''', hier aktief sedert [[5 Maart]] [[2005]]. Ek was 'n [[Wikipedia:Burokraat|burokraat]] op die [[Afrikaanse Wikipedia]] en was ook redelik aktief op die Commons, meestal om beelde op te laai wat op die Afrikaanse Wikipedia benodig word. In die gewone lewe is ek 'n ingenieur, woonagtig in [[Suid-Afrika]] en werksaam by 'n groot navorsing- en ontwikkelingsorganisasie. My belangstellings wissel van taal, kos en kultuur tot geskiedenis, wiskunde en wetenskap. ==Oor my en Wikipedia== Ek is baie trots op wat die klein gemeenskappie op die Afrikaanse Wikipedia reeds reggekry het, maar ek wonder baie keer hoekom die gemeenskap so klein is en wens ons kon al 'n 100&nbsp;000 bladsye gehad het en dat al die belangrike onderwerpe gedek was en dat daar geen rooi skakels op die voorblad was nie en dat meeste artikels van 'n hoë gehalte was. Toe ek hier aangekom het het ek gedink dit gaan enige dag gebeur - honderde mense gaan aansluit en begin artikels skryf en hoe meer artikels geskryf word hoe meer mense gaan aansluit en dan groei die ding soos 'n sneeubal. Dus het ek aanvanklik meestal aan infrastruktuur gewerk en so veel as moontlik artikels geskep - meestal deur vertaling - om kritiese massa te probeer bereik in terme van die aantal artikels. Van die vroeë werk was byvoorbeeld om die uitgesoekte gebeure op te stel en die veranderende voorbladartikel meganisme in te voer. Ander het reeds voor dit baie ander werk gedoen soos om die Wikimedia-sagteware te vertaal en die eerste tweeduisend of so artikels te skep. In die begin het ek baie rooi skakels gelos met die hoop dat iemand sou wou inspring en daaraan begin werk. Dit was uiters naïef. Ek is nou grootliks teen rooi skakels gekant - dit laat artikels onvolledig lyk en mense kies self waaraan hulle wil werk en dit gaan nie oor rooi skakels nie. My mening is tans dat die gemeenskap slegs sal groei as mens goed ''buite'' Wikipedia self doen. Dit wil sê artikel vir mens se plaaslike ''knock and drop'' koerantjie skryf, as ons persverklarings kan uitkry oor belangrike of interessante goed, as ons oor die Afrikaanse Wikipedia blog of twitter en as ons Wikipedia onder Facebook kennisse bevorder en as ons mense teiken en hulle uitnooi om iets oor hulle vakgebied te skryf. 'n Ander moontlikheid is kompetisies - dalk deur Pharos of [[HAT]] geborg... Ek moet egter bieg dat ek nog byna niks daaraan gedoen het nie. So vir nou is my strategie hier op die Wikipedia self: # Skep kwaliteit "kern" artikels deur vertaling van voorbladartikels op die Engelse, Duitse en Franse Wikipedias. # Skep ondersteunende kort artikels en saadjies oor die belangrikste onderwerpe in die kernartikels # Verwyder onnodige rooi skakels - veral skakels na onderwerpe waar dit onwaarskynlik is dat iemand in die voorsienbare toekoms daaroor gaan skryf Ek probeer in alle gevalle sorg dat die artikels op hulle eie kan staan en van goeie gehalte is. Selfs 'n saadjie kan nuttig wees as dit vir die leser 'n kort oorsig gee - dit moet dan darem iets meer sê as ''Stad X is 'n stad in Gauteng...'' Ideaal gesproke probeer ek om te sorg dat my artikels net so goed of beter as die Engelse ekwivalent is. Na my mening is die Duitse wikipedia se artikels gemiddeld van beter gehalte as die op die Engelse wikipedia. Daar is egter natuurlik baie hoogstaande artikels op die Engelse wikipedia. Moet egter nie aanvaar dat net omdat 'n artikel op die Engelse wikipedia voorbladstatus het dit noodwendig uitstekend is nie - daar is uitsonderings en soms word onbelangrike sake onnodig uitvoerig behandel. ==Huidige projekte== #Verbetering van artikels waaraan ek lank terug gewerk het; veral die wat voorblad status behaal het soos [[Wallies]], [[België]], [[Argentinië]] en [[Kambodja]]. #[[Skaak]] en verwante onderwerpe met die doel om die artikel oor skaak tot op voorbladstandaard te bring. ==My Bydraes== ===Artikels=== {| width="100%" style="background:#FFFFFF; border:solid 1px #BFA3A3;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" | Artikels wat ek begin het, klaargemaak het of waar ek 'n beduidende bydrae gelewer het. '''Vetgedrukte''' artikels is [[Wikipedia:Kernartikels|kernartikels]], terwyl 'n [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]] aandui dat 'n artikel voorbladstatus behaal het. |- |-valign="top" | width="50%" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Aardrykskunde==== </div> |} [[Beeld:Florenville JPG05.jpg|left|125px|border]] [[ABC-Eilande]] - [[Adélieland]] - [[Adrarplato]] - [[Åland]] - [[Álava]] - [[Albanië]] - [[Aldenpunt]] - [[Alemán Coloniero]] - [[Alexandrië]] - [[Alt Empordà]] - [[Amerikaanse kolonies]] - [[Amptelike taal]] - [[Amsterdameiland]] - [[Andamanse See]] - [[Andorra]] - [[Antarktiese navorsingstasies]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]- '''[[Antarktika]]''' [[Antártica Chilena Provinsie]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Argentinië]]''' - [[Argentyns-Antarktika]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Arktiese Oseaan]]''' - [[Armenië]] - [[Atlantiese Oseaan]] - [[Atlasgebergte]] - [[Baskeland]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[België]]''' - [[Belgiese kolonies]] - [[Benelux]] - [[Beringlandbrug]] - [[Beringstraat]] - [[Bertrand van Toulouse]] - [[Bertrand van Tripoli]] - [[Boekarest]] - [[Botniese Golf]] - [[Botswana]] - [[Bouvet-eiland]] - [[Britse Indiese Oseaan Gebied]] - [[Britse mandaat van Palestina]] - [[Brussel]] - [[Buite-Mongolië]] - [[Cadaqués]] - [[Comarca]] - [[Crozeteilande]] - [[Deceptioneiland]] - [[Duitse koloniale ryk]] - [[Eilandboog]] - [[Empordà]] - [[Enklawe]] - [[Estland]] - [[Eurasië]] - [[Fabian Gottlieb von Bellingshausen]] - [[Faroëreilande]] - [[Figueres]] - [[Finland]] - [[Finnmark]] - [[Finse Golf]] - [[Fontana Pretoria]] - [[Four Corners (VSA)]] - [[Frans-Guyana]] - [[Franse Oos-Indiese Kompanjie]] - [[Franse Suidelike en Antarktiese Gebiede]] - [[Franse Suidelike gebiede]] - [[Gipuzkoa]] - [[Golf van Biskaje]] - [[Golf van Gabes]] - [[Gondwana]] - [[Gotland]] - [[Groenland]] - [[Groot Antille]] - [[Half Tree Hollow]] - [[Heavily Indebted Poor Countries]] - [[Helluland]] - [[Hiiumaa]] - [[Île aux Cochons]] - [[Île de l'Est]] - [[Île de la Possession]] - [[Île des Pingouins]] - [[Île Saint-Paul]] - [[Îlots des Apôtres]] - [[Indosjina]] - [[Ingermanland]] - [[Ingolstadt]] - [[Isohieet]] - [[Jacob's Ladder, Sint Helena]] - [[Jamestown, Sint Helena]] - [[Jutland]] - [[Kaap Adare]] - [[Kambodja]] - [[Kanaaleilande]] - [[Kanariese Eilande]] - [[Kantaberiese See]] - [[Karelië]] - [[Katalonië]] - [[Kattegat]] - [[Kergueleneilande]] - [[Klein Minch]] - [[Koerse kolonies]] - [[Koningin Maudland]] - [[Kuba]] - [[Lae Lande]] - [[Landengte]] - [[Lapland]] - [[Laurasië]] - [[Letland]] - [[Litaue]] - [[Lys van Internet topvlakdomeins]] - [[Lys van land skakelkodes]] - [[Lys van lande volgens BBP (Koopkragpariteit)]] - [[Lys van lande volgens bevolking]] - [[Lys van lande volgens bevolkingsdigtheid]] - [[Lys van lande volgens geletterdheidskoers]] - [[Lys van lande volgens MOI]] - [[Lys van lande volgens onafhanklikheidsdatum]] - [[Lys van lande volgens oppervlak]] - [[Lys van lande volgens regeringstipe]] - [[Madeiraeilande]] - [[Mark (gewes)]] - [[Martin-de-Viviès]] - [[Moldowa]] - [[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]] - [[Nagtegaaleilande]] - [[Neckarsulm]] - [[Noord-Europa]] - [[Noordelike Halfrond]] - [[Noordelike Seeroete]] - [[Noorse kolonies]] - '''[[Noorweë]]''' - [[Nordiese Raad]] - [[OESO]] - [[Öland]] - [[Oos-Asië]] - [[Oos-Sjinese See]] - '''[[Oossee]]''' - [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland]] - [[Palermo]] - [[Peter I-Eiland]] - [[Phnom Penh]] - [[Plato van die Sjots]] - [[Prefektuur]] - [[Republiek van Karelië]] - [[Rif (Atlasgebergte)]] - '''[[Roemenië]]''' - [[Rügen]] - [[Saaremaa]] - [[Seestraat]] - [[Séoul]] - [[Sergels Torg]] - [[Sint Helena]] - [[Sint-Pauleiland]] - [[Sjot]] - [[Skagerrak]] - [[Straat van Gibraltar]] - '''[[Suidelike Oseaan]]''' - [[Suidpool]] - [[Suriname]] - [[Tannu Tuva]] - [[Terra Australis]] - [[Thailand]] - [[Tornedal]] - [[Tórshavn]] - [[Transantarktiese Berge]] - [[Tripoli]] - [[Tristan da Cunha]] - [[Valencia, Spanje]] - [[Vlag van België]] - [[Vlag van Engeland]] - [[Vlag van Goosen]] - [[Vlag van Guinee-Bissau]] - [[Vlag van Japan]] - [[Vlag van Kambodja]] - [[Vlag van Mali]] - [[Vlag van Mauritanië]] - [[Vlag van Niger]] - [[Vlag van Senegal]] - [[Vlag van Thailand]] - [[Wapen van Thailand]] - [[Witsee]] - [[Witsee-Oossee Kanaal]] - [[Ysland]] - [[Maquis bossieveld]] - [[Menslike ontwikkelingsindeks]] - [[Mianmar]] - [[Minch]] - [[Montenegro]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Afrika==== </div> |} [[Beeld:Senegal Gorée island harbor.jpg|left|125px|border]] [[Abdoulaye Wade]] - [[Angola]] - [[Bamako]] - [[Banjul]] - [[Beira]] - [[Benin]] - [[Bissau]] - [[Burkina Faso]] - [[Cap-Vert]] - [[Casamance]] - [[Casamancerivier]] - [[Chott Ech Chergui]] - [[Chott el Jerid]] - [[Conakry]] - [[Dakar]] - [[Diola etniese groep]] - [[Djiboeti]] - [[Ekwatoriaal-Guinee]] - [[Ethiopië]] - [[Frans-Soedan]] - [[Gambiarivier]] - [[Groot-Atlas]] - [[Guinee]] - [[Guinee-Bissau]] - [[Ivoorkus]] - [[Kaap Verde]] - [[Kameroen]] - [[Kenia]] - [[Lys van Presidente van Senegal]] - [[Macky Sall]] - [[Mali-Federasie]] - [[Mauritanië]] - [[Mayotte]] - [[Mont Nimba]] - [[Moulouya]] - [[Pan-Afrika kleure]] - [[Rwanda]] - [[Sahara]] - [[Sahel]] - [[São Tomé en Principe]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Senegal]] - [[Senegalrivier]] - [[Senegambië]] - [[Senegambië en Niger]] - [[Senegambië en Niger]] - [[Sentraal-Atlas]] - [[Serrekunda]] - [[Seychelle]] - [[Soedan (gebied)]] - [[Staatshoofde van Mali]] - [[Tellatlas]] - [[Togo]] - [[Tsjaad]] ====Frankryk==== [[Beeld:Carcassonne-vignes.jpg|left|125px|border]] [[Arles]] - [[Aude (département)]] - [[Aude (rivier)]] - [[Aurèsgebergte]] - [[Auvergnat]] - [[Biskaje]] - [[Carcassonne]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Cité de Carcassonne]] - [[Corbières (streek)]] - [[Dauphiné]] - [[Écart]] - [[Elsas]] - [[Franche-Comté]] - [[Franse geweste]] - [[Franse Nasionale Dag]] - [[Maguelonne]] - [[Montagne Noire]] - [[Neder-Navarra]] - [[Normandië]] - [[Palaja]] - [[Paryse Metro]] - [[Prefek (Frankryk)]] - [[Saint-Palais, Pyrénées-Atlantiques]] - [[Salle du Jeu de paume]] - [[Salsigne]] - [[Soule]] - [[Wapen van Carcassonne]] ====Japan==== [[Akihito]] - [[Asuka-kyō]] - [[Foedji]] - [[Fujiwara-kyō]] - [[Heijō Paleis]] - [[Hepburn-stelsel]] - [[Hiragana]] - [[Hirosjima]] - [[Honsjoe]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]] - '''[[Japan]]''' - [[Japan Standaardtyd]] - [[Japannees]] - [[Japannese prefekture]] - [[Japannese skryfstelsel]] - [[Japanse Argipel]] - [[Jasoeo Foekoeda]] - [[Jen]] - [[Kana]] - [[Kanji]] - [[Katakana]] - [[Keiser van Japan]] - [[Keiserlike Seël van Japan]] - [[Kimi ga Yo]] - [[Kioto]] - [[Kobe]] - [[Kyūshū]] - [[Nagasaki]] - [[Nagoya]] - [[Nara-tydperk]] - [[Nara, Nara]] - [[Prefekture van Japan]] - [[Rōmaji]] - [[Sakoku]] - [[Samoerai]] - [[Sapporo]] - [[See van Japan]] - [[See van Okhotsk]] - [[Sjikokoe]] - [[Sjintoïsme]] - [[Sjogoen]] - [[Sudoku]] - [[Telefoonnommers in Japan]] - [[Tokio]] - [[Yasunari Kawabata]] - [[Yokohama]] ====Nederland==== [[Beeld:Java Island Canal Houses.jpg|left|125px|border]] [['s-Hertogenbosch]] - [['s-Hertogenbosch (gemeente)]] - [[Aa (Noord-Brabant)]] - [[Amstel (rivier)]] - [[Amstelland]] - [[Dommel]] - [[Java-eiland]] - [[KNSM-eiland]] - [[Leiden]] - [[Nieuwer-Amstel]] - [[Ouderkerk aan de Amstel]] ====Skotland==== [[Beeld:Scotland EileanDonan1.jpg|left|125px|border]] [[Balgowan, Dundee]] - [[Binne-Hebride]] - [[Buite-Hebride]] - [[Gàidhealtachd]] - [[Hooglandgrensbreuk]] - [[Islay]] - [[Skerryvore]] - [[Skotse Hoogland]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Pretoria==== </div> |} [[Beeld:Palace_of_Justice_-_Pretoria.jpg|left|125px|border]] [[Arcadia, Pretoria]] - [[Brooklyn, Pretoria]] - [[Burgerspark]] - [[Compolgebou]] - [[Duncanstraat, Pretoria]] - [[Gereformeerde Kerk, Pretoria]] - [[Groenkloof]] - [[Hatfield, Pretoria]] - [[Jan Cillierspark, Pretoria]] - [[John Johnstone Kirkness]] - [[Kerkplein, Pretoria]] - [[Kirkness-stene]] - [[Kirknesshuis]] - [[Leendert te Groengebou]] - [[Leeubrug]] - [[Magnoliadal]] - [[Mamelodi Sundowns]] - [[Marabastad, Pretoria]] - [[Meintjieskop]] - [[Melrose-Huis]] - [[Norman Eaton]] - [[Ou Letteregebou]] - [[Paleis van Justisie, Pretoria]] - [[Pretoria-Tshwanenaamverandering]] - [[Pretoriase Kunsmuseum]] - [[Sinagoge, Paul Krugerstraat]] - [[Sint Alban Anglikaanse Katedraal, Pretoria]] - [[Springbokpark, Pretoria]] - [[Staatsdrukkery]] - [[Staatsmeisjesschool]] - [[Staatsmodelschool]] - [[Sytze Wierda]] - [[Tom Jenkins]] - [[Tom Jenkinsrylaan]] - [[Tremloods, Pretoria]] - [[Venningpark]] - [[Waterkloof]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Allerlei==== </div> |} [[Beeld:Saffran crocus sativus moist.jpg|left|125px|border]] [[2007 Mianmarese anti-regeringsbetogings]] - [[Aardbewing]] - [[Aërogamie]] - [[Afrikaanse Wikipedia]] - [[Amandelmelk]] - [[Amfoor]] - [[Aung San Suu Kyi]] - [[Ban Chiang]] - [[Baskiese pelote]] - [[Bertrand Russell]] - [[Bruto binnelandse produk]] - [[C/1652 Y1]] - [[Circa]] - [[Clavelin]] - [[Crème fraîche]] - [[ESA]] - [[Fleur-de-lis]] - [[Fromage blanc]] - [[Ganesja]] - [[Groot Beer]] - [[Hektaar]] - [[Hezbollah]] - [[Jeu de Paume]] - [[John Glenn]] - [[Jukskei]] - [[Julien-Marie Crozet]] - '''[[Jupiter]]''' - [[Kadima]] - [[Landswapen van België]] - [[Longue paume]] - [[Maanlanding]] - [[Maatskaplike vooruitgang]] - [[Marc-Joseph Marion du Fresne]] - [[Mesosoïkum]] - [[Michail Lazaref]] - [[Mikhail Petrovich Lazarew]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Modernisme]] - [[Morabaraba]] - [[Nieu-Engeland se donker dag]] - [[Oosseevloot]] - [[Optimisme]] - [[Ou-Styl en Nuwe Styl datums]] - [[Papiervliegtuig]] - [[Pongal]] - [[S/2007 S 4]] - [[Saaltennis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Saffraan]] - [[Sinn Féin]] - [[Sint Rosalia]] - [[Sjerpa]] - [[Skaak]] - [[Supernova]] - [[Swart week]] - [[Verjus]] - [[Vin Jaune]] - [[Vlamkoek]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Argitektuur==== </div> |} [[Beeld:Da Vinci Bridge.jpg|left|125px|border]] [[Afsluitdyk]] - [[Asphalt Green Aquacenter]] - [[Blauwbrug]] - [[Borneo-Sporenburg brûe]] - [[Broadway-toring]] - [[Da Vinci-brug (Noorweë)]] - [[Dom Luis I-brug]] - [[Dwingel]] - [[Dyk]] - [[Eenvoudige hangbrug]] - [[Enneüs Heerma Brug]] - [[Essingbrug]] - [[Europabrücke]] - [[Federasietoring]] - [[Fluistergewelf]] - [[Juscelino Kubitschek brug]] - [[Kintaibrug]] - [[Kobe Hawetoring]] - [[Magere Brug]] - [[Maria Pia-brug]] - [[Mor Gabriël-klooster]] - [[Palazzo Pretorio]] - [[Piazza Pretoria]] - [[Santiago Calatrava]] - [[Sjoerd Soeters]] - [[Spanbandbrug]] - [[Turning Torso]] - [[Vakwerkboogbrug]] - [[Viaduc de Garabit]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Biologie==== </div> |} [[Beeld:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|left|125px|border]] [[Anatidae]] - [[Andreaeidae]] - [[Anseriformes]] - [[Antarktiese pêrelkruid]] - [[Antarktiese smele]] - [[Atlantiese kabeljou]] - '''[[Bakterie]]''' - [[Balaenoptera]] - [[Bewaringstatus]] - [[Bryidae]] - [[Chordate]] - [[Divisie]] - [[Eaton se pylsterteend]] - [[Europese kabeljou]] - [[Gadiformes]] - [[Groenlandkabeljou]] - [[Groot-pikkewyne]] - [[Haring]] - [[Horingblad]] - [[Kerguelenkool]] - [[Langsnawelpikkewyne]] - [[Lewermos]] - [[Mielie]] - [[Minkewalvis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Mos]] - [[Nie-vaatplant]] - [[Pasifiese kabeljou]] - [[Pelsrob]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Pikkewyn]] - [[Proteïen]] - [[Pylsterteend]] - [[Spoor (plantkunde)]] - [[Subspesie]] - [[Vaatplant]] - [[Veenmos]] - '''[[Walvis]]''' - [[Walvisagtiges]] - [[Wetenskaplike klassifikasie]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Chemie==== </div> |} [[Beeld:Marie Curie (Nobel-Chem).png|left|125px|border]] [[Aardalkalimetale]] - [[Actinium]] - [[Aktinied]] - [[Aktinium]] - [[Amerikium]] - [[Argegonium]] - [[Blok (Periodieketabel)]] - [[Elektrosensitiwiteit]] - [[Europium]] - [[Lantaan]] - [[Lantanied]] - [[Lawrensium]] - [[Lys van elemente volgens getal]] - [[Lys van elemente volgens naam]] - [[Lys van elemente volgens simbool]] - [[Nobelium]] - [[Ontdekking van die chemiese elemente]] - [[Periode]] - [[Periodieke tabel]] - [[Periodieke tabel blok]] - [[Periodieke tabel periode]] - [[Periodieketabelperiode]] - [[PH]] - [[Radon]] - [[Seldsame aardelement]] - [[Ununoctium]] - [[Ununquadium]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Europese Geskiedenis==== </div> |} [[Beeld:The War in Finland, 1940 HU55566.jpg|left|125px|border]] [[Acts of Union 1707]] - [[Alan Stevenson]] - [[Alarik II]] - [[Albigensiese Kruistog]] - [[Anna van Boergondië]] - [[Armagnac_(party)]] - [[Bataafse Republiek]] - [[Bernard Aton IV Trencavel]] - [[Boergondië]] - [[Boergondiërs]] - [[Childeric I]] - [[Chlodio]] - [[Clovis I]] - [[Dauphin van Frankryk]] - [[Die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] - [[Domein van Soissons]] - [[Drievoudige Verbond (1668)]] - [[Eed op die Kaatsbaan]] - [[Eugène Viollet-le-Duc]] - [[Felipa Domènech Ferrés]] - [[Franke]] - [[Frankiese Ryk]] - [[Frans-Nederlandse Oorlog]] - [[Gallia Aquitania]] - [[Gallia Cisalpina]] - [[Gallië]] - [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog]] - [[Germane]] - [[Gote]] - [[Graaf]] - [[Grawe van Toulouse]] - [[Groothertog]] - [[Guntram van Boergondië]] - [[Hendrik VI van Engeland]] - [[Hertog]] - [[Hertog van Boergondië]] - [[Hertogdom]] - [[Hertogdom van Boergondië]] - '''[[Honderdjarige Oorlog]]''' - [[Hugenoot]] - [[Hugenotekruis]] - [[Huis van Trencavel]] - [[Humbert II van Viennois]] - [[Jan van Lancaster, 1ste Hertog van Bedford]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Johanna van Arkel]]''' - [[Jutte]] - [[Kalmarunie]] - '''[[Karel die Grote]]''' - [[Karel VII van Frankryk]] - [[Karolingers]] - [[Klein-Venedig]] - [[Koninkryk van Engeland]] - [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] - [[Koninkryk van Holland]] - [[Koninkryk van Skotland]] - [[L'Anse aux Meadows]] - [[Landgraaf]] - [[Leo Belgicus]] - [[Lodewyk van Valois, Hertog van Orléans]] - [[Markgraaf]] - [[Merovech]] - [[Palts]] - [[Paltsgraaf]] - [[Pax Romana]] - [[Pepyn die Korte]] - [[Pous Benedictus XV]] - [[Pous Callixtus]] - [[Pous Callixtus III]] - [[Raymond Berengarius III van Barcelona]] - [[Raymond-Rogier Trencavel]] - [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] - [[Romantiek]] - [[Romeinse Republiek]] - [[Septimanië]] - '''[[Spaanse Burgeroorlog]]''' - [[Suidelike Nederlande]] - [[Toxandrië]] - [[Vandale]] - [[Verdrag van Dover]] - [[Verdrag van Parys (1763)]] - [[Vrede van Aken (1668)]] - [[Vrede van Nijmegen]] - [[Waldense]] - [[Wes-Gote]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Winteroorlog]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Kuns en Musiek==== </div> |} [[Cornelis Vincent van Gogh]] - [[De Ateliers]] - [[Destino]] - [[Die Rooi Wingerd]] - [[Dmitri Sjostakovitsj]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Documenta]] - [[Dogville]] - [[DSCH (Dmitri Sjostakovitsj)]] - [[Jacobus Hendrik Pierneef]] - [[Kafeeterras in die aand]] - [[Koringland met Kraaie]] - [[Kulturzentrum Schlachthof (Kassel)|Kulturzentrum Schlachthof]] - [[Marjorie Wallace]] - [[Marlene Dumas]] - [[Metamorfose van Narsissus]] - [[Ramon Pichot]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Salvador Dalí]] - [[Salvador Dalí i Cusí]] - [[Selfportret, Vincent van Gogh (Opgedra aan Paul Gauguin)|Selfportret, Vincent van Gogh]] - [[Slaapkamer in Arles]] - [[Sterrenag]] - [[Sterrenag oor die Rhône]] - [[Un chien andalou]] - [[Vebjørn Sand]] - [[William Kentridge]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Rugby==== </div> |} [[Beeld:South Africa - England RWC 2007 try 14092007.jpg|left|125px|border]] [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[2007 Rugby Wereldbeker]] - [[Alan Lewis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[All Blacks]] - [[Argentinië se nasionale rugbyspan]] - [[Australiese nasionale rugbyspan]] - [[Bakkies Botha]] - [[Belgiese nasionale rugbyspan]] - [[Bob Loubser]] - [[Britse en Ierse Leeus]] - [[Bryan Habana]] - [[CJ van der Linde]] - [[Duitsland nasionale rugbyspan]] - [[Ellispark-stadion]] - [[Engeland se nasionale rugbyspan]] - [[Fidjiaanse Nasionale rugbyspan]] - [[Franse nasionale rugbyspan]] - [[Georgiese nasionale rugbyspan]] - [[Grand Slam (Rugby)]] - [[Japan se nasionale rugbyspan]] - [[John Smit]] - [[Juan Smith]] - [[Kanada se nasionale rugbyspan]] - [[Linkerflank]] - [[Murrayfield Stadion]] - [[Nederlandse nasionale rugbyspan]] - [[Oos-Duitsland nasionale rugbyspan]] - [[Os du Randt]] - [[Percy Montgomery]] - [[Roemenië nasionale rugbyspan]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Rugby Wêreldbeker 2007]] - [[Samoa se nasionale rugbyspan]] - [[Schalk Burger]] - [[Skotse nasionale rugbyspan]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Springbokke]] - [[Stade de France]] - [[Stade de Gerland]] - [[Stade de la Beaujoire]] - [[Stade de la Mosson]] - [[Stade Félix Bollaert]] - [[Stade Gerland]] - [[Stade Jacques Chaban-Delmas]] - [[Stade Vélodrome]] - [[Tjeggoslowakye nasionale rugbyspan]] - [[Tonga se nasionale rugbyspan]] - [[Tsjeggiese Republiek nasionale rugbyspan]] - [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] - [[Walliese nasionale rugbyspan]] - [[Wayne Barnes]] - [[Winchester College voetbal]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Suid-Afrika==== </div> |} [[Beeld:Bo-Kaap scene.jpg|left|125px|border]] [[Adjunkpresident van Suid-Afrika]] - [[African Window]] - [[Allan Hendrickse]] - [[Amersfoort, Mpumalanga]] - [[Amsterdam, Mpumalanga]] - [[Andries-Ohrigstad]] - '''[[Apartheid]]''' - [[Athol Trollip]] - [[Badplaas]] - [[Balgowan, Kwazulu-Natal]] - [[Barberton]] - [[Barrydale]] - [[Bethlehem, Vrystaat]] - [[Bethulie]] - [[Bill Flynn]] - [[Bo-Kaap]] - [[Bok van Blerk]] - [[Breyten]] - [[Bultfontein]] - [[Carolina, Mpumalanga]] - [[Chris Brink]] - [[Chrissiesmeer]] - [[Clarens, Vrystaat]] - [[Clocolan]] - [[Dan Roodt]] - [[Dannhauser]] - [[Darling, Wes-Kaap]] - [[David Rattray]] - [[Deon Maas]] - [[Dibeke]] - [[Distrik Ses]] - [[Dordrecht, Oos-Kaap]] - [[Douglas, Noord-Kaap]] - [[Dysselsdorp]] - [[Elim, Wes-Kaap]] - [[Elize Botha]] - [[Ferial Haffajee]] - [[Fietas]] - [[Fort Nottingham]] - [[Gauteng]] - [[Gougheiland]] - [[Groot Constantia]] - [[Groot-Visrivier]] - [[Heidelberg, Gauteng]] - [[Helen Zille]] - [[Hilton]] - [[Huisgenoot]] - [[Ixopo, KwaZulu-Natal]] - [[Jacob Zuma]] - [[Joe Seremane]] - [[Kaapse Skiereiland]] - [[Kennetjie]] - [[Kgalema Motlanthe]] - [[Khoikhoi]] - [[Kokstad, Kwazulu-Natal]] - [[Koos Kombuis]] - [[Kuilsrivier]] - [[KwaZulu-Natalse Middeland]] - [[Ladysmith]] - [[Lydenburg]] - [[Mail & Guardian]] - [[Mamre]] - [[Mapungubwe]] - [[Marais Viljoen]] - [[Memel, Vrystaat]] - [[Middelburg, Oos-Kaap]] - [[Morawiese kerk]] - [[Morgenzon]] - [[Napier]] - [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] - [[New Hanover, KwaZulu-Natal]] - [[Nkandla]] - [[Nottingham Road]] - [[Papendorp, Kaapstad]] - [[Petervale, Gauteng]] - [[Piet Retief, Mpumalanga]] - [[Piketberg]] - [[Rapport]] - [[Stet]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Suid-Afrika]]''' - [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]] - [[Suurbraak]] - [[Taaldoos]] - [[Taalkommissie]] - [[Tafelbaai]] - [[Tafelberg Nasionale Park]] - [[Tony Yengeni]] - [[Uitenhage]] - [[Volksrust]] - [[Vrede, Vrystaat]] - [[Wakkerstroom]] - [[Wepener]] - [[Wupperthal]] - [[Xhosas]] - [[Zapiro]] - [[Zoar, Wes-Kaap]] - [[Zoeloes]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Geskiedenis van Suid-Afrika==== </div> |} [[Beeld:Storming the Cape 1806.jpg|left|125px|border]] [[Abraham van Riebeeck]] - [[Adam Kok III]] - [[Adriaan van Kervel]] - [[Adriaen van der Stel]] - [[Albert van Breugel]] - [[Andries Hendrik Potgieter]] - [[Andries Pretorius]] - [[Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius]] - [[Anje Hendriks Strik]] - [[Bantoestan]] - [[Beleg van Mafikeng]] - [[Ben Viljoen]] - [[Betsie Schoombee]] - [[Bhambatha]] - [[Boere]] - [[Cetshwayo]] - [[Charles Robberts Swart]] - [[Christiaan de Wet]] - [[Colonie van Swellendam]] - [[Cornelis van Quaelberg]] - [[Dakar-Beraad]] - [[Daniël van den Henghel]] - [[Davidson Don Tengo Jabavu]] - [[Demetrios Tsafendas]] - [[Dinuzulu]] - [[Eerste Minister van Suid-Afrika]] - [[Estiénne Barbier]] - [[Eva Krotoa]] - [[Georgius Gerardus Ohrig]] - [[Goewerneur-Generaal van Suid-Afrika]] - [[Goosen]] - [[Groepsgebiedewet]] - [[Helen Suzman]] - [[Hendrik Crudop]] - [[Hendrik Fredrik Prinsloo]] - [[Hendrik Frensch Verwoerd]] - [[Hendrik Potgieter]] - [[Hendrik Swellengrebel]] - [[Henry Fagan]] - [[Herman Schutte]] - [[Het Volk]] - [[IJsbrand Godske]] - [[Imvo Zabantsundu]] - [[Italiaanse krygsgevangenes in Suid-Afrika]] - [[Jacob Borghorst]] - [[Jacobus Johannes Fouché]] - [[Jan Willem Janssens]] - [[Joachim van Plettenberg]] - [[Johan Arnold Smellekamp]] - [[Johan Bax van Herenthals]] - [[Johannes Cornelis d’Ableing]] - [[John Tengo Jabavu]] - [[Jozua François Naudé]] - [[Julius de Geyter]] - [[Klein Vrystaat]] - [[Koos de la Rey]] - [[Lothar Neethling]] - [[Louis van Assenburg]] - [[Lucas Johannes Meyer]] - [[Lys van Suid-Afrikaanse staatshoofde]] - [[Maria de la Quellerie]] - [[Maria van Riebeeck]] - [[Marius Jonker]] - [[Marthinus Theunis Steyn]] - [[Marthinus Wessel Pretorius]] - [[Maurits Pasques de Chavonnes]] - [[Natalia Republiek]] - [[Natives Land Act van 1913]] - [[New Guelderland]] - [[Nieuwe Republiek]] - [[Ontugwet]] - [[Orangia-Unie]] - [[Oranjerivierkolonie]] - [[Perdekop]] - [[Peter Henry Abrahams]] - [[Pieter Gysbert Noodt]] - [[Pieter Hackius]] - [[Pol De Mont]] - [[Prins Christian Victor van Sleeswyk-Holstein]] - [[Republiek van Klipriver]] - [[Republiek van Lydenburg]] - [[Republiek van Swellendam]] - [[Ryk Tulbagh]] - [[Sewsunker "Papwa" Sewgolum]] - [[Simon van der Stel]] - [[Slag van Blaauwberg]] - [[Slag van Boomplaats]] - [[Slag van Cuito Cuanavale]] - [[Stellaland]] - [[Stephanus Schoeman]] - [[Swellendam]] - [[Theodorus Colenbrander]] - [[Transvaalkolonie]] - [[Umshumayeli Wendaba]] - [[Verenigde Party]] - [[Vlakplaas]] - [[Volkslied van Transvaal]] - [[Volksraad]] - [[Volksraad van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] - [[Volksraad van Natalia]] - [[Vrye Weekblad]] - [[Walter Sisulu]] - [[Wet op Afsonderlike Geriewe]] - [[Wet op Afsonderlike verteenwoordiging van kiesers]] - [[Wet op Bevolkingsregistrasie]] - [[Wet op Groepsgebiede]] - [[Wet op Verbod van Gemengde Huwelike]] - [[Wilhelm Johannes Verwoerd]] - [[Willem Adriaan van der Stel]] - [[Willem Helot]] - [[Willie Marais]] - [[Zacharias Wagenaer]] - [[Zonderwater krygsgevangenekamp]] - [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Tale en Taalkunde===== </div> |} [[Beeld:Afrikaanse Patriot.jpg|left|125px|border]] [[Afrikaans]] - [[Afrikaans.be]] - [[Akkusatief]] - [[Alemanniese Duits]] - [[Anglo-Normandies]] - [[Approksimant]] - [[Aranees]] - [[Aroemeens]] - [[Asturies]] - [[Auregnais]] - [[Beierse taal]] - [[Benrather Lyn]] - [[Bilabiaal]] - [[Binomiale naam]] - [[Boergondies]] - [[Bokmål]] - [[Bosnies]] - [[Bretons]] - [[Bulgaars]] - [[Byvoeglike naamwoord]] - [[Chomsky-hiërargie]] - [[Chomsky-normaal-vorm]] - [[Dalmaties]] - [[Deens]] - [[Dentaal]] - [[Dialek]] - [[Eerste Germaanse klankverskuiwing]] - [[Eiland-Keltiese tale]] - [[Enkelvoud]] - [[Estnies]] - [[Faroëes]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Fins]] - [[Fins-Oegriese tale]] - [[Fins-Permiese tale]] - [[Fins-Samiese tale]] - [[Fins-Wolgaïese tale]] - [[Foneem]] - [[Frankoprovensaals]] - [[Friulaans]] - [[Galaties]] - [[Galicies]] - [[Galloromaans]] - [[Gaskons]] - [[Germaanse tale]] - [[Geronde geslote agterklinker]] - [[Geronde geslote voorklinker]] - [[Geronde halfoop agterklinker]] - [[Geronde halfoop voorklinker]] - [[Geronde oop-middel-agterklinker]] - [[Geronde oop-middel-voorklinker]] - [[Geskiedenis van Afrikaans]] - [[Geslote klinker]] - [[Glottaal]] - [[Goties]] - [[Grafeem]] - [[Grammatika]] - [[Guernésiais]] - [[Hongaars]] - [[Hoogalemanniese Duits]] - [[Hoogduitse tale]] - [[Hoogste-Alemanniese Duits]] - [[Indo-Europese tale]] - [[Inessief]] - [[Ingries]] - [[Internasionale Fonetiese Alfabet]] - [[ISO 639]] - [[Isoglos]] - [[Italiaans]] - [[Karelies]] - [[Kasjoebies]] - [[Katalaans]] - [[Keltiberies]] - [[Kelties]] - [[Kentum-tale]] - [[Kerkslawies]] - [[Klinker]] - [[Klitikum]] - [[Knaanies]] - [[Koers]] - [[Kognaat]] - [[Komi]] - [[Korsikaans]] - [[Labiodentaal]] - [[Ladinies]] - [[Ladino]] - [[Languedokies]] - [[Lateraal]] - [[Latynse alfabet]] - [[Lauragais]] - [[Leponties]] - [[Lets]] - [[Levenshteinafstand]] - [[Levenshteinoutomaat]] - [[Limousin (dialek)]] - [[Litaus]] - [[Lorreins]] - [[Lotharings Frankies]] - [[Lyfs]] - [[Macedonies]] - [[Makron]] - [[Manx-Gaelies]] - [[Middelduits]] - [[Middelnederduits]] - [[Monoftong]] - [[Mordwiense tale]] - [[Morfologie (taalkunde)]] - [[Napolitaans]] - [[Nasaal]] - [[Nederalemanniese Duits]] - [[Nederduits]] - [[Nederfrankies]] - [[Nedersaksies]] - [[Negauhelm]] - [[Nominatief]] - [[Noord-Germaanse tale]] - [[Nynorsk]] - [[Ob-Oegriese tale]] - [[Oegriese tale]] - [[Oekraïens]] - [[Oeraalse tale]] - [[Oeral-Altaïes]] - [[Oksitaans]] - [[Ongeronde geslote voorklinker]] - [[Ongeronde halfoop voorklinker]] - [[Ongeronde naby-oop-voorklinker]] - [[Ongeronde oop agterklinker]] - [[Ongeronde oop-middel voorklinker]] - [[Oos-Germaanse tale]] - [[Oosseefinse tale]] - [[Opperduits]] - [[Ortografie]] - [[Oskies]] - [[Ostjaaks]] - [[Ou Kerkslawies]] - [[Oudnederlands]] - [[Oudnoors]] - [[Palato-alveolaar]] - [[Permiese tale]] - [[Polabies]] - [[Pools]] - [[Portugees]] - [[Retoromaans]] - [[Roemeens]] - [[Romaanse taal]] - [[Romansch]] - [[Russies]] - [[Rusyn]] - [[Samies]] - [[Samojeedse tale]] - [[Sardies]] - [[Savo-dialekte]] - [[Sercquiais]] - [[Serwokroaties]] - [[Skots]] - [[Slawiese tale]] - [[Slowaaks]] - [[Sloweens]] - [[Stemhebbendheid]] - [[Stemlose palataal-velêre frikatief]] - [[Svenska språkbyrån]] - [[Swabiese Duits]] - [[Sweeds]] - [[Sweedse Taalraad]] - [[Taalkundige geslag]] - [[Togaars]] - [[Trigraaf (ortografie)]] - [[Triller]] - [[Tsjeggies]] - [[Tweede Germaanse klankverskuiwing]] - [[Vandaals]] - [[Verbuiging]] - [[Vlaams (taalkunde)]] - [[Võro]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Wallies]] - [[Wepsies]] - [[Wes-Germaanse tale]] - [[Wit-Russies]] - [[Wogoels]] - [[Wolgaïese tale]] - [[Woties]] - [[Yslands]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Tegnologie===== </div> |} [[Beeld:A380 Reveal 1.jpg|left|125px|border]] [[Airbus]] - [[Airbus A300]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Airbus_A380]] - [[Antonov An-225]] - [[Boeing 747-400]] - [[Citroën M35]] - [[Comobil]] - [[Comotor]] - [[Dorothy Crowfoot Hodgkin]] - [[EADS]] - [[Felix Wankel]] - [[Gloster Gauntlet]] - [[GNOME]] - [[Hughes H-4 Hercules]] - [[Linux]] - [[NSU Motorenwerke AG]] - [[NSU Ro80]] - [[Ubuntu Linux]] [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Wankelenjin]] =====Vuurtorings===== [[Beeld:Greenpoint Lighthouse close-up.jpg|left|125px|border]] [[Danger Pointvuurtoring]] - [[Dasseneilandvuurtoring]] - [[Diazpuntvuurtoring]] - [[Doringbaaivuurtoring]] - [[Groenpuntvuurtoring]] - [[Groenriviermondvuurtoring]] - [[Haai-eilandvuurtoring]] - [[Hangklipvuurtoring]] - [[Hondeklipbaaivuurtoring]] - [[Hood Pointvuurtoring]] - [[Kaap Agulhasvuurtoring]] - [[Kaap Columbinevuurtoring]] - [[Kaap Sint Blaizevuurtoring]] - [[Kaappuntvuurtoring]] - [[Kaappuntvuurtorings]] - [[Milnertonvuurtoring]] - [[Mouillepuntvuurtoring]] - [[Pelikaanpuntvuurtoring]] - [[Port Nollothvuurtoring]] - [[Quoin Pointvuurtoring]] - [[Robbeneilandvuurtoring]] - [[Roman Rockvuurtoring]] - [[Seal Pointvuurtoring]] - [[Simonstadskeepswerfvuurtoring]] - [[Slangkopvuurtoring]] - [[Stompneuspuntvuurtoring]] - [[Swakopmundvuurtoring]] - [[Vuurtoring]] - [[Ystervarkpuntvuurtoring]] ==Wiskunde== [[Beeld:Superaeg.jpg|left|125px|border]] [[Afgeleide]] - [[Alexis Clairaut]] - [[Algebraïese kromme]] - [[Analise]] - [[Archimedesspiraal]] - [[Asimut]] - [[Astroïed]] - [[Bepaaldheid]] - '''[[Blaise Pascal]]''' - [[Bonaventura Cavalieri]] - [[Cartesiese koördinatestelsel]] - [[Cassini ovaal]] - [[Christiaan Huygens]] - [[CYK-algoritme]] - [[Desimale grade]] - [[Dimensionaliteitvermindering]] - [[Diskrete wiskunde]] - [[Eksentrisiteit (wiskunde)]] - [[Ellips]] - [[Episikloïed]] - [[Epitrogoïed]] - [[Euler se formule]] - [[Geheueloosheid]] - [[Grégoire de Saint-Vincent]] - [[Gregorio Fontana]] - [[Groep (wiskunde)]] - [[Hammingafstand]] - [[Heks van Agnesi]] - [[Hiperboloïed]] - [[Hiperbool]] - [[Hiposikloïed]] - [[Hipotrogoïed]] - [[Jacob Bernoulli]] - [[Jacob Hermann]] - [[James Gregory]] - [[Kardioïed]] - [[Keëlsnit]] - [[Kettinglyn]] - [[Klotoïde]] - [[Komplekse getal]] - [[Koord (meetkunde)]] - [[Koördinatestelsel]] - [[Kromme]] - [[Latente veranderlike]] - [[Latus rectum]] - [[Lemniskaat]] - [[Lemniskaat van Bernoulli]] - [[Lemniskaat van Booth]] - [[Lemniskaat van Gerono]] - [[Leonhard Euler]] - [[Limaçon]] - [[Markovproses]] - [[Parabool]] - [[Pierre Varignon]] - [[Piet Hein (wetenskaplike)]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Poolkoördinatestelsel]] - [[Punt (meetkunde)]] - [[Radiaal]] - [[Reuleaux-driehoek]] - [[Reuleaux-tetraëder]] - [[Risoïed]] - [[Sferiese koördinatestelsel]] - [[Silindriese koördinatestelsel]] - [[Superellips]] - [[Sylvestre François Lacroix]] - [[Trigonometrie]] - [[Verborge Markovmodel]] - [[Viterbi algoritme]] - [[Wittgenstein se staaf]] [[X-as]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Beelde===== </div> |} [[Beeld:Oeraals_verspreiding-af.svg|thumb|350px|VGA Toets - Geografiese verdeling van die Oeraalse tale (deelgroep Fins-permies (blou en groen), Oegriese tale (bruin / pienk), Samojeeds (rooi)).]] {{Liggingkaart |Japan |etiket=Ligging van Yokohama in [[Japan]] (in rooi) |merk=<!--dot-->Red pog.svg |breedtegraad_grade=35 |breedtegraad_min=41 |lengtegraad_grade=139 |lengtegraad_min=49 |posisie=regs |wydte=300 |dryf=regs }} {{Liggingkaart |Skotland |etiket=Skerryvore |merk=<!--dot-->Red pog.svg |breedtegraad=56.19 |breedtegraad_min= |lengtegraad=-7.07 |lengtegraad_min= |posisie=regs |wydte=200 |dryf=center }} h2nambfp7fyylgknrv3u91akrjwet9d 2968499 2968498 2026-09-19T08:08:58Z Aliwal2012 39067 2968499 wikitext text/x-wiki __NOTOC____NOEDITSECTION__<div style="margin-top:5px; margin-bottom:1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px; background-color: transparent; text-align: center;"><big>Status: Onaktief en op vakansie!</big></div>{{Gebruikerinfo | verfris = nee }} <div style="float: right; clear: right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; background-color: #FFFFFF; text-align: center; padding: 0.3em 0.3em 0.3em;"> {{Gebruiker af}}{{Gebruiker en-4}}{{Gebruiker nl-2}}{{Gebruiker de-2}}{{Gebruiker fr-2}}{{Ubuntu gebruiker}}{{Firefox gebruiker}}</div> [[en:User:Laurens-af]] <br/> ==Hallo== Ek is Wikipedia gebruiker '''Laurens''', hier aktief vanaf [[5 Maart]] [[2005]] tot [[20 Desember]] [[2011]]. Ek was 'n [[Wikipedia:Burokraat|burokraat]] op die [[Afrikaanse Wikipedia]] en was ook redelik aktief op die Commons, meestal om beelde op te laai wat op die Afrikaanse Wikipedia benodig word. In die gewone lewe is ek 'n ingenieur, woonagtig in [[Suid-Afrika]] en werksaam by 'n groot navorsing- en ontwikkelingsorganisasie. My belangstellings wissel van taal, kos en kultuur tot geskiedenis, wiskunde en wetenskap. ==Oor my en Wikipedia== Ek is baie trots op wat die klein gemeenskappie op die Afrikaanse Wikipedia reeds reggekry het, maar ek wonder baie keer hoekom die gemeenskap so klein is en wens ons kon al 'n 100&nbsp;000 bladsye gehad het en dat al die belangrike onderwerpe gedek was en dat daar geen rooi skakels op die voorblad was nie en dat meeste artikels van 'n hoë gehalte was. Toe ek hier aangekom het, het ek gedink dit gaan enige dag gebeur - honderde mense gaan aansluit en begin artikels skryf en hoe meer artikels geskryf word hoe meer mense gaan aansluit en dan groei die ding soos 'n sneeubal. Dus het ek aanvanklik meestal aan infrastruktuur gewerk en so veel as moontlik artikels geskep—meestal deur vertaling—om kritiese massa te probeer bereik in terme van die aantal artikels. Van die vroeë werk was byvoorbeeld om die uitgesoekte gebeure op te stel en die veranderende voorbladartikel meganisme in te voer. Ander het reeds voor dit baie ander werk gedoen soos om die Wikimedia-sagteware te vertaal en die eerste tweeduisend of so artikels te skep. In die begin het ek baie rooi skakels gelos met die hoop dat iemand sou wou inspring en daaraan begin werk. Dit was uiters naïef. Ek is nou grootliks teen rooi skakels gekant - dit laat artikels onvolledig lyk en mense kies self waaraan hulle wil werk en dit gaan nie oor rooi skakels nie. My mening is tans dat die gemeenskap slegs sal groei as mens goed ''buite'' Wikipedia self doen. Dit wil sê artikel vir mens se plaaslike ''knock and drop'' koerantjie skryf, as ons persverklarings kan uitkry oor belangrike of interessante goed, as ons oor die Afrikaanse Wikipedia blog of twitter en as ons Wikipedia onder Facebook kennisse bevorder en as ons mense teiken en hulle uitnooi om iets oor hulle vakgebied te skryf. 'n Ander moontlikheid is kompetisies - dalk deur Pharos of [[HAT]] geborg... Ek moet egter bieg dat ek nog byna niks daaraan gedoen het nie. So vir nou is my strategie hier op die Wikipedia self: # Skep kwaliteit "kernartikels" deur vertaling van voorbladartikels op die Engelse, Duitse en Franse Wikipedias. # Skep ondersteunende kort artikels en saadjies oor die belangrikste onderwerpe in die kernartikels # Verwyder onnodige rooi skakels - veral skakels na onderwerpe waar dit onwaarskynlik is dat iemand in die voorsienbare toekoms daaroor gaan skryf Ek probeer in alle gevalle sorg dat die artikels op hulle eie kan staan en van goeie gehalte is. Selfs 'n saadjie kan nuttig wees as dit vir die leser 'n kort oorsig gee - dit moet dan darem iets meer sê as ''Stad X is 'n stad in Gauteng...'' Ideaalgesproke probeer ek om te sorg dat my artikels net so goed of beter as die Engelse ekwivalent is. Na my mening is die Duitse wikipedia se artikels gemiddeld van beter gehalte as dié op die Engelse wikipedia. Daar is egter natuurlik baie hoogstaande artikels op die Engelse wikipedia. Moet egter nie aanvaar dat net omdat 'n artikel op die Engelse wikipedia voorbladstatus geniet, dit noodwendig uitstekend is nie - daar is uitsonderings en soms word onbelangrike sake onnodig uitvoerig behandel. ==Huidige projekte== #Verbetering van artikels waaraan ek lank terug gewerk het; veral die wat voorblad status behaal het soos [[Wallies]], [[België]], [[Argentinië]] en [[Kambodja]]. #[[Skaak]] en verwante onderwerpe met die doel om die artikel oor skaak tot op voorbladstandaard te bring. ==My Bydraes== ===Artikels=== {| width="100%" style="background:#FFFFFF; border:solid 1px #BFA3A3;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" | Artikels wat ek begin het, klaargemaak het of waar ek 'n beduidende bydrae gelewer het. '''Vetgedrukte''' artikels is [[Wikipedia:Kernartikels|kernartikels]], terwyl 'n [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]] aandui dat 'n artikel voorbladstatus behaal het. |- |-valign="top" | width="50%" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Aardrykskunde==== </div> |} [[Beeld:Florenville JPG05.jpg|left|125px|border]] [[ABC-Eilande]] - [[Adélieland]] - [[Adrarplato]] - [[Åland]] - [[Álava]] - [[Albanië]] - [[Aldenpunt]] - [[Alemán Coloniero]] - [[Alexandrië]] - [[Alt Empordà]] - [[Amerikaanse kolonies]] - [[Amptelike taal]] - [[Amsterdameiland]] - [[Andamanse See]] - [[Andorra]] - [[Antarktiese navorsingstasies]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]- '''[[Antarktika]]''' [[Antártica Chilena Provinsie]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Argentinië]]''' - [[Argentyns-Antarktika]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Arktiese Oseaan]]''' - [[Armenië]] - [[Atlantiese Oseaan]] - [[Atlasgebergte]] - [[Baskeland]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[België]]''' - [[Belgiese kolonies]] - [[Benelux]] - [[Beringlandbrug]] - [[Beringstraat]] - [[Bertrand van Toulouse]] - [[Bertrand van Tripoli]] - [[Boekarest]] - [[Botniese Golf]] - [[Botswana]] - [[Bouvet-eiland]] - [[Britse Indiese Oseaan Gebied]] - [[Britse mandaat van Palestina]] - [[Brussel]] - [[Buite-Mongolië]] - [[Cadaqués]] - [[Comarca]] - [[Crozeteilande]] - [[Deceptioneiland]] - [[Duitse koloniale ryk]] - [[Eilandboog]] - [[Empordà]] - [[Enklawe]] - [[Estland]] - [[Eurasië]] - [[Fabian Gottlieb von Bellingshausen]] - [[Faroëreilande]] - [[Figueres]] - [[Finland]] - [[Finnmark]] - [[Finse Golf]] - [[Fontana Pretoria]] - [[Four Corners (VSA)]] - [[Frans-Guyana]] - [[Franse Oos-Indiese Kompanjie]] - [[Franse Suidelike en Antarktiese Gebiede]] - [[Franse Suidelike gebiede]] - [[Gipuzkoa]] - [[Golf van Biskaje]] - [[Golf van Gabes]] - [[Gondwana]] - [[Gotland]] - [[Groenland]] - [[Groot Antille]] - [[Half Tree Hollow]] - [[Heavily Indebted Poor Countries]] - [[Helluland]] - [[Hiiumaa]] - [[Île aux Cochons]] - [[Île de l'Est]] - [[Île de la Possession]] - [[Île des Pingouins]] - [[Île Saint-Paul]] - [[Îlots des Apôtres]] - [[Indosjina]] - [[Ingermanland]] - [[Ingolstadt]] - [[Isohieet]] - [[Jacob's Ladder, Sint Helena]] - [[Jamestown, Sint Helena]] - [[Jutland]] - [[Kaap Adare]] - [[Kambodja]] - [[Kanaaleilande]] - [[Kanariese Eilande]] - [[Kantaberiese See]] - [[Karelië]] - [[Katalonië]] - [[Kattegat]] - [[Kergueleneilande]] - [[Klein Minch]] - [[Koerse kolonies]] - [[Koningin Maudland]] - [[Kuba]] - [[Lae Lande]] - [[Landengte]] - [[Lapland]] - [[Laurasië]] - [[Letland]] - [[Litaue]] - [[Lys van Internet topvlakdomeins]] - [[Lys van land skakelkodes]] - [[Lys van lande volgens BBP (Koopkragpariteit)]] - [[Lys van lande volgens bevolking]] - [[Lys van lande volgens bevolkingsdigtheid]] - [[Lys van lande volgens geletterdheidskoers]] - [[Lys van lande volgens MOI]] - [[Lys van lande volgens onafhanklikheidsdatum]] - [[Lys van lande volgens oppervlak]] - [[Lys van lande volgens regeringstipe]] - [[Madeiraeilande]] - [[Mark (gewes)]] - [[Martin-de-Viviès]] - [[Moldowa]] - [[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]] - [[Nagtegaaleilande]] - [[Neckarsulm]] - [[Noord-Europa]] - [[Noordelike Halfrond]] - [[Noordelike Seeroete]] - [[Noorse kolonies]] - '''[[Noorweë]]''' - [[Nordiese Raad]] - [[OESO]] - [[Öland]] - [[Oos-Asië]] - [[Oos-Sjinese See]] - '''[[Oossee]]''' - [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland]] - [[Palermo]] - [[Peter I-Eiland]] - [[Phnom Penh]] - [[Plato van die Sjots]] - [[Prefektuur]] - [[Republiek van Karelië]] - [[Rif (Atlasgebergte)]] - '''[[Roemenië]]''' - [[Rügen]] - [[Saaremaa]] - [[Seestraat]] - [[Séoul]] - [[Sergels Torg]] - [[Sint Helena]] - [[Sint-Pauleiland]] - [[Sjot]] - [[Skagerrak]] - [[Straat van Gibraltar]] - '''[[Suidelike Oseaan]]''' - [[Suidpool]] - [[Suriname]] - [[Tannu Tuva]] - [[Terra Australis]] - [[Thailand]] - [[Tornedal]] - [[Tórshavn]] - [[Transantarktiese Berge]] - [[Tripoli]] - [[Tristan da Cunha]] - [[Valencia, Spanje]] - [[Vlag van België]] - [[Vlag van Engeland]] - [[Vlag van Goosen]] - [[Vlag van Guinee-Bissau]] - [[Vlag van Japan]] - [[Vlag van Kambodja]] - [[Vlag van Mali]] - [[Vlag van Mauritanië]] - [[Vlag van Niger]] - [[Vlag van Senegal]] - [[Vlag van Thailand]] - [[Wapen van Thailand]] - [[Witsee]] - [[Witsee-Oossee Kanaal]] - [[Ysland]] - [[Maquis bossieveld]] - [[Menslike ontwikkelingsindeks]] - [[Mianmar]] - [[Minch]] - [[Montenegro]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Afrika==== </div> |} [[Beeld:Senegal Gorée island harbor.jpg|left|125px|border]] [[Abdoulaye Wade]] - [[Angola]] - [[Bamako]] - [[Banjul]] - [[Beira]] - [[Benin]] - [[Bissau]] - [[Burkina Faso]] - [[Cap-Vert]] - [[Casamance]] - [[Casamancerivier]] - [[Chott Ech Chergui]] - [[Chott el Jerid]] - [[Conakry]] - [[Dakar]] - [[Diola etniese groep]] - [[Djiboeti]] - [[Ekwatoriaal-Guinee]] - [[Ethiopië]] - [[Frans-Soedan]] - [[Gambiarivier]] - [[Groot-Atlas]] - [[Guinee]] - [[Guinee-Bissau]] - [[Ivoorkus]] - [[Kaap Verde]] - [[Kameroen]] - [[Kenia]] - [[Lys van Presidente van Senegal]] - [[Macky Sall]] - [[Mali-Federasie]] - [[Mauritanië]] - [[Mayotte]] - [[Mont Nimba]] - [[Moulouya]] - [[Pan-Afrika kleure]] - [[Rwanda]] - [[Sahara]] - [[Sahel]] - [[São Tomé en Principe]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Senegal]] - [[Senegalrivier]] - [[Senegambië]] - [[Senegambië en Niger]] - [[Senegambië en Niger]] - [[Sentraal-Atlas]] - [[Serrekunda]] - [[Seychelle]] - [[Soedan (gebied)]] - [[Staatshoofde van Mali]] - [[Tellatlas]] - [[Togo]] - [[Tsjaad]] ====Frankryk==== [[Beeld:Carcassonne-vignes.jpg|left|125px|border]] [[Arles]] - [[Aude (département)]] - [[Aude (rivier)]] - [[Aurèsgebergte]] - [[Auvergnat]] - [[Biskaje]] - [[Carcassonne]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Cité de Carcassonne]] - [[Corbières (streek)]] - [[Dauphiné]] - [[Écart]] - [[Elsas]] - [[Franche-Comté]] - [[Franse geweste]] - [[Franse Nasionale Dag]] - [[Maguelonne]] - [[Montagne Noire]] - [[Neder-Navarra]] - [[Normandië]] - [[Palaja]] - [[Paryse Metro]] - [[Prefek (Frankryk)]] - [[Saint-Palais, Pyrénées-Atlantiques]] - [[Salle du Jeu de paume]] - [[Salsigne]] - [[Soule]] - [[Wapen van Carcassonne]] ====Japan==== [[Akihito]] - [[Asuka-kyō]] - [[Foedji]] - [[Fujiwara-kyō]] - [[Heijō Paleis]] - [[Hepburn-stelsel]] - [[Hiragana]] - [[Hirosjima]] - [[Honsjoe]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]] - '''[[Japan]]''' - [[Japan Standaardtyd]] - [[Japannees]] - [[Japannese prefekture]] - [[Japannese skryfstelsel]] - [[Japanse Argipel]] - [[Jasoeo Foekoeda]] - [[Jen]] - [[Kana]] - [[Kanji]] - [[Katakana]] - [[Keiser van Japan]] - [[Keiserlike Seël van Japan]] - [[Kimi ga Yo]] - [[Kioto]] - [[Kobe]] - [[Kyūshū]] - [[Nagasaki]] - [[Nagoya]] - [[Nara-tydperk]] - [[Nara, Nara]] - [[Prefekture van Japan]] - [[Rōmaji]] - [[Sakoku]] - [[Samoerai]] - [[Sapporo]] - [[See van Japan]] - [[See van Okhotsk]] - [[Sjikokoe]] - [[Sjintoïsme]] - [[Sjogoen]] - [[Sudoku]] - [[Telefoonnommers in Japan]] - [[Tokio]] - [[Yasunari Kawabata]] - [[Yokohama]] ====Nederland==== [[Beeld:Java Island Canal Houses.jpg|left|125px|border]] [['s-Hertogenbosch]] - [['s-Hertogenbosch (gemeente)]] - [[Aa (Noord-Brabant)]] - [[Amstel (rivier)]] - [[Amstelland]] - [[Dommel]] - [[Java-eiland]] - [[KNSM-eiland]] - [[Leiden]] - [[Nieuwer-Amstel]] - [[Ouderkerk aan de Amstel]] ====Skotland==== [[Beeld:Scotland EileanDonan1.jpg|left|125px|border]] [[Balgowan, Dundee]] - [[Binne-Hebride]] - [[Buite-Hebride]] - [[Gàidhealtachd]] - [[Hooglandgrensbreuk]] - [[Islay]] - [[Skerryvore]] - [[Skotse Hoogland]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Pretoria==== </div> |} [[Beeld:Palace_of_Justice_-_Pretoria.jpg|left|125px|border]] [[Arcadia, Pretoria]] - [[Brooklyn, Pretoria]] - [[Burgerspark]] - [[Compolgebou]] - [[Duncanstraat, Pretoria]] - [[Gereformeerde Kerk, Pretoria]] - [[Groenkloof]] - [[Hatfield, Pretoria]] - [[Jan Cillierspark, Pretoria]] - [[John Johnstone Kirkness]] - [[Kerkplein, Pretoria]] - [[Kirkness-stene]] - [[Kirknesshuis]] - [[Leendert te Groengebou]] - [[Leeubrug]] - [[Magnoliadal]] - [[Mamelodi Sundowns]] - [[Marabastad, Pretoria]] - [[Meintjieskop]] - [[Melrose-Huis]] - [[Norman Eaton]] - [[Ou Letteregebou]] - [[Paleis van Justisie, Pretoria]] - [[Pretoria-Tshwanenaamverandering]] - [[Pretoriase Kunsmuseum]] - [[Sinagoge, Paul Krugerstraat]] - [[Sint Alban Anglikaanse Katedraal, Pretoria]] - [[Springbokpark, Pretoria]] - [[Staatsdrukkery]] - [[Staatsmeisjesschool]] - [[Staatsmodelschool]] - [[Sytze Wierda]] - [[Tom Jenkins]] - [[Tom Jenkinsrylaan]] - [[Tremloods, Pretoria]] - [[Venningpark]] - [[Waterkloof]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Allerlei==== </div> |} [[Beeld:Saffran crocus sativus moist.jpg|left|125px|border]] [[2007 Mianmarese anti-regeringsbetogings]] - [[Aardbewing]] - [[Aërogamie]] - [[Afrikaanse Wikipedia]] - [[Amandelmelk]] - [[Amfoor]] - [[Aung San Suu Kyi]] - [[Ban Chiang]] - [[Baskiese pelote]] - [[Bertrand Russell]] - [[Bruto binnelandse produk]] - [[C/1652 Y1]] - [[Circa]] - [[Clavelin]] - [[Crème fraîche]] - [[ESA]] - [[Fleur-de-lis]] - [[Fromage blanc]] - [[Ganesja]] - [[Groot Beer]] - [[Hektaar]] - [[Hezbollah]] - [[Jeu de Paume]] - [[John Glenn]] - [[Jukskei]] - [[Julien-Marie Crozet]] - '''[[Jupiter]]''' - [[Kadima]] - [[Landswapen van België]] - [[Longue paume]] - [[Maanlanding]] - [[Maatskaplike vooruitgang]] - [[Marc-Joseph Marion du Fresne]] - [[Mesosoïkum]] - [[Michail Lazaref]] - [[Mikhail Petrovich Lazarew]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Modernisme]] - [[Morabaraba]] - [[Nieu-Engeland se donker dag]] - [[Oosseevloot]] - [[Optimisme]] - [[Ou-Styl en Nuwe Styl datums]] - [[Papiervliegtuig]] - [[Pongal]] - [[S/2007 S 4]] - [[Saaltennis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Saffraan]] - [[Sinn Féin]] - [[Sint Rosalia]] - [[Sjerpa]] - [[Skaak]] - [[Supernova]] - [[Swart week]] - [[Verjus]] - [[Vin Jaune]] - [[Vlamkoek]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Argitektuur==== </div> |} [[Beeld:Da Vinci Bridge.jpg|left|125px|border]] [[Afsluitdyk]] - [[Asphalt Green Aquacenter]] - [[Blauwbrug]] - [[Borneo-Sporenburg brûe]] - [[Broadway-toring]] - [[Da Vinci-brug (Noorweë)]] - [[Dom Luis I-brug]] - [[Dwingel]] - [[Dyk]] - [[Eenvoudige hangbrug]] - [[Enneüs Heerma Brug]] - [[Essingbrug]] - [[Europabrücke]] - [[Federasietoring]] - [[Fluistergewelf]] - [[Juscelino Kubitschek brug]] - [[Kintaibrug]] - [[Kobe Hawetoring]] - [[Magere Brug]] - [[Maria Pia-brug]] - [[Mor Gabriël-klooster]] - [[Palazzo Pretorio]] - [[Piazza Pretoria]] - [[Santiago Calatrava]] - [[Sjoerd Soeters]] - [[Spanbandbrug]] - [[Turning Torso]] - [[Vakwerkboogbrug]] - [[Viaduc de Garabit]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Biologie==== </div> |} [[Beeld:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|left|125px|border]] [[Anatidae]] - [[Andreaeidae]] - [[Anseriformes]] - [[Antarktiese pêrelkruid]] - [[Antarktiese smele]] - [[Atlantiese kabeljou]] - '''[[Bakterie]]''' - [[Balaenoptera]] - [[Bewaringstatus]] - [[Bryidae]] - [[Chordate]] - [[Divisie]] - [[Eaton se pylsterteend]] - [[Europese kabeljou]] - [[Gadiformes]] - [[Groenlandkabeljou]] - [[Groot-pikkewyne]] - [[Haring]] - [[Horingblad]] - [[Kerguelenkool]] - [[Langsnawelpikkewyne]] - [[Lewermos]] - [[Mielie]] - [[Minkewalvis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Mos]] - [[Nie-vaatplant]] - [[Pasifiese kabeljou]] - [[Pelsrob]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Pikkewyn]] - [[Proteïen]] - [[Pylsterteend]] - [[Spoor (plantkunde)]] - [[Subspesie]] - [[Vaatplant]] - [[Veenmos]] - '''[[Walvis]]''' - [[Walvisagtiges]] - [[Wetenskaplike klassifikasie]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Chemie==== </div> |} [[Beeld:Marie Curie (Nobel-Chem).png|left|125px|border]] [[Aardalkalimetale]] - [[Actinium]] - [[Aktinied]] - [[Aktinium]] - [[Amerikium]] - [[Argegonium]] - [[Blok (Periodieketabel)]] - [[Elektrosensitiwiteit]] - [[Europium]] - [[Lantaan]] - [[Lantanied]] - [[Lawrensium]] - [[Lys van elemente volgens getal]] - [[Lys van elemente volgens naam]] - [[Lys van elemente volgens simbool]] - [[Nobelium]] - [[Ontdekking van die chemiese elemente]] - [[Periode]] - [[Periodieke tabel]] - [[Periodieke tabel blok]] - [[Periodieke tabel periode]] - [[Periodieketabelperiode]] - [[PH]] - [[Radon]] - [[Seldsame aardelement]] - [[Ununoctium]] - [[Ununquadium]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Europese Geskiedenis==== </div> |} [[Beeld:The War in Finland, 1940 HU55566.jpg|left|125px|border]] [[Acts of Union 1707]] - [[Alan Stevenson]] - [[Alarik II]] - [[Albigensiese Kruistog]] - [[Anna van Boergondië]] - [[Armagnac_(party)]] - [[Bataafse Republiek]] - [[Bernard Aton IV Trencavel]] - [[Boergondië]] - [[Boergondiërs]] - [[Childeric I]] - [[Chlodio]] - [[Clovis I]] - [[Dauphin van Frankryk]] - [[Die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] - [[Domein van Soissons]] - [[Drievoudige Verbond (1668)]] - [[Eed op die Kaatsbaan]] - [[Eugène Viollet-le-Duc]] - [[Felipa Domènech Ferrés]] - [[Franke]] - [[Frankiese Ryk]] - [[Frans-Nederlandse Oorlog]] - [[Gallia Aquitania]] - [[Gallia Cisalpina]] - [[Gallië]] - [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog]] - [[Germane]] - [[Gote]] - [[Graaf]] - [[Grawe van Toulouse]] - [[Groothertog]] - [[Guntram van Boergondië]] - [[Hendrik VI van Engeland]] - [[Hertog]] - [[Hertog van Boergondië]] - [[Hertogdom]] - [[Hertogdom van Boergondië]] - '''[[Honderdjarige Oorlog]]''' - [[Hugenoot]] - [[Hugenotekruis]] - [[Huis van Trencavel]] - [[Humbert II van Viennois]] - [[Jan van Lancaster, 1ste Hertog van Bedford]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Johanna van Arkel]]''' - [[Jutte]] - [[Kalmarunie]] - '''[[Karel die Grote]]''' - [[Karel VII van Frankryk]] - [[Karolingers]] - [[Klein-Venedig]] - [[Koninkryk van Engeland]] - [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] - [[Koninkryk van Holland]] - [[Koninkryk van Skotland]] - [[L'Anse aux Meadows]] - [[Landgraaf]] - [[Leo Belgicus]] - [[Lodewyk van Valois, Hertog van Orléans]] - [[Markgraaf]] - [[Merovech]] - [[Palts]] - [[Paltsgraaf]] - [[Pax Romana]] - [[Pepyn die Korte]] - [[Pous Benedictus XV]] - [[Pous Callixtus]] - [[Pous Callixtus III]] - [[Raymond Berengarius III van Barcelona]] - [[Raymond-Rogier Trencavel]] - [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] - [[Romantiek]] - [[Romeinse Republiek]] - [[Septimanië]] - '''[[Spaanse Burgeroorlog]]''' - [[Suidelike Nederlande]] - [[Toxandrië]] - [[Vandale]] - [[Verdrag van Dover]] - [[Verdrag van Parys (1763)]] - [[Vrede van Aken (1668)]] - [[Vrede van Nijmegen]] - [[Waldense]] - [[Wes-Gote]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Winteroorlog]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Kuns en Musiek==== </div> |} [[Cornelis Vincent van Gogh]] - [[De Ateliers]] - [[Destino]] - [[Die Rooi Wingerd]] - [[Dmitri Sjostakovitsj]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Documenta]] - [[Dogville]] - [[DSCH (Dmitri Sjostakovitsj)]] - [[Jacobus Hendrik Pierneef]] - [[Kafeeterras in die aand]] - [[Koringland met Kraaie]] - [[Kulturzentrum Schlachthof (Kassel)|Kulturzentrum Schlachthof]] - [[Marjorie Wallace]] - [[Marlene Dumas]] - [[Metamorfose van Narsissus]] - [[Ramon Pichot]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Salvador Dalí]] - [[Salvador Dalí i Cusí]] - [[Selfportret, Vincent van Gogh (Opgedra aan Paul Gauguin)|Selfportret, Vincent van Gogh]] - [[Slaapkamer in Arles]] - [[Sterrenag]] - [[Sterrenag oor die Rhône]] - [[Un chien andalou]] - [[Vebjørn Sand]] - [[William Kentridge]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Rugby==== </div> |} [[Beeld:South Africa - England RWC 2007 try 14092007.jpg|left|125px|border]] [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[2007 Rugby Wereldbeker]] - [[Alan Lewis]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[All Blacks]] - [[Argentinië se nasionale rugbyspan]] - [[Australiese nasionale rugbyspan]] - [[Bakkies Botha]] - [[Belgiese nasionale rugbyspan]] - [[Bob Loubser]] - [[Britse en Ierse Leeus]] - [[Bryan Habana]] - [[CJ van der Linde]] - [[Duitsland nasionale rugbyspan]] - [[Ellispark-stadion]] - [[Engeland se nasionale rugbyspan]] - [[Fidjiaanse Nasionale rugbyspan]] - [[Franse nasionale rugbyspan]] - [[Georgiese nasionale rugbyspan]] - [[Grand Slam (Rugby)]] - [[Japan se nasionale rugbyspan]] - [[John Smit]] - [[Juan Smith]] - [[Kanada se nasionale rugbyspan]] - [[Linkerflank]] - [[Murrayfield Stadion]] - [[Nederlandse nasionale rugbyspan]] - [[Oos-Duitsland nasionale rugbyspan]] - [[Os du Randt]] - [[Percy Montgomery]] - [[Roemenië nasionale rugbyspan]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Rugby Wêreldbeker 2007]] - [[Samoa se nasionale rugbyspan]] - [[Schalk Burger]] - [[Skotse nasionale rugbyspan]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Springbokke]] - [[Stade de France]] - [[Stade de Gerland]] - [[Stade de la Beaujoire]] - [[Stade de la Mosson]] - [[Stade Félix Bollaert]] - [[Stade Gerland]] - [[Stade Jacques Chaban-Delmas]] - [[Stade Vélodrome]] - [[Tjeggoslowakye nasionale rugbyspan]] - [[Tonga se nasionale rugbyspan]] - [[Tsjeggiese Republiek nasionale rugbyspan]] - [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] - [[Walliese nasionale rugbyspan]] - [[Wayne Barnes]] - [[Winchester College voetbal]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Suid-Afrika==== </div> |} [[Beeld:Bo-Kaap scene.jpg|left|125px|border]] [[Adjunkpresident van Suid-Afrika]] - [[African Window]] - [[Allan Hendrickse]] - [[Amersfoort, Mpumalanga]] - [[Amsterdam, Mpumalanga]] - [[Andries-Ohrigstad]] - '''[[Apartheid]]''' - [[Athol Trollip]] - [[Badplaas]] - [[Balgowan, Kwazulu-Natal]] - [[Barberton]] - [[Barrydale]] - [[Bethlehem, Vrystaat]] - [[Bethulie]] - [[Bill Flynn]] - [[Bo-Kaap]] - [[Bok van Blerk]] - [[Breyten]] - [[Bultfontein]] - [[Carolina, Mpumalanga]] - [[Chris Brink]] - [[Chrissiesmeer]] - [[Clarens, Vrystaat]] - [[Clocolan]] - [[Dan Roodt]] - [[Dannhauser]] - [[Darling, Wes-Kaap]] - [[David Rattray]] - [[Deon Maas]] - [[Dibeke]] - [[Distrik Ses]] - [[Dordrecht, Oos-Kaap]] - [[Douglas, Noord-Kaap]] - [[Dysselsdorp]] - [[Elim, Wes-Kaap]] - [[Elize Botha]] - [[Ferial Haffajee]] - [[Fietas]] - [[Fort Nottingham]] - [[Gauteng]] - [[Gougheiland]] - [[Groot Constantia]] - [[Groot-Visrivier]] - [[Heidelberg, Gauteng]] - [[Helen Zille]] - [[Hilton]] - [[Huisgenoot]] - [[Ixopo, KwaZulu-Natal]] - [[Jacob Zuma]] - [[Joe Seremane]] - [[Kaapse Skiereiland]] - [[Kennetjie]] - [[Kgalema Motlanthe]] - [[Khoikhoi]] - [[Kokstad, Kwazulu-Natal]] - [[Koos Kombuis]] - [[Kuilsrivier]] - [[KwaZulu-Natalse Middeland]] - [[Ladysmith]] - [[Lydenburg]] - [[Mail & Guardian]] - [[Mamre]] - [[Mapungubwe]] - [[Marais Viljoen]] - [[Memel, Vrystaat]] - [[Middelburg, Oos-Kaap]] - [[Morawiese kerk]] - [[Morgenzon]] - [[Napier]] - [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] - [[New Hanover, KwaZulu-Natal]] - [[Nkandla]] - [[Nottingham Road]] - [[Papendorp, Kaapstad]] - [[Petervale, Gauteng]] - [[Piet Retief, Mpumalanga]] - [[Piketberg]] - [[Rapport]] - [[Stet]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]]'''[[Suid-Afrika]]''' - [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]] - [[Suurbraak]] - [[Taaldoos]] - [[Taalkommissie]] - [[Tafelbaai]] - [[Tafelberg Nasionale Park]] - [[Tony Yengeni]] - [[Uitenhage]] - [[Volksrust]] - [[Vrede, Vrystaat]] - [[Wakkerstroom]] - [[Wepener]] - [[Wupperthal]] - [[Xhosas]] - [[Zapiro]] - [[Zoar, Wes-Kaap]] - [[Zoeloes]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> ====Geskiedenis van Suid-Afrika==== </div> |} [[Beeld:Storming the Cape 1806.jpg|left|125px|border]] [[Abraham van Riebeeck]] - [[Adam Kok III]] - [[Adriaan van Kervel]] - [[Adriaen van der Stel]] - [[Albert van Breugel]] - [[Andries Hendrik Potgieter]] - [[Andries Pretorius]] - [[Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius]] - [[Anje Hendriks Strik]] - [[Bantoestan]] - [[Beleg van Mafikeng]] - [[Ben Viljoen]] - [[Betsie Schoombee]] - [[Bhambatha]] - [[Boere]] - [[Cetshwayo]] - [[Charles Robberts Swart]] - [[Christiaan de Wet]] - [[Colonie van Swellendam]] - [[Cornelis van Quaelberg]] - [[Dakar-Beraad]] - [[Daniël van den Henghel]] - [[Davidson Don Tengo Jabavu]] - [[Demetrios Tsafendas]] - [[Dinuzulu]] - [[Eerste Minister van Suid-Afrika]] - [[Estiénne Barbier]] - [[Eva Krotoa]] - [[Georgius Gerardus Ohrig]] - [[Goewerneur-Generaal van Suid-Afrika]] - [[Goosen]] - [[Groepsgebiedewet]] - [[Helen Suzman]] - [[Hendrik Crudop]] - [[Hendrik Fredrik Prinsloo]] - [[Hendrik Frensch Verwoerd]] - [[Hendrik Potgieter]] - [[Hendrik Swellengrebel]] - [[Henry Fagan]] - [[Herman Schutte]] - [[Het Volk]] - [[IJsbrand Godske]] - [[Imvo Zabantsundu]] - [[Italiaanse krygsgevangenes in Suid-Afrika]] - [[Jacob Borghorst]] - [[Jacobus Johannes Fouché]] - [[Jan Willem Janssens]] - [[Joachim van Plettenberg]] - [[Johan Arnold Smellekamp]] - [[Johan Bax van Herenthals]] - [[Johannes Cornelis d’Ableing]] - [[John Tengo Jabavu]] - [[Jozua François Naudé]] - [[Julius de Geyter]] - [[Klein Vrystaat]] - [[Koos de la Rey]] - [[Lothar Neethling]] - [[Louis van Assenburg]] - [[Lucas Johannes Meyer]] - [[Lys van Suid-Afrikaanse staatshoofde]] - [[Maria de la Quellerie]] - [[Maria van Riebeeck]] - [[Marius Jonker]] - [[Marthinus Theunis Steyn]] - [[Marthinus Wessel Pretorius]] - [[Maurits Pasques de Chavonnes]] - [[Natalia Republiek]] - [[Natives Land Act van 1913]] - [[New Guelderland]] - [[Nieuwe Republiek]] - [[Ontugwet]] - [[Orangia-Unie]] - [[Oranjerivierkolonie]] - [[Perdekop]] - [[Peter Henry Abrahams]] - [[Pieter Gysbert Noodt]] - [[Pieter Hackius]] - [[Pol De Mont]] - [[Prins Christian Victor van Sleeswyk-Holstein]] - [[Republiek van Klipriver]] - [[Republiek van Lydenburg]] - [[Republiek van Swellendam]] - [[Ryk Tulbagh]] - [[Sewsunker "Papwa" Sewgolum]] - [[Simon van der Stel]] - [[Slag van Blaauwberg]] - [[Slag van Boomplaats]] - [[Slag van Cuito Cuanavale]] - [[Stellaland]] - [[Stephanus Schoeman]] - [[Swellendam]] - [[Theodorus Colenbrander]] - [[Transvaalkolonie]] - [[Umshumayeli Wendaba]] - [[Verenigde Party]] - [[Vlakplaas]] - [[Volkslied van Transvaal]] - [[Volksraad]] - [[Volksraad van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] - [[Volksraad van Natalia]] - [[Vrye Weekblad]] - [[Walter Sisulu]] - [[Wet op Afsonderlike Geriewe]] - [[Wet op Afsonderlike verteenwoordiging van kiesers]] - [[Wet op Bevolkingsregistrasie]] - [[Wet op Groepsgebiede]] - [[Wet op Verbod van Gemengde Huwelike]] - [[Wilhelm Johannes Verwoerd]] - [[Willem Adriaan van der Stel]] - [[Willem Helot]] - [[Willie Marais]] - [[Zacharias Wagenaer]] - [[Zonderwater krygsgevangenekamp]] - [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Tale en Taalkunde===== </div> |} [[Beeld:Afrikaanse Patriot.jpg|left|125px|border]] [[Afrikaans]] - [[Afrikaans.be]] - [[Akkusatief]] - [[Alemanniese Duits]] - [[Anglo-Normandies]] - [[Approksimant]] - [[Aranees]] - [[Aroemeens]] - [[Asturies]] - [[Auregnais]] - [[Beierse taal]] - [[Benrather Lyn]] - [[Bilabiaal]] - [[Binomiale naam]] - [[Boergondies]] - [[Bokmål]] - [[Bosnies]] - [[Bretons]] - [[Bulgaars]] - [[Byvoeglike naamwoord]] - [[Chomsky-hiërargie]] - [[Chomsky-normaal-vorm]] - [[Dalmaties]] - [[Deens]] - [[Dentaal]] - [[Dialek]] - [[Eerste Germaanse klankverskuiwing]] - [[Eiland-Keltiese tale]] - [[Enkelvoud]] - [[Estnies]] - [[Faroëes]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Fins]] - [[Fins-Oegriese tale]] - [[Fins-Permiese tale]] - [[Fins-Samiese tale]] - [[Fins-Wolgaïese tale]] - [[Foneem]] - [[Frankoprovensaals]] - [[Friulaans]] - [[Galaties]] - [[Galicies]] - [[Galloromaans]] - [[Gaskons]] - [[Germaanse tale]] - [[Geronde geslote agterklinker]] - [[Geronde geslote voorklinker]] - [[Geronde halfoop agterklinker]] - [[Geronde halfoop voorklinker]] - [[Geronde oop-middel-agterklinker]] - [[Geronde oop-middel-voorklinker]] - [[Geskiedenis van Afrikaans]] - [[Geslote klinker]] - [[Glottaal]] - [[Goties]] - [[Grafeem]] - [[Grammatika]] - [[Guernésiais]] - [[Hongaars]] - [[Hoogalemanniese Duits]] - [[Hoogduitse tale]] - [[Hoogste-Alemanniese Duits]] - [[Indo-Europese tale]] - [[Inessief]] - [[Ingries]] - [[Internasionale Fonetiese Alfabet]] - [[ISO 639]] - [[Isoglos]] - [[Italiaans]] - [[Karelies]] - [[Kasjoebies]] - [[Katalaans]] - [[Keltiberies]] - [[Kelties]] - [[Kentum-tale]] - [[Kerkslawies]] - [[Klinker]] - [[Klitikum]] - [[Knaanies]] - [[Koers]] - [[Kognaat]] - [[Komi]] - [[Korsikaans]] - [[Labiodentaal]] - [[Ladinies]] - [[Ladino]] - [[Languedokies]] - [[Lateraal]] - [[Latynse alfabet]] - [[Lauragais]] - [[Leponties]] - [[Lets]] - [[Levenshteinafstand]] - [[Levenshteinoutomaat]] - [[Limousin (dialek)]] - [[Litaus]] - [[Lorreins]] - [[Lotharings Frankies]] - [[Lyfs]] - [[Macedonies]] - [[Makron]] - [[Manx-Gaelies]] - [[Middelduits]] - [[Middelnederduits]] - [[Monoftong]] - [[Mordwiense tale]] - [[Morfologie (taalkunde)]] - [[Napolitaans]] - [[Nasaal]] - [[Nederalemanniese Duits]] - [[Nederduits]] - [[Nederfrankies]] - [[Nedersaksies]] - [[Negauhelm]] - [[Nominatief]] - [[Noord-Germaanse tale]] - [[Nynorsk]] - [[Ob-Oegriese tale]] - [[Oegriese tale]] - [[Oekraïens]] - [[Oeraalse tale]] - [[Oeral-Altaïes]] - [[Oksitaans]] - [[Ongeronde geslote voorklinker]] - [[Ongeronde halfoop voorklinker]] - [[Ongeronde naby-oop-voorklinker]] - [[Ongeronde oop agterklinker]] - [[Ongeronde oop-middel voorklinker]] - [[Oos-Germaanse tale]] - [[Oosseefinse tale]] - [[Opperduits]] - [[Ortografie]] - [[Oskies]] - [[Ostjaaks]] - [[Ou Kerkslawies]] - [[Oudnederlands]] - [[Oudnoors]] - [[Palato-alveolaar]] - [[Permiese tale]] - [[Polabies]] - [[Pools]] - [[Portugees]] - [[Retoromaans]] - [[Roemeens]] - [[Romaanse taal]] - [[Romansch]] - [[Russies]] - [[Rusyn]] - [[Samies]] - [[Samojeedse tale]] - [[Sardies]] - [[Savo-dialekte]] - [[Sercquiais]] - [[Serwokroaties]] - [[Skots]] - [[Slawiese tale]] - [[Slowaaks]] - [[Sloweens]] - [[Stemhebbendheid]] - [[Stemlose palataal-velêre frikatief]] - [[Svenska språkbyrån]] - [[Swabiese Duits]] - [[Sweeds]] - [[Sweedse Taalraad]] - [[Taalkundige geslag]] - [[Togaars]] - [[Trigraaf (ortografie)]] - [[Triller]] - [[Tsjeggies]] - [[Tweede Germaanse klankverskuiwing]] - [[Vandaals]] - [[Verbuiging]] - [[Vlaams (taalkunde)]] - [[Võro]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Wallies]] - [[Wepsies]] - [[Wes-Germaanse tale]] - [[Wit-Russies]] - [[Wogoels]] - [[Wolgaïese tale]] - [[Woties]] - [[Yslands]] | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Tegnologie===== </div> |} [[Beeld:A380 Reveal 1.jpg|left|125px|border]] [[Airbus]] - [[Airbus A300]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Airbus_A380]] - [[Antonov An-225]] - [[Boeing 747-400]] - [[Citroën M35]] - [[Comobil]] - [[Comotor]] - [[Dorothy Crowfoot Hodgkin]] - [[EADS]] - [[Felix Wankel]] - [[Gloster Gauntlet]] - [[GNOME]] - [[Hughes H-4 Hercules]] - [[Linux]] - [[NSU Motorenwerke AG]] - [[NSU Ro80]] - [[Ubuntu Linux]] [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Wankelenjin]] =====Vuurtorings===== [[Beeld:Greenpoint Lighthouse close-up.jpg|left|125px|border]] [[Danger Pointvuurtoring]] - [[Dasseneilandvuurtoring]] - [[Diazpuntvuurtoring]] - [[Doringbaaivuurtoring]] - [[Groenpuntvuurtoring]] - [[Groenriviermondvuurtoring]] - [[Haai-eilandvuurtoring]] - [[Hangklipvuurtoring]] - [[Hondeklipbaaivuurtoring]] - [[Hood Pointvuurtoring]] - [[Kaap Agulhasvuurtoring]] - [[Kaap Columbinevuurtoring]] - [[Kaap Sint Blaizevuurtoring]] - [[Kaappuntvuurtoring]] - [[Kaappuntvuurtorings]] - [[Milnertonvuurtoring]] - [[Mouillepuntvuurtoring]] - [[Pelikaanpuntvuurtoring]] - [[Port Nollothvuurtoring]] - [[Quoin Pointvuurtoring]] - [[Robbeneilandvuurtoring]] - [[Roman Rockvuurtoring]] - [[Seal Pointvuurtoring]] - [[Simonstadskeepswerfvuurtoring]] - [[Slangkopvuurtoring]] - [[Stompneuspuntvuurtoring]] - [[Swakopmundvuurtoring]] - [[Vuurtoring]] - [[Ystervarkpuntvuurtoring]] ==Wiskunde== [[Beeld:Superaeg.jpg|left|125px|border]] [[Afgeleide]] - [[Alexis Clairaut]] - [[Algebraïese kromme]] - [[Analise]] - [[Archimedesspiraal]] - [[Asimut]] - [[Astroïed]] - [[Bepaaldheid]] - '''[[Blaise Pascal]]''' - [[Bonaventura Cavalieri]] - [[Cartesiese koördinatestelsel]] - [[Cassini ovaal]] - [[Christiaan Huygens]] - [[CYK-algoritme]] - [[Desimale grade]] - [[Dimensionaliteitvermindering]] - [[Diskrete wiskunde]] - [[Eksentrisiteit (wiskunde)]] - [[Ellips]] - [[Episikloïed]] - [[Epitrogoïed]] - [[Euler se formule]] - [[Geheueloosheid]] - [[Grégoire de Saint-Vincent]] - [[Gregorio Fontana]] - [[Groep (wiskunde)]] - [[Hammingafstand]] - [[Heks van Agnesi]] - [[Hiperboloïed]] - [[Hiperbool]] - [[Hiposikloïed]] - [[Hipotrogoïed]] - [[Jacob Bernoulli]] - [[Jacob Hermann]] - [[James Gregory]] - [[Kardioïed]] - [[Keëlsnit]] - [[Kettinglyn]] - [[Klotoïde]] - [[Komplekse getal]] - [[Koord (meetkunde)]] - [[Koördinatestelsel]] - [[Kromme]] - [[Latente veranderlike]] - [[Latus rectum]] - [[Lemniskaat]] - [[Lemniskaat van Bernoulli]] - [[Lemniskaat van Booth]] - [[Lemniskaat van Gerono]] - [[Leonhard Euler]] - [[Limaçon]] - [[Markovproses]] - [[Parabool]] - [[Pierre Varignon]] - [[Piet Hein (wetenskaplike)]] - [[Beeld:Cscr-featured.svg|16px]][[Poolkoördinatestelsel]] - [[Punt (meetkunde)]] - [[Radiaal]] - [[Reuleaux-driehoek]] - [[Reuleaux-tetraëder]] - [[Risoïed]] - [[Sferiese koördinatestelsel]] - [[Silindriese koördinatestelsel]] - [[Superellips]] - [[Sylvestre François Lacroix]] - [[Trigonometrie]] - [[Verborge Markovmodel]] - [[Viterbi algoritme]] - [[Wittgenstein se staaf]] [[X-as]] |-valign="top" | {| width="100%" | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #BFA3A3;"><br /> =====Beelde===== </div> |} [[Beeld:Oeraals_verspreiding-af.svg|thumb|350px|VGA Toets - Geografiese verdeling van die Oeraalse tale (deelgroep Fins-permies (blou en groen), Oegriese tale (bruin / pienk), Samojeeds (rooi)).]] {{Liggingkaart |Japan |etiket=Ligging van Yokohama in [[Japan]] (in rooi) |merk=<!--dot-->Red pog.svg |breedtegraad_grade=35 |breedtegraad_min=41 |lengtegraad_grade=139 |lengtegraad_min=49 |posisie=regs |wydte=300 |dryf=regs }} {{Liggingkaart |Skotland |etiket=Skerryvore |merk=<!--dot-->Red pog.svg |breedtegraad=56.19 |breedtegraad_min= |lengtegraad=-7.07 |lengtegraad_min= |posisie=regs |wydte=200 |dryf=center }} td3afq2bjqtyzuewry9s4dij77d1xii 0 11905 2968417 2965251 2026-09-18T18:19:13Z ~2026-50542-91 214717 /* Geskiedenis */ 2968417 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die stad New York. Vir die gelyknamige deelstaat, sien gerus [[New York (deelstaat)]], en vir ander gebruike [[New York (dubbelsinnig)]].'' {| border="1" cellpadding="2" style="float:right; border-collapse:collapse; border-color:#e3e3e3; width:307px; margin-bottom:15px; margin-left:1em; font-size:95%;" ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Stad New York [[Lêer:NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg|290px]] |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" |- ! style="background: #e3e3e3;" | Seël ! style="background: #e3e3e3;" | Vlag |- style="background: #ffffff;" align="center" | style="width: 145px;" | [[Lêer:Seal of New York City.svg|90px|senter|Seël van New York]] | style="width: 145px;" | [[Lêer:Flag of New York City.svg|100px|senter|Vlag van New York]] |- style="background: #e3e3e3;" ! colspan="2" | Basiese gegewens |- | Stigting: || [[1614]] |- | Land: || {{vlagland|Verenigde State}} |- | [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]]: || [[Lêer:Flag of New York.svg|20px]] [[New York (deelstaat)|New York]] |- | Distrikte: || [[The Bronx]]<br />[[New York County|New York]] ([[Manhattan]])<br />[[Queens]]<br />[[Kings]] ([[Brooklyn, New York|Brooklyn]])<br />[[Richmond County (New York)|Richmond]] ([[Staten-eiland]]) |- | Koördinate: || {{Koördinate|40|42|N|74|00|W|aansig=inlyn,titel}} |- | [[Tydsone]]: || [[UTC]] -5 (OST) |- | [[Somertyd]]: || [[UTC]] -4 (ODT) |- | style="text-align:center;" | [[Lêer:Map of New York Highlighting New York City.svg|150px]]<br />Ligging in die deelstaat New York | style="text-align:left;" | [[Lêer:5 Boroughs Labels New York City Map.png|150px]]<br />Die 5 ''boroughs'' van New York:<br />{{Kleur|blue|●}} (1) [[Manhattan]],<br />{{Kleur|yellow|●}} (2) [[Brooklyn, New York|Brooklyn]],<br />{{Kleur|orange|●}} (3) [[Queens]],<br />{{Kleur|red|●}} (4) [[The Bronx]],<br />{{Kleur|purple|●}} (5) [[Staten-eiland]] |- | [[Bevolking]]:<br /> – Metropolitaanse gebied: || 8&nbsp;175&nbsp;133 <small>''(2010-sensus)''</small><ref name="Bevolking">{{en}} U.S. Census Bureau, [http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn122.html ''New York's 2010 Census Population Totals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125061832/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn122.html |date=25 Januarie 2012 }}</ref> <br /> 18,7 miljoen<ref name="Metropolitaanse gebied">{{en}} Amerikaanse Statistiekkantoor, [http://www.census.gov/population/www/estimates/metropop/table01.xls Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2004]</ref> |- | [[Bevolkingsdigtheid]]:<br /> – Metropolitaanse gebied: || 10&nbsp;630 inwoners / km² <br /> 824 inwoners / km² |- | Hoogte bo seevlak: || 6&nbsp;m |- | [[Oppervlakte]]: || 1&nbsp;213&nbsp;[[vierkante kilometer|km²]] <br /> waarvan 784&nbsp;km² land |- | Administrasie: || 5 stadswyke |- | Poskodes (''zip codes''): || 10001-10292 |- | Skakelkode: || 212 |- | Amptelike webwerf: || [https://www.nyc.gov/ www.nyc.gov] <!--|- style="background: #ffffff;" | Vonkpos: || [mailto:info@example.org info@example.org]--> |- ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Politiek |- | [[Burgemeester]]: || [[Zohran Mamdani]] ([[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]]) |- ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Satellietbeeld |- ! colspan="2" | [[Lêer:Aster newyorkcity lrg.jpg|300px|senter]] |} '''New York''' ([[Engels]]: [nuːˈjɔɹk ˈsɪɾi], {{Audio|En-us-New York.ogg|luister}}) of '''Nieu-York''', amptelik '''Stad New York''' (''City of New York'') en dikwels '''New York Stad''' (''New York City'', [nuːˈjɔɹk]) genoem, geleë in die [[New York (deelstaat)|deelstaat New York]], is die stad met die grootste bevolking in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Dit is ook die digsbevolkte van die groter stede in [[Noord-Amerika]]. [[Lêer:New York City Skyline at Dusk.jpg|duimnael|links|New York het ook in die tydperk van die groot weswaartse migrasie sy status as grootste stedelike nedersetting in die VSA gehandhaaf]] Die stad is 'n sentrum vir internasionale handel, politiek, vermaaklikheid, en kultuur, en is een van die wêreld se groot globale stede (saam met [[Londen]], [[Tokio]] en [[Parys]]). Die stad beskik oor 'n versameling van [[museum]]s, kunsgalerye, [[teater]]s, mediaondernemings, internasionale organisasies en korporasies, en [[Aandelebeurs|effektebeurse]]. Die stad is ook die tuiste van die [[Verenigde Nasies]], tesame met al die internasionale takke wat daarmee geassosieer word. New York het 'n bevolking van 8,55 miljoen in 'n area van ongeveer 800&nbsp;km². Dit is geleë in die hart van die New Yorkse Metropolitaanse Gebied, wat met 'n bevolking van ongeveer 22 miljoen een van die grootste stedelike konglomerasies ter wêreld vorm. Die stad beskik oor vyf ''boroughs'': [[The Bronx]], [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], [[Manhattan]], [[Queens]] en [[Staten-eiland]]. Elkeen van hierdie ''boroughs'', behalwe vir Staten-eiland, bevat oor 'n miljoen inwoners en sou elkeen as een van die VSA se grootste stede gesien word, indien elkeen afsonderlik in ag geneem word. New York lok groot getalle immigrante van oor die 180 lande, sowel as groot getalle migrante van dwarsoor die VSA, wat na die stad kom vir die stad se kultuur, energie, kosmopolitiese karakter, en met die hoop om 'n sukses te wees in die "Big Apple." Die stad word ook beskou as een van die veiligste groot stede in die VSA, ten spyte van sy grootte en bevolkingsdigtheid. New York dien ook as 'n reuse aandrywer van die wêreld se ekonomie – met 'n geskatte bruto metropolitaanse produk van ongeveer $500 miljard binne die stad se grense. New York is ook die tuiste van meer Fortune 500-maatskappye as enige ander plek in die VSA. As die stad 'n land op sy eie was, sou dit die 17de grootste [[bruto binnelandse produk]] in die wêreld gehad het, groter as dié van [[Switserland]] ($377 miljard) en amper gelyk aan dié van [[Rusland]] ($586 miljard). == Etimologie == In 1664 is New York na die destydse hertog van York genoem (die latere koning [[Jakobus II van Engeland]]) genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |title=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England |publisher=Queens Chronicle |author=Etta Badoe |date=11 November 2015 |accessdate=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |archive-date=1 Februarie 2017 |url-status=dead}}</ref> Jakobus se ouer broer, koning [[Karel II van Engeland|Karel II]], het hom as eienaar van die voormalige gebied [[Nieu-Nederland]] benoem, insluitende die stad [[Nieu-Amsterdam]], toe die [[Koninkryk van Engeland]] dit van [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Nederland]] oorgeneem het.<ref name="Archdeacon2013a">{{en}} {{cite book |author=Thomas J. Archdeacon |title=New York City, 1664–1710: Conquest and Change |url=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19 |publisher=Cornell University Press |year=2013 |isbn=978-0-8014-6891-9 |page=19}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Castelloplan.jpg|duimnael|links|Laer Manhattan in 1660, toe dit deel uitgemaak het van Nieu-Amsterdam]] [[Lêer:1776KingGeorgeStatueNYC.jpg|thumb|left|Het standbeeld van de Engelse koning [[George III van het Verenigd Koninkryk|George III]] wordt neergehaald, in 1776.]] [[Lêer:Statue of Liberty National Monument STLI2258.jpg|duimnael|links|Die [[Vryheidstandbeeld]] in New York]] [[Lêer:Old timer structural worker2.jpg|duimnael|links|Boubedrywighede by die [[Empire State-gebou]] (1930)]] [[Lêer:WTC-looking north.jpg|duimnael|links|Die [[Wêreldhandelsentrum]] in Julie 2001]] Toe die gebied van die huidige New York deur die eerste Europeër, die Italiaanse seevaarder Giovanni da Verrazzano verken is,<ref>{{en}} {{cite book|title=New York: The World's Capital City|last=Rodgers|first=Cleveland|publisher=Harper|year=1948}}</ref> is dit deur die Lenape-[[Indiane]] bewoon. 'n [[Nederland]]se pelshandelspos, wat later ''Nieuw Amsterdam'' genoem is, het in 1614 as die eerste Europese nedersetting aan die mees suidelike punt van die skiereiland Manhattan ontstaan. Die koloniale direkteur-generaal Peter Minuit het die skiereiland in 1626 na bewering vir glaskraletjies ter waarde van 24$ van die inheemse Canarsie-stam gekoop.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Miller|first=Christopher L.|author2=George R. Hamell|year=1986|title=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade|journal=The Journal of American History|volume=73|issue=2|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28198609%2973%3A2%3C311%3AANPOIC%3E2.0.CO%3B2-A|accessdate=21 Maart 2007}}</ref> In 1664 is die Nederlandse kolonie deur die Britte verower, en ter ere van die destydse Britse troonopvolger, die hertog van York en latere koning [[Jakobus II van Engeland]], is die stadnaam verander in New York. Onder die Britse heerskappy het New York tot 'n belangrike handelshawe ontwikkel. In 1754 het die Columbia-universiteit, tans een van die oudste tersiêre instellings in die VSA, 'n oktrooi van koning [[George II van Groot-Brittanje|George II]] as King's College in Laer Manhattan gekry. Op 9 Julie 1776 het George Washington se assistent die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State vir sy troepe en die burgers van New York voorgelees, wat later Bowling Green bestorm het, waar ’n standbeeld van koning George III gestaan het. Hulle het toue aan die standbeeld gebind, dit van sy voetstuk getrek en sy liggaam na Litchfield, Connecticut, vervoer, waar die meeste van die lood van die standbeeld in 42,000 musketkruitballe vir die Kontinentale Leër omgesit is. Gedurende die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog]] was die stad die toneel van 'n reeks belangrike veldslae, wat later as die New Yorkse Veldtog bekend sou staan. Die Kontinentale Kongres het in New York vergader, en in 1789 is die eerste [[President van die Verenigde State van Amerika|President van die Verenigde State]], [[George Washington]], in die Federal Hall in Wall-straat ingesweer. New York is op 13 September 1788 tot [[hoofstad]] van die Verenigde State verklaar en het tot 1790, toe [[Philadelphia]] hierdie funksie oorgeneem het, as die administratiewe sentrum gedien.<ref>{{en}} Eleanor Berman: ''DK Eyewitness Travel 2016 – New York City''. New York: DK Publishing 2015, bl. 25</ref> Gedurende die 19de eeu is die stad deur grootskaalse immigrasie, 'n visionêre ontwikkelingsplan (die Commissioner's Plan van die jaar 1811, wat die stad se straatrooster oor die hele Manhattan uitgebrei het) en die opening van die [[Eriekanaal]] in 1819, wat die Atlantiese seehawe met die groot landboumarkte van die Amerikaanse binneland verbind het, volledig verander. In 1835 het New York die Pennsilvaniese [[metropool]] Philadelphia as die grootste stad in die Verenigde State verbygesteek. Die plaaslike politiek het destyds onder die sterk invloed van [[Ierland|Ierse]] immigrante gekom, terwyl welvarende koopmanne en handelaars die stigting van [[Central Park]] bevorder het – die eerste landskapstuin in 'n Amerikaanse stad, wat in 1857 geopen is. Die ontsteltenis van burgers oor die verpligte krygsdiens gedurende die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] (1861–1865) het aanleiding gegee tot die New Yorkse Dienspligonluste van die jaar 1863, van die ergste onluste in die Amerikaanse geskiedenis. Die moderne New York is in 1898 deur die insluiting van Brooklyn, Manhattan en munisipaliteite in die ander stadswyke gevorm. Die opening van die nuwe [[moltrein]]stelsel (''New York City Subway'') in 1904 het die samesmelting van die voormalige onafhanklike stede met New York 'n aansienlike hupstoot gegee. New York het in die eerste helfte van die 20ste eeu tot 'n wêreldsentrum van nywerhede, handel en kommunikasie ontwikkel. Die brandramp in die ''Triangle Shirtwaist''-fabriek, wat in 1911 die lewens van 146 werkers geëis het, was die ergste in die industriële geskiedenis van New York en het die stigting van die Internasionale Vakbond van Vrouewerkers in die Tekstielbedryf (''International Ladies' Garment Workers Union'') en verbeterde veiligheidsmaatreëls in nywerhede bevorder. Gedurende die twintigerjare was New York 'n belangrike bestemming vir [[Afro-Amerikaners]], wat in die Groot Migrasie vanuit die Suide na die noordelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate]] verhuis het. In 1916 het die stad oor die grootste stedelike swart bevolking van die VSA beskik. Tydens die Amerikaanse Prohibisie het New York sterk gegroei en sy stadshorison is deur 'n groter aantal [[wolkekrabber]]s heeltemal verander. New York het in 1925 [[Londen]] as die grootste stad ter wêreld verbygesteek. Die moeilike jare van die [[Groot Depressie]] het aanleiding gegee tot die verkiesing van Fiorello LaGuardia, 'n hervorminggesinde politikus. Terugkerende veterane van die [[Tweede Wêreldoorlog]] en immigrante uit [[Europa]] het 'n naoorlogse groeitydperk en die oprigting van groot woonstelblokke in die oostelike Queens bevorder. New York het vinnig sy posisie as die wêreld se beduidenste ekonomiese en finansiële sentrum begin inneem, en Wall-straat het met sy [[Aandelebeurs|effektebeurs]], banke en ander instellings die Verenigde State se ontwikkeling tot die belangrikste ekonomie ter wêreld bevorder. Die hoofkwartier van die [[Verenigde Nasies]], wat in 1952 opgerig is, het die stad se internasionale politieke invloed beklemtoon, terwyl die [[abstrakte ekspressionisme]], 'n kunsstyl wat deur plaaslike kunstenaars oorheers is, van New York die wêreld se kunshoofstad gemaak het.<ref>{{en}} {{cite book|title=The Center of the World – New York: A Documentary Film|first=Ric|last=Burns|publisher=PBS|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html|accessdate=20 Julie 2006|chapter=Transcript|date=22 Augustus 2003|archive-date=6 Augustus 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060806141938/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/index.html|url-status=dead}}</ref> Nogtans het die agteruitgang van die nywerheidsbedryf, groeiende misdaadsyfers en rasseonluste in die 1960's net soos in ander Amerikaanse stede baie blanke middelklasburgers uit die stad verdryf. In die 1980's het die finansiële sektor begin herstel en 'n groter belastinginkomste aan die stadsregering verskaf. Rassespannings het in die 1990's net soos misdaad duidelik afgeneem, en 'n nuwe golf immigrante uit [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] het hulle in New York gevestig. Nuwe tegnologieë en nywerheidsgebiede soos Silicon Alley het begin ontwikkel. In die Amerikaanse 2000-sensus het New York se bevolking die hoogste vlak ooit bereik. Die stad is die ergste in die [[Aanvalle op 11 September 2001|terreuraanvalle van 11 September 2001]] getref, toe naastenby 3&nbsp;000 mense in die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] gesterf het. Die nuwe Vryheidstoring (''Freedom Tower''), wat op die perseel opgerig is, is in Julie 2013 voltooi. == Geografie == [[Lêer:Waterways New York City Map.png|duimnael|Die waterweë van New York Stad: (1) [[Hudsonrivier]], (2) East River, (3) Long Island Sound, (4) Newarkbaai, (5) Opper-New Yorkbaai, (6) Laer-New Yorkbaai, (7) Jamaicabaai, (8) [[Atlantiese Oseaan]]]] New York lê in die noordoostelike Verenigde State, in die suidooste van die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] [[New York (deelstaat)|New York]] en halfpad tussen [[Washington, D.C.]] (228 myl van New York af) en [[Boston]] (217 myl). Sy ligging naby die monding van die [[Hudsonrivier]], wat eers in 'n natuurlike veilige hawe en uiteindelik in die [[Atlantiese Oseaan]] uitmond, het die ontwikkeling van die stad as 'n belangrike handelspos bevorder. 'n Groot deel van New York se stadsgebied is op die drie eilande [[Manhattan]], [[Staten-eiland]] en die westelike Long Island geleë, en die tekort aan grond het tot 'n hoë bevolkingsdigtheid gelei. Die Hudsonrivier vloei deur die Hudsonvallei en mond uit in New Yorkbaai. Tussen New York en [[Albany, New York|Albany]] word die riviermonding reeds deur die [[getye]] van die see geraak. Die Hudson dien ook as die grenslyn tussen New York Stad en die deelstaat [[New Jersey]]. Die East-rivier (eintlik 'n [[seestraat]] wat eweneens deur die getye geraak word) vloei vanuit Long Island Sound en skei [[The Bronx]] en Manhattan van Long Island. Die Haarlemrivier, nog 'n seestraat wat deur die getye geraak word en tussen die East- en Hudsonriviere lê, skei Manhattan van The Bronx. Die landoppervlakte van New York is in die loop van die geskiedenis verskeie kere deur menslike bedrywighede verander, en vanaf die [[Nederlandse koloniale ryk|Nederlandse koloniale tydperk]] is land langs die kuslyne gewen, veral in Laer Manhattan waar in die 1970's en 1980's bouprojekte soos Battery Park City ontstaan het. Sommige van die natuurlike variasies van die plaaslike topografie soos klein heuwels is gelyk gemaak, veral in Manhattan. Die stad se totale oppervlakte is 468,9 vierkante myl (1&nbsp;214,4 vierkante kilometer), waarvan 321 vk myl land en 159,88 vk myl water. Die hoogste punt bo seevlak is Todt Hill op Staten-eiland. Met 'n hoogte van 409,8 voet (124,9 meter) is dit ook die hoogste punt langs die Oostelike Kuslyn suid van die deelstaat [[Maine]]. Die bergspits se bosgebiede maak deel uit van die Staten Island Greenbelt. == Klimaat == [[Lêer:Storm at Manhattan.jpg|duimnael|'n Reënerige dag in Manhattan]] Alhoewel dit op dieselfde [[breedtegraad]] as [[Napels]] en [[Madrid]] in die gematigde klimaatsone geleë is, het New York vanweë die plaaslike windpatroon, wat koue lug van die binneland na die stadsgebied voer, 'n vogtige kontinentale klimaat met baie warm [[somer]]s en koue [[winter]]s. Nogtans is wintertemperature in die New Yorkse kusgebied hoër as in die Amerikaanse binneland en die jaarlikse [[sneeu]]val bly beperk tot tussen 25 en 35 duim (63,5 tot 88,9 sentimeter). Op sowat 199 dae van die jaar styg temperature bo vriespunt. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 12,5&nbsp;°C en die gemiddelde jaarlikse neerslag 1&nbsp;071 millimeter. Julie is die warmste maand met 'n gemiddelde temperatuur van 24,7&nbsp;°C, Januarie die koudste met 'n gemiddelde van -0,4&nbsp;°C. Die meeste [[reën]]val word in Julie met 'n gemiddelde van 104 millimeter aangeteken, terwyl Januarie met 'n gemiddelde neerslag van 81 millimeter die droogste maand van die jaar is. Die hoogste temperatuur wat ooit aangeteken is, was 41&nbsp;°C in Julie, die laagste -26&nbsp;°C in Januarie. Watertemperature langs die New Yorkse kus wissel tussen 3&nbsp;°C en 23&nbsp;°C. In Januarie daal temperature soms tot minder as -20&nbsp;°C in sonnige, koue winterweer. Noordoostelike winde, die sogenaamde ''Northeasters'', voer soms vogtige seelug met sterk winde en swaar reën- of sneeuval na die kusgebied. Lente en najaar word deur baie wisselvallige weersomstandighede gekenmerk wat van warm en bedompige tot koue weer met sneeuval kan strek. Die somers is gewoonlik baie warm en bedompig met 'n gemiddelde 18 tot 25 dae waarop die kwik tot 32&nbsp;°C of meer kan styg. Reënval en donderbuie kom gereeld voor. New York se langtermyn-weerspatroon word deur die sogenaamde Atlantiese Multidekadale Osillasie beïnvloed, 'n siklus van sowat 70 jaar wat die Atlantiese Oseaan se temperature afwisselend laat styg en daal en die voorkoms en sterkte van [[Orkaan|orkane]] en kusstorms in die gebied bepaal. Volgens sommige wetenskaplikes sal die proses van [[aardverwarming]] hierdie weerpatroon moontlik in die toekoms verander. {{Tabel weergemiddeldes | locatie = New York City (Central Park) | bron = NOAA/National Weather Service<ref>{{en}} {{cite web | url=http://www.erh.noaa.gov/okx/climate_cms.html |title=Average Weather for New York, NY – Temperature and Precipitation |accessdate=18 September 2008 |publisher=NOAA/National Weather Service}}</ref> <!-- maandeliks temperatuur- en neerslaggemiddelde--> | jan_gem_ns= 104.9 | feb_gem_ns= 80.0 | mrt_gem_ns= 111.0 | apr_gem_ns= 108.7 | mei_gem_ns= 119.1 | jun_gem_ns= 97.5 | jul_gem_ns= 117.3 | aug_gem_ns= 107.2 | sep_gem_ns= 107.4 | okt_gem_ns= 97.8 | nov_gem_ns= 110.7 | dec_gem_ns= 100.3 | jaar_gem_ns = 1261.9 <!-- gemiddelde minima en maxima --> | jan_gem_min= -3.3 | jan_gem_max= 3.3 | feb_gem_min= -2.2 | feb_gem_max= 5.0 | mrt_gem_min= 1.6 | mrt_gem_max= 10.0 | apr_gem_min= 6.6 | apr_gem_max= 16.1 | mei_gem_min= 12.2 | mei_gem_max= 21.6 | jun_gem_min= 17.2 | jun_gem_max= 26.1 | jul_gem_min= 20.5 | jul_gem_max= 28.9 | aug_gem_min= 20 | aug_gem_max= 27.8 | sep_gem_min= 15.5 | sep_gem_max= 23.8 | okt_gem_min= 10.0 | okt_gem_max= 17.8 | nov_gem_min= 5.0 | nov_gem_max= 11.7 | dec_gem_min= 0.0 | dec_gem_max= 6.1 | jaar_gem_min= 8.6 | jaar_gem_max= 14.9 <!-- weersextreme --> | jan_a_min= -21.1 | jan_a_max= 22.2 | feb_a_min= -26.1 | feb_a_max= 23.9 | mrt_a_min= -16.1 | mrt_a_max= 30 | apr_a_min= -11.1 | apr_a_max= 35.5 | mei_a_min= 0.0 | mei_a_max= 37.2 | jun_a_min= 6.7 | jun_a_max= 38.3 | jul_a_min= 11.1 | jul_a_max= 41.1 | aug_a_min= 10.0 | aug_a_max= 40.0 | sep_a_min= 3.8 | sep_a_max= 38.8 | okt_a_min= -2.2 | okt_a_max= 34.4 | nov_a_min= -13.9 | nov_a_max= 28.8 | dec_a_min= -25 | dec_a_max= 23.8 | jaar_a_min= -26.1 | jaar_a_max= 41.1}} == Omgewingsake == [[Lêer:Image-Grand central Station Outside Night 2.jpg|duimnael|Huurmotors voor Grand Central Station, die tweede besigste stasie in die land]] Die openbare vervoerstelsel van New York is die mees gebruikte in die VSA, terwyl die petrolverbruik gelykstaan aan die gemiddelde verbruik van die VSA in die 1920's.<ref>{{en}} Jervey, Ben: ''The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City''. Chester, CN: Globe Pequot Press 2006. {{ISBN|0-7627-3835-9}}</ref> Danksy die gewildheid van die openbare vervoer is 1,8 miljard gelling brandstof in 2006 gespaar – die helfte van alle petrol wat in die hele VSA danksy massavervoer bespaar is.<ref>{{en}} A Better Way to Go: Meeting America's 21st Century Transportation Challenges with Modern Public Transit. Uitgegee deur U.S. Public Interest Research Group, Maart 2008. Webwerf:[http://www.uspirg.org/uploads/2q/fV/2qfVu2ZrflTk-TnRQEDdDw/A-Better-Way-to-Go-vUSPIRG.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516180756/http://www.uspirg.org/uploads/2q/fV/2qfVu2ZrflTk-TnRQEDdDw/A-Better-Way-to-Go-vUSPIRG.pdf |date=16 Mei 2008 }}</ref> Die stad se bevolkingsdigtheid, die gewildheid van massavervoer en die minder belangrike rol wat privaatmotors derhalwe speel, maak van New York die mees energie-doeltreffende stad in die VSA.<ref>{{en}} Owen, David: ''Green Manhattan''. In: The New Yorker, 18 Oktober 2004</ref> Die per capita-vrystelling van [[kweekhuisgas]]se beloop in New York slegs 7,1 metrieke ton, terwyl die gemiddelde Amerikaner jaarliks 24,5 metrieke ton vrystel. New Yorkers is gemenskaplik slegs vir een persent van die totale vrystelling van kweekhuisgasse in die VSA verantwoordelik, alhoewel hulle 2,7 persent van die totale Amerikaanse bevolking verteenwoordig.<ref>{{en}} ''New Yorkers are collectively responsible for one percent of the nation's total greenhouse gas emissions''. In: Inventory of New York City Greenhouse Gas Emissions (April 2007), uitgegee deur die New York City Office of Long-term Planning and Sustainability. Webwerf: [http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ccp_report041007.pdf ''www.nyc.gov'']</ref> Die gemiddelde New Yorker verbruik minder as die helfte van die krag wat sy eweknie in [[San Francisco]] en net 'n kwart van wat 'n inwoner in [[Dallas]] ([[Texas]]) benodig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/planyc2030/html/challenge/faq.shtml |title=The City of New York: Global Warming and Greenhouse Gases |date=6 Desember 2006 |accessdate=19 Junie 2008 |archive-date=25 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225070759/http://www.nyc.gov/html/planyc2030/html/challenge/faq.shtml |url-status=dead}}</ref> In die vroeë 21ste eeu het die stad hom daarop gekonsentreer om die impak wat hy op die omgewing het, te verminder. Die grootskaalse [[lugbesoedeling]] lei nog steeds tot 'n hoë voorkoms van [[asma]] en ander asemhalingsiektes onder New Yorkers.<ref>{{en}} Coburn, Jason/Jeffrey Osleeb/Michael Porter: ''Urban Asthma and the Neighbourhood Environment in New York City''. In: Health & Place, jaargang 12(2), Junie 2006, bl. 167-179</ref> Die stadsregering het homself verbind om slegs die energie-doeltreffendste toerusting vir die gebruik in kantore en openbare behuising aan te koop.<ref>{{en}} DePalma, Anthony: ''It Never Sleeps, but It's Learned to Douse the Lights''. In: The New York Times, 11 Desember 2005, webwerf: [http://www.nytimes.com/2005/12/11/nyregion/11efficiency.html ''www.nytimes.com'']</ref> New York beskik oor die grootste vloot van omgewingsvriendelike diesel-hibried- en natuurgas-aangedrewe busse en ook sommige van die eerste hibried-huurmotors.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mta.info/nyct/bus/centennial/page2.htm |title=Metropolitan Transportation Authority: A Century of Buses in New York City |accessdate=19 Junie 2008 |archive-date=25 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525043420/http://mta.info/nyct/bus/centennial/page2.htm |url-status=dead}}</ref> == Kultuur == === Sport === Tussen middel Julie en vroeg Augustus word vir twee weke een van die mees prestigeryke kampioenskappe in [[tennis]] aangebied: Die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]]. Dit vorm saam met die [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]], [[Franse Ope]] en [[Wimbledon-kampioenskap]] die vier "[[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]"-toernooie van elke jaar. New York was een van die gasheerstede tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]]. === Kookkuns === New York Stad se voedselkultuur sluit 'n verskeidenheid internasionale kookkuns in wat beïnvloed is deur die stad se lang immigrantgeskiedenis. === Mode === New York Stad is 'n globale modehoofstad, en die [[Mode|modebedryf]] het 4,6% van die stad se private werksmag in diens.<ref name="NYCFashionCapital">{{cite web |url=https://edc.nyc/industry/fashion |title=Global Center of Fashion |publisher=NYCEDC |access-date=November 10, 2024 |quote=With the industry employing 4.6 percent of the city's private sector workforce, fashion is a major driver of New York City's economy. }}</ref> "New York Fashion Week" (NYFW) is 'n hoëprofiel halfjaarlikse geleentheid waar [[modemodel|modelle]] die nuutste klerekaste wat deur modeontwerpers wêreldwyd geskep is, tentoonstel voordat hierdie modes na die mark betree.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{cite web |url=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |title=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |author=Naeme Elzein |work=Lightspeed |date=August 22, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=Starting with world renown designers reading the winds of change through to buyers forecasting trends that feel 'right now', New York Fashion Week is the first big domino to fall in a succession of actions resulting in what ends up in your closet. |archive-date=19 Februarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219095329/https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |url-status=dead }}</ref> === Museums === * [[Metropolitan Museum of Art]] ([[skildery]]e, [[Beeldhoukuns|beeldhouwerke]], [[argeologie]] -die mees besoekte museum in die Verenigde State van Amerika) * MoMa (Museum of Modern Art) * Solomon R. Guggenheim Museum * Frick Collection * American Museum of the Moving Image == Boukuns == Die [[wolkekrabber]], 'n nuwe argitektoniese konsep wat vir die eerste keer in [[Chicago]] verwesenlik is, het plaaslike boustyle van die tradisionele lae Europese bouwyse laat wegbeweeg en die ontstaan van die kenmerkende veelverdieping-kantoorgeboue van New York se sakebuurte bevorder. Aangesien die stadsgebied grotendeels deur water omring is, het die hoë bevolkingsdigtheid en stygende eiendomspryse in sakegebiede aanleiding gegee tot een van die wêreld se grootste opeenhopings van hoë sakegeboue en woonstelblokke. == Panoramabeelde == [[Lêer:Lower Manhattan from Staten Island Ferry Corrected Jan 2006.jpg|600px|duimnael|senter|Die stadshorison van New York, soos gesien vanaf die Staten-eiland-veerpont]] [[Lêer:NYC Top of the Rock Pano.jpg|600px|duimnael|senter|Uitsig in suidelike rigting vanaf die Rockefeller Center]] [[Lêer:Midtown, Uptown Skyline from Empire State Building Panoramic.jpg|600px|duimnael|senter|180°-panorama, Manhattan soos gesien vanaf die Empire State Building (snags)]] [[Lêer:Skyline-New-York-City.jpg|600px|duimnael|senter|360°-Panorama, Manhattan soos gesien vanaf die Empire State Building (bedags)]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New York City|New York}} * {{en}} {{Wikivoyage|New_York_City|New York}} * {{en}} [https://www.nyc.gov/ Amptelike webwerf van New York] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-York-City|title=New York City|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Januarie 2025}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:New York (stad)| ]] 6ph12han7andx2o278say841z2hfkou 2968418 2968417 2026-09-18T18:20:44Z ~2026-50542-91 214717 /* Geskiedenis */ 2968418 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die stad New York. Vir die gelyknamige deelstaat, sien gerus [[New York (deelstaat)]], en vir ander gebruike [[New York (dubbelsinnig)]].'' {| border="1" cellpadding="2" style="float:right; border-collapse:collapse; border-color:#e3e3e3; width:307px; margin-bottom:15px; margin-left:1em; font-size:95%;" ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Stad New York [[Lêer:NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg|290px]] |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" |- ! style="background: #e3e3e3;" | Seël ! style="background: #e3e3e3;" | Vlag |- style="background: #ffffff;" align="center" | style="width: 145px;" | [[Lêer:Seal of New York City.svg|90px|senter|Seël van New York]] | style="width: 145px;" | [[Lêer:Flag of New York City.svg|100px|senter|Vlag van New York]] |- style="background: #e3e3e3;" ! colspan="2" | Basiese gegewens |- | Stigting: || [[1614]] |- | Land: || {{vlagland|Verenigde State}} |- | [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]]: || [[Lêer:Flag of New York.svg|20px]] [[New York (deelstaat)|New York]] |- | Distrikte: || [[The Bronx]]<br />[[New York County|New York]] ([[Manhattan]])<br />[[Queens]]<br />[[Kings]] ([[Brooklyn, New York|Brooklyn]])<br />[[Richmond County (New York)|Richmond]] ([[Staten-eiland]]) |- | Koördinate: || {{Koördinate|40|42|N|74|00|W|aansig=inlyn,titel}} |- | [[Tydsone]]: || [[UTC]] -5 (OST) |- | [[Somertyd]]: || [[UTC]] -4 (ODT) |- | style="text-align:center;" | [[Lêer:Map of New York Highlighting New York City.svg|150px]]<br />Ligging in die deelstaat New York | style="text-align:left;" | [[Lêer:5 Boroughs Labels New York City Map.png|150px]]<br />Die 5 ''boroughs'' van New York:<br />{{Kleur|blue|●}} (1) [[Manhattan]],<br />{{Kleur|yellow|●}} (2) [[Brooklyn, New York|Brooklyn]],<br />{{Kleur|orange|●}} (3) [[Queens]],<br />{{Kleur|red|●}} (4) [[The Bronx]],<br />{{Kleur|purple|●}} (5) [[Staten-eiland]] |- | [[Bevolking]]:<br /> – Metropolitaanse gebied: || 8&nbsp;175&nbsp;133 <small>''(2010-sensus)''</small><ref name="Bevolking">{{en}} U.S. Census Bureau, [http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn122.html ''New York's 2010 Census Population Totals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125061832/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn122.html |date=25 Januarie 2012 }}</ref> <br /> 18,7 miljoen<ref name="Metropolitaanse gebied">{{en}} Amerikaanse Statistiekkantoor, [http://www.census.gov/population/www/estimates/metropop/table01.xls Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2004]</ref> |- | [[Bevolkingsdigtheid]]:<br /> – Metropolitaanse gebied: || 10&nbsp;630 inwoners / km² <br /> 824 inwoners / km² |- | Hoogte bo seevlak: || 6&nbsp;m |- | [[Oppervlakte]]: || 1&nbsp;213&nbsp;[[vierkante kilometer|km²]] <br /> waarvan 784&nbsp;km² land |- | Administrasie: || 5 stadswyke |- | Poskodes (''zip codes''): || 10001-10292 |- | Skakelkode: || 212 |- | Amptelike webwerf: || [https://www.nyc.gov/ www.nyc.gov] <!--|- style="background: #ffffff;" | Vonkpos: || [mailto:info@example.org info@example.org]--> |- ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Politiek |- | [[Burgemeester]]: || [[Zohran Mamdani]] ([[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]]) |- ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Satellietbeeld |- ! colspan="2" | [[Lêer:Aster newyorkcity lrg.jpg|300px|senter]] |} '''New York''' ([[Engels]]: [nuːˈjɔɹk ˈsɪɾi], {{Audio|En-us-New York.ogg|luister}}) of '''Nieu-York''', amptelik '''Stad New York''' (''City of New York'') en dikwels '''New York Stad''' (''New York City'', [nuːˈjɔɹk]) genoem, geleë in die [[New York (deelstaat)|deelstaat New York]], is die stad met die grootste bevolking in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Dit is ook die digsbevolkte van die groter stede in [[Noord-Amerika]]. [[Lêer:New York City Skyline at Dusk.jpg|duimnael|links|New York het ook in die tydperk van die groot weswaartse migrasie sy status as grootste stedelike nedersetting in die VSA gehandhaaf]] Die stad is 'n sentrum vir internasionale handel, politiek, vermaaklikheid, en kultuur, en is een van die wêreld se groot globale stede (saam met [[Londen]], [[Tokio]] en [[Parys]]). Die stad beskik oor 'n versameling van [[museum]]s, kunsgalerye, [[teater]]s, mediaondernemings, internasionale organisasies en korporasies, en [[Aandelebeurs|effektebeurse]]. Die stad is ook die tuiste van die [[Verenigde Nasies]], tesame met al die internasionale takke wat daarmee geassosieer word. New York het 'n bevolking van 8,55 miljoen in 'n area van ongeveer 800&nbsp;km². Dit is geleë in die hart van die New Yorkse Metropolitaanse Gebied, wat met 'n bevolking van ongeveer 22 miljoen een van die grootste stedelike konglomerasies ter wêreld vorm. Die stad beskik oor vyf ''boroughs'': [[The Bronx]], [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], [[Manhattan]], [[Queens]] en [[Staten-eiland]]. Elkeen van hierdie ''boroughs'', behalwe vir Staten-eiland, bevat oor 'n miljoen inwoners en sou elkeen as een van die VSA se grootste stede gesien word, indien elkeen afsonderlik in ag geneem word. New York lok groot getalle immigrante van oor die 180 lande, sowel as groot getalle migrante van dwarsoor die VSA, wat na die stad kom vir die stad se kultuur, energie, kosmopolitiese karakter, en met die hoop om 'n sukses te wees in die "Big Apple." Die stad word ook beskou as een van die veiligste groot stede in die VSA, ten spyte van sy grootte en bevolkingsdigtheid. New York dien ook as 'n reuse aandrywer van die wêreld se ekonomie – met 'n geskatte bruto metropolitaanse produk van ongeveer $500 miljard binne die stad se grense. New York is ook die tuiste van meer Fortune 500-maatskappye as enige ander plek in die VSA. As die stad 'n land op sy eie was, sou dit die 17de grootste [[bruto binnelandse produk]] in die wêreld gehad het, groter as dié van [[Switserland]] ($377 miljard) en amper gelyk aan dié van [[Rusland]] ($586 miljard). == Etimologie == In 1664 is New York na die destydse hertog van York genoem (die latere koning [[Jakobus II van Engeland]]) genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |title=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England |publisher=Queens Chronicle |author=Etta Badoe |date=11 November 2015 |accessdate=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |archive-date=1 Februarie 2017 |url-status=dead}}</ref> Jakobus se ouer broer, koning [[Karel II van Engeland|Karel II]], het hom as eienaar van die voormalige gebied [[Nieu-Nederland]] benoem, insluitende die stad [[Nieu-Amsterdam]], toe die [[Koninkryk van Engeland]] dit van [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Nederland]] oorgeneem het.<ref name="Archdeacon2013a">{{en}} {{cite book |author=Thomas J. Archdeacon |title=New York City, 1664–1710: Conquest and Change |url=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19 |publisher=Cornell University Press |year=2013 |isbn=978-0-8014-6891-9 |page=19}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Castelloplan.jpg|duimnael|links|Laer Manhattan in 1660, toe dit deel uitgemaak het van Nieu-Amsterdam]] [[Lêer:1776KingGeorgeStatueNYC.jpg|thumb|left|Die standbeeld van die Engelse koning [[George III van die Verenigd Koninkryk|George III]] word in 1776 afgebring.]] [[Lêer:Statue of Liberty National Monument STLI2258.jpg|duimnael|links|Die [[Vryheidstandbeeld]] in New York]] [[Lêer:Old timer structural worker2.jpg|duimnael|links|Boubedrywighede by die [[Empire State-gebou]] (1930)]] [[Lêer:WTC-looking north.jpg|duimnael|links|Die [[Wêreldhandelsentrum]] in Julie 2001]] Toe die gebied van die huidige New York deur die eerste Europeër, die Italiaanse seevaarder Giovanni da Verrazzano verken is,<ref>{{en}} {{cite book|title=New York: The World's Capital City|last=Rodgers|first=Cleveland|publisher=Harper|year=1948}}</ref> is dit deur die Lenape-[[Indiane]] bewoon. 'n [[Nederland]]se pelshandelspos, wat later ''Nieuw Amsterdam'' genoem is, het in 1614 as die eerste Europese nedersetting aan die mees suidelike punt van die skiereiland Manhattan ontstaan. Die koloniale direkteur-generaal Peter Minuit het die skiereiland in 1626 na bewering vir glaskraletjies ter waarde van 24$ van die inheemse Canarsie-stam gekoop.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Miller|first=Christopher L.|author2=George R. Hamell|year=1986|title=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade|journal=The Journal of American History|volume=73|issue=2|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28198609%2973%3A2%3C311%3AANPOIC%3E2.0.CO%3B2-A|accessdate=21 Maart 2007}}</ref> In 1664 is die Nederlandse kolonie deur die Britte verower, en ter ere van die destydse Britse troonopvolger, die hertog van York en latere koning [[Jakobus II van Engeland]], is die stadnaam verander in New York. Onder die Britse heerskappy het New York tot 'n belangrike handelshawe ontwikkel. In 1754 het die Columbia-universiteit, tans een van die oudste tersiêre instellings in die VSA, 'n oktrooi van koning [[George II van Groot-Brittanje|George II]] as King's College in Laer Manhattan gekry. Op 9 Julie 1776 het George Washington se assistent die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State vir sy troepe en die burgers van New York voorgelees, wat later Bowling Green bestorm het, waar ’n standbeeld van koning George III gestaan het. Hulle het toue aan die standbeeld gebind, dit van sy voetstuk getrek en sy liggaam na Litchfield, Connecticut, vervoer, waar die meeste van die lood van die standbeeld in 42,000 musketkruitballe vir die Kontinentale Leër omgesit is. Gedurende die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog]] was die stad die toneel van 'n reeks belangrike veldslae, wat later as die New Yorkse Veldtog bekend sou staan. Die Kontinentale Kongres het in New York vergader, en in 1789 is die eerste [[President van die Verenigde State van Amerika|President van die Verenigde State]], [[George Washington]], in die Federal Hall in Wall-straat ingesweer. New York is op 13 September 1788 tot [[hoofstad]] van die Verenigde State verklaar en het tot 1790, toe [[Philadelphia]] hierdie funksie oorgeneem het, as die administratiewe sentrum gedien.<ref>{{en}} Eleanor Berman: ''DK Eyewitness Travel 2016 – New York City''. New York: DK Publishing 2015, bl. 25</ref> Gedurende die 19de eeu is die stad deur grootskaalse immigrasie, 'n visionêre ontwikkelingsplan (die Commissioner's Plan van die jaar 1811, wat die stad se straatrooster oor die hele Manhattan uitgebrei het) en die opening van die [[Eriekanaal]] in 1819, wat die Atlantiese seehawe met die groot landboumarkte van die Amerikaanse binneland verbind het, volledig verander. In 1835 het New York die Pennsilvaniese [[metropool]] Philadelphia as die grootste stad in die Verenigde State verbygesteek. Die plaaslike politiek het destyds onder die sterk invloed van [[Ierland|Ierse]] immigrante gekom, terwyl welvarende koopmanne en handelaars die stigting van [[Central Park]] bevorder het – die eerste landskapstuin in 'n Amerikaanse stad, wat in 1857 geopen is. Die ontsteltenis van burgers oor die verpligte krygsdiens gedurende die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] (1861–1865) het aanleiding gegee tot die New Yorkse Dienspligonluste van die jaar 1863, van die ergste onluste in die Amerikaanse geskiedenis. Die moderne New York is in 1898 deur die insluiting van Brooklyn, Manhattan en munisipaliteite in die ander stadswyke gevorm. Die opening van die nuwe [[moltrein]]stelsel (''New York City Subway'') in 1904 het die samesmelting van die voormalige onafhanklike stede met New York 'n aansienlike hupstoot gegee. New York het in die eerste helfte van die 20ste eeu tot 'n wêreldsentrum van nywerhede, handel en kommunikasie ontwikkel. Die brandramp in die ''Triangle Shirtwaist''-fabriek, wat in 1911 die lewens van 146 werkers geëis het, was die ergste in die industriële geskiedenis van New York en het die stigting van die Internasionale Vakbond van Vrouewerkers in die Tekstielbedryf (''International Ladies' Garment Workers Union'') en verbeterde veiligheidsmaatreëls in nywerhede bevorder. Gedurende die twintigerjare was New York 'n belangrike bestemming vir [[Afro-Amerikaners]], wat in die Groot Migrasie vanuit die Suide na die noordelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate]] verhuis het. In 1916 het die stad oor die grootste stedelike swart bevolking van die VSA beskik. Tydens die Amerikaanse Prohibisie het New York sterk gegroei en sy stadshorison is deur 'n groter aantal [[wolkekrabber]]s heeltemal verander. New York het in 1925 [[Londen]] as die grootste stad ter wêreld verbygesteek. Die moeilike jare van die [[Groot Depressie]] het aanleiding gegee tot die verkiesing van Fiorello LaGuardia, 'n hervorminggesinde politikus. Terugkerende veterane van die [[Tweede Wêreldoorlog]] en immigrante uit [[Europa]] het 'n naoorlogse groeitydperk en die oprigting van groot woonstelblokke in die oostelike Queens bevorder. New York het vinnig sy posisie as die wêreld se beduidenste ekonomiese en finansiële sentrum begin inneem, en Wall-straat het met sy [[Aandelebeurs|effektebeurs]], banke en ander instellings die Verenigde State se ontwikkeling tot die belangrikste ekonomie ter wêreld bevorder. Die hoofkwartier van die [[Verenigde Nasies]], wat in 1952 opgerig is, het die stad se internasionale politieke invloed beklemtoon, terwyl die [[abstrakte ekspressionisme]], 'n kunsstyl wat deur plaaslike kunstenaars oorheers is, van New York die wêreld se kunshoofstad gemaak het.<ref>{{en}} {{cite book|title=The Center of the World – New York: A Documentary Film|first=Ric|last=Burns|publisher=PBS|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html|accessdate=20 Julie 2006|chapter=Transcript|date=22 Augustus 2003|archive-date=6 Augustus 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060806141938/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/index.html|url-status=dead}}</ref> Nogtans het die agteruitgang van die nywerheidsbedryf, groeiende misdaadsyfers en rasseonluste in die 1960's net soos in ander Amerikaanse stede baie blanke middelklasburgers uit die stad verdryf. In die 1980's het die finansiële sektor begin herstel en 'n groter belastinginkomste aan die stadsregering verskaf. Rassespannings het in die 1990's net soos misdaad duidelik afgeneem, en 'n nuwe golf immigrante uit [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] het hulle in New York gevestig. Nuwe tegnologieë en nywerheidsgebiede soos Silicon Alley het begin ontwikkel. In die Amerikaanse 2000-sensus het New York se bevolking die hoogste vlak ooit bereik. Die stad is die ergste in die [[Aanvalle op 11 September 2001|terreuraanvalle van 11 September 2001]] getref, toe naastenby 3&nbsp;000 mense in die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] gesterf het. Die nuwe Vryheidstoring (''Freedom Tower''), wat op die perseel opgerig is, is in Julie 2013 voltooi. == Geografie == [[Lêer:Waterways New York City Map.png|duimnael|Die waterweë van New York Stad: (1) [[Hudsonrivier]], (2) East River, (3) Long Island Sound, (4) Newarkbaai, (5) Opper-New Yorkbaai, (6) Laer-New Yorkbaai, (7) Jamaicabaai, (8) [[Atlantiese Oseaan]]]] New York lê in die noordoostelike Verenigde State, in die suidooste van die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] [[New York (deelstaat)|New York]] en halfpad tussen [[Washington, D.C.]] (228 myl van New York af) en [[Boston]] (217 myl). Sy ligging naby die monding van die [[Hudsonrivier]], wat eers in 'n natuurlike veilige hawe en uiteindelik in die [[Atlantiese Oseaan]] uitmond, het die ontwikkeling van die stad as 'n belangrike handelspos bevorder. 'n Groot deel van New York se stadsgebied is op die drie eilande [[Manhattan]], [[Staten-eiland]] en die westelike Long Island geleë, en die tekort aan grond het tot 'n hoë bevolkingsdigtheid gelei. Die Hudsonrivier vloei deur die Hudsonvallei en mond uit in New Yorkbaai. Tussen New York en [[Albany, New York|Albany]] word die riviermonding reeds deur die [[getye]] van die see geraak. Die Hudson dien ook as die grenslyn tussen New York Stad en die deelstaat [[New Jersey]]. Die East-rivier (eintlik 'n [[seestraat]] wat eweneens deur die getye geraak word) vloei vanuit Long Island Sound en skei [[The Bronx]] en Manhattan van Long Island. Die Haarlemrivier, nog 'n seestraat wat deur die getye geraak word en tussen die East- en Hudsonriviere lê, skei Manhattan van The Bronx. Die landoppervlakte van New York is in die loop van die geskiedenis verskeie kere deur menslike bedrywighede verander, en vanaf die [[Nederlandse koloniale ryk|Nederlandse koloniale tydperk]] is land langs die kuslyne gewen, veral in Laer Manhattan waar in die 1970's en 1980's bouprojekte soos Battery Park City ontstaan het. Sommige van die natuurlike variasies van die plaaslike topografie soos klein heuwels is gelyk gemaak, veral in Manhattan. Die stad se totale oppervlakte is 468,9 vierkante myl (1&nbsp;214,4 vierkante kilometer), waarvan 321 vk myl land en 159,88 vk myl water. Die hoogste punt bo seevlak is Todt Hill op Staten-eiland. Met 'n hoogte van 409,8 voet (124,9 meter) is dit ook die hoogste punt langs die Oostelike Kuslyn suid van die deelstaat [[Maine]]. Die bergspits se bosgebiede maak deel uit van die Staten Island Greenbelt. == Klimaat == [[Lêer:Storm at Manhattan.jpg|duimnael|'n Reënerige dag in Manhattan]] Alhoewel dit op dieselfde [[breedtegraad]] as [[Napels]] en [[Madrid]] in die gematigde klimaatsone geleë is, het New York vanweë die plaaslike windpatroon, wat koue lug van die binneland na die stadsgebied voer, 'n vogtige kontinentale klimaat met baie warm [[somer]]s en koue [[winter]]s. Nogtans is wintertemperature in die New Yorkse kusgebied hoër as in die Amerikaanse binneland en die jaarlikse [[sneeu]]val bly beperk tot tussen 25 en 35 duim (63,5 tot 88,9 sentimeter). Op sowat 199 dae van die jaar styg temperature bo vriespunt. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 12,5&nbsp;°C en die gemiddelde jaarlikse neerslag 1&nbsp;071 millimeter. Julie is die warmste maand met 'n gemiddelde temperatuur van 24,7&nbsp;°C, Januarie die koudste met 'n gemiddelde van -0,4&nbsp;°C. Die meeste [[reën]]val word in Julie met 'n gemiddelde van 104 millimeter aangeteken, terwyl Januarie met 'n gemiddelde neerslag van 81 millimeter die droogste maand van die jaar is. Die hoogste temperatuur wat ooit aangeteken is, was 41&nbsp;°C in Julie, die laagste -26&nbsp;°C in Januarie. Watertemperature langs die New Yorkse kus wissel tussen 3&nbsp;°C en 23&nbsp;°C. In Januarie daal temperature soms tot minder as -20&nbsp;°C in sonnige, koue winterweer. Noordoostelike winde, die sogenaamde ''Northeasters'', voer soms vogtige seelug met sterk winde en swaar reën- of sneeuval na die kusgebied. Lente en najaar word deur baie wisselvallige weersomstandighede gekenmerk wat van warm en bedompige tot koue weer met sneeuval kan strek. Die somers is gewoonlik baie warm en bedompig met 'n gemiddelde 18 tot 25 dae waarop die kwik tot 32&nbsp;°C of meer kan styg. Reënval en donderbuie kom gereeld voor. New York se langtermyn-weerspatroon word deur die sogenaamde Atlantiese Multidekadale Osillasie beïnvloed, 'n siklus van sowat 70 jaar wat die Atlantiese Oseaan se temperature afwisselend laat styg en daal en die voorkoms en sterkte van [[Orkaan|orkane]] en kusstorms in die gebied bepaal. Volgens sommige wetenskaplikes sal die proses van [[aardverwarming]] hierdie weerpatroon moontlik in die toekoms verander. {{Tabel weergemiddeldes | locatie = New York City (Central Park) | bron = NOAA/National Weather Service<ref>{{en}} {{cite web | url=http://www.erh.noaa.gov/okx/climate_cms.html |title=Average Weather for New York, NY – Temperature and Precipitation |accessdate=18 September 2008 |publisher=NOAA/National Weather Service}}</ref> <!-- maandeliks temperatuur- en neerslaggemiddelde--> | jan_gem_ns= 104.9 | feb_gem_ns= 80.0 | mrt_gem_ns= 111.0 | apr_gem_ns= 108.7 | mei_gem_ns= 119.1 | jun_gem_ns= 97.5 | jul_gem_ns= 117.3 | aug_gem_ns= 107.2 | sep_gem_ns= 107.4 | okt_gem_ns= 97.8 | nov_gem_ns= 110.7 | dec_gem_ns= 100.3 | jaar_gem_ns = 1261.9 <!-- gemiddelde minima en maxima --> | jan_gem_min= -3.3 | jan_gem_max= 3.3 | feb_gem_min= -2.2 | feb_gem_max= 5.0 | mrt_gem_min= 1.6 | mrt_gem_max= 10.0 | apr_gem_min= 6.6 | apr_gem_max= 16.1 | mei_gem_min= 12.2 | mei_gem_max= 21.6 | jun_gem_min= 17.2 | jun_gem_max= 26.1 | jul_gem_min= 20.5 | jul_gem_max= 28.9 | aug_gem_min= 20 | aug_gem_max= 27.8 | sep_gem_min= 15.5 | sep_gem_max= 23.8 | okt_gem_min= 10.0 | okt_gem_max= 17.8 | nov_gem_min= 5.0 | nov_gem_max= 11.7 | dec_gem_min= 0.0 | dec_gem_max= 6.1 | jaar_gem_min= 8.6 | jaar_gem_max= 14.9 <!-- weersextreme --> | jan_a_min= -21.1 | jan_a_max= 22.2 | feb_a_min= -26.1 | feb_a_max= 23.9 | mrt_a_min= -16.1 | mrt_a_max= 30 | apr_a_min= -11.1 | apr_a_max= 35.5 | mei_a_min= 0.0 | mei_a_max= 37.2 | jun_a_min= 6.7 | jun_a_max= 38.3 | jul_a_min= 11.1 | jul_a_max= 41.1 | aug_a_min= 10.0 | aug_a_max= 40.0 | sep_a_min= 3.8 | sep_a_max= 38.8 | okt_a_min= -2.2 | okt_a_max= 34.4 | nov_a_min= -13.9 | nov_a_max= 28.8 | dec_a_min= -25 | dec_a_max= 23.8 | jaar_a_min= -26.1 | jaar_a_max= 41.1}} == Omgewingsake == [[Lêer:Image-Grand central Station Outside Night 2.jpg|duimnael|Huurmotors voor Grand Central Station, die tweede besigste stasie in die land]] Die openbare vervoerstelsel van New York is die mees gebruikte in die VSA, terwyl die petrolverbruik gelykstaan aan die gemiddelde verbruik van die VSA in die 1920's.<ref>{{en}} Jervey, Ben: ''The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City''. Chester, CN: Globe Pequot Press 2006. {{ISBN|0-7627-3835-9}}</ref> Danksy die gewildheid van die openbare vervoer is 1,8 miljard gelling brandstof in 2006 gespaar – die helfte van alle petrol wat in die hele VSA danksy massavervoer bespaar is.<ref>{{en}} A Better Way to Go: Meeting America's 21st Century Transportation Challenges with Modern Public Transit. Uitgegee deur U.S. Public Interest Research Group, Maart 2008. Webwerf:[http://www.uspirg.org/uploads/2q/fV/2qfVu2ZrflTk-TnRQEDdDw/A-Better-Way-to-Go-vUSPIRG.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516180756/http://www.uspirg.org/uploads/2q/fV/2qfVu2ZrflTk-TnRQEDdDw/A-Better-Way-to-Go-vUSPIRG.pdf |date=16 Mei 2008 }}</ref> Die stad se bevolkingsdigtheid, die gewildheid van massavervoer en die minder belangrike rol wat privaatmotors derhalwe speel, maak van New York die mees energie-doeltreffende stad in die VSA.<ref>{{en}} Owen, David: ''Green Manhattan''. In: The New Yorker, 18 Oktober 2004</ref> Die per capita-vrystelling van [[kweekhuisgas]]se beloop in New York slegs 7,1 metrieke ton, terwyl die gemiddelde Amerikaner jaarliks 24,5 metrieke ton vrystel. New Yorkers is gemenskaplik slegs vir een persent van die totale vrystelling van kweekhuisgasse in die VSA verantwoordelik, alhoewel hulle 2,7 persent van die totale Amerikaanse bevolking verteenwoordig.<ref>{{en}} ''New Yorkers are collectively responsible for one percent of the nation's total greenhouse gas emissions''. In: Inventory of New York City Greenhouse Gas Emissions (April 2007), uitgegee deur die New York City Office of Long-term Planning and Sustainability. Webwerf: [http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ccp_report041007.pdf ''www.nyc.gov'']</ref> Die gemiddelde New Yorker verbruik minder as die helfte van die krag wat sy eweknie in [[San Francisco]] en net 'n kwart van wat 'n inwoner in [[Dallas]] ([[Texas]]) benodig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/planyc2030/html/challenge/faq.shtml |title=The City of New York: Global Warming and Greenhouse Gases |date=6 Desember 2006 |accessdate=19 Junie 2008 |archive-date=25 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225070759/http://www.nyc.gov/html/planyc2030/html/challenge/faq.shtml |url-status=dead}}</ref> In die vroeë 21ste eeu het die stad hom daarop gekonsentreer om die impak wat hy op die omgewing het, te verminder. Die grootskaalse [[lugbesoedeling]] lei nog steeds tot 'n hoë voorkoms van [[asma]] en ander asemhalingsiektes onder New Yorkers.<ref>{{en}} Coburn, Jason/Jeffrey Osleeb/Michael Porter: ''Urban Asthma and the Neighbourhood Environment in New York City''. In: Health & Place, jaargang 12(2), Junie 2006, bl. 167-179</ref> Die stadsregering het homself verbind om slegs die energie-doeltreffendste toerusting vir die gebruik in kantore en openbare behuising aan te koop.<ref>{{en}} DePalma, Anthony: ''It Never Sleeps, but It's Learned to Douse the Lights''. In: The New York Times, 11 Desember 2005, webwerf: [http://www.nytimes.com/2005/12/11/nyregion/11efficiency.html ''www.nytimes.com'']</ref> New York beskik oor die grootste vloot van omgewingsvriendelike diesel-hibried- en natuurgas-aangedrewe busse en ook sommige van die eerste hibried-huurmotors.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mta.info/nyct/bus/centennial/page2.htm |title=Metropolitan Transportation Authority: A Century of Buses in New York City |accessdate=19 Junie 2008 |archive-date=25 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525043420/http://mta.info/nyct/bus/centennial/page2.htm |url-status=dead}}</ref> == Kultuur == === Sport === Tussen middel Julie en vroeg Augustus word vir twee weke een van die mees prestigeryke kampioenskappe in [[tennis]] aangebied: Die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]]. Dit vorm saam met die [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]], [[Franse Ope]] en [[Wimbledon-kampioenskap]] die vier "[[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]"-toernooie van elke jaar. New York was een van die gasheerstede tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]]. === Kookkuns === New York Stad se voedselkultuur sluit 'n verskeidenheid internasionale kookkuns in wat beïnvloed is deur die stad se lang immigrantgeskiedenis. === Mode === New York Stad is 'n globale modehoofstad, en die [[Mode|modebedryf]] het 4,6% van die stad se private werksmag in diens.<ref name="NYCFashionCapital">{{cite web |url=https://edc.nyc/industry/fashion |title=Global Center of Fashion |publisher=NYCEDC |access-date=November 10, 2024 |quote=With the industry employing 4.6 percent of the city's private sector workforce, fashion is a major driver of New York City's economy. }}</ref> "New York Fashion Week" (NYFW) is 'n hoëprofiel halfjaarlikse geleentheid waar [[modemodel|modelle]] die nuutste klerekaste wat deur modeontwerpers wêreldwyd geskep is, tentoonstel voordat hierdie modes na die mark betree.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{cite web |url=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |title=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |author=Naeme Elzein |work=Lightspeed |date=August 22, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=Starting with world renown designers reading the winds of change through to buyers forecasting trends that feel 'right now', New York Fashion Week is the first big domino to fall in a succession of actions resulting in what ends up in your closet. |archive-date=19 Februarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219095329/https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |url-status=dead }}</ref> === Museums === * [[Metropolitan Museum of Art]] ([[skildery]]e, [[Beeldhoukuns|beeldhouwerke]], [[argeologie]] -die mees besoekte museum in die Verenigde State van Amerika) * MoMa (Museum of Modern Art) * Solomon R. Guggenheim Museum * Frick Collection * American Museum of the Moving Image == Boukuns == Die [[wolkekrabber]], 'n nuwe argitektoniese konsep wat vir die eerste keer in [[Chicago]] verwesenlik is, het plaaslike boustyle van die tradisionele lae Europese bouwyse laat wegbeweeg en die ontstaan van die kenmerkende veelverdieping-kantoorgeboue van New York se sakebuurte bevorder. Aangesien die stadsgebied grotendeels deur water omring is, het die hoë bevolkingsdigtheid en stygende eiendomspryse in sakegebiede aanleiding gegee tot een van die wêreld se grootste opeenhopings van hoë sakegeboue en woonstelblokke. == Panoramabeelde == [[Lêer:Lower Manhattan from Staten Island Ferry Corrected Jan 2006.jpg|600px|duimnael|senter|Die stadshorison van New York, soos gesien vanaf die Staten-eiland-veerpont]] [[Lêer:NYC Top of the Rock Pano.jpg|600px|duimnael|senter|Uitsig in suidelike rigting vanaf die Rockefeller Center]] [[Lêer:Midtown, Uptown Skyline from Empire State Building Panoramic.jpg|600px|duimnael|senter|180°-panorama, Manhattan soos gesien vanaf die Empire State Building (snags)]] [[Lêer:Skyline-New-York-City.jpg|600px|duimnael|senter|360°-Panorama, Manhattan soos gesien vanaf die Empire State Building (bedags)]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New York City|New York}} * {{en}} {{Wikivoyage|New_York_City|New York}} * {{en}} [https://www.nyc.gov/ Amptelike webwerf van New York] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-York-City|title=New York City|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Januarie 2025}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:New York (stad)| ]] oknui1hygnvl0paf4jvyg9pv01s3zo3 2968419 2968418 2026-09-18T18:21:16Z ~2026-50542-91 214717 /* Geskiedenis */ 2968419 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die stad New York. Vir die gelyknamige deelstaat, sien gerus [[New York (deelstaat)]], en vir ander gebruike [[New York (dubbelsinnig)]].'' {| border="1" cellpadding="2" style="float:right; border-collapse:collapse; border-color:#e3e3e3; width:307px; margin-bottom:15px; margin-left:1em; font-size:95%;" ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Stad New York [[Lêer:NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg|290px]] |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" |- ! style="background: #e3e3e3;" | Seël ! style="background: #e3e3e3;" | Vlag |- style="background: #ffffff;" align="center" | style="width: 145px;" | [[Lêer:Seal of New York City.svg|90px|senter|Seël van New York]] | style="width: 145px;" | [[Lêer:Flag of New York City.svg|100px|senter|Vlag van New York]] |- style="background: #e3e3e3;" ! colspan="2" | Basiese gegewens |- | Stigting: || [[1614]] |- | Land: || {{vlagland|Verenigde State}} |- | [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]]: || [[Lêer:Flag of New York.svg|20px]] [[New York (deelstaat)|New York]] |- | Distrikte: || [[The Bronx]]<br />[[New York County|New York]] ([[Manhattan]])<br />[[Queens]]<br />[[Kings]] ([[Brooklyn, New York|Brooklyn]])<br />[[Richmond County (New York)|Richmond]] ([[Staten-eiland]]) |- | Koördinate: || {{Koördinate|40|42|N|74|00|W|aansig=inlyn,titel}} |- | [[Tydsone]]: || [[UTC]] -5 (OST) |- | [[Somertyd]]: || [[UTC]] -4 (ODT) |- | style="text-align:center;" | [[Lêer:Map of New York Highlighting New York City.svg|150px]]<br />Ligging in die deelstaat New York | style="text-align:left;" | [[Lêer:5 Boroughs Labels New York City Map.png|150px]]<br />Die 5 ''boroughs'' van New York:<br />{{Kleur|blue|●}} (1) [[Manhattan]],<br />{{Kleur|yellow|●}} (2) [[Brooklyn, New York|Brooklyn]],<br />{{Kleur|orange|●}} (3) [[Queens]],<br />{{Kleur|red|●}} (4) [[The Bronx]],<br />{{Kleur|purple|●}} (5) [[Staten-eiland]] |- | [[Bevolking]]:<br /> – Metropolitaanse gebied: || 8&nbsp;175&nbsp;133 <small>''(2010-sensus)''</small><ref name="Bevolking">{{en}} U.S. Census Bureau, [http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn122.html ''New York's 2010 Census Population Totals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125061832/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn122.html |date=25 Januarie 2012 }}</ref> <br /> 18,7 miljoen<ref name="Metropolitaanse gebied">{{en}} Amerikaanse Statistiekkantoor, [http://www.census.gov/population/www/estimates/metropop/table01.xls Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2004]</ref> |- | [[Bevolkingsdigtheid]]:<br /> – Metropolitaanse gebied: || 10&nbsp;630 inwoners / km² <br /> 824 inwoners / km² |- | Hoogte bo seevlak: || 6&nbsp;m |- | [[Oppervlakte]]: || 1&nbsp;213&nbsp;[[vierkante kilometer|km²]] <br /> waarvan 784&nbsp;km² land |- | Administrasie: || 5 stadswyke |- | Poskodes (''zip codes''): || 10001-10292 |- | Skakelkode: || 212 |- | Amptelike webwerf: || [https://www.nyc.gov/ www.nyc.gov] <!--|- style="background: #ffffff;" | Vonkpos: || [mailto:info@example.org info@example.org]--> |- ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Politiek |- | [[Burgemeester]]: || [[Zohran Mamdani]] ([[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]]) |- ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Satellietbeeld |- ! colspan="2" | [[Lêer:Aster newyorkcity lrg.jpg|300px|senter]] |} '''New York''' ([[Engels]]: [nuːˈjɔɹk ˈsɪɾi], {{Audio|En-us-New York.ogg|luister}}) of '''Nieu-York''', amptelik '''Stad New York''' (''City of New York'') en dikwels '''New York Stad''' (''New York City'', [nuːˈjɔɹk]) genoem, geleë in die [[New York (deelstaat)|deelstaat New York]], is die stad met die grootste bevolking in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Dit is ook die digsbevolkte van die groter stede in [[Noord-Amerika]]. [[Lêer:New York City Skyline at Dusk.jpg|duimnael|links|New York het ook in die tydperk van die groot weswaartse migrasie sy status as grootste stedelike nedersetting in die VSA gehandhaaf]] Die stad is 'n sentrum vir internasionale handel, politiek, vermaaklikheid, en kultuur, en is een van die wêreld se groot globale stede (saam met [[Londen]], [[Tokio]] en [[Parys]]). Die stad beskik oor 'n versameling van [[museum]]s, kunsgalerye, [[teater]]s, mediaondernemings, internasionale organisasies en korporasies, en [[Aandelebeurs|effektebeurse]]. Die stad is ook die tuiste van die [[Verenigde Nasies]], tesame met al die internasionale takke wat daarmee geassosieer word. New York het 'n bevolking van 8,55 miljoen in 'n area van ongeveer 800&nbsp;km². Dit is geleë in die hart van die New Yorkse Metropolitaanse Gebied, wat met 'n bevolking van ongeveer 22 miljoen een van die grootste stedelike konglomerasies ter wêreld vorm. Die stad beskik oor vyf ''boroughs'': [[The Bronx]], [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], [[Manhattan]], [[Queens]] en [[Staten-eiland]]. Elkeen van hierdie ''boroughs'', behalwe vir Staten-eiland, bevat oor 'n miljoen inwoners en sou elkeen as een van die VSA se grootste stede gesien word, indien elkeen afsonderlik in ag geneem word. New York lok groot getalle immigrante van oor die 180 lande, sowel as groot getalle migrante van dwarsoor die VSA, wat na die stad kom vir die stad se kultuur, energie, kosmopolitiese karakter, en met die hoop om 'n sukses te wees in die "Big Apple." Die stad word ook beskou as een van die veiligste groot stede in die VSA, ten spyte van sy grootte en bevolkingsdigtheid. New York dien ook as 'n reuse aandrywer van die wêreld se ekonomie – met 'n geskatte bruto metropolitaanse produk van ongeveer $500 miljard binne die stad se grense. New York is ook die tuiste van meer Fortune 500-maatskappye as enige ander plek in die VSA. As die stad 'n land op sy eie was, sou dit die 17de grootste [[bruto binnelandse produk]] in die wêreld gehad het, groter as dié van [[Switserland]] ($377 miljard) en amper gelyk aan dié van [[Rusland]] ($586 miljard). == Etimologie == In 1664 is New York na die destydse hertog van York genoem (die latere koning [[Jakobus II van Engeland]]) genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |title=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England |publisher=Queens Chronicle |author=Etta Badoe |date=11 November 2015 |accessdate=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |archive-date=1 Februarie 2017 |url-status=dead}}</ref> Jakobus se ouer broer, koning [[Karel II van Engeland|Karel II]], het hom as eienaar van die voormalige gebied [[Nieu-Nederland]] benoem, insluitende die stad [[Nieu-Amsterdam]], toe die [[Koninkryk van Engeland]] dit van [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Nederland]] oorgeneem het.<ref name="Archdeacon2013a">{{en}} {{cite book |author=Thomas J. Archdeacon |title=New York City, 1664–1710: Conquest and Change |url=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19 |publisher=Cornell University Press |year=2013 |isbn=978-0-8014-6891-9 |page=19}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Castelloplan.jpg|duimnael|links|Laer Manhattan in 1660, toe dit deel uitgemaak het van Nieu-Amsterdam]] [[Lêer:1776KingGeorgeStatueNYC.jpg|thumb|left|Die standbeeld van die Engelse koning [[George III van die Verenigde Koninkryk|George III]] word in 1776 afgebring.]] [[Lêer:Statue of Liberty National Monument STLI2258.jpg|duimnael|links|Die [[Vryheidstandbeeld]] in New York]] [[Lêer:Old timer structural worker2.jpg|duimnael|links|Boubedrywighede by die [[Empire State-gebou]] (1930)]] [[Lêer:WTC-looking north.jpg|duimnael|links|Die [[Wêreldhandelsentrum]] in Julie 2001]] Toe die gebied van die huidige New York deur die eerste Europeër, die Italiaanse seevaarder Giovanni da Verrazzano verken is,<ref>{{en}} {{cite book|title=New York: The World's Capital City|last=Rodgers|first=Cleveland|publisher=Harper|year=1948}}</ref> is dit deur die Lenape-[[Indiane]] bewoon. 'n [[Nederland]]se pelshandelspos, wat later ''Nieuw Amsterdam'' genoem is, het in 1614 as die eerste Europese nedersetting aan die mees suidelike punt van die skiereiland Manhattan ontstaan. Die koloniale direkteur-generaal Peter Minuit het die skiereiland in 1626 na bewering vir glaskraletjies ter waarde van 24$ van die inheemse Canarsie-stam gekoop.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Miller|first=Christopher L.|author2=George R. Hamell|year=1986|title=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade|journal=The Journal of American History|volume=73|issue=2|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28198609%2973%3A2%3C311%3AANPOIC%3E2.0.CO%3B2-A|accessdate=21 Maart 2007}}</ref> In 1664 is die Nederlandse kolonie deur die Britte verower, en ter ere van die destydse Britse troonopvolger, die hertog van York en latere koning [[Jakobus II van Engeland]], is die stadnaam verander in New York. Onder die Britse heerskappy het New York tot 'n belangrike handelshawe ontwikkel. In 1754 het die Columbia-universiteit, tans een van die oudste tersiêre instellings in die VSA, 'n oktrooi van koning [[George II van Groot-Brittanje|George II]] as King's College in Laer Manhattan gekry. Op 9 Julie 1776 het George Washington se assistent die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State vir sy troepe en die burgers van New York voorgelees, wat later Bowling Green bestorm het, waar ’n standbeeld van koning George III gestaan het. Hulle het toue aan die standbeeld gebind, dit van sy voetstuk getrek en sy liggaam na Litchfield, Connecticut, vervoer, waar die meeste van die lood van die standbeeld in 42,000 musketkruitballe vir die Kontinentale Leër omgesit is. Gedurende die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog]] was die stad die toneel van 'n reeks belangrike veldslae, wat later as die New Yorkse Veldtog bekend sou staan. Die Kontinentale Kongres het in New York vergader, en in 1789 is die eerste [[President van die Verenigde State van Amerika|President van die Verenigde State]], [[George Washington]], in die Federal Hall in Wall-straat ingesweer. New York is op 13 September 1788 tot [[hoofstad]] van die Verenigde State verklaar en het tot 1790, toe [[Philadelphia]] hierdie funksie oorgeneem het, as die administratiewe sentrum gedien.<ref>{{en}} Eleanor Berman: ''DK Eyewitness Travel 2016 – New York City''. New York: DK Publishing 2015, bl. 25</ref> Gedurende die 19de eeu is die stad deur grootskaalse immigrasie, 'n visionêre ontwikkelingsplan (die Commissioner's Plan van die jaar 1811, wat die stad se straatrooster oor die hele Manhattan uitgebrei het) en die opening van die [[Eriekanaal]] in 1819, wat die Atlantiese seehawe met die groot landboumarkte van die Amerikaanse binneland verbind het, volledig verander. In 1835 het New York die Pennsilvaniese [[metropool]] Philadelphia as die grootste stad in die Verenigde State verbygesteek. Die plaaslike politiek het destyds onder die sterk invloed van [[Ierland|Ierse]] immigrante gekom, terwyl welvarende koopmanne en handelaars die stigting van [[Central Park]] bevorder het – die eerste landskapstuin in 'n Amerikaanse stad, wat in 1857 geopen is. Die ontsteltenis van burgers oor die verpligte krygsdiens gedurende die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] (1861–1865) het aanleiding gegee tot die New Yorkse Dienspligonluste van die jaar 1863, van die ergste onluste in die Amerikaanse geskiedenis. Die moderne New York is in 1898 deur die insluiting van Brooklyn, Manhattan en munisipaliteite in die ander stadswyke gevorm. Die opening van die nuwe [[moltrein]]stelsel (''New York City Subway'') in 1904 het die samesmelting van die voormalige onafhanklike stede met New York 'n aansienlike hupstoot gegee. New York het in die eerste helfte van die 20ste eeu tot 'n wêreldsentrum van nywerhede, handel en kommunikasie ontwikkel. Die brandramp in die ''Triangle Shirtwaist''-fabriek, wat in 1911 die lewens van 146 werkers geëis het, was die ergste in die industriële geskiedenis van New York en het die stigting van die Internasionale Vakbond van Vrouewerkers in die Tekstielbedryf (''International Ladies' Garment Workers Union'') en verbeterde veiligheidsmaatreëls in nywerhede bevorder. Gedurende die twintigerjare was New York 'n belangrike bestemming vir [[Afro-Amerikaners]], wat in die Groot Migrasie vanuit die Suide na die noordelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate]] verhuis het. In 1916 het die stad oor die grootste stedelike swart bevolking van die VSA beskik. Tydens die Amerikaanse Prohibisie het New York sterk gegroei en sy stadshorison is deur 'n groter aantal [[wolkekrabber]]s heeltemal verander. New York het in 1925 [[Londen]] as die grootste stad ter wêreld verbygesteek. Die moeilike jare van die [[Groot Depressie]] het aanleiding gegee tot die verkiesing van Fiorello LaGuardia, 'n hervorminggesinde politikus. Terugkerende veterane van die [[Tweede Wêreldoorlog]] en immigrante uit [[Europa]] het 'n naoorlogse groeitydperk en die oprigting van groot woonstelblokke in die oostelike Queens bevorder. New York het vinnig sy posisie as die wêreld se beduidenste ekonomiese en finansiële sentrum begin inneem, en Wall-straat het met sy [[Aandelebeurs|effektebeurs]], banke en ander instellings die Verenigde State se ontwikkeling tot die belangrikste ekonomie ter wêreld bevorder. Die hoofkwartier van die [[Verenigde Nasies]], wat in 1952 opgerig is, het die stad se internasionale politieke invloed beklemtoon, terwyl die [[abstrakte ekspressionisme]], 'n kunsstyl wat deur plaaslike kunstenaars oorheers is, van New York die wêreld se kunshoofstad gemaak het.<ref>{{en}} {{cite book|title=The Center of the World – New York: A Documentary Film|first=Ric|last=Burns|publisher=PBS|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html|accessdate=20 Julie 2006|chapter=Transcript|date=22 Augustus 2003|archive-date=6 Augustus 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060806141938/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/index.html|url-status=dead}}</ref> Nogtans het die agteruitgang van die nywerheidsbedryf, groeiende misdaadsyfers en rasseonluste in die 1960's net soos in ander Amerikaanse stede baie blanke middelklasburgers uit die stad verdryf. In die 1980's het die finansiële sektor begin herstel en 'n groter belastinginkomste aan die stadsregering verskaf. Rassespannings het in die 1990's net soos misdaad duidelik afgeneem, en 'n nuwe golf immigrante uit [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] het hulle in New York gevestig. Nuwe tegnologieë en nywerheidsgebiede soos Silicon Alley het begin ontwikkel. In die Amerikaanse 2000-sensus het New York se bevolking die hoogste vlak ooit bereik. Die stad is die ergste in die [[Aanvalle op 11 September 2001|terreuraanvalle van 11 September 2001]] getref, toe naastenby 3&nbsp;000 mense in die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] gesterf het. Die nuwe Vryheidstoring (''Freedom Tower''), wat op die perseel opgerig is, is in Julie 2013 voltooi. == Geografie == [[Lêer:Waterways New York City Map.png|duimnael|Die waterweë van New York Stad: (1) [[Hudsonrivier]], (2) East River, (3) Long Island Sound, (4) Newarkbaai, (5) Opper-New Yorkbaai, (6) Laer-New Yorkbaai, (7) Jamaicabaai, (8) [[Atlantiese Oseaan]]]] New York lê in die noordoostelike Verenigde State, in die suidooste van die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] [[New York (deelstaat)|New York]] en halfpad tussen [[Washington, D.C.]] (228 myl van New York af) en [[Boston]] (217 myl). Sy ligging naby die monding van die [[Hudsonrivier]], wat eers in 'n natuurlike veilige hawe en uiteindelik in die [[Atlantiese Oseaan]] uitmond, het die ontwikkeling van die stad as 'n belangrike handelspos bevorder. 'n Groot deel van New York se stadsgebied is op die drie eilande [[Manhattan]], [[Staten-eiland]] en die westelike Long Island geleë, en die tekort aan grond het tot 'n hoë bevolkingsdigtheid gelei. Die Hudsonrivier vloei deur die Hudsonvallei en mond uit in New Yorkbaai. Tussen New York en [[Albany, New York|Albany]] word die riviermonding reeds deur die [[getye]] van die see geraak. Die Hudson dien ook as die grenslyn tussen New York Stad en die deelstaat [[New Jersey]]. Die East-rivier (eintlik 'n [[seestraat]] wat eweneens deur die getye geraak word) vloei vanuit Long Island Sound en skei [[The Bronx]] en Manhattan van Long Island. Die Haarlemrivier, nog 'n seestraat wat deur die getye geraak word en tussen die East- en Hudsonriviere lê, skei Manhattan van The Bronx. Die landoppervlakte van New York is in die loop van die geskiedenis verskeie kere deur menslike bedrywighede verander, en vanaf die [[Nederlandse koloniale ryk|Nederlandse koloniale tydperk]] is land langs die kuslyne gewen, veral in Laer Manhattan waar in die 1970's en 1980's bouprojekte soos Battery Park City ontstaan het. Sommige van die natuurlike variasies van die plaaslike topografie soos klein heuwels is gelyk gemaak, veral in Manhattan. Die stad se totale oppervlakte is 468,9 vierkante myl (1&nbsp;214,4 vierkante kilometer), waarvan 321 vk myl land en 159,88 vk myl water. Die hoogste punt bo seevlak is Todt Hill op Staten-eiland. Met 'n hoogte van 409,8 voet (124,9 meter) is dit ook die hoogste punt langs die Oostelike Kuslyn suid van die deelstaat [[Maine]]. Die bergspits se bosgebiede maak deel uit van die Staten Island Greenbelt. == Klimaat == [[Lêer:Storm at Manhattan.jpg|duimnael|'n Reënerige dag in Manhattan]] Alhoewel dit op dieselfde [[breedtegraad]] as [[Napels]] en [[Madrid]] in die gematigde klimaatsone geleë is, het New York vanweë die plaaslike windpatroon, wat koue lug van die binneland na die stadsgebied voer, 'n vogtige kontinentale klimaat met baie warm [[somer]]s en koue [[winter]]s. Nogtans is wintertemperature in die New Yorkse kusgebied hoër as in die Amerikaanse binneland en die jaarlikse [[sneeu]]val bly beperk tot tussen 25 en 35 duim (63,5 tot 88,9 sentimeter). Op sowat 199 dae van die jaar styg temperature bo vriespunt. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 12,5&nbsp;°C en die gemiddelde jaarlikse neerslag 1&nbsp;071 millimeter. Julie is die warmste maand met 'n gemiddelde temperatuur van 24,7&nbsp;°C, Januarie die koudste met 'n gemiddelde van -0,4&nbsp;°C. Die meeste [[reën]]val word in Julie met 'n gemiddelde van 104 millimeter aangeteken, terwyl Januarie met 'n gemiddelde neerslag van 81 millimeter die droogste maand van die jaar is. Die hoogste temperatuur wat ooit aangeteken is, was 41&nbsp;°C in Julie, die laagste -26&nbsp;°C in Januarie. Watertemperature langs die New Yorkse kus wissel tussen 3&nbsp;°C en 23&nbsp;°C. In Januarie daal temperature soms tot minder as -20&nbsp;°C in sonnige, koue winterweer. Noordoostelike winde, die sogenaamde ''Northeasters'', voer soms vogtige seelug met sterk winde en swaar reën- of sneeuval na die kusgebied. Lente en najaar word deur baie wisselvallige weersomstandighede gekenmerk wat van warm en bedompige tot koue weer met sneeuval kan strek. Die somers is gewoonlik baie warm en bedompig met 'n gemiddelde 18 tot 25 dae waarop die kwik tot 32&nbsp;°C of meer kan styg. Reënval en donderbuie kom gereeld voor. New York se langtermyn-weerspatroon word deur die sogenaamde Atlantiese Multidekadale Osillasie beïnvloed, 'n siklus van sowat 70 jaar wat die Atlantiese Oseaan se temperature afwisselend laat styg en daal en die voorkoms en sterkte van [[Orkaan|orkane]] en kusstorms in die gebied bepaal. Volgens sommige wetenskaplikes sal die proses van [[aardverwarming]] hierdie weerpatroon moontlik in die toekoms verander. {{Tabel weergemiddeldes | locatie = New York City (Central Park) | bron = NOAA/National Weather Service<ref>{{en}} {{cite web | url=http://www.erh.noaa.gov/okx/climate_cms.html |title=Average Weather for New York, NY – Temperature and Precipitation |accessdate=18 September 2008 |publisher=NOAA/National Weather Service}}</ref> <!-- maandeliks temperatuur- en neerslaggemiddelde--> | jan_gem_ns= 104.9 | feb_gem_ns= 80.0 | mrt_gem_ns= 111.0 | apr_gem_ns= 108.7 | mei_gem_ns= 119.1 | jun_gem_ns= 97.5 | jul_gem_ns= 117.3 | aug_gem_ns= 107.2 | sep_gem_ns= 107.4 | okt_gem_ns= 97.8 | nov_gem_ns= 110.7 | dec_gem_ns= 100.3 | jaar_gem_ns = 1261.9 <!-- gemiddelde minima en maxima --> | jan_gem_min= -3.3 | jan_gem_max= 3.3 | feb_gem_min= -2.2 | feb_gem_max= 5.0 | mrt_gem_min= 1.6 | mrt_gem_max= 10.0 | apr_gem_min= 6.6 | apr_gem_max= 16.1 | mei_gem_min= 12.2 | mei_gem_max= 21.6 | jun_gem_min= 17.2 | jun_gem_max= 26.1 | jul_gem_min= 20.5 | jul_gem_max= 28.9 | aug_gem_min= 20 | aug_gem_max= 27.8 | sep_gem_min= 15.5 | sep_gem_max= 23.8 | okt_gem_min= 10.0 | okt_gem_max= 17.8 | nov_gem_min= 5.0 | nov_gem_max= 11.7 | dec_gem_min= 0.0 | dec_gem_max= 6.1 | jaar_gem_min= 8.6 | jaar_gem_max= 14.9 <!-- weersextreme --> | jan_a_min= -21.1 | jan_a_max= 22.2 | feb_a_min= -26.1 | feb_a_max= 23.9 | mrt_a_min= -16.1 | mrt_a_max= 30 | apr_a_min= -11.1 | apr_a_max= 35.5 | mei_a_min= 0.0 | mei_a_max= 37.2 | jun_a_min= 6.7 | jun_a_max= 38.3 | jul_a_min= 11.1 | jul_a_max= 41.1 | aug_a_min= 10.0 | aug_a_max= 40.0 | sep_a_min= 3.8 | sep_a_max= 38.8 | okt_a_min= -2.2 | okt_a_max= 34.4 | nov_a_min= -13.9 | nov_a_max= 28.8 | dec_a_min= -25 | dec_a_max= 23.8 | jaar_a_min= -26.1 | jaar_a_max= 41.1}} == Omgewingsake == [[Lêer:Image-Grand central Station Outside Night 2.jpg|duimnael|Huurmotors voor Grand Central Station, die tweede besigste stasie in die land]] Die openbare vervoerstelsel van New York is die mees gebruikte in die VSA, terwyl die petrolverbruik gelykstaan aan die gemiddelde verbruik van die VSA in die 1920's.<ref>{{en}} Jervey, Ben: ''The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City''. Chester, CN: Globe Pequot Press 2006. {{ISBN|0-7627-3835-9}}</ref> Danksy die gewildheid van die openbare vervoer is 1,8 miljard gelling brandstof in 2006 gespaar – die helfte van alle petrol wat in die hele VSA danksy massavervoer bespaar is.<ref>{{en}} A Better Way to Go: Meeting America's 21st Century Transportation Challenges with Modern Public Transit. Uitgegee deur U.S. Public Interest Research Group, Maart 2008. Webwerf:[http://www.uspirg.org/uploads/2q/fV/2qfVu2ZrflTk-TnRQEDdDw/A-Better-Way-to-Go-vUSPIRG.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516180756/http://www.uspirg.org/uploads/2q/fV/2qfVu2ZrflTk-TnRQEDdDw/A-Better-Way-to-Go-vUSPIRG.pdf |date=16 Mei 2008 }}</ref> Die stad se bevolkingsdigtheid, die gewildheid van massavervoer en die minder belangrike rol wat privaatmotors derhalwe speel, maak van New York die mees energie-doeltreffende stad in die VSA.<ref>{{en}} Owen, David: ''Green Manhattan''. In: The New Yorker, 18 Oktober 2004</ref> Die per capita-vrystelling van [[kweekhuisgas]]se beloop in New York slegs 7,1 metrieke ton, terwyl die gemiddelde Amerikaner jaarliks 24,5 metrieke ton vrystel. New Yorkers is gemenskaplik slegs vir een persent van die totale vrystelling van kweekhuisgasse in die VSA verantwoordelik, alhoewel hulle 2,7 persent van die totale Amerikaanse bevolking verteenwoordig.<ref>{{en}} ''New Yorkers are collectively responsible for one percent of the nation's total greenhouse gas emissions''. In: Inventory of New York City Greenhouse Gas Emissions (April 2007), uitgegee deur die New York City Office of Long-term Planning and Sustainability. Webwerf: [http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ccp_report041007.pdf ''www.nyc.gov'']</ref> Die gemiddelde New Yorker verbruik minder as die helfte van die krag wat sy eweknie in [[San Francisco]] en net 'n kwart van wat 'n inwoner in [[Dallas]] ([[Texas]]) benodig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/planyc2030/html/challenge/faq.shtml |title=The City of New York: Global Warming and Greenhouse Gases |date=6 Desember 2006 |accessdate=19 Junie 2008 |archive-date=25 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225070759/http://www.nyc.gov/html/planyc2030/html/challenge/faq.shtml |url-status=dead}}</ref> In die vroeë 21ste eeu het die stad hom daarop gekonsentreer om die impak wat hy op die omgewing het, te verminder. Die grootskaalse [[lugbesoedeling]] lei nog steeds tot 'n hoë voorkoms van [[asma]] en ander asemhalingsiektes onder New Yorkers.<ref>{{en}} Coburn, Jason/Jeffrey Osleeb/Michael Porter: ''Urban Asthma and the Neighbourhood Environment in New York City''. In: Health & Place, jaargang 12(2), Junie 2006, bl. 167-179</ref> Die stadsregering het homself verbind om slegs die energie-doeltreffendste toerusting vir die gebruik in kantore en openbare behuising aan te koop.<ref>{{en}} DePalma, Anthony: ''It Never Sleeps, but It's Learned to Douse the Lights''. In: The New York Times, 11 Desember 2005, webwerf: [http://www.nytimes.com/2005/12/11/nyregion/11efficiency.html ''www.nytimes.com'']</ref> New York beskik oor die grootste vloot van omgewingsvriendelike diesel-hibried- en natuurgas-aangedrewe busse en ook sommige van die eerste hibried-huurmotors.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mta.info/nyct/bus/centennial/page2.htm |title=Metropolitan Transportation Authority: A Century of Buses in New York City |accessdate=19 Junie 2008 |archive-date=25 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525043420/http://mta.info/nyct/bus/centennial/page2.htm |url-status=dead}}</ref> == Kultuur == === Sport === Tussen middel Julie en vroeg Augustus word vir twee weke een van die mees prestigeryke kampioenskappe in [[tennis]] aangebied: Die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]]. Dit vorm saam met die [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]], [[Franse Ope]] en [[Wimbledon-kampioenskap]] die vier "[[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]"-toernooie van elke jaar. New York was een van die gasheerstede tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]]. === Kookkuns === New York Stad se voedselkultuur sluit 'n verskeidenheid internasionale kookkuns in wat beïnvloed is deur die stad se lang immigrantgeskiedenis. === Mode === New York Stad is 'n globale modehoofstad, en die [[Mode|modebedryf]] het 4,6% van die stad se private werksmag in diens.<ref name="NYCFashionCapital">{{cite web |url=https://edc.nyc/industry/fashion |title=Global Center of Fashion |publisher=NYCEDC |access-date=November 10, 2024 |quote=With the industry employing 4.6 percent of the city's private sector workforce, fashion is a major driver of New York City's economy. }}</ref> "New York Fashion Week" (NYFW) is 'n hoëprofiel halfjaarlikse geleentheid waar [[modemodel|modelle]] die nuutste klerekaste wat deur modeontwerpers wêreldwyd geskep is, tentoonstel voordat hierdie modes na die mark betree.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{cite web |url=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |title=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |author=Naeme Elzein |work=Lightspeed |date=August 22, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=Starting with world renown designers reading the winds of change through to buyers forecasting trends that feel 'right now', New York Fashion Week is the first big domino to fall in a succession of actions resulting in what ends up in your closet. |archive-date=19 Februarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219095329/https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |url-status=dead }}</ref> === Museums === * [[Metropolitan Museum of Art]] ([[skildery]]e, [[Beeldhoukuns|beeldhouwerke]], [[argeologie]] -die mees besoekte museum in die Verenigde State van Amerika) * MoMa (Museum of Modern Art) * Solomon R. Guggenheim Museum * Frick Collection * American Museum of the Moving Image == Boukuns == Die [[wolkekrabber]], 'n nuwe argitektoniese konsep wat vir die eerste keer in [[Chicago]] verwesenlik is, het plaaslike boustyle van die tradisionele lae Europese bouwyse laat wegbeweeg en die ontstaan van die kenmerkende veelverdieping-kantoorgeboue van New York se sakebuurte bevorder. Aangesien die stadsgebied grotendeels deur water omring is, het die hoë bevolkingsdigtheid en stygende eiendomspryse in sakegebiede aanleiding gegee tot een van die wêreld se grootste opeenhopings van hoë sakegeboue en woonstelblokke. == Panoramabeelde == [[Lêer:Lower Manhattan from Staten Island Ferry Corrected Jan 2006.jpg|600px|duimnael|senter|Die stadshorison van New York, soos gesien vanaf die Staten-eiland-veerpont]] [[Lêer:NYC Top of the Rock Pano.jpg|600px|duimnael|senter|Uitsig in suidelike rigting vanaf die Rockefeller Center]] [[Lêer:Midtown, Uptown Skyline from Empire State Building Panoramic.jpg|600px|duimnael|senter|180°-panorama, Manhattan soos gesien vanaf die Empire State Building (snags)]] [[Lêer:Skyline-New-York-City.jpg|600px|duimnael|senter|360°-Panorama, Manhattan soos gesien vanaf die Empire State Building (bedags)]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New York City|New York}} * {{en}} {{Wikivoyage|New_York_City|New York}} * {{en}} [https://www.nyc.gov/ Amptelike webwerf van New York] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-York-City|title=New York City|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Januarie 2025}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:New York (stad)| ]] 0vt8gezvnsbuq3lof408df8wbowdtl1 0 12009 2968582 2869917 2026-09-19T10:13:16Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968582 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit Stellenbosch |beeld = Stellenbosch University New Logo.jpg |beeldbyskrif = Universiteit Stellenbosch Logo |latyn_naam = |leuse = ''Pectora roborant cultus recti'' |leuseafr = 'n Goeie opvoeding versterk die gees |leuseeng = ''A sound education strengthens the spirit'' |gestig = [[1866]] |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = R1,5 miljard<ref>{{en}} {{cite book |title=Stellenbosch University Annual Report 2011 |publisher=University of Stellenbosch |url=http://www.sun.ac.za/english/Documents/About/YearReport/US%20Annual%20Report_Vir%20web_Blaaibaar.pdf |accessdate=1 Junie 2014 |page=83 |archive-date=11 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411210914/http://www.sun.ac.za/english/Documents/About/YearReport/US%20Annual%20Report_Vir%20web_Blaaibaar.pdf |url-status=dead }}</ref> |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = [[Edwin Cameron]] |vise-kanselier = [[Wim de Villiers]] |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |rektor = Wim de Villiers |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 939<ref>{{en}} [http://www.sun.ac.za/english/about-us/statistical-profile "Stellenbosch University Statistical Profile 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528020334/http://www.sun.ac.za/english/about-us/statistical-profile |date=28 Mei 2013 }}, Official Stellenbosch University Website, SU Consensus, Junie 2012</ref> |studentetal = 27&nbsp;823 |voorgraadse studente= 17&nbsp;970 |nagraadse studente = 9&nbsp;853 |doktoraal = |ander = |ligging = [[Stellenbosch]], [[Wes-Kaap]] |stad = [[Stellenbosch]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|33|55|48.27|S|18|51|53.01|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = 2 voorstedelike en 2 stedelike |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#74273b}} Maroen |bynaam = ''Maties'' |gelukbringer = Pokkel<ref>{{en}} [http://www.sun.ac.za/news/MatiesNewsItem_Eng.asp?Lang=2&ItemID=15171 "Meet Pokkel the Maties mascot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613015243/http://www.sun.ac.za/news/MatiesNewsItem_Eng.asp?Lang=2&ItemID=15171 |date=13 Junie 2011 }}, ''Matie News'', 18 Februarie 2009</ref> |affiliasies = [[Association of African Universities|AAU]], [[Association of Commonwealth Universities|ACU]], [[Cape Higher Education Consortium|CHEC]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[International Association of Universities|IAU]] |webtuiste = [http://www.sun.ac.za/ sun.ac.za] |logo = |voetnotas = }} [[Lêer:Stellenbosch16.JPG|duimnael|250px|J.H. Neethlinggebou]] [[Lêer:Stellenbosch14.JPG|duimnael|250px|J.S. Gericke Biblioteek]] [[Lêer:Stellenbosch11.JPG|duimnael|250px|Konservatorium]] Die '''Universiteit Stellenbosch''' (US) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[universiteit]], geleë in die [[Boland|Boland streek]] van die [[Wes-Kaap]]. Die instelling is in 1865 gestig as ''Openbare Skool'', maar is in 1866 herdoop as die ''Stellenbossche Gymnasium''. In 1874 kom die sogenaamde ''Arts Department'' van die Stellenbosch Gymnasium tot stand met 'n leerlingtal van 120, en word amptelik as Kollege verklaar in 1881. Danksy 'n ruim skenking deur mnr [[Jannie Marais|Jan Marais]] van Coetzenburg, wat in sy testament £100 000 vir hoër onderwys op Stellenbosch nagelaat het, kon die inrigting onafhanklike status as universiteitsinrigting verkry. Die Universiteitswet is in 1916 deur die Unie-parlement aangeneem. Op 2 April 1918 het hierdie wet in werking getree en is die Victoria Kollege deur die Universiteit van Stellenbosch vervang. Die totale getal ingeskrewe studente aan die Kollege in die jaar voor sy verhoging tot Universiteit, het 503 beloop. In dieselfde jaar het die doserende personeel uit 40 lede bestaan, van wie 22 professore en 18 [[lektor]]e was. Namate nuwe behoeftes in verband met die opleiding van studente ontstaan het, is daar aan die Universiteit van Stellenbosch nuwe fakulteite en afdelings gestig; vandag beskik die universiteit oor tien fakulteite. Duisende mense het al op Stellenbosch gestudeer en uitgegaan om 'n waardevolle bydrae in die praktyk te lewer. Op talle terreine van die samelewing speel oudstudente van Stellenbosch 'n belangrike rol. Sonder hulle sou Suid-Afrika vandag baie armer gewees het. Vandag word die Universiteit gereken onder die voorste universiteite in die suidelike halfrond en blink dit uit op die terrein van die onderrig, navorsing en gemeenskapsdiens. == Wapens == Die Victoria College het [[Stellenbosch]] se destydse munisipale wapen gebruik, met die bykomende wapenspreuk "Pectora roborant culturis recti". Op die vooraand van universiteitswording in 1918 is 'n nuwe wapen in gebruik geneem.<ref name=kal>Die nuwe wapen verskyn vir die eerste keer op die 1918-uitgawe van die kollege/universiteit se ''Kalender''.</ref> Dit is in 1939 by die Departement van Binnelandse Sake geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry].</ref> Die wapen kan soos volg geblasoneer word : ''Gevierendeel, I en IV in goud drie rooi torings; II in blou die kop van Minerva in silwer; III in blou drie gestingelde en geblaarde silwer akkers; op 'n swart binneskild 'n ope boek van silwer''. Die helmteken is 'n hand wat 'n brandende fakkel vashou. Die bestaande wapenspreuk is behou. == Bekende oudstudente == US-studente staan bekend as ''Maties''. {{Div col|colwidth=20em}} * [[Edwin Cameron]] * [[Danie Craven]] * [[Riaan Cruywagen]] * [[Casper de Vries]] * [[Johan Degenaar]] * [[Cromwell Everson]] * [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] * [[Elsa Joubert]] * [[Marina Joubert]] * [[Uys Krige]] * [[C.J. Langenhoven]] * [[D.F. Malan]] * [[Beyers Naudé]] * [[Johann Rupert]] * [[Frederik van Zyl Slabbert]] * [[Jan Smuts]] * [[Sampie Terreblanche]] * [[Andries Treurnicht]] * [[Deon van der Walt]] * [[Ernst van Heerden]] * Dr. [[Hendrik Verwoerd]] * [[John Vorster]] * [[Heinz Winckler]] {{Div col end}} == Fakulteite == * Agriwetenskappe * Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe * Fakulteit Gesondheidswetenskappe * Fakulteit Ingenieurswese * Krygskunde * Lettere en Sosiale Wetenskappe * Natuurwetenskappe * Opvoedkunde * Regsgeleerdheid * Teologie == Koshuise == '''Manskoshuise''' {{Div col|colwidth=20em}} * [[Dagbreek]] * Eendrag * Helderberg * Helshoogte * Huis Marais * Huis Visser * Majuba * Simonsberg * [[Wilgenhof]] {{Div col end}} Wilgenhof is die oudste universiteitskoshuis in Afrika en is in 1913 geopen '''Dameskoshuise''' {{Div col|colwidth=20em}} * Erica * [[Harmonie Dameskoshuis|Harmonie]] * Heemstede * Huis Ten Bosch * Huis Francie van Zijl * Irene * Lydia * Minerva * Monica * Nemesia * Nerina * Serruria * Sonop {{Div col end}} '''Gemengde Koshuise''' {{Div col|colwidth=20em}} * Academia * Concordia * Goldfields * Hippokrates * Kerkenberg * Metanoia * Meerhoff {{Div col end}} {{Div col|colwidth=20em}} '''Mans PSO's''' * Pieke * Libertas * Oude Molen * Vesta '''Dames PSO's''' * Aristea * Equité * Silene * Venustia '''Gemengde PSO's''' * Aurora * Osler * Olympus {{Div col end}} '''Studentegemeenskappe (klusters)''' Koshuise en Privaat Studente Organisasies (PSO’s) word in klusters gegroepeer om studentegemeenskappe te vorm. Vir elke kluster word ’n fasiliteit opgerig wat as ’n naaf (hub) bekend staan. Twee klusterfasiliteite is reeds opgerig, naamlik amaMaties en Wimbledon. Hier kan dagstudente, net soos koshuisstudente, etes koop, aan mentorgroepe deelneem en tyd tussen klasse by ’n goed toegeruste plek met internettoegang deurbring.<ref>{{Cite web |url=http://www0.sun.ac.za/ssg/index.php?option=com_content&view=article&id=83&Itemid=529&lang=en |title=argiefkopie |access-date=25 Julie 2017 |archive-date=20 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020121918/http://www0.sun.ac.za/ssg/index.php?option=com_content&view=article&id=83&Itemid=529&lang=en |url-status=dead }}</ref> '''''Klusters op die Stellenbosch-kampus''''' * amaMaties * Rubix * Validus * VicMeyr * Victoria * Wimbledon '''''Kluster op die Tygerberg-kampus''''' * Tygerberg == Hoofde == <ref>{{cite web|url=http://www0.sun.ac.za/100/af/timeline/1960/|title=Universiteit van Stellenbosch 100 jaar|publisher=Universiteit van Stellenbosch|access-date=9 September 2018|archive-date=23 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023200113/http://www0.sun.ac.za/100/af/timeline/1960/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" width=750px style= border: 1px |- !colspan="8"|Rektor |- !style="white-space: nowrap;" width="45" | !width="80" | Periode !width="210" | Van !width="400" | Naam !width="210" | Geboortedatum !width="210" | Sterfdatum |- |1 |1919-1925 |Cillié |Gabriël Gideon |10 September 1870 |1 April 1958 |- | |1925-1934 |Geen | | | |- |2 |1934-1955 |Wilcocks |Raymond William |23 Januarie 1892 |16 Maart 1967 |- |3 |1955-1970 |[[Hendrik Bernardus Thom|Thom]] |Hendrik Bernardus |31 Desember 1905 |4 November 1983 |- |4 |1970-1979 |de Villiers |Jan Naude |17 Augustus 1923 | |- |5 |1979-1993 |de Vries |Michiel Josias |5 Mei 1933 |5 Julie 2002 |- |6 |1993-2002 |van Wyk |Andreas Hercules |17 September 1941 | |- |7 |2002-2007 |[[Chris Brink|Brink]] |Chris |31 Januarie 1951 | |- |8 |2007-2014 |Botman |Hayman Russel |18 Oktober 1953 |28 Junie 2014 |- |9 |2014- |[[Wim de Villiers|de Villiers]] |Willem Johan Simon |26 September 1959 | |} {| class="wikitable sortable" width=750px style= border: 1px |- !colspan="8"|Kanselier |- !style="white-space: nowrap;" width="45" | !width="80" | Periode !width="210" | Van !width="400" | Naam !width="210" | Geboortedatum !width="210" | Sterfdatum |- |1 |1918-1919 |Marais |Johannes Izak |23 Augustus 1848 |27 Augustus 1919 |- |2 |1919-1931 |Vos |Pieter Jacobus Gerhard |29 Oktober 1842 |31 Oktober 1931 |- |3 |1931-1932 |[[Jacob de Villiers|de Villiers]] |Jacob Abraham Jeremias |14 Desember 1868 |16 September 1937 |- |4 |1932-1939 |Moorrees |Adriaan |18 Augustus 1855 |17 November 1938 |- |5 |1939-1941 |[[J.D. Kestell|Kestell]] |John Daniel |15 Desember 1854 |9 Februarie 1941 |- |6 |1941-1959 |[[D. F. Malan|Malan]] |Daniël Francois |22 Mei 1874 |7 Februarie 1959 |- |7 |1959-1968 |[[Eben Dönges|Dönges]] |Theophilus Ebenhaezer |8 Maart 1898 |10 Januarie 1968 |- |8 |1968-1983 |[[John Vorster|Vorster]] |Balthazar Johannes |13 Desember 1915 |10 September 1983 |- |9 |1983-1983 |Thom |Hendrik Bernardus |31 Desember 1905 |4 November 1983 |- |10 |1984-1988 |[[P. W. Botha|Botha]] |Pieter Willem |12 Januarie 1916 |31 Oktober 2006 |- |11 |1988-1998 |van der Horst |Johannes Gerhardus |19 September 1919 |23 April 2003 |- |12 |1998-2008 |[[Elize Botha|Botha]] |Elizabeth |19 November 1930 |16 November 2007 |- |13 |2008-2009 |[[Frederik van Zyl Slabbert|Slabbert]] |Frederik Van Zyl |2 Maart 1940 |14 Mei 2010 |- |14 |2009-2019 |[[Johann Rupert|Rupert]] |Johann Peter |1 Junie 1950 | |- |15 |2019- |[[Edwin Cameron|Cameron]] |Edwin |15 Februarie 1953 | |} == Omstredenheid == === Afrikaans as voertaal === In 2015 het 'n bestuurspan onder leiding van [[Wim de Villiers]] beslis dat "alle onderrig aan die Universiteit Stellenbosch in [[Engels]] gefassiliteer sal word" en dat "aansienlike akademiese ondersteuning volgens studente se behoeftes in ander Suid-Afrikaanse tale beskikbaar gestel sal word".<ref>Parker, M. 2016, 'Stellenbosch and the Afrikaans racial baggage', New African, 557, p. 38, MasterFILE Premier, EBSCOhost, geraadpleeg op [[10 Mei]] [[2017]].</ref> In 2017 word die Universiteit se Taalbeleid, wat in 2016 hersien is, toegepas. Die hersiene beleid stel Engels as onderrigtaal op dieselfde vlak as Afrikaans en het hewige polemiek ontlok. Die US bied steeds onderrig in Afrikaans aan.<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/us-taalbeleid-afrikaans-gelyk-met-engels/</ref> Die Grondwetlike Hof se beslissing in ''Gelyke Kanse en Andere v Voorsitter van die Senaat van die Universiteit van Stellenbosch en Andere'' (gelewer op 10 Oktober 2019) het egter Afrikaans se toekoms as voer- en kultuurtaal aan dié staatsinstelling die nekslag toegedien.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2019-10-10-english-prevails-in-stellenbosch-university-language-battle/|title=English prevails in Stellenbosch University language battle|website=Daily Maverick|access-date=12 Mei 2021}}</ref> === Persgesig-insident === Twee damesstudente het hulself in 2016 gegrimeer om soos ruimtewesens te lyk. Die US-bestuur het op grond van foto’s geoordeel dat hulle hulle gesigte swart gesmeer het. Die twee dames is daarna uit 'n US-koshuis geskors. Die gebeure staan as die persgesig-insident of swartgesig-herrie bekend, waar dit skynbaar onverskoonbaar vir wit mense is om hulle soos swart mense te vermom.<ref>[http://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/swartgesig-herrie-twee-maties-geskors/ Swartgesig-herrie: twee maties geskors], [[Maroela Media]], 7 Februarie 2016</ref> 'n Soortgelyke foto het in 2014 opslae gemaak toe twee US-studente hul gesigte swart gesmeer het om soos die tennis-susters [[Venus Williams|Venus]] en [[Serena Williams]] te lyk. Die universiteit het destyds besluit om nie dissiplinêr op te tree nie, maar eerder die voorval vir “versoening” aan te wend. == Sien ook == * [[Instituut vir Toekomsnavorsing]] * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] * [[STIAS]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * {{cite web|url=https://www.litnet.co.za/die-us-draai-sy-rug-op-afrikaans-as-doseertaal/|title=Die US draai sy rug op Afrikaans as doseertaal|date=13 September 2018|work=[[LitNet]]|accessdate=16 September 2018|author=[[Hermann Giliomee]]}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Stellenbosch University|Universiteit Stellenbosch}} * [http://www.sun.ac.za/indeks.asp Amptelike webwerf van die Universiteit van Stellenbosch] * [http://www.sun.ac.za/university/history/geskiedenis.htm Amptelike geskiedenis op die Universiteit se webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915231557/http://www.sun.ac.za/university/history/geskiedenis.htm |date=15 September 2012 }} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Universiteit Stellenbosch| ]] auzmhzixfzwvmd5wffx750vvh0sp55d 0 12327 2968411 2968142 2026-09-18T18:00:09Z SpesBona 2720 /* Sport */ Rugby bygewerk 2968411 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Verenigde Meksikaanse State |volle_naam = <small>''Estados Unidos Mexicanos'' ([[Spaans]])</small> |algemene_naam = Meksiko |beeld_vlag = Flag of Mexico.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Mexico.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Mexico (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = ''[[Himno Nacional Mexicano]]''<br /><center>[[Lêer:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]</center> |amptelike_tale = Geen op federale vlak nie{{smallsup|a}}<br />[[Spaans]] (''[[de facto]]''){{smallsup|b}} |hoofstad = [[Meksikostad]] {{Koördinate|19|26|N|99|08|W}} |latd = 19 |latm = 26 |latNS = N |longd = 99 |longm = 08 |longEW = W |grootste_stad = [[Meksikostad]] |regeringsvorm = Federale presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]]<ref>{{es}} {{cite web |format=PDF |location=MX Q |url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 Mei 2011 |title=Politieke Grondwet van die Verenigde Meksikaanse State, titel 2, artikel 40 |publisher=SCJN |accessdate=11 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |leiertitels = <br />• [[President]] |leiername = [[Claudia Sheinbaum]] |oppervlak_rang = 15^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;964&nbsp;375<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico|title=Mexico|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118235804/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 758&nbsp;449 |persent_water = 1,58 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 130&nbsp;739&nbsp;927<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 10^de |bevolking_sensus = 126&nbsp;014&nbsp;024<ref name="sensus">{{es}} {{cite web |url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/ |title=Censo Población y Vivienda 2020 |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=26 Januarie 2021}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2020 |bevolkingsdigtheid = 66 |bevolkingsdigtheidmi² = 172,4 |bevolkingsdigtheidrang = 142^ste |BBP_PPP = $3&nbsp;518&nbsp;miljard<ref name="imf2">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=273&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Mexico |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 13^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $26&nbsp;172<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 77^ste |BBP = $1&nbsp;775&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 13^de |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $13&nbsp;208<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 75^ste |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Bereik<br />• Erken<br />• Eerste grondwet<br />• Tweede grondwet<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Spanje]]<br />[[16 September]] [[1810]]<ref name="Castro2000">{{en}} {{cite book|author=Rafaela Castro|title=Chicano Folklore: A Guide to the Folktales, Traditions, Rituals and Religious Practices of Mexican Americans|url=https://books.google.de/books?id=WdzY7YjhRroC&pg=PA83&redir_esc=y&hl=de#v=onepage&q&f=false|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514639-4|page=83|accessdate=1 Desember 2018}}</ref><br />[[27 September]] [[1821]]<br />[[28 Desember]] [[1836]]<br />[[4 Oktober]] [[1824]]<br />[[5 Februarie]] [[1857]]<br />[[5 Februarie]] [[1917]] |MOI = {{wins}} 0,789<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |MOI_rang = 81^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 42,6<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MX |title=Gini Index – Mexico |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2024 |Gini_kategorie = {{kleur|#e0584e|hoog}} |geldeenheid = [[Meksikaanse peso|Peso]] |geldeenheid_kode = MXN |land_kode = 484 / MX / MEX |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC-05:00|-5]] tot [[UTC-08:00|-8]] |tydsone_somer = |utc_afwyking_DST = [[UTC-05:00|-5]] tot [[UTC-07:00|-7]] |internet_domein = [[.mx]] |skakelkode = 52 |voetskrif = a. Spaans is ''[[de facto]]'' die [[amptelike taal]] van die federale Meksikaanse regering.<br />b. [[Majaans]], [[Mixteeks]], [[Nahuatl]], [[Zapoteeks]] en [[Tale van Meksiko|64 andere inheemse tale]] word sedert 2003 as nasionale tale erken.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |accessdate=20 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820035156/https://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |archive-date=20 Augustus 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> }} '''Meksiko''' of '''Mexiko''' ([[Spaans]]: ''México'', [ˈmexiko], {{Audio|Es-mx-México.ogg|luister}}; [[Nahuatl]]: ''Mexihco'', [me:'ʃiʔko]), amptelik die '''Verenigde Meksikaanse State'''<ref>{{es}} {{cite web | url = https://embamex2.sre.gob.mx/eua/index.php/es/enterate/391-acerca-de-mexico | title = Acerca de México | publisher = Meksikaanse Ambassade in die Verenigde State, Meksikaanse Departement van Buitelandse Betrekkinge | location = Washington, D.C. | accessdate = 11 April 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180411221535/https://embamex2.sre.gob.mx/eua/index.php/es/enterate/391-acerca-de-mexico | archive-date = 11 April 2018 | url-status = dead |df=dmy-all}}</ref> (Spaans: ''Estados Unidos Mexicanos'',<ref name="presidencia.gob.mx">{{es}} {{cite web |url=https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/31662/Constitucion_Politica_1_.pdf |publisher=Regering van Meksiko |title=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos (Politiese Grondwet van die Verenigde Meksikaanse State) |location=MX |date=27 April 2010 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714174713/https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/31662/Constitucion_Politica_1_.pdf |archive-date=14 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Audio|Es-mx-Estados Unidos Mexicanos.ogg|luister}}; Nahuatl: ''Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl''), is ’n federale presidensiële grondwetlike [[republiek]] geleë in [[Noord-Amerika]]. Meksiko grens in die noorde aan die [[Verenigde State van Amerika]], in die suide en weste aan die [[Stille Oseaan]], in die suidooste aan [[Guatemala]], [[Belize]] en die [[Karibiese See]] en in die ooste aan die [[Golf van Meksiko]]. Meksiko strek oor ’n gebied van sowat 2 miljoen km² (sowat 760&nbsp;000 myl²), is die sesde grootste land van die [[Amerikas]] wat oppervlakte betref, en die [[Lys van lande volgens oppervlak|15de grootste onafhanklike land ter wêreld]]. Met ’n geskatte bevolking van sowat 130 miljoen in 2024<ref name="CIA" /> het die land die [[Lys van lande volgens bevolking|tiende grootste bevolking ter wêreld]], en is benewens die digsbevolkte Spaanssprekende land, ook die tweede mees bevolkte land in [[Latyns-Amerika]] naas [[Brasilië]]. [[Lêer:Chichen Itza 3.jpg|duimnael|links|Die [[Maja]]stad [[Chichén Itzá]] op die [[Yucatán-skiereiland]], sedert 1988 'n [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]]]] Tydens die Voor-Colombiaanse tydperk, voor die aankoms van die [[Europa|Europeërs]] in die gebied van die huidige Meksiko, het verskeie belangrike beskawings soos die [[Olmeke]], [[Mixteke]], [[Tolteke]], [[Teotihuacán]]e, [[Zapoteke]], [[Maja]], [[Tlaxcalteke]] en [[Asteke]] hier bestaan. Teen 1521 het die [[Spaanse Ryk]] met die [[Spaanse verowering van die Asteekse Ryk|verowering]] en kolonisasie van die gebied vanuit hul basis in [[Tenochtitlan|México-Tenochtitlan]] begin en die [[Nieu-Spanje|Vise-Koninkryk Nieu-Spanje]] gestig. Met die onafhanklikheidsverklaring van Spanje op 16 September 1810 het die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] begin, op 27 September 1821 het Meksiko sy onafhanklikheid verkry en op 28 Desember 1836 is dit deur Spanje erken. Ná die onafhanklikheidsoorlog het Meksiko sy eerste grondwet op 4 Oktober 1824 bekragtig en die huidige grondwet is tydens die [[Meksikaanse Rewolusie]] (1910–1920) op 5 Februarie 1917 aanvaar. Die oppervlakte van Meksiko is gedurende die 19de eeu met die onafhanklikheidsverklaring van die [[Sentraal-Amerika]]anse lande en ná oorloë teen die Verenigde State van Amerika meer as gehalveer. Die Verenigde Meksikaanse State is ’n federale presidensiële grondwetlike republiek met ’n presidensiële stelsel en ’n tweekamerparlement, bekend as die kongres van die Unie (''Congreso de la Unión''), wat uit die senaat van die republiek (''Senado de la República'') en die huis van afgevaardigdes (''Cámara de Diputados'') bestaan. Die land se [[hoofstad]] en grootste stad is [[Meksikostad]], wat nie deel uitmaak van een van die [[Deelstate van Meksiko|31 deelstate]] nie, maar sedert onlangse strukturele hervormings ’n soortgelyke status het. Die stadsregering pleit egter vir die amptelike status van ’n deelstaat. == Etimologie == [[Lêer:CodexMendoza01.jpg|duimnael|links|Afbeelding van Meksiko-Tenochtitlan uit die ''Codex Mendoza'', 15de eeu]] [[Lêer:Acta Independencia Mexico 1821.jpg|duimnael|Die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring van 1821]] Nadat Nieu-Spanje in 1821 sy onafhanklikheid van Spanje verkry het, is besluit om die land na sy hoofstad Meksikostad, wat in 1524 op die ruïnes van die Asteekse hoofstad Meksiko-Tenochtitlan (Nahuatl: ''Mēxihco Tenōchtitlan'') gestig is, te vernoem. Die naam is afgelei uit die Asteekse taal Nahuatl, maar die oorspronklike betekenis daarvan is onbekend. ''Mēxihco'' was die Nahuatl-term vir die hartland van die Asteekse Ryk,<ref name="Bright2004">{{en}} {{cite book|author=William Bright |title=Native American Placenames of the United States |url=https://books.google.de/books?id=5XfxzCm1qa4C&pg=PA281&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |year=2004 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3598-4 |page=281 |accessdate=1 Desember 2018}}</ref> die Vallei van Meksiko, sy bevolking, die ''Mexica'' en die omliggende gebiede, wat later ’n deel van die land Meksiko geword het. Dit word in die algemeen beskou as ’n toponiem vir die Vallei, wat die primêre etnoniem vir die Asteekse Driebond geword het. Die amptelike naam van die land is saam met die regeringsvorm verander. Tydens twee geleenthede (1821–1823 en 1863–1867) het die land bekend gestaan as ''Imperio Mexicano'' ("Meksikaanse Keiserryk"). Al drie federale grondwette (van 1824, 1857 en 1917, die huidige) het die naam ''Estados Unidos Mexicanos'' ("Verenigde Meksikaanse State") gebruik. Met die grondwet van 1824 het die land ’n federale republiek met die amptelike name ''Nación Mexicana'' ("Meksikaanse Nasie") en ''Estados Unidos Mexicanos'' ("Verenigde Meksikaanse State") geword.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12148085130100492976402/p0000001.htm#I_1_ |title=Constitución federal de los Estados Unidos mexicanos (1824) |accessdate=12 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112071534/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12148085130100492976402/p0000001.htm#I_1_ |archive-date=12 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die grondwette van 1836 en 1857 is die amptelike naam ná ''República Mexicana'' ("Meksikaanse Republiek") verkort, maar vir amptelike geskrifte het die langnaam steeds in gebruik gebly.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |title=Leyes Constitucionales de 1836 |publisher=Cervantes Virtual |accessdate=14 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114182409/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |archive-date=14 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/directorio/federalismo/assets/documentos/constitucion_politica57.pdf|title=Constitución Federal de los Estados Unidos Mexicanos (1857)|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> Met die huidige grondwet van 1917 is die langnaam "Verenigde Meksikaanse State" weer ingevoer.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/directorio/federalismo/assets/documentos/constitucion_politica1917.pdf|title=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos (1917)|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === {{Hoofartikel|Meso-Amerika}} [[Lêer:TenochtitlanModel.JPG|duimnael|links|’n Model van die [[Asteke|Asteekse]] hoofstad [[Tenochtitlan]] waar [[Meksikostad]] tans geleë is]] [[Lêer:Mexico's Territorial Evolution.png|duimnael|Territoriale ontwikkeling van Meksiko sedert die Onafhanklikheid van 1821]] Die eerste spore van menslike beskawing is in die Vallei van Meksiko gevind en is meer as 23&nbsp;000 jaar oud. Eers is [[mielie]]s en [[Boontjie|bone]] gekweek en omstreeks 7000 v.C. het die eerste nedersettings ontstaan. In 1500 v.C. is die stad Tlatilco gestig, wat eers in die 4de eeu n.C. weer ontruim is. Komplekse kulture het tussen 900 en 300 v.C. ontwikkel en tussen 100 en 900 n.C. het die Meso-Amerikaanse beskawings soos die Asteke, Maja, Mixteke, Olmeke, Tlaxcalteke en Tolteke ontstaan. Tydens die vroeë post-klassieke tydperk het die Tolteke Sentraal-Meksiko en die Mixteke [[Oaxaca]] oorheers, en die laagland as Maja-gebied het belangrikste sentrums in [[Calakmul]], [[Chichén Itzá]], [[Mayapán]], [[Palenque]] en [[Uxmal]] gehad. Omstreeks 1500 het die Asteke in die gebied van die huidige Meksiko geheers. Meksiko het daarmee ’n lang geskiedenis waar die Asteke en Maja onder die Amerikaanse hoogkulture van die [[Middeleeue]] in Meso-Amerika tel. Die sentrum van die Asteke was Tenochtitlan op die gebied van die huidige hoofstad Meksikostad. Die sentrum van die Maja was Chichén Itzá op die [[Yucatán-skiereiland]]. Die meeste kennis omtrent die geskiedenis van die Asteke en Maja is aan verskeie codexe ontleen. === Die Spaanse koloniale bewind === {{Hoofartikel|Nieu-Spanje}} [[Lêer:Mapa del Virreinato de la Nueva España (1794).svg|duimnael|links|Kaart van Nieu-Spanje in 1794]] [[Lêer:Mapa del Virreinato de la Nueva España (1819).svg|duimnael|Kaart van Nieu-Spanje in 1819]] Met die ontdekking van die Amerikas deur [[Christophorus Columbus]] op 12 Oktober 1492 het die Europese verowering van die twee kontinente begin. Tussen 1517 en 1518 het die eerste Spaanse ekspedisies onder Francisco Hernández de Córdoba en Juan de Grijalva die Yucatan-skiereiland bereik. Die "nuutontdekte" beskawings en die rykdom aan [[goud]]voorwerpe het die ''tierra firme'', die vasteland, vir die [[Spanjaarde]] aanloklik gemaak. Tussen 1519 en 1521 het [[Hernán Cortés]] die Asteekse Ryk met behulp van talle inheemse bondgenote vernietig, die gebied vir [[Spanje]] verower en Nieu-Spanje gestig. Gelyktydig het Francisco de Montejo die [[Spaanse verowering van Yucatan|Yucatan-skiereiland]] en Pedro de Alvarado vir Guatemala verower en die laaste Majastede vernietig. Die kolonie was weens sy goud- en [[silwer]]rykdom onder die belangrikste oorsese besittings van Spanje. Oor die volgende drie eeue heen het die Spanjaarde en hul sendelinge die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en die Spaanse taal in Meksiko gevestig. === Vanaf Onafhanklikheid tot Rewolusie === [[Lêer:Political divisions of Mexico 1824 (location map scheme).svg|duimnael|Die Republiek van Meksiko in 1824]] [[Lêer:Iturbide Emperador by Josephus Arias Huerta.jpg|duimnael|links|upright|[[Agustin de Iturbide]] het Meksiko tussen 1821 en 1822 as regent, en vanaf 1822 tot 1823 as keiser Augustin I regeer]] Ná die voorbeelde van die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring]] tydens die [[Amerikaanse Rewolusie]] op 4 Julie 1776 en die [[Franse Rewolusie]] op 14 Julie 1789, het die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring op 16 September 1810 die Onafhanklikheidsoorlog teen die Spaanse heerskappy begin, terwyl Spanje deur die [[Napoleontiese Oorloë|Franse besetting]] (1808–1814) onder [[Napoleon Bonaparte]] verswak is. Op 27 September 1821 het Meksiko onafhanklik geword en die [[Eerste Meksikaanse Keiserryk]] (1821–1823) is onder [[Agustin de Iturbide]] gestig, terwyl Spanje tot 1829 gepoog het om Meksiko te herower. Spanje het die onafhanklikheid van Meksiko eers op 28 Desember 1836 amptelik erken. Ná die Rewolusie op 19 Maart 1823 het Meksiko ’n republiek geword, terwyl die Sentraal-Amerikaanse lande [[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Honduras]] en [[Nicaragua]] ook hul onafhanklikheid verklaar en die [[Federale Republiek van Sentraal-Amerika]] op 1 Julie 1823 gestig het, wat reeds op 31 Mei 1838 weer ontbind is. [[Chiapas]] is op 14 September 1824 deur Meksiko geannekseer, gevolg deur Soconusco in 1842 en [[Sonora]] op 8 Mei 1854. [[Lêer:Wpdms republic of texas.svg|duimnael|Die [[Republiek van Texas]] met geëiste gebiede]] In 1835 het die Verenigde State probeer om Texas en Kalifornië van Meksiko te verkry. Op 2 Oktober 1835 het die [[Texaanse Onafhanklikheidsoorlog]] begin, wat op 21 April 1836 met die onafhanklikheid van die [[Republiek van Texas]], wat op 2 Maart 1836 gestig is, beëindig is. Tydens die [[Koekoorlog]] vanaf 16 April 1838 tot 9 Maart 1839 het Frankryk om ’n kompensasie vir ’n Franse bakkery, wat deur Meksikaanse beamptes verwoes is, geveg. Ná sentralisering van die regering is die [[Republiek van die Rio Grande]] op 17 Januarie 1840 gestig, wat reeds op 6 November 1840 geannekseer is. ’n Wyle later is op 16 Maart 1841 die [[Republiek van Yucatán]] gestig, wat ná die uitbreek van die [[Kasteoorlog]] deur die inheemse Majabevolking in 1847, militêre steun van Meksiko gesoek en ná die toestemming weer by Meksiko aangesluit het. Meksiko sou eers op 22 Januarie 1901 die hele Yucatan-skiereiland terugwen. [[Lêer:Mexican Cession.png|duimnael|links|Die Meksikaanse sessie van 1848 volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] ná die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]]]] Op 25 April 1846 het die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]] begin, wat op 2 Februarie 1848 met die anneksasie van die [[Republiek van Kalifornië]], die gebied van die huidige Amerikaanse deelstate [[Arizona]], [[Kalifornië]], [[Nevada]], [[Utah]] en die dele oos van die [[Rio Grande]]-rivier van [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]] en [[Wyoming]] deur die Verenigde State beëindig is. Met die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] het die Rio Grande-rivier die huidige grens tussen Meksiko en die Verenigde State geword. [[Lêer:Gadsden Purchase Cities ZP.svg|duimnael|Kaart van die Gadsden-aankoop deur die Verenigde State in 1853]] Gadsden, ’n gebied suid van die [[Gilarivier]] wat vir ’n beplande, maar nie-geboude spoorwegverbinding benodig was, is op 30 Desember 1853 vir 10 miljoen [[Amerikaanse dollar|VS-dollar]] (sowat $260 miljoen in 2010) aan die Verenigde State verkoop. Die gebied maak deel uit van die huidige suidelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstate]] Arizona en Nieu-Meksiko. [[Lêer:Maximilian by Winterhalter extrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Maksimiliaan I van Meksiko|Ferdinand Maximilian Joseph Maria van Oostenryk]] het Meksiko tussen 1864 en 1867 as keiser Maksimiliaan I regeer]] Tydens die [[Hervormingsoorlog]] is op 5 Februarie 1857 ’n liberale grondwet in Meksiko afgekondig wat die invloed van die Rooms-Katolieke Kerk beperk het, waarteen konserwatiewe kragte gestry het. In die winter van 1861/62 het Meksiko in ’n skuldkrisis beland wat tot die besetting van dele van die golfkus deur Frankryk, Spanje en die [[Verenigde Koninkryk]] gelei het. Op 1 Desember 1861 het die [[Franse inval in Meksiko|Franse inval]] onder keiser [[Napoleon III van Frankryk]] begin en die [[Tweede Meksikaanse Keiserryk]] (1864–1867) met die Oostenrykse aartshertog [[Maksimiliaan I van Meksiko|Maksimiliaan I]] van [[Habsburg]] as keiser is gestig. Die Republikeine onder [[Benito Juárez]] het na [[Monterrey]] gevlug. Ná die uitsetting van Franse soldate deur die Verenigde State en die teregstelling van Maksimiliaan I is die Tweede Republiek in 1867 uitgeroep, nadat Meksikostad op 15 Julie 1867 deur Benito Juárez bevry is. [[Lêer:Localisation de l'ile de Clipperton.png|duimnael|Ligging van die [[Clipperton]]-eiland voor die kus van Meksiko]] In 1905 is die suidelike [[Clipperton]]-eiland beset, wat ná ’n bemiddeling van die [[Italië|Italiaanse]] koning [[Viktor Emanuel III van Italië|Viktor Emanuel III]] in 1931 aan Frankryk oorhandig en op 12 Junie 1935 amptelik in besit geneem is. === Sedert die Meksikaanse Rewolusie === [[Lêer:Ejércitos rebeldes 1916-1920.svg|duimnael|links|Rebelle-gebiede tydens die [[Meksikaanse Rewolusie]] tussen 1916 en 1920]] Die lang diktatuur van [[Porfirio Diaz]] het in 1910 tot die Meksikaanse Rewolusie en sy bedanking gelei. Tydens die rewolusie is op 5 Februarie 1917 die huidige liberale grondwet ingevoer. ’n Opstand teen antiklerikale bepalings van die grondwet het tot die [[Cristero-oorlog]] tussen 1926 en 1929 gelei, maar die bepalings is eers met ’n omvattende grondwetlike hervorming in 1992 afgeskaf. In Januarie 1917 het die [[Duitse Keiserryk]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] ’n alliansie met Meksiko teen die Verenigde State probeer smee wat een van die oorsake van die Verenigde State se toetrede tot die oorlog en die besetting van die hawestad [[Veracruz, Veracruz|Veracruz]] was. [[Lêer:Wien - Mexikoplatz.JPG|duimnael|Die Meksikoplein met die [[Franciskus van Assisi]]-kerk aan die [[Donau]]-rivier in [[Wene]]]] Op 23 September 1931 het Meksiko by die [[Volkebond]] aangesluit, wat op 20 April 1946 weer ontbind is. Met die uitbreek van [[fascisme]] in Europa het Meksiko as ’n belangrike land van ballingskap gedien. In die [[Spaanse Burgeroorlog]] het die land saam met Frankryk, die [[Sowjetunie]] en die Verenigde State die Republikeine teen die Nasionaliste onder [[Francisco Franco]], [[Italië]], [[Nazi-Duitsland]] en [[Portugal]] ondersteun. Die regering het op 19 Maart 1938 as die enigste van 17 lede van die Volkebond teen die aansluiting van [[Oostenryk]] by Nazi-Duitsland protes aangeteken. Meksiko het daarop gewys dat die Duitse optrede ’n bedreiging vir die wêreldvrede sou inhou indien laasgenoemde sy verpligtinge uit die Volkebond nie sou nakom nie en die [[internasionale reg]] nie sou eerbiedig nie. Hiervoor is die naam van die Aartshertog-Karel-plein in [[Wene]] op 20 Junie 1956 ná ''Meksikoplein'' gewysig. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Meksiko van 1939 tot 1941 neutraal gebly en eers op 22 Mei 1942 oorlog teen Nazi-Duitsland, Italië en [[Japan]] verklaar, nadat Duitse duikbote die twee [[olietenker]]s ''Potrero del Llano'' en ''Faja de Oro'' vernietig het. Aan die einde van die oorlog het Meksiko op 7 November 1945 ’n stigterslid van die [[Verenigde Nasies]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.org/en/member-states/index.html |title=Member States of the United Nations |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509181158/https://www.un.org/en/member-states/index.html |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> op 31 Desember 1945 ’n lidland van die [[Internasionale Monetêre Fonds]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.imf.org/external/np/sec/memdir/memdate.htm |title=List of Members |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=13 Junie 2012 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408152821/https://www.imf.org/external/np/sec/memdir/memdate.htm |archive-date=8 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Wêreldbank]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/about/leadership/members |title=Member Countries |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519135757/https://www.worldbank.org/en/about/leadership/members |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en op 30 April 1948 ’n stigterslid van die [[Organisasie van Amerikaanse Lande]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.oas.org/DIL/treaties_signatories_ratifications_member_states_mexico.htm |title=Multilateral Treaties – Mexico |publisher=[[Organisasie van Amerikaanse Lande]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027141738/http://www.oas.org/dil/treaties_signatories_ratifications_member_states_mexico.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:President Bush, Canadian Prime Minister Brian Mulroney and Mexican President Carlos Salinas participate in the... - NARA - 186460.jpg|duimnael|links|Ondertekening van die NAFTA-verdrag in Oktober 1992 (v.l.n.r., agter): president Carlos Salinas de Gortari (Meksiko), president [[George H.W. Bush]] (Verenigde State) en eerste minister Brian Mulroney (Kanada); voor: Jaime Serra Puche (Meksiko), Carla Hills (Verenigde State) en Michael Wilson (Kanada)]] Tydens die [[Koue Oorlog]] het Meksiko te danke aan sy handelsbetrekkinge met die Verenigde State ekonomiese groei ervaar (''Meksikaanse wonder'') en as die gasheer van die [[Olimpiese Somerspele 1968]], die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] opgetree. Op 19 September 1985 is Meksikostad deur ’n [[aardbewing]] getref, wat dele van die hoofstad vernietig het, en waarin meer as 10&nbsp;000 mense die lewe gelaat het. In November 1993 het die land by [[APEC]] aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|title=Member Economies|publisher=[[APEC]]|accessdate=7 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107172619/https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archive-date=7 Januarie 2021|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Volgend op ’n ooreenkoms van 17 Desember 1992, het Meksiko saam met [[Kanada]] en die Verenigde State die [[NAFTA]]-vryehandelsone op 1 Januarie 1994 in die lewe geroep. Op dieselfde dag het ''indígenas'' in die Suid-Meksikaanse deelstaat [[Chiapas-konflik|Chiapas ’n opstand]] teen die uitwerking van [[globalisering]] en [[diskriminasie]] van Indios begin, wat op 12 Januarie 1994 beëindig, maar tans (2020) nie opgelos is nie.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://flag.blackened.net/revolt/mexico.html|title=Towards a history of events in Chiapas|accessdate=26 Januarie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110126161657/http://flag.blackened.net/revolt/mexico.html|archive-date=26 Januarie 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Op 18 Mei 1994 het Meksiko by die [[OESO]] aangesluit. In Desember 1994 het die Tequila-krisis begin, nadat die Meksikaanse regering nie die vaste [[Meksikaanse peso|peso]]-wisselkoers teenoor die Amerikaanse dollar kon byhou nie. Die krisis is deur lenings van die Verenigde State, die Internasionale Monetêre Fonds en die Wêreldbank in 1995 beëindig. Op 1 Januarie 1995 het Meksiko ’n stigterslid van die [[Wêreldhandelsorganisasie]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Members and Observers |publisher=[[Wêreldhandelsorganisasie]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520094505/https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1999 het Meksiko die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999|FIFA Sokker-Konfederasiebeker]] aangebied én gewen. [[Lêer:Mexican States with mafia conflicts.png|duimnael|Uitbreiding van die [[dwelmoorlog in Meksiko]]]] Sedert die 1990's word die land deur ’n [[Dwelmoorlog in Meksiko|dwelmoorlog]] geskud, wat amptelik op 11 Desember 2006 met ''Operasie Michoacan'' van die Regering teen die [[Dwelmmiddel|dwelm]][[kartel]]le begin het. Die dwelmoorlog word nie net tussen die Meksikaanse Regering en die dwelmkartelle gevoer nie, maar ook onderling tussen die dwelmkartelle wat om invloed en smokkelroetes meeding.<ref>{{en}} {{cite web |first=Ioan |last=Grillo |title=Mexico cracks down on violence |date=11 Desember 2006 |url=http://www.seattlepi.com/national/article/Mexico-cracks-down-on-violence-1222154.php |work=Seattle Post-Intelligencer |agency=Associated Press |accessdate=21 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512081417/https://www.seattlepi.com/national/article/Mexico-cracks-down-on-violence-1222154.php |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |title=Quinto año de gobierno: 60 mil 420 ejecuciones |publisher=Semanario Zeta |date=12 Desember 2011 |accessdate=16 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116230119/http://zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |archive-date=16 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit word verder aangehits deur wapensmokkelary uit die aangrensende Verenigde State, waar self oorlogswapens in deelstate soos Texas en Nieu-Meksiko by gelisensieerde handelaars vry te koop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://articles.cnn.com/2011-09-06/justice/mexico.u.s..citizen.detained_1_mexican-attorney-grenade-mexican-federal-police |title=American citizen in Mexican custody on arms-trafficking |publisher=[[CNN]] |date=6 September 2011 |accessdate=1 Julie 2012 |archive-url=https://archive.is/20120701122948/http://articles.cnn.com/2011-09-06/justice/mexico.u.s..citizen.detained_1_mexican-attorney-grenade-mexican-federal-police |archive-date=1 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://articles.cnn.com/2009-06-18/politics/us.mexico.arms.report_1_drug-violence-smuggling-us-mexico-border?_s=PM:POLITICS |title=Study: U.S. lacks strategy to fight arms smuggling into Mexico |publisher=[[CNN]] |date=6 Maart 2012 |accessdate=6 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224242/http://articles.cnn.com/2009-06-18/politics/us.mexico.arms.report_1_drug-violence-smuggling-us-mexico-border?_s=PM%3APOLITICS |archive-date=6 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert 2016 is die stadsregering van Meksikostad besig om aan die hoofstad die amptelike status van dié land se 32ste deelstaat te verleen, maar volgens die grondwet mag die hoofstad nie in een van die deelstate lê nie. In 2018 is Meksiko saam met Kanada en die Verenigde State as mede-gasheer van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys. Vir Meksiko was dit die derde [[Sokker-Wêreldbeker]] wat in dié land aangebied is.<ref>{{en}} {{cite web |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=30 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230190605/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geografie == <!-- {{Hoofartikel|Geografie van Meksiko}} --> [[Lêer:Mexicofromspace.PNG|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Meksiko]] [[Lêer:Mexico 6 Volcanoes.jpg|duimnael|Die ses vulkane [[Iztaccíhuatl]], [[Popocatépetl]], [[Malintzin]], [[Cofre de Perote]], [[Citlaltépetl]] en [[Sierra Negra]], wat deel uitmaak van die [[Sierra Volcánica Transversal]]]] [[Lêer:Pico Orizaba1.jpg|duimnael|Die vulkaan Citlaltépetl of Pico de Orizaba, die hoogste berg in Meksiko]] [[Lêer:Mexico topographic map-blank.svg|duimnael|links|Topografiese kaart van Meksiko]] [[Lêer:Mexico sea limits.svg|duimnael|links|Kaart van Meksiko se eksklusiewe ekonomiese sone]] [[Lêer:Mexico-Popocatepetl.jpg|duimnael|Popocatépetl is die tweede hoogste berg in Meksiko asook die tweede hoogste vulkaan in Noord-Amerika]] In die weste is die skiereiland [[Neder-Kalifornië]] in die [[Stille Oseaan]] en die [[Coloradorivier]] geleë, wat in die [[Golf van Kalifornië]] uitmond. Die westelike vasteland word deur die [[Rotsgebergte]] en die suide deur [[reënwoud]]e gekenmerk. In die noordooste is die [[Rio Grande]] (in Meksiko ''Río Bravo del Norte'' genoem) geleë, wat die grens met die Verenigde State vorm, en in die oostelike [[Golf van Meksiko]] uitmond. Die noorde van Meksiko tussen die Stille Oseaan in die weste en die Rio Grande in die ooste word deur [[woestyn]]gebiede soos die Chihuahua- en die Sonora-woestyn gekenmerk. Die Yucatan-skiereiland grens in die noorde aan die Golf van Meksiko en in die ooste aan die [[Karibiese See]]. 210 kilometer vanaf die oostelike kus van Yucatan is die [[eilandnasie]] [[Kuba]] geleë. Die land word gekenmerk deur die [[Sierra Madre]] wat die [[Meksikaanse Hoogland]] in die ooste (''[[Sierra Madre Oriental]]''), suide (''[[Sierra Madre del Sur]]'') en weste (''[[Sierra Madre Occidental]]'') omring. In die suidweste daarvan is die [[Landengte van Tehuantepec]] geleë, tussen die [[Golf van Campeche]] in die noorde en die [[Golf van Tehuantepec]] in die suide, wat in die ooste aan die Yucatan-skiereiland grens. Die Landengte van Tehuantepec vorm die geografiese en geologiese grens tussen Noord- en Sentraal-Amerika. Die totale lengte van die grenslyn is 4&nbsp;263&nbsp;km; daarvan vorm 3&nbsp;141&nbsp;km die gemeenskaplike grens met die Verenigde State in die noorde, waarvan 2&nbsp;008&nbsp;km die Rio Grande vorm. In die suidooste word Meksiko deur Guatemala (871&nbsp;km) en Belize (251&nbsp;km) begrens, waar Meksiko met beide lande die Yucatan-skiereiland deel. Meksiko het ’n kuslyn van 9&nbsp;330&nbsp;km, waarvan 7&nbsp;338&nbsp;km aan die Stille Oseaan en die Golf van Kalifornië en 2&nbsp;805&nbsp;km aan die Golf van Meksiko en die Karibiese See geleë is. Die hoogste [[berg]] in die land asook die hoogste vulkaan in Noord-Amerika is [[Citlaltépetl]] met ’n hoogte van 5&nbsp;636&nbsp;m bo [[seevlak|seespieël]], waarna [[Popocatépetl]] met 5&nbsp;462&nbsp;m en [[Iztaccíhuatl]] met 5&nbsp;286&nbsp;m. Die langste [[rivier]] is die Rio Grande wat 3&nbsp;034&nbsp;km lank is. Meksiko is op vier van die aarde se [[Plaattektoniek|tektoniese plate]] geleë wat aardbewings en vulkaniese aktiwiteit veroorsaak. Dié land is dus een van die seismologies-aktiefste gebiede wêreldwyd. === Deelstate === {{Hoofartikel|Deelstate van Meksiko}} Meksiko bestaan uit 31 deelstate (''Estados'') en Meksikostad (''Ciudad de México''). Meksikostad is tans in oorgang om Meksiko se 32ste federale entiteit te word wat dit ’n vlak van outonomie soortgelyk aan dié van ’n deelstaat sal gee. ’n Klousule in die Grondwet van Meksiko verhoed egter dat dit ’n deeltaat kan word, aangesien dit die plek van mag in dié land is, tensy die hoofstad van dié land elders verskuif word. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+<big>Die 31 deelstate en Meksikostad (''Ciudad de México'')</big> !Deelstaat !Hoofstad !Gestig op !Bevolking<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.inegi.gob.mx/lib/predescarga.asp?pag=/inegi/contenidos/espanol/prensa/Boletines/Boletin/Comunicados/Especiales/2006/Mayo/comunica4.pdf&s=est&c=6846|title=Instituto Nacional de Estadística Geografia e Informática|accessdate=28 Januarie 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070128233134/http://www.inegi.gob.mx/lib/predescarga.asp?pag=/inegi/contenidos/espanol/prensa/Boletines/Boletin/Comunicados/Especiales/2006/Mayo/comunica4.pdf&s=est&c=6846|archive-date=28 Januarie 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> !Oppervlakte (km²) |- | [[Meksikostad|Distrito Federal]] | [[Meksikostad]] | align="center"| 18 November 1824 | align="right" | 8&nbsp;839&nbsp;361 | align="right" | 1&nbsp;479 |- | [[Aguascalientes]] | [[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]] | align="center"| 5 Februarie 1857 | align="right" | 1&nbsp;133&nbsp;137 | align="right" | 5&nbsp;625 |- | [[Baja California]] | [[Mexicali]] | align="center"| 16 Januarie 1952 | align="right" | 3&nbsp;122&nbsp;408 | align="right" | 71&nbsp;546 |- | [[Baja California Sur]] | [[La Paz, Meksiko|La Paz]] | align="center" | 8 Oktober 1974 | align="right" | 558&nbsp;425 | align="right" | 73&nbsp;943 |- | [[Campeche]] | [[Campeche, Campeche|Campeche]] | align="center" | 29 April 1863 | align="right" | 791&nbsp;322 | align="right" | 57&nbsp;727 |- | [[Chiapas]] | [[Tuxtla Gutiérrez]] | align="center" | 14 September 1824 | align="right" | 4&nbsp;483&nbsp;886 | align="right" | 73&nbsp;681 |- | [[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]] | [[Chihuahua (stad)|Chihuahua]] | align="center" | 6 Julie 1824 | align="right" | 3&nbsp;376&nbsp;062 | align="right" | 247&nbsp;487 |- | [[Coahuila]] | [[Saltillo]] | align="center" | 7 Mei 1824 | align="right" | 2&nbsp;615&nbsp;574 | align="right" | 151&nbsp;445 |- | [[Colima]] | [[Colima, Colima|Colima]] | align="center" | 9 Desember 1856 | align="right" | 597&nbsp;043 | align="right" | 5&nbsp;627 |- | [[Durango]] | [[Victoria de Durango]] | align="center" | 22 Mei 1824 | align="right" | 1&nbsp;547&nbsp;597 | align="right" | 123&nbsp;367 |- | [[Guanajuato]] | [[Guanajuato, Guanajuato|Guanajuato]] | align="center" | 20 Desember 1823 | align="right" | 5&nbsp;033&nbsp;276 | align="right" | 30&nbsp;621 |- | [[Guerrero]] | [[Chilpancingo]] | align="center" | 27 Oktober 1849 | align="right" | 3&nbsp;143&nbsp;292 | align="right" | 63&nbsp;794 |- | [[Hidalgo]] | [[Pachuca de Soto]] | align="center" | 16 Januarie 1869 | align="right" | 2&nbsp;415&nbsp;461 | align="right" | 20&nbsp;856 |- | [[Jalisco]] | [[Guadalajara]] | align="center" | 23 Desember 1823 | align="right" | 6&nbsp;989&nbsp;304 | align="right" | 78&nbsp;630 |- | [[México (deelstaat)|México]] | [[Toluca]] | align="center" | 20 Desember 1823 | align="right" | 14&nbsp;739&nbsp;060 | align="right" | 22&nbsp;333 |- | [[Michoacán]] | [[Morelia]] | align="center" | 22 Desember 1823 | align="right" | 3&nbsp;971&nbsp;225 | align="right" | 58&nbsp;667 |- | [[Morelos]] | [[Cuernavaca]] | align="center" | 17 April 1869 | align="right" | 1&nbsp;668&nbsp;343 | align="right" | 4&nbsp;892 |- | [[Nayarit]] | [[Tepic]] | align="center" | 26 Januarie 1917 | align="right" | 968&nbsp;257 | align="right" | 27&nbsp;862 |- | [[Nuevo León]] | [[Monterrey]] | align="center" | 5 Julie 1824 | align="right" | 4&nbsp;420&nbsp;909 | align="right" | 64&nbsp;203 |- | [[Oaxaca]] | [[Oaxaca de Juárez]] | align="center" | 21 Desember 1823 | align="right" | 3&nbsp;551&nbsp;710 | align="right" | 93&nbsp;343 |- | [[Puebla]] | [[Puebla de Zaragoza]] | align="center" | 21 Desember 1823 | align="right" | 5&nbsp;624&nbsp;104 | align="right" | 34&nbsp;251 |- | [[Querétaro]] | [[Santiago de Querétaro]] | align="center" | 23 Desember 1823 | align="right" | 1&nbsp;705&nbsp;267 | align="right" | 11&nbsp;658 |- | [[Quintana Roo]] | [[Chetumal]] | align="center" | 8 Oktober 1974 | align="right" | 1&nbsp;290&nbsp;323 | align="right" | 42&nbsp;535 |- | [[San Luis Potosí]] | [[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]] | align="center" | 22 Desember 1823 | align="right" | 2&nbsp;479&nbsp;450 | align="right" | 61&nbsp;165 |- | [[Sinaloa]] | [[Culiacán]] | align="center" | 14 Oktober 1830 | align="right" | 2&nbsp;650&nbsp;499 | align="right" | 57&nbsp;331 |- | [[Sonora]] | [[Hermosillo]] | align="center" | 10 Januarie 1824 | align="right" | 2&nbsp;499&nbsp;263 | align="right" | 184&nbsp;946 |- | [[Tabasco]] | [[Villahermosa]] | align="center" | 7 Februarie 1824 | align="right" | 2&nbsp;045&nbsp;294 | align="right" | 24&nbsp;747 |- | [[Tamaulipas]] | [[Ciudad Victoria]] | align="center" | 7 Februarie 1824 | align="right" | 3&nbsp;174&nbsp;134 | align="right" | 80&nbsp;148 |- | [[Tlaxcala]] | [[Tlaxcala, Tlaxcala|Tlaxcala]] | align="center" | 9 Desember 1856 | align="right" | 1&nbsp;127&nbsp;331 | align="right" | 3&nbsp;997 |- | [[Veracruz]] | [[Veracruz, Veracruz|Veracruz]] | align="center" | 22 Desember 1823 | align="right" | 7&nbsp;270&nbsp;413 | align="right" | 71&nbsp;856 |- | [[Yucatán]] | [[Mérida, Yucatán|Mérida]] | align="center" | 23 Desember 1823 | align="right" | 1&nbsp;909&nbsp;965 | align="right" | 39&nbsp;671 |- | [[Zacatecas]] | [[Zacatecas, Zacatecas|Zacatecas]] | align="center" | 23 Desember 1823 | align="right" | 1&nbsp;380&nbsp;633 | align="right" | 75&nbsp;416 |} <gallery widths="200" heights="200"> Lêer:Political divisions of Mexico 1821 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1821 Lêer:Political divisions of Mexico 1823 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1823 Lêer:Political divisions of Mexico 1836 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1836 Lêer:Political divisions of Mexico 1836-1845 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko tussen 1836 en 1845: {{sleutel|#ff8845|Gebied verklaar sy onafhanklikheid}} {{sleutel|#ff9843|Gebiede geëis deur die Republiek van Texas}} {{sleutel|#ffaa68|Gebiede geëis deur die Republiek van die Rio Grande}} {{sleutel|#998173|Rebelle-gebiede}} Lêer:Political divisions of Mexico 1865 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1865 Lêer:Political divisions of Mexico-en.svg|Die huidige 31 deelstate van Meksiko saam met Meksikostad (''Ciudad de México'') </gallery> === Nedersettings === [[Lêer:Mexico-City-Zocalo.jpg|duimnael|Die sentrum van [[Meksikostad]] met die twee vulkane Popocatépetl en Iztaccíhuatl op die agtergrond]] Die elf grootste stede met meer as een miljoen inwoners is [[Meksikostad]], [[Ecatepec de Morelos]], [[Puebla de Zaragoza]], [[Tijuana]], [[Guadalajara]], [[León, Meksiko|León]], [[Ciudad Juárez]], [[Zapopan]], [[Monterrey]], [[Nezahualcóyotl]] en [[Mexicali]]. Hulle is meestal in die binneland geleë. Die kusgebiede is in teenstelling hiermee yl bevolk.<ref>{{de}} {{cite book|last=Knox|first=Paul L.|last2=Marston|first2=Sallie A. |title=Humangeographie|publisher=Spektrum Akademischer Verlag|location=Berlyn|year=2001|isbn=3-8274-1109-2|pages=127}}</ref> In Meksiko is die verskil tussen die kern- en die randgebied baie opvallend. Meksikostad speel die oorheersende rol. Die metropolitaanse gebied huisves 18 persent van die land se bevolking en is in die kruispunt van die Westelike, Oostelike en die Suidelike Sierra Madre in die [[Vallei van Meksiko]] naby die sentrum van die land geleë. Veracruz is die belangrikste hawestad aan die Golf van Meksiko, terwyl [[Acapulco de Juárez]] die belangrikste hawestad aan die Stille Oseaan en [[Cancún]] die belangrikste hawestad aan die Karibiese See is. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; background:#f5f5f5; margin-left:0px;" | colspan="9" align="center" style="background:#f8f8ff; font-size:120%;"| Metropolitaanse gebiede van Meksiko<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.conapo.gob.mx/en/CONAPO/Municipales|title=Población total de los municipios a mitad de año, 2005–2030|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> |- ! align="center" style="background:#ffffff;" | Nommer ! align="center" style="background:#ffffff;" | Naam ! align="center" style="background:#ffffff;" | [[Deelstate van Meksiko|Deelstaat]] ! align="center" style="background:#ffffff;" | Bevolking ! align="center" style="background:#ffffff;" | Nommer ! align="center" style="background:#ffffff;" | Naam ! align="center" style="background:#ffffff;" | [[Deelstate van Meksiko|Deelstaat]] ! align="center" style="background:#ffffff;" | Bevolking ! align="center" style="background:#ffffff;" | Beelde |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 1 || align="left" | '''[[Meksikostad]]''' || [[Meksikostad|Distrito Federal]] || 8&nbsp;851&nbsp;080 || align="center" style="background:#ffffff;" | 13 || align="left" | '''[[Mérida, Meksiko|Mérida]]''' || [[Yucatán]] || 777&nbsp;615 ! align="center" rowspan="12" | [[Lêer:Plaza de Armas y Catedral.jpg|border|110px|Guadalajara]]<br />[[Guadalajara]]<br />[[Lêer:Torre del Casino Agua Caliente.jpg|border|110px|Tijuana]]<br />[[Tijuana]]<br />[[Lêer:Plaza del Sol, Zapopan.jpg|border|110px|Zapopan]]<br />[[Zapopan]]<br />[[Lêer:IMG 2478.jpg|border|110px|Monterrey]]<br />[[Monterrey]] |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 2 || align="left" | '''[[Ecatepec de Morelos|Ecatepec]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 1&nbsp;655&nbsp;015 || align="center" style="background:#ffffff;" | 14 || align="left" | '''[[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]]''' || [[San Luis Potosí]] || 722&nbsp;772 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 3 || align="left" | '''[[Guadalajara]]''' || [[Jalisco]] || 1&nbsp;495&nbsp;182 || align="center" style="background:#ffffff;" | 15 || align="left" | '''[[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]]''' || [[Aguascalientes]] || 722&nbsp;250 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 4 || align="left" | '''[[Puebla de Zaragoza|Puebla]]''' || [[Puebla]] || 1&nbsp;434&nbsp;062 || align="center" style="background:#ffffff;" | 16 || align="left" | '''[[Hermosillo]]''' || [[Sonora]] || 715&nbsp;061 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 5 || align="left" | '''[[Ciudad Juárez|Juárez]]''' || [[Chihuahua]] || 1&nbsp;321&nbsp;004 || align="center" style="background:#ffffff;" | 17 || align="left" | '''[[Saltillo]]''' || [[Coahuila]] || 709&nbsp;671 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 6 || align="left" | '''[[Tijuana]]''' || [[Baja California]] || 1&nbsp;300&nbsp;983 || align="center" style="background:#ffffff;" | 18 || align="left" | '''[[Mexicali]]''' || [[Baja California]] || 689&nbsp;775 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 7 || align="left" | '''[[León, Meksiko|León]]''' || [[Guanajuato]] || 1&nbsp;238&nbsp;962 || align="center" style="background:#ffffff;" | 19 || align="left" | '''[[Culiacán]]''' || [[Sinaloa]] || 675&nbsp;773 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 8 || align="left" | '''[[Zapopan]]''' || [[Jalisco]] || 1&nbsp;142&nbsp;483 || align="center" style="background:#ffffff;" | 20 || align="left" | '''[[Guadalupe]]''' || [[Nuevo León]] || 673&nbsp;616 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 9 || align="left" | '''[[Monterrey]]''' || [[Nuevo León]] || 1&nbsp;135&nbsp;512 || align="center" style="background:#ffffff;" | 21 || align="left" | '''[[Acapulco de Juárez|Acapulco]]''' || [[Guerrero]] || 673&nbsp;479 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 10 || align="left" | '''[[Nezahualcóyotl]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 1&nbsp;104&nbsp;585 || align="center" style="background:#ffffff;" | 22 || align="left" | '''[[Tlalnepantla de Baz|Tlalnepantla]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 653&nbsp;410 |- | aligin center style="background:#ffffff;" | 11 || align="left" | '''[[Chihuahua (stad)|Chihuahua]]''' || [[Chihuahua]] || 809&nbsp;232 || align="center" style="background:#ffffff;" | 23 || align="left" | '''[[Cancún]]''' || [[Quintana Roo]] || 628&nbsp;306 |- | aligin center style="background:#ffffff;" | 12 || align="left" | '''[[Naucalpan de Juárez|Naucalpan]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 792&nbsp;211 || align="center" style="background:#ffffff;" | 24 || align="left" | '''[[Santiago de Querétaro|Querétaro]]''' || [[Querétaro]] || 626&nbsp;495 |} === Klimaat === [[Lêer:Mexico Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Meksiko volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Meksiko se [[klimaat]] is baie uiteenlopend met een van die wêreld se mees diverse weerstelsels. Die klimaatstreke wissel van subtropiese, berg- tot [[woestyn]]toestande. Dit streek van die buitenste [[subtropiese klimaat]] met vogtige [[somer]]s in die suidooste van dié land oor die heeljaar droë subtrope langs die [[Kreefskeerkring]] tot die klimaat van Kalifornië met [[winter]]reën in die uiterste weste (Baja California). Meksiko word deur die Kreefskeerkring in gematigde en tropiese gebiede verdeel. Gebiede noord van die 24ste Breedtegraad ondervind laer temperature gedurende die [[winter]]maande, terwyl die temperature suid van die 24ste Breedtegraad heeljaar redelik konstant is en net van die ligging bo seevlak afhang. Die noorde van die land ontvang gewoonlik minder [[neerslag]] as die suide. Van Meksiko se groot stede is baie in die Vallei van Mexiko of in aangrensende valleie met hoogtes van gewoonlik meer as 2000&nbsp;m (6&nbsp;562&nbsp;voet) geleë. Dit gee hulle 'n heeljaar gematigde klimaat met gemiddelde temperature van 16 tot 18&nbsp;°C (60,8 tot 64,4&nbsp;°F) en koel nagtemperature. Van die stede in die noorde soos Monterrey, Hermosillo en Mexicali ondervind somertemperature van 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F) of meer. In die Sonorawoestyn kan die kwik tot 50&nbsp;°C (122&nbsp;°F) en hoër styg. Albei Meksikaanse kuslyne, behalwe vir die suidkus van die Golf van Campeche en noordelike Neder-Kalifornië, is kwesbaar vir ernstige orkane gedurende somer en [[herfs]]. <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e |colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Bioklimatiese landskappe van Meksiko''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Selva Lacandona.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Tamasopo7.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pantanos de Centla 03.JPG|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mulege oasis.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Reënwoud|Tropiese reënwoud]]<br />[[Lacandon reënwoud|Selva Lacandona]], [[Chiapas]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Droë bos<br />[[Tamasopo]], [[San Luis Potosí]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Vleiland]]<br />[[Pantanos de Centla]], [[Tabasco]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Oase<br />[[Mulegé]], [[Baja California Sur]] |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Paisaje con nieve.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Laguna del sol.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Oaxaca regiones sierra sur.png|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Sierra Madre.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Taiga]]<br />[[Sierra de Juárez]], [[Baja California]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Alpynse klimaat<br />[[Nevado de Toluca]], [[México (deelstaat)|México]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woud|Subtropiese woud]]<br />[[Miahuatlán]], [[Oaxaca]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woud|Gematigde woud]]<br />[[Ocoyoacac]], [[México (deelstaat)|México]] |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Llanos de Apan.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Arroyo de Michoacán.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Dunas samalayuca.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Baja California Desert.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|Subtropiese hoogland<br />[[Apan]], [[Hidalgo]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Tropiese hoogland<br />[[Cuitzeo del Porvenir]], [[Michoacán]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Woestyne en duine<br />[[Samalayuca]], [[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woestyn|Dorre woestyn]]<br />[[Cataviñá]], [[Baja California]] |} </div> === Flora en fauna === Meksiko is een van die 17 lande wat as die sogenaamde "biodiversiteit-brandpunte" bekendstaan. Dit is die habitat van 200&nbsp;000 verskillende [[spesie]]s, wat 10 tot 12% van die totale wêreldbiodiversiteit uitmaak. Meksiko het met sy 763 opgetekende reptielspesies die meeste, met 448 soogdierspesies die tweede meeste en met 290 opgetekende amfibiespesies die vierde meeste spesies ter wêreld. Die [[flora]] sluit 26&nbsp;000 verskillende spesies in. Ongeveer 2&nbsp;500 spesies geniet amptelike beskerming. In 2002 het Meksiko die tweede grootste vlak van ontbossing in die wêreld gehad, net ná Brasilië. Sowat 170&nbsp;000&nbsp;km² (65&nbsp;637&nbsp;myl²) is as "beskermde natuurgebiede" aangewys. Dit sluit 34 biosfeerreservate (onveranderde ekosisteme), 67 nasionale parke, 4 natuurlike monumente (weens hul estetiese, wetenskaplike of historiese waarde vir altyd beskerm), 26 gebiede met beskermde flora en fauna, 4 gebiede vir natuurlike hulpbronbeskerming (bewaring van grond, hidrologiese watergebiede en woude) en 17 heiligdomme (gebiede ryk aan diverse spesies). Die ontdekking van die Amerikas het aan die res van die wêreld baie algemeen gebruikte voedselgewasse en eetbare plante besorg. Van Meksiko se inheemse kulinêre bestanddele sluit in: [[sjokolade]], [[avokado]], [[tamatie]], mielies, [[vanielje]], [[guave]], [[chayote]], welriekende hondebossie, [[patats]], [[yamboon]], zucchini, sapote, baie variasies van boontjies, en ’n nog groter verskeidenheid van chilipeper soos habanero en jalapeño. Die meeste van hierdie name is van inheemse tale soos Nahuatl afkomstig. <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=675px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e |colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Biodiversiteit van Meksiko''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mexico.Xoloitzcuintle.01.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Zalophus californianus - Morro Bay.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:MountainLion.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Axolote.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|Xoloitzcuintle |style="background:#e9e9e9;" align=center|Kaliforniese seeleeu<br />''(Zalophus californianus)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Poema]]<br />''(Puma concolor)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Axolotl<br />''(Ambystoma mexicanum)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Kaimanfische (Lepisosteus).jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Aquila chrysaetos Flickr.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Wild Turkey.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:American bison k5680-1 edit.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Lepisosteus'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Steenarend]]<br />''(Aquila chrysaetos)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Kalkoen]]<br />''(Meleagris gallopavo)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Amerikaanse bison]]<br />''(Bison bison)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Schwarzbär-Omega Park.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Antilocapra americana.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cobra cascavel 280707- 23 04 40s - 49 06 55w REFON (4)a.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Ovis canadensis'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Amerikaanse swartbeer]]<br />''(Ursus americanus)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Gaffelbok<br />''(Antilocapra americana)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Suid-Amerikaanse ratelslang<br />''(Crotalus durissus)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mexican wolf lounging.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Standing jaguar.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Graywhale MMC.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Avocado fruitnfoliage.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Meksikaanse wolf]]<br />''(Canis lupus baileyi)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Jaguar]]<br />''(Panthera onca)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Gryswalvis]]<br />''(Eschrichtius robustus)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Avokado]]<br />''(Persea americana)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Poinsettia 2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Figa de moro 01.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Singapore Botanic Gardens Cactus Garden 2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cane cholla, with flower, Albuquerque.JPG|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|Kersfeesster<br />''(Euphorbia pulcherrima)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Opuntia ficus-indica'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Echinocactus grusonii'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Cylindropuntia imbricata'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:RIMG0087.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Red eyed tree frog edit2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Monarch Butterfly Showy Male 3000px.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Caretta caretta 060417w2.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Dahlia'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Rooioogboompadda<br />''(Agalychnis callidryas)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Amerikaanse melkbosvlinder<br />''(Danaus plexippus)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Valsskilpad<br />''(Caretta caretta)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Scarlet Macaw and Blue-and-gold Macaw.jpg|100px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pharomachrus mocinno -male.jpg|90px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Arbol de tejocote.jpg|100px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Taxodium mucronatum 01 by Line1.jpg|100px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|Geelvlerk-ara<br />''(Ara macao)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Quetzal<br />''(Pharomachrus mocinno)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Crataegus mexicana'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Taxodium mucronatum'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Kapok tree Honolulu.jpg|100px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pinus ponderosa 9663.JPG|90px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Big saguaro.JPG|100px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cirio columnaris, boojum tree.jpg|100px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Kapokboom]]<br />''(Ceiba pentandra)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Geeldenne<br />''(Pinus ponderosa)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Saguaro<br />''(Carnegiea gigantea)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Fouquieria columnaris'' |} </div> == Politiek == <!-- {{Hoofartikel|Politiek van Meksiko}} --> === Uitvoerende gesag === [[Lêer:Claudia Sheinbaum con la banda presidencial (cropped) (2).jpg|duimnael|links|upright|Claudia Sheinbaum, die huidige president van Meksiko]] [[Lêer:Portada Original de la Constitucion Mexicana de 1917.png|duimnael|upright|Voorblad van die oorspronklike kopie van die Meksikaanse grondwet in 1917]] Meksiko is volgens die grondwet van 1917 ’n federale presidensiële grondwetlike republiek met die president as regeringshoof en hoogste verteenwoordiger van dié staat. Die grondwet het tydens die Meksikaanse Rewolusie (1910–1920) ontstaan en is deur ’n grondwetgewende vergadering uitgewerk. Dit vorm ’n kompromis tussen verskeie belanghebbendes en bevat dus anti-klerklike, nasionale, anti-imperialistiese, republikeinse, paternalistiese en sosiale-hervormings-elemente. Daarbenewens omvat die grondwet liberale elemente soos burgerregte, wetlike sekuriteit, universele stemreg, staatswelsyn en die waarborg van private eiendom.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=392}}</ref> Die president word vir een sesjaartermyn, die ''sexenio'' verkies. ’n Herverkiesing is volgens die grondwet verbode. ’n Voortydige einde van die ampstermyn is nie moontlik nie en tree net by die afsterwe van die president in werking. Die president kombineer ’n baie hoë gesag. Hy het die inisiatiefreg in die wetgewende proses en die vetoreg by die wetgewende inisiatiewe van die kongres. Verder is hy die opperbevelvoerder van die Meksikaanse weermag, benoem die hoogste range, ’n aantal staatsamptenare en die Prokureur-generaal. Met die goedkeuring van die kongres en die ministersraad kan die Meksikaanse president ’n noodtoestand verklaar. Hy het die inisiatiefreg vir oorlogsverklaring, stel riglyne vir buitelandse beleid voor en onderteken internasionale verdrae.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=394}}</ref> === Wetgewende gesag === [[Lêer:Mexico Chamber of Deputies backdrop.jpg|duimnael|links|Binnekant van die Meksikaanse huis van afgevaardigdes]] [[Lêer:MexCity-palacio.jpg|duimnael|Die Palacio Nacional in Meksikostad aan die Plaza de la Constitución, (Zócalo)]] [[Lêer:Vicente Fox Congreso.jpg|duimnael|President Vicente Fox (2000–2006) spreek die Meksikaanse parlement toe]] [[Lêer:Mexican Senate.jpg|duimnael|links|Binnekant van die voormalige setel van die Meksikaanse senaat]] Die kongres van die Meksikaanse Unie bestaan uit twee kamers: die huis van afgevaardigdes met 500 lede en die senaat met 128 senatore. Die 500 afgevaardigdes word elke drie jaar verkies, 300 daarvan in ’n direkte verkiesing en 200 volgens partylyste. Die senatore word vir ’n termyn van ses jaar verkies. In elk van die 32 deelstate word drie senatore benoem, twee daarvan deur die meerderheid van stemme en die derde een word deur die grootste opposisieparty benoem. Die 32 ander senatorplekke word volgens ’n nasionale proporsionele verteenwoordiging-stelsel verkies.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=395}}</ref> Die senatore en die afgevaardigdes kan, soos die president, nie herverkies word na hul ampstermyn nie. Die belangrikste funksie van die huis van afgevaardigdes is die jaarlikse ondersoek, bespreking en goedkeuring van die federale begroting, waarby ’n verwerping nie aanvaarbaar is nie. Die belangrikste bevoegdhede van die senaat is die goedkeuring van internasionale verdrae en toestemming vir die ontplooiing van soldate in die buiteland. Daarbenewens het die kongres verantwoordelikheid oor die goedkeuring van wette en bevele, die ekonomiese, politieke en territoriale organisasie van die land, goedkeuring van oorlogsverklarings asook die bevordering van onderwys en arbeidswetgewing. Die sentrale regering het vir ’n lang tyd die deelstate se sake bestuur, en hierdie invloed is vandag nog in werking. Die goewerneurs is direk deur die volk verkies, maar was in hul bevoegdhede sterk deur hul kontak met die president beperk en van sy welwillendheid afhanklik. Dit volg uit die afhanklikheid van elke deelstaat van die federale regering, omdat die regering dié deelstate en munisipaliteite se belastinginkomste toewys. Daarbenewens het die ministeries verteenwoordigende kantore (''Delegaciones'') in die deelstate, administratiewe distrikte en munisipaliteite. In hierdie kantore word veral federale befondsing vir welsyn en ontwikkelingsprogramme toegeken. === Regsprekende gesag === [[Lêer:SupremeCourtBldgMexicoDF.JPG|duimnael|Die Hooggeregshof se setel in Meksikostad]] Die Hooggeregshof van Meksiko is die ''Suprema Corte de Justicia de la Nación''. Dit bestaan uit elf federale regters (''Ministros''), wie deur die president voorgestel en deur die senaat bevestig word. Hul ampstermyn is beperk tot 15 jaar, die president word uit eie geledere vir vier jaar verkies en kan nie direk daarna herverkies word nie.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=396}}</ref> In die 71 jaar gedurende die heerskappy van die PRI het die regsprekende gesag besonders gely. In die loop van die jare het dit meer en meer invloed verloor. Eers met die grondwetlike hervorming van 1995 het die Suprema Corte de Justicia de la Nación weer die bevoegdheid ontvang, om oor die grondwetlikheid van die beleid te oordeel. Sedert 2000 moet die Prokureur-generaal deur die senaat bevestig word. === Buitelandse beleid === [[Lêer:Border Mexico USA.jpg|duimnael|links|Sedert 2005 word die Meksikaanse grens tot die Verenigde State, soos hier tussen [[San Diego]], [[Kalifornië]] (links), en [[Tijuana]], [[Baja California]] (regs), versterk uitgebrei]] [[Lêer:Obama, Peña y Harper. IX Cumbre de Líderes de América del Norte.jpg|duimnael|Die Amerikaanse president [[Barack Obama]], Meksiko se president [[Enrique Peña Nieto]] en Kanada se eerste minister [[Stephen Harper]] tydens die NAFTA se spitsberaad in 2014]] [[Lêer:Diplomatic missions of Mexico.svg|duimnael|links|Buitelandse betrekkinge van Meksiko: {{sleutel|red|Meksiko}} {{sleutel|#006666|Lande met ’n Meksikaanse ambassade}}]] [[Lêer:Enrique Peña Nieto y Raúl Castro. Recepción en La Habana, Cuba.jpg|duimnael|Meksiko se president Enrique Peña Nieto tydens ’n staatsbesoek saam met die Kubaanse president [[Raúl Castro]] in [[Havana]] 2014]] [[Lêer:Countries with which Mexico has a FTA.svg|duimnael|links|Lande waarmee Meksiko ’n vryehandelsooreenkoms onderteken het]] [[Lêer:Bienvenida oficial a México (20546207665).jpg|duimnael|Chili se president [[Michelle Bachelet]] tydens ’n staatsbesoek saam met die Meksikaanse president Enrique Peña Nieto in 2015]] Meksiko se buitelandse beleid word deur die president se politiek gekenmerk<ref name="CPEUM89">{{es}} {{cite web | work=Politieke Grondwet van die Verenigde State van Meksiko | title=Artikel 89, Seksie 10 | date=5 Februarie 1917 | publisher=Kamer van Afgevaardigdes |url=http://www.cddhcu.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf | accessdate=25 Augustus 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070825041639/http://www.cddhcu.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf | archive-date=25 Augustus 2007 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en deur die ministerie van buitelandse sake bestuur.<ref name="SRE">{{es}} {{cite web |work=Interne Reëls van die Ministerie van Buitelandse Sake |title=Artikel 2, Seksie |date=10 Augustus 2001 |publisher=Ministerie van Buitelandse Sake |url=http://www.sre.gob.mx/acerca/marco_normativo/reglamento.htm |accessdate=28 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308105559/http://www.sre.gob.mx/acerca/marco_normativo/reglamento.htm |archive-date= 8 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die beginsels van die buitelandse beleid word grondwetlik erken in artikel 89, seksie 10, insluitend: respek vir die internasionale reg en wetlike gelykheid van nasies, hul soewereiniteit en onafhanklikheid, nie-inmenging in die huishoudelike sake van ander lande, vreedsame oplossing van konflikte, en die bevordering van die gesamentlike veiligheid deur aktiewe deelname in internasionale organisasies.<ref name="CPEUM89" /> Sedert die 1930's het die ''Estrada''-doktrine gedien as ’n belangrike aanvulling tot hierdie beginsels.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=410}}</ref><ref name=estradadoctrine>{{es}} {{cite web |last=Palacios Treviño |first=Jorge |title=La Doctrina Estrada y el Principio de la No-Intervención |url=http://www.diplomaticosescritores.org/obras/DOCTRINAESTRADA.pdf |accessdate=16 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616192041/http://www.diplomaticosescritores.org/obras/DOCTRINAESTRADA.pdf |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Meksiko is een van die stigterslede van verskeie internasionale organisasies, veral die Verenigde Nasies, die Organisasie van Amerikaanse Lande, die Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande,<ref>{{es}} {{cite web |publisher=Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande |title=Members |url=https://www.oei.es/AcercaDeLaOEI/ |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509190148/https://www.oei.es/AcercaDeLaOEI/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> die OPANAL<ref>{{es}} {{cite web | publisher=OPANAL | title=Estados Miembros del OPANAL | url=http://www.opanal.org/estados-miembros/ | accessdate=5 Desember 2018 | archive-date= 5 Desember 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181205160132/http://www.opanal.org/estados-miembros/ | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die Rio-groep.<ref>{{es}} {{cite web | publisher=Ministerie van Buitelandse Sake | title=El Presidente Felipe Calderón Hinojosa en la Ceremonia de Entrega de la Secretaría Pro Témpore del Grupo de Río | date=7 Maart 2007 | url=http://portal2.sre.gob.mx/gruporio/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=2 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090823035712/http://portal2.sre.gob.mx/gruporio/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=2 | archive-date=23 Augustus 2009 | accessdate=23 Augustus 2009 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2008 het Meksiko meer as 40 miljoen Amerikaanse dollar tot die Verenigde Nasies se gereelde begroting bygedra.<ref name="unbudget">{{en}} {{cite web |publisher=Verenigde Nasies |title=Regular Budget Payments |year=2008 |work=Global Policy |url=https://www.globalpolicy.org/component/content/article/133/27475.html |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501233315/https://www.globalpolicy.org/component/content/article/133/27475.html |archive-date=1 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens was dit sedert sy toetreding in 1994 die enigste Latyns-Amerikaanse lidland van die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO) voordat Chili in 2010 ’n volle lid geword het.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chile signs up as first OECD member in South America |date=11 Januarie 2010 |publisher=[[OESO]] |url=http://www.oecd.org/chile/chilesignsupasfirstoecdmemberinsouthamerica.htm |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221164219/https://www.oecd.org/chile/chilesignsupasfirstoecdmemberinsouthamerica.htm |archive-date=21 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko is ook ’n waarnemende lidland van internasionale organisasies soos die [[Andesgemeenskap]], die [[Beweging van Onverbonde Lande]], [[Mercosur]] en die [[Unie van Suid-Amerikaanse Nasies]] (UNASUR). Meksiko word as streeksmoondheid beskou,<ref name="regionalpower">{{en}} {{cite web |title=Japan's Regional Diplomacy, Latin America and the Caribbean |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan |url=https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf |format=PDF |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520010945/https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="regionalpower2">{{en}} {{cite web |title=Latin America: Region is losing ground to competitors |publisher=Oxford Analytica |url=http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |accessdate=4 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024190633/http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |archive-date=24 Oktober 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> weens sy teenwoordigheid in die groot ekonomiese groepe soos die G8 + 5 en die G20. Daarbenewens het Meksiko sedert die 1990's met die ondersteuning van Kanada, [[Italië]], [[Pakistan]], [[Suid-Korea]], [[Spanje]], [[Argentinië]], [[Turkye]] en [[Malta]], wat ’n informele groep, bekend as die Koffie-Klub,<ref name="coffeeclub">{{en}} {{cite web | author=Maggie Farley | title=Mexico, Canada Introduce Third Plan to Expand Security Council | date=22 Julie 2005 |work=Los Angeles Times | url=http://articles.latimes.com/2005/jul/22/world/fg-unreform22 | accessdate=21 Julie 2016}}</ref> vorm, gepoog om ’n hervorming van die Verenigde Nasies se [[veiligheidsraad]] en sy werksmetodes te stimuleer. Daarby vorm hulle ’n opposisie teen die lande van die G4-groep, bestaande uit Duitsland, Brasilië, [[Indië]] en Japan, wat aanspraak maak op permanente setels in die VN se veiligheidsraad. Meksiko se politiek is hoofsaaklik gerig teen die setel van Brasilië, omdat dit beskou word as bedreiging in die magstruktuur binne Latyns-Amerika. Sedert die onafhanklikheidsoorlog is die verhoudings van Meksiko hoofsaaklik gefokus op die Verenigde State van Amerika, sy noordelike buurland, grootste handelsvennoot,<ref>{{en}} {{cite web | title=Bilateral Trade | year=2006 | publisher=Amerikaanse Ambassade in Meksiko | url=http://usembassy-mexico.gov/eng/eataglance_trade.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20090827020501/http://usembassy-mexico.gov/eng/eataglance_trade.html | archive-date=27 Augustus 2009 | accessdate=27 Augustus 2009 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die mees kragtige akteur in die westelike hemisfeer en wêreldsake.<ref>{{en}} {{cite web |author=Kim Richard Nossal |title=Lonely Superpower or Unapologetic Hyperpower? Analyzing American Power in the Post-Cold War Era |date=29 Junie – 2 Julie 1999 |publisher=Queen's University |url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518001002/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko het die Kubaanse regering sedert hul stigting in die vroeë 1960's,<ref name="keller">{{en}} {{cite web |author=Renata Keller |title=Capitalizing on Castro: Mexico's Foreign Relations with Cuba, 1959–1969 |year=2009 |publisher=Latin American Network Information Center |url=http://lanic.utexas.edu/project/etext/llilas/ilassa/2009/keller.pdf |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122051442/http://lanic.utexas.edu/project/etext/llilas/ilassa/2009/keller.pdf |archive-date=22 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die Sandinistiese rewolusie in Nicaragua in die laat 1970's,<ref name="salaverry">{{en}} {{cite web |author=Salaverry, Jorge |title=Evolution of Mexican Foreign Policy |date=11 Maart 1988 |publisher=The Heritage Foundation |url=https://www.heritage.org/americas/report/evolution-mexican-foreign-policy |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209015700/https://www.heritage.org/americas/report/evolution-mexican-foreign-policy |archive-date=9 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en linkse rewolusionêre groepe in El Salvador gedurende die 1980's ondersteun.<ref name="elsalvador">{{en}} {{cite web |title=El Salvador in the 1980s |publisher=Historical Text Archive |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?op=viewarticle&artid=345 |accessdate=28 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314043156/http://historicaltextarchive.com/sections.php?op=viewarticle |archive-date=14 Maart 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Tydens Felipe Calderón se bewind is ’n groter klem op verhoudings met Latyns-Amerika en die [[Wes-Indië|Karibiese Eilande]] geleë.<ref name="Calderon FP">{{es}} {{cite web | work=Dirección General de Coordinación Política | title=Se hará política exterior de Estado: Patricia Espinosa | date=2 Desember 2008 | publisher=Senate of the Republic | url=http://www.senado.gob.mx/gace.php?sesion=2008/12/04/1&documento=4 | accessdate=29 Maart 2009 | archive-date=13 Mei 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513104203/http://www.senado.gob.mx/gace.php?sesion=2008%2F12%2F04%2F1&documento=4 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Ekonomie == <!-- {{Hoofartikel|Ekonomie van Meksiko}} --> === Algemene oorsig === [[Lêer:Mexico GDP per capita 2007.svg|duimnael|links|Meksikaanse deelstate volgens [[Bruto binnelandse produk]] in 2007]] [[Lêer:Mexico HDI states.svg|duimnael|Deelstate van Meksiko volgens [[Menslike ontwikkelingsindeks]] in 2004: {{sleutel|#006000|0,80 en hoër}} {{sleutel|#3fba00|0,750–0,799}} {{sleutel|#ffff00|0,70–0,749}}]] [[Lêer:TLCMexico.PNG|duimnael|links| {{sleutel|#006847|'''Meksiko'''.}} {{sleutel|#FF0000|Ander lande van die [[NAFTA]].}} {{sleutel|#0000FF|Ander lande wat met Meksiko ’n [[vryehandelsooreenkoms]] gesluit het.}} {{sleutel|#FFA000|Lande wat belangstelling getoon het in ’n handelsooreenkoms met Meksiko.}}]] [[Lêer:Mexico unemployment by state.svg|duimnael|[[Werkloosheid]] in Meksiko in 2011:<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/ocupbol.asp |title=Indicadores de ocupación y empleo |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |date=19 Januarie 2012 |accessdate=8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630195053/https://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/ocupbol.asp |archive-date=30 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{col-begin}} {{col-break}} {{sleutel|#f4d7d7|≤2,5%}} {{sleutel|#e9afaf|≤3,0%}} {{sleutel|#de8787|≤3,5%}} {{col-break}} {{sleutel|#d35f5f|≤4,0%}} {{sleutel|#c83737|≤4,5%}} {{sleutel|#a02c2c|≤5,0%}} {{col-break}} {{sleutel|#782121|≤5,5%}} {{sleutel|#501616|≤6,0%}} {{sleutel|#280b0b|>6,1%}} {{col-end}}]] Meksiko beskik oor een van die grootste ekonomieë ter wêreld en word as ’n plaaslike mag asook 'n belangrike tussengangervennoot beskou. Daarbenewens het Meksiko in 1994 die eerste van twee Latyns-Amerikaanse lidlande van die OESO, vóór [[Chili]], geword en is volgens die Wêreldbank ’n gevestigde nuut-geïndustrialiseerde land met bo-gemiddelde inkomste<ref name="wb-upper-middle">{{en}} {{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#Upper_middle_income |title=Country and Lending Groups |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Desember 2018 |quote=Uppermiddle Income defined as a per capita income between $3,976 – $12,275 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522092932/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519 |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en een van die opkomende magte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ipsnews.net/2007/06/g8-despite-differences-mexico-comfortable-as-g5-emerging-power/ |title=G8: Despite Differences, Mexico Comfortable as Emerging Power |publisher=ipsnews.net |date=5 Junie 2007 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911002323/http://www.ipsnews.net/2007/06/g8-despite-differences-mexico-comfortable-as-g5-emerging-power/ |archive-date=11 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko beskik oor die [[Lys van lande volgens BBP (nominaal)|14de grootste nominale BBP]] en die [[Lys van lande volgens BBP (Koopkragpariteit)|11de grootste BBP]] volgens [[Koopkragpariteit]]. Die ekonomie is sterk gekoppel aan dié van sy NAFTA-vennote, Kanada en die Verenigde State. Meksiko is ook ’n lidland van die Organisasie van Amerikaanse Lande, van die [[Groep van Vyf]], van die [[Groep van Agt|Groep van Agt + Vyf]], van die [[Groep van 15]], van die [[Groep van 20]], van APEC en van die [[Latynse Unie]]. Meksiko se vernaamste handelsvennote volgens uitvoer sluit in (2013): die Verenigde State (78,5%), Kanada (2,9%), Spanje (2,4%), die [[Volksrepubliek China]] (1,5%), [[Duitsland]] (1,3%) en [[Colombia]] (1,2%). Die ses vernaamste handelsvennote volgens invoer is (2013): die Verenigde State (49,4%), die Volksrepubliek China (15,8%), [[Japan]] (4,8%), Duitsland (3,7%), [[Suid-Korea]] (3,4%) en Kanada (2,7%). Volgens die Amerikaanse multinasionale beleggingsbank [[Goldman Sachs]] word Meksiko as die wêreld se vyfde grootste ekonomie teen 2050 geprojekteer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world´s-fifth-largest-economy/ |title=Mexico 2050: The World´s Fifth Largest Economy |publisher=The Catalist |date=17 Maart 2010 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708192657/http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy/ |archive-date=8 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[PricewaterhouseCoopers]] (PwC), ’n multinasionale professionele diensmaatskappy gevestig in [[Londen]] in die [[Verenigde Koninkryk]], het in Januarie 2013 beraam, dat Meksiko in 2050 die wêreld se sewende grootste ekonomie sal wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf |title=World in 2050 |publisher=PricewaterhouseCoopers |date=Januarie 2013 |accessdate=10 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210171039/http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf |archive-date=10 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Hulpbronne en produserende bedryf === [[Lêer:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|duimnael|links|Stadshorison van Meksikostad, die ekonomiese sentrum van sowel Meksiko asook Latyns-Amerika]] Meksiko is naas Brasilië en voor [[Argentinië]] Latyns-Amerika se tweede grootste [[staal]]produsent met sowat ’n kwart van die totale produksie en wêreldwyd die 13de grootste staalprodusent met omtrent 18&nbsp;995 miljoen metrieke ton in 2014. Dié land is tans met 2&nbsp;934&nbsp;000 vaatjies in 2013 die tiende grootste [[ruolie]]-produsent ter wêreld, ná ander Amerikaanse lande soos die Verenigde State, Kanada, [[Venezuela]] en nog voor Brasilië. Die grootste ontginner van ru-olie in Meksiko, die staatsmaatskappy PEMEX, is Meksiko se grootste maatskappy en die sewende grootste ruolie-ontginner ter wêreld. Meksiko is die sewende grootste mielie- (22&nbsp;663&nbsp;953 ton in 2013) en die vyfde grootste boontjie-produsent (1&nbsp;294&nbsp;634 ton in 2013) ter wêreld. Meksiko beskik oor die wêreld se sesde grootste elektroniese bedryf ná lande soos die Volksrepubliek China, die Verenigde State, Japan, Suid-Korea en die [[Republiek China]]. === Toerismebedryf === Volgens die Wêreldtoerismeorganisasie is Meksiko een van die mees besoekte lande ter wêreld en die tweede mees besoekte land in die Amerikas ná die Verenigde State. Die belangrikste plekke, wat deur toeriste besoek is, sluit in die Meso-Amerikaanse ruïnes, kulturele feeste, koloniale stede, natuurreservate en kusstede. Meksiko het die 23ste hoogste inkomste van [[toerisme]] in die wêreld en die hoogste een in Latyns-Amerika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.unwto.org/facts/eng/pdf/indicators/Top%20Spenders.pdf |title=UNWTO Archive &#124; World Tourism Organization UNWTO |publisher=Unwto.org |accessdate=2 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002121112/http://www2.unwto.org/facts/eng/pdf/indicators/Top%20Spenders.pdf |archive-date=2 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die meeste toeriste, wat Meksiko besoek, kom veral uit die Verenigde State en Kanada, gevolg deur Europa en Asië asook ’n kleiner aantal uit Latyns-Amerika.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.sectur.gob.mx/wb/sectur/sect_Estadisticas_del_Sector|title=Turismo de internación 2001–2005, Visitantes internacionales hacia México|publisher=Secretaría de Turismo (SECTUR)|accessdate=10 Junie 2008|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610233248/http://www.sectur.gob.mx/wb/sectur/sect_Estadisticas_del_Sector|archive-date=10 Junie 2008|url-status=live |df=dmy-all}} bl. 5</ref> Meksiko staan bekend as een van die belangrikste toeristebestemmings ter wêreld met stede soos Acapulco de Juárez en Cancún. Dié land beheer met 36 [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e die meeste in die Amerikas en die sewende meeste ter wêreld,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/mx |title=Mexico |publisher=[[Unesco]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> en is in 2010 met 22,5 miljoen internasionale aankomste per jaar die tiende mees besoekte land ter wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr.pdf |title=Toerisme |publisher=Wêreldtoerismeorganisasie |format=PDF |date=Junie 2011 |accessdate=13 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113021355/http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr.pdf |archive-date=13 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=550px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e |colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Belangrike toeristetrekpleisters in Meksiko''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Palacio de Bellas Artes.jpg|115px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Tulum.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cancun aerial photo by safa.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Palacio de Gobierno y Plaza de Armas.JPG|115px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Acapulco Bay 2010.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Meksikostad]]''<br />'''[[Meksikostad|Distrito Federal]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Riviera Maya]]''<br />'''[[Quintana Roo]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cancún]]''<br />'''[[Quintana Roo]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Guadalajara]]''<br />'''[[Jalisco]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Acapulco de Juárez|Acapulco]]''<br />'''[[Guerrero]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cabo San Lucas Los Arcos 2.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Puerto vallarta skyline.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cerro del Topo Chico 2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mazatlan valentinos.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Ver-Pal Mpal.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cabo San Lucas]]''<br />'''[[Baja California Sur]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Puerto Vallarta]]''<br />'''[[Jalisco]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Monterrey]]''<br />'''[[Nuevo León]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Mazatlán]]''<br />'''[[Sinaloa]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Veracruz, Veracruz]]''<br />'''[[Veracruz]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Nuevo Vallarta 2.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Government Building In Puebla.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Acueducto de Noche y tormenta.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Gob-palace-mda-dr.JPG|115px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Aérea de la Plaza Principal - panoramio.jpg|130px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Nuevo Vallarta]]''<br />'''[[Nayarit]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Puebla de Zaragoza|Puebla]]''<br />'''[[Puebla]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Santiago de Querétaro]]''<br />'''[[Querétaro]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Mérida]]''<br />'''[[Yucatán]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[León, Meksiko|León]]''<br />'''[[Guanajuato]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Zona Hotelera Ixtapa.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:TIJ Newcity 2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Oaxaca centro.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mirador laguna ilusiones.JPG|110px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cozumel Punta Sur View-27527.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Ixtapa Zihuatanejo|Ixtapa]]''<br />'''[[Guerrero]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Tijuana]]''<br />'''[[Baja California]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Oaxaca de Juárez]]''<br />'''[[Oaxaca]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]''<br />'''[[Tabasco]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[San Miguel de Cozumel|Cozumel]]''<br />'''[[Quintana Roo]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Catedral de San Luis Potosi.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Plaza Bicentenario in Hermosillo, SON.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:ChihuahuaZocalo.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Plaza panoramica 2.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Bottlenose Dolphin KSC04pd0178.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]]''<br />'''[[San Luis Potosí]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Hermosillo]]''<br />'''[[Sonora]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Chihuahua, Chihuahua|Chihuahua]]''<br />'''[[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]]''<br />'''[[Aguascalientes]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Santa María Huatulco|Huatulco]]''<br />'''[[Oaxaca]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:CatedralDeMorelia.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Isla Navidad.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Ciudad Juárez skyline.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Canyon sumidero entrada.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Toluca yunus.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Morelia]]''<br />'''[[Michoacán]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Manzanillo, Colima|Manzanillo]]''<br />'''[[Colima]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Ciudad Juárez]]''<br />'''[[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cañón del Sumidero]]''<br />'''[[Chiapas]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Toluca de Lerdo]]''<br />'''[[Estado de México|México]]''' |} </div> === Mediabedryf === [[Lêer:TV-Azteca, Mérida, Yucatán (01).jpg|duimnael|links|Stasie van TV Azteca in Mérida, Yucatán]] [[Lêer:Televisa laguna.jpg|duimnael|Stasie van Televisa in Torreón, Coahuila]] In Meksiko is daar meer as 500 televisiekanale, waarvan die meeste behoort aan twee private TV-maatskappye met nasionale dekking wat die kykergetalle oorheers: "Televisa" en "TV Azteca", waarvan Televisa die grootste televisie-aanbieder in die Spaanssprekende wêreld is. In die metropolitaanse gebied van Meksikostad is daar ook "Canal 11, Nasionale Polytechnic Institute", "Channel 22 van die Nasionale Raad vir kultuur en die kunste (CONACULTA)", Project 40 en Chain drie (Kanaal 28, XHTRES-TV). Uit die Verenigde State is daar die amptelike kanale en takke van twee groot kettinggroepe met plaaslike uitbreidings. In Tijuana, Baja California, is daar verskeie Amerikaanse maatskappye wat ’n kanaal in die stad het: Singapore (33), Fox (6), ESPN en andere. In noordoostelike Meksiko, het die "Multimedia"-netwerk sy eie ontwikkeling onderneem, wat alom bekend staan as "die derde netwerk in die land",<!--sin moet verbeter word--> wat uitsaai vanuit die stad Monterrey. Meksikostad (''Ciudad de México'') is tans (2018) op soek na ’n frekwensie. Daarbenewens het elke staat van die republiek ’n stelsel van openbare televisie vir hulle stede. Die instelling wat die skedule bepaal van programme wat op televisie uitgesaai word, is die Direktoraat-generaal van Radio, TV en Film. == Demografie == <!-- {{Hoofartikel|Demografie van Meksiko}} --> === Oorsig === [[Lêer:Mexico-demography.png|duimnael|Meksiko se bevolkingsgroei (1961–2003)]] Volgens die laaste sensusopname van 2010,<ref>{{es}} {{cite web|title=Censo de Población y Vivienda 2010 |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=1 Desember 2018}}</ref> wat deur die ''Instituto Nacional de Estadística y Geografía'' ("Nasionale Instituut vir Statistiek en Aardrykskunde"), oftewel INEGI, gehou is, het Meksiko ’n amptelike bevolking van 112&nbsp;336&nbsp;538 gehad. Meksiko is daarmee die 11de grootste bevolking ter wêreld, die derde grootste in die Amerikas (ná die Verenigde State en Brasilië) en die tweede grootste in Noord-Amerika. Die grootste stad met die meeste inwoners in sy omtrekgebied is die hoofstad Meksikostad, waar 8,9 miljoen mense binne die stadsgrense en 21,2 miljoen in die metropolitaanse gebied saamgetrek is. Die land waarheen die Meksikane hoofsaaklik heen verhuis is die aangrensende Verenigde State, waar 9,9 miljoen Meksikane bly. === Bevolking === [[Lêer:Mexico estados densidad.svg|duimnael|Meksikaanse deelstate volgens bevolkingsdigtheid]] Die Meksikaanse bevolking bestaan uit 65% Mestizo's, wat afstammelinge van mense met inheemse en Europese (veral vanuit Spanje) herkoms is, 17,5% Amer[[indiane]], 16,5% blankes en 1,0% ander etniese groepe. Die totale inheemse bevolking van Meksiko maak sowat 15,7 miljoen mense uit. Die grootste inheemse etniese groep is die [[Nahua]], die nasate van die Asteekse bevolking, met sowat 2,5 miljoen mense. Tweede op die lys is die Maja, met sowat 1,5 miljoen mense. Die Mixteke en Zapoteke is volke wat beide omtrent 750&nbsp;000 groot is. Die deelstate met die grootste inheemse bevolking is Yucatán met 59%, Quintana Roo met 39% en Campeche met 27%.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=91 |title=Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. México |publisher=Cdi.gob.mx |accessdate=8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423102153/http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=91 |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die oorgrote meerderheid van die Meksikaanse bevolking word as ''Mestizo's'' geklassifikeer. Dit beteken dat hulle hulself nie as deel van die inheemse of deel van die Europese bevolking beskou nie, maar as nakomelinge van gemengde herkoms. Sedert die Spaanse verowering van die Asteekse Ryk in 1521 het Europeërs, veral Spanjaarde, saam met Conquistadore na Meksiko geïmmigreer. Hulle was tydens die koloniale bewind die land se politieke elite, maar het nooit die meerderheid van die bevolking geword nie. === Tale === [[Lêer:Map of the languages of Mexico.png|duimnael|Kaart van die inheemse tale van Meksiko met meer as 100&nbsp;000 sprekers]] Die [[amptelike taal]] wat deur die regering gebruik word is ''[[de facto]]'' Spaans, terwyl in die huidige Meksikaanse grondwet van 1917 geen amptelike taal vir die federale vlak vasgelê is nie. Volgens die grondwet vorm Spaans saam met Majaans, Nahuatl en 65 ander inheemse tale Meksiko se landstale.<ref>{{es}} {{cite journal|author=INALI [Instituto Nacional de Lenguas Indígenas] |date=14 Januarie 2008 |accessdate=1 Desember 2018 |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |url=https://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf |format=PDF |journal=Diario Oficial de la Federación |location=Meksikostad |publisher=Regering van Meksiko, Ministerie van Binnelandse Sake |volume=652 |issue=9 |pages=22–78 (eerste afdeling), 1–96 (tweede afdeling), 1–112 (derde afdeling) |oclc=46461036}}</ref> Meksiko is die grootste Spaanssprekende land ter wêreld met omtrent ’n derde van alle moedertaalsprekers van Spaans;<ref>{{en}} {{cite web |title=Spanish Language History |publisher=Today Translations |url=https://www.todaytranslations.com/language-history/spanish |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923163344/https://www.todaytranslations.com/language-history/spanish |archive-date=23 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite journal |title=Título Primero, Capítulo I, De las garantías individuales |work=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |publisher=Kongres van die Unie van die Verenigde Meksikaanse State |url=http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |format=PDF |date=19 Junie 2007 |accessdate=21 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014015716/http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> in 2011 het 105 miljoen mense Spaans as hul moedertaal gebruik. Weens die Meksikaanse immigrasie na Kanada en die Verenigde State is Meksikaans-Spaans ook in albei lande gebruiklik. Omtrent 5,4% van die Meksikaanse bevolking praat inheemse tale, waarvan Nahuatl met sowat 1,45 miljoen moedertaalsprekers die grootste is,<ref>{{es}} {{cite book |year=2005 |title=Perfil sociodemográfica de la populación hablante de náhuatl |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |format=PDF |series=XII Censo General de Población y Vivienda 2000 |edition=Publicación única |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |location=Aguascalientes, Mex. |isbn=970-13-4491-X |accessdate=2 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002122317/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |archive-date=2 Oktober 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> gevolg deur Majaans met 750&nbsp;000 moedertaalsprekers. [[Mixteeks]] en [[Zapoteeks]] word beide deur sowat 400&nbsp;000 mense gepraat.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116035707/http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archive-date=16 November 2007 |title=Catalogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas |date=16 November 2007 |accessdate=16 November 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Godsdiens === [[Lêer:Catedral de México.jpg|duimnael|links|Die Katedraal van Meksikostad; die [[Rooms-Katolieke Kerk]] is verreweg die belangrikste godsdiens in Meksiko]] [[Lêer:1531 Nuestra Señora de Guadalupe anagoria.jpg|duimnael|upright|Onse liewe vrou van Guadalupe, die beskermheilige van Meksiko]] Die belangrikste godsdiensgroep en denominasie is die Rooms-Katolieke Kerk met sowat 93 miljoen (83%) lede volgens die sensus van 2010, terwyl 10% (11 miljoen) lede van ander [[Christendom|Christelike]] kerke, soos Evangelikalisme (5%), Pinksterbeweging (1,6%), [[Jehovah se Getuies]] (1,4%), Sewendedagadventistekerk (0,6%) en die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] (0,3%) uitmaak.<ref name="2010-census">{{es}} {{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=21 Julie 2016}}</ref> Volgens die grondwet van 1917 beskik Meksiko nie oor ’n staatsgodsdiens nie en godsdiensvryheid word gewaarborg. Meksiko het die derde grootste Christelike bevolking (107 miljoen) ter wêreld ná die Verenigde State en Brasilië, asook met 92&nbsp;924&nbsp;489 lidmate<ref name="2010-census" /> die tweede grootste Rooms-Katolieke bevolking ná Brasilië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=1 Desember 2018 |work=Adherents.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321150325/https://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |archive-date=21 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens die persentasie Rooms-Katolieke van die landsbevolking (95,0%), staan Meksiko wêreldwyd op die sesde plek. 47% van die Rooms-Katolieke Meksikane besoek weekliks die kerk.<ref>{{en}} {{cite web |title=Church attendance |work=Study of worldwide rates of religiosity |year=1997 |publisher=University of Michigan |url=http://www.ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases/1997/Dec97/chr121097a |accessdate=25 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025222227/http://ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases%2F1997%2FDec97%2Fchr121097a |archive-date=25 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die feesdag van Onse Liewe Vrou van Guadalupe, die beskermheilige van Meksiko, word op 12 Desember gevier en deur baie Meksikane as die belangrikste godsdienstige vakansiedag van hul land beskou.<ref>{{en}} {{cite web |title=Our Lady of Guadalupe |url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=456 |publisher=Catholic Online |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511162738/https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=456 |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens die sensus van 2010 bly 67&nbsp;476 [[Jode]], 18&nbsp;185 aanhangers van die Oosterse godsdienste soos [[Boeddhisme|Boeddhiste]] en 300 [[Islam|Moslems]] in Meksiko.<ref name="2010-census" /> == Kultuur == <!-- {{Hoofartikel|Kultuur van Meksiko}} --> [[Lêer:PLAZA DE LAS TRES CULTURAS-1.jpg|duimnael|Plein van die drie kulture in Meksikostad. Dié plein versamel drie argitektoniese style wat die geskiedenis van Meksiko versinnebeeld: Meso-Amerikaans, Spaans-koloniaal en die onafhanklike nasie]] Meksiko se kultuur weerspieël die kompleksiteit van die land se geskiedenis deur die vermenging van inheemse kulture met die [[kultuur van Spanje]], meegedeel tydens Spanje se 300 jaar lange kolonisasie van Meksiko. Mettertyd is eksogene kulturele elemente in die Meksikaanse kultuur opgeneem. Die Porfiriose tydperk (''el Porfiriato'') in die laaste kwart van die 19de eeu en die eerste dekade van die 20ste eeu is gekenmerk deur ekonomiese vooruitgang en vrede. Ná vier dekades van burgerlike onrus en oorlog, het Meksiko die ontwikkeling van filosofie en kunste, bevorder deur president Díaz self, beleef. Sedert daardie tyd, soos beklemtoon tydens die Meksikaanse Rewolusie, het die kulturele identiteit sy oorsprong in die ''mestizaje'', waarvan die inheemse (d.w.s. Indiaanse) elemente die kern vorm. Aangesien van die verskillende etniese groepe wat die Meksikaanse bevolking vorm, het José Vasconcelos in sy publikasie ''La Raza Cósmica'' ("Die Kosmiese Wedren", 1925) Meksiko as smeltkroes van alle etniese groepe gedefinieer (en dus die definisie van die ''mestizo'' uitgebrei), nie net biologies maar sowel kultureel.<ref name="vasconcelos160">{{es}} {{cite book|last=Vasconcelos|first=José|others=Didier T. Jaén (vertaler)|title=La Raza Cósmica ("Die Kosmiese Wedren")|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=0-8018-5655-8|page=160 }}</ref> === Literatuur === [[Lêer:NezahualcoyotlGardenTADF.JPG|duimnael|links|upright|[[Nezahualcoyotl]] word as ’n wyse koning en digter vereer]] [[Lêer:Octavio Paz - 1988 Malmö.jpg|duimnael|upright|Die Meksikaanse digter [[Octavio Paz]], [[Nobelprys vir Letterkunde]]-wenner in 1990]] Die Meksikaanse literatuur is die Spaanstalige literatuur van Meksiko en behoort tot die Spaans-Amerikaanse literatuur. Dit is een van die mees omvattende, bekende en nie net sedert die toekenning van die Nobelprys aan Octavio Paz in 1990 internasionaal mees bekende Latyns-Amerikaanse literature. Teen die agtergrond van Meksiko se uiterste sosiale diversiteit is dit gekenmerk deur talle filosofiese en kulturele strydpunte, ’n moeilike soek na identiteit en van die koloniale tydperk tot die huidige dag herhalende eise vir geregtigheid en vergoeding.<ref>{{de}} {{cite journal|last=Kruip|first=Gerhard|title=Kirche und Gesellschaft im Prozeß ethisch historischer Selbstverständigung. Die mexikanische Kontroverse um die ‚Entdeckung Amerikas’.|work=Schriften des Instituts für Christliche Sozialwissenschaften der Westfälischen Wilhelms Universität Münster 34|location=Münster|publisher=Lit Verlag|date=1996|pages=325}}</ref> Die literatuur in Meksiko het sy oorsprong in die literatuur van die inheemse nedersettings van Meso-Amerika. Die mees bekende Voor-Spaanse digter is [[Nezahualcoyotl]]. Die moderne Meksikaanse literatuur is beïnvloed deur die konsepte van die Spaanse koloniasie van Meso-Amerika. Uitstaande koloniale skrywers en digters sluit in Juan Ruiz de Alarcón en Juana Ines de la Cruz. Ander belangrike skrywers sluit in Alfonso Reyes, José Joaquín Fernández de Lizardi, [[Ignacio Manuel Altamirano]], Carlos Fuentes, [[Octavio Paz]] (Nobelpryswenner), Renato Leduc, Carlos Monsiváis, Elena Poniatowska, Mariano Azuela ("Los de abajo") en Juan Rulfo ("Pedro Páramo"). Bruno Traven het ''Canasta de cuentos mexicanos'' ("Mandjie van Meksikaanse Stories") en ''El tesoro de la Sierra Madre'' ("Die skat van die Sierra Madre") geskryf. === Kuns === [[Lêer:Mexico City Palacio de bellas artes.jpg|duimnael|links|Die paleis van die skone kunste (''Palacio de Bellas Artes'') in Meksikostad, soos gesien vanaf die Latyns-Amerikaanse toring (''Torre Latinoamericana''), in 2006]] [[Lêer:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|duimnael|upright|[[Frida Kahlo]] saam met [[Diego Rivera]] in 1932, soos fotografeer deur [[Carl Van Vechten]]]] Die kuns van Meksiko word gekenmerk deur voor-Colombiaanse tradisies en die invloed van die Spaanse veroweraars. Hoewel die Spanjaarde gewelddadig met die hoë verteenwoordigers van die Indiese mag gebreek het, het ’n sterk verwysing na die voor-koloniale kuns behoue gebly. Daarbenewens het in Meksikostad onder die regering van die visekoning gemaskerde parades plaasgevind, wat die herinnering aan die Asteekse dinastie sou handhaaf.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=15}}</ref> Die tradisionele kunsvorme is sodoende met nuwe ontwerpe verbind. Byvoorbeeld het veerbeelde met Maria-voorstellings ontstaan, wat na die Christelike geloof verwys het wat deur die Spanjaarde ingevoer is.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=46}}</ref> Die hele veerkuns, wat alvorens net tot die adellikes beperk was, het ’n Christelike herinterpretasie beleef en is byvoorbeeld gebruik vir Biskopkappies en altaardoeke, waarby die tradisionele Asteekse kleurbetekenis bewaar gebly het. Tot in die 19de eeu was Pátzcuaro ’n sentrum van die veerverwerking met beduidende kunshandwerklike fasiliteite. Nog ’n gebied van die beeldvorming met tradisionele grondslae was kaarte en genealogiese voorstellings. Daarby is elemente van Europese kartografie saam met Meksikaanse glyfe gebruik.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=47–49}}</ref> Tydens die 19de eeu het Europese kunstenaars na Meksiko gereis en die land in sy diversiteit tentoongestel. Die belangrikste hiervan was waarskynlik Johann Moritz Rugendas, wie landskappe, genre-tonele en studies van die natuur en die bevolking gemaak het.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=54}}</ref> Die Meksikaanse kuns het ná die Meksikaanse Rewolusie ’n bloeitydperk beleef. Kunstenaars soos David Alfaro Siqueiros, José Clemente Orozco en Juan O'Gorman was deur hul werk betrokke by die Meksikaanse Rewolusie en sosiale kwessies, sowel as die Meksikaanse geskiedenis tot by die voor-Colombiaanse tydperk. Die bekendste Meksikaanse kunstenaars is [[Diego Rivera]] en [[Frida Kahlo]]. Diego Rivera het saam met andere die Muralisme gestig, ’n kunsvorm van monumentale openbare muurskilderye, wat in Meksiko wye inslag gevind het en vandag nog gesien kan word in baie openbare geboue in Latyns-Amerika en in die Verenigde State. Beduidende muurskilderye van Riviera kan gevind word in die Palacio Nacional en vertoon gebeurtenisse in die Meksikaanse geskiedenis. Die huidige kuns in Meksiko beeld hoofsaaklik sosiale kwessies soos geweld en misdaad uit, en voorbeelde hiervan is werke deur Teresa Margolles, Daniel Guzmán en Eduardo Abaroa. === Musiek === [[Lêer:Santana Acer Arena (5558151833) (cropped).jpg|duimnael|upright|links|Die Meksikaans-Amerikaanse rocksanger [[Carlos Santana]] in 2011]] [[Lêer:Lila Downs en 2009.JPG|duimnael|upright|Die Meksikaanse aktrise en sangeres [[Lila Downs]] in 2009]] Populêre musiek in Meksiko bestaan uit ’n wye verskeidenheid van musikale style en genres. Dit het sy oorsprong in die voor-Colombiaanse en Europese, veral Spaanse, kultuur. Die belangrikste style is die Meksikaanse Son en die Corrido, wat beide reeds in die 18de eeu ontstaan het. Elemente van die Corrido kan ook in die Narcocorrido gevind word, wat sedert die begin van die 21ste eeu die tipiese Meksikaanse volksmusiek verpersoonlik. Die Ranchera het tydens die Meksikaanse Rewolusie in die vroeë 20ste eeu ontstaan en vind sy manifestasie as Norteña in die noorde van Meksiko. In die 1920's is die oorspronklik Kubaanse dansstyle Bolero en Danzon verder ontwikkel tot onafhanklike vorme. Agustin Lara, ’n skepper van die Meksikaanse bolero, het ook die klankbaan vir die eerste Meksikaanse klankfilm "Santa" (1932) gekomponeer. Wêreldbekende volksliedjies sluit in: ''Bésame mucho'' (Bolero), ''Cielito lindo'' (Ranchera), ''El Rey'' (Ranchera), ''Granada'' (Bolero), ''La Bamba'' (Volkslied), ''La Cucaracha'' (Corrido), ''Las mañanitas'' (Volkslied), ''México Lindo y Querido'' (Ranchera), ''Solamente una vez'' (Bolero) en ''Somos Novios'' (Bolero). ’n Musiekgroep wat die verskillende style van tradisionele musiek speel, word Mariachi genoem. Die Mariachi-musiek is in 2011 deur Unesco in die verteenwoordigende lys van die mondelinge en ontasbare erfenis van die mensdom opgeneem. Die vader van die Meksikaanse rockmusiek (''rock nacional'') is Carlos Santana, wie die Latynse rock in die 1960's geskep het. Ander bekende popmusikante sluit in: Maná, Luis Miguel, Alejandro Fernandez, Thalia, Marco Antonio Solis, Pepe Aguilar, Paulina Rubio, Angelica Maria, Alejandra Guzmán, Gloria Trevi en Cristian Castro. In klassieke musiek is die eerste Meksikaanse opera, ''La Partenope'', gekomponeer deur Manuel de Sumaya, in 1711 vir die eerste keer opgevoer. In die 19de eeu was die wals gewild en Meksikaanse komponiste (Ernesto Elorduy, Juventino Vázquez, Felipe Villanueva) het ’n onafhanklike Meksikaanse vorm geskep. Die Meksikaanse simfonieorkes ''Orquesta Sinfónica Mexicana'' is in 1928 deur Carlos Chávez gestig. Een van die internasionaal-bekendste tenore van die huidige tydperk is Rolando Villazón. === Kookkuns === [[Lêer:Carnitas.jpg|duimnael|links|Tacos met carnitas-vulling]] [[Lêer:Hot chocolate.jpg|duimnael|[[Sjokolade]] is ’n oorspronlik Meksikaanse drank en was ’n belangrike deel in die Asteekse kookkuns]] Die Meksikaanse kookkuns word gekenmerk deur ’n sintese van die Asteekse en Spaans-koloniale, en in die suide ook deur die Majatradisies. Plaaslik is daar groot verskille tussen die kus en die sentrale hoogland, die brandrissie-liewende suide en die beesvleis-georiënteerde noorde. Die belangrikste maaltyd van die dag is middagete, dienooreenkomstig is die middagete-pouse lank binne ’n gewone werksdag. Die aandete is dan slegs ’n klein happie soos vrugte, tacos of iets soortgelyks. In ’n warm, tropiese land met ’n welige plantegroei speel vars vrugte en sekere groente ’n dominante rol. Tipies vir Meksiko, hoort tortillas by elke maaltyd. Gewoonlik is rissies of rissiesouse ook op die tafel, waarvan die skerpheid baie kan verskil. Die skerpste rissie is die Chili Habanero, ’n meestal groen, ongeveer drie duim groot verteenwoordiger van die [[genus]]. Baie ligter is die Chili Jalapeño, wat in tradisionele restaurante by die maaltyd gevoeg word. Nog ’n gewilde gereg in Meksiko is die sogenaamde churros. Dit is lang, diepgebraaide deegstukkies wat tradisioneel bedien word met suiker of sjokolade. [[Drinkwater]] word gewoonlik in bottels of blikkies verkoop omdat kraanwater dikwels nie drinkbaar is nie. Horchata word graag gedrink en is deur die Spanjaarde ingevoer. Dit is ’n soet rys/kaneel-drank wat verkoel bedien word. Die gewone alkoholiese drankies is [[bier]], tequila, mezcal en pulque. Meksikaanse kos geniet sedert die afgelope dekades ’n toenemende gewildheid en sommige geregte is, soortgelyk aan die Italiaanse kookkuns, internasionaal bekend. == Sport == <!-- {{Hoofartikel|Sport in Meksiko}} --> [[Lêer:Estadio de beisbol en Monterrey.jpg|duimnael|links|Die Bofbal-stadion in Monterrey, tuisveld van die Monterrey Sultans]] [[Lêer:1968 Mexico emblem.svg|duimnael|Kenteken van die [[Olimpiese Somerspele 1968]]]] [[Lêer:Estadio Azteca1706p2.jpg|duimnael|Die Estadio Azteca is die sesde grootste stadion en derde grootste sokkerstadion ter wêreld]] [[Lêer:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico4.jpg|duimnael|links|Wedstryd tussen Meksiko en [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]]]] [[Lêer:Nigel Mansell 1991 USA.jpg|duimnael|Nigel Mansell het in 1987 en 1992 die [[Meksikaanse Grand Prix]] op die [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] in Meksikostad gewen]] Meksiko se nasionale sport is ''Charrería''<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.sectur.gob.mx/wb2/sectur/sect_Celebracion_del_Dia_Mundial_del_Turismo |title=La Charrería "Nuestro Deporte Nacional" |publisher=Meksikaanse Departement van Toerisme |accessdate=18 Desember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218123852/http://www.sectur.gob.mx/wb2/sectur/sect_Celebracion_del_Dia_Mundial_del_Turismo |archive-date=18 Desember 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en dit is veral in die noorde van dié land gewild. Dié sport is gebaseer op die aktiwiteite van ''Charro'' en bestaan uit verskeie puntwedstryde, soortgelyk aan Rodeo. Nog ’n tradisionele sportsoort, wat deur die Spanjaarde in Meksiko gevestig is, is die stiergeveg. Ander gewilde sportsoorte in Meksiko sluit in [[sokker]], [[boks]], [[bofbal]] en [[basketbal]]. Die Meksikaanse stoeiskou, wat bekend staan as ''Lucha Libre'', is ook uniek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mexiconewsdaily.com/news/lucha-libres-culture-mixes-tradition-family-pure-adrenaline/ |title=Lucha Libre's culture mixes tradition, family and pure adrenaline |publisher=Mexico News Daily |author=Anna Bruce |date=9 Mei 2023 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Sokker is die gewildste sportsoort in Meksiko en is op klubvlak in ’n nasionale ligastelsel georganiseer. Die topsokkerliga is die [[Meksikaanse Primera División|Primera División]], wat in 1943 gestig is. Tans ding 18 spanne mee, die kampioen word in ’n uitspeelwedstrydstelsel van agt spanne bepaal. Die suksesvolste spanne is [[Club América]] uit Meksikostad met 13 ligatitels, gevolg deur Club Deportivo Guadalajara uit Guadalajara met twaalf titels en Deportivo Toluca FC met tien titels.<ref>{{en}} {{cite web |title=Mexico – List of Champions |publisher=Rec.Sports.Soccer Statistics Foundation |url=http://www.rsssf.com/tablesm/mexchamp.html |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420014544/http://www.rsssf.com/tablesm/mexchamp.html |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko het as gasheer vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970 en die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986 opgetree, en albei eindstryde is op die Estadio Azteca, tans die derde grootste sokkerstadion ter wêreld, beslis.<ref>{{en}} {{cite web |title=About CONCACAF |publisher=The Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football (CONCACAF) |url=https://www.concacaf.com/about.asp |accessdate=10 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410025839/http://www.concacaf.com/about.asp |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Meksikaanse nasionale sokkerspan het aan 17 uit die 22 moontlike Wêreldbekertoernooie deelgeneem, en is saam met Argentinië en Brasilië, een van die beste nasionale spanne in die Amerikas. Meksiko het ook die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999]] aangebied én gewen. Daarbenewens het hulle die [[CONCACAF]] se goue beker al nege keer gewen. Die Suid-Amerikaanse [[CONMEBOL]] het Meksiko vir tien Copas América uitgenooi en hulle het twee keer as naaswenner geëindig (in 1993 in 2001). Internasionaalbekende sokkerspelers sluit in [[Hugo Sanchez]], [[Rafael Marquez]], [[Ricardo Osorio]] en [[Pavel Pardo]]. In 2018 is Meksiko deur FIFA saam met Kanada en die Verenigde State as gashere vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys; dit was die vierde toernooi in Noord-Amerika en die derde vir Meksiko.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515074954/https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vir die eerste keer het 48 spanne aan ’n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelgeneem en altesaam 104 wedstryde beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/ |title=World Cup 2026 schedule announcement live updates: Latest as FIFA selects host city for final |publisher=[[The New York Times]] |author=Dominski Michael |date=4 Februarie 2024 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Bofbal in Meksiko het in die 1940's gevestig. Die topbofballiga is die ''Liga Mexicana de Béisbol'', wat in 1925 gestig is en die hoogste klassifikasie vir die Major League Baseball het, en dit word beskou as een van die beste ligas ter wêreld. Tans neem 18 spanne daaraan deel, die kampioenspan is Leones de Yucatán uit Mérida. Sowat 100 spelers het daarin geslaag om in die Amerikaanse-Kanadese Major League Baseball te speel, waaronder Fernando Valenzuela, Vinny Castilla en Aurelio Rodríguez. Die nasionale span het vier silwermedaljes by die bofbalwêreldbeker en vier bronsmedaljes by die Pan-Amerikaanse Spele gewen. Die topbasketballiga in Meksiko is die ''Liga Nacional de Baloncesto Profesional'', wat in 2000 gestig is en tans uit 14 spanne bestaan. Boks is nog ’n gewilde en suksesvolle sport en Meksikaanse boksers het al wêreldkampioenskappe en Olimpiese medaljes gewen. Daar bestaan tradisioneel ’n besonderse wedywering met boksers uit [[Puerto Rico]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://articles.latimes.com/2008/jul/15/sports/sp-prmex15|author=Kevin Baxter|title=This rivalry packs real punch – When boxers from Mexico and Puerto Rico face each other, winning for their homeland is key|publisher=LA Times|date=15 Julie 2008|accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Vanaf 1962 tot 1970 en vanaf 1986 tot 1992 het die [[Formule Een]] [[Meksikaanse Grand Prix]] in Meksikostad plaasgevind; van 2015 tot 2019 en weer sedert 2021 word die Grand Prix op die [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.racefans.net/2014/07/22/five-year-mexican-grand-prix-deal-signed-report/|title=Five-year Mexican Grand Prix deal signed – report|date=22 Julie 2014|accessdate=1 Desember 2018}}</ref> As gevolg van sy sukses is die gholfspeler Lorena Ochoa, wat sedert 2007 die LPGA Tour lei, baie gewild.<ref>{{en}} {{cite web |title=LPGA Rolex Women's World Golf Rankings |date=1 Oktober 2007 |url=http://www.lpga.com/content/RolexRankings10-1-2007.pdf |format=PDF |accessdate=16 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174101/http://www.lpga.com/content/RolexRankings10-1-2007.pdf |archive-date=16 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Meksiko het die [[Olimpiese Somerspele 1968]] in Meksikostad aangebied, die eerste Latyns-Amerikaanse gasheerland, en die [[Olimpiese Somerspele]] is eers weer in [[Olimpiese Somerspele 2016|2016]] in [[Rio de Janeiro]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web|title=2016 Binational Olympics|date=Desember 2003|publisher=San Diego Metropolitan|url=http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html|accessdate=30 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930043448/http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html|archive-date=30 September 2007|url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 112 Lande het in Meksikostad deelgeneem met ’n totaal van 5&nbsp;516 atlete en 172 kompetisies in 20 sportsoorte. Die wêreldrekord in die verspring deur Bob Beamon en die Fosbury-flop in die hoogspring was uitstaande tydens hierdie spele. Meksikaanse atlete het tot op hede 69 medaljes by Olimpiese Spele gewen, waarmee Meksiko die 43ste plek in die alle-tye lys van medaljes beklee. Die medaljes is in ’n verskeidenheid van sportsoorte soos [[ruitersport]], [[sierduik]], [[swem]], boks, [[polo]] en [[Skermsport|skerm]] gewen. Rugby is een van die snels groeiende sportsoorte in Meksiko en is in die 1930’s deur Britse werkers op die ruolievelde na die land gebring. Die [[Meksikaanse nasionale rugbyspan]], bekend as ''Serpientes'' – “die [[slang]]e” – word as Noord-Amerika se derde sterkste span ná die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> en ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap mee. Hulle het dié toernooi reeds twee keer gewen (in 2016 en 2025) en een keer as naaswenner geëindig. Meksiko het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. == Bekende Meksikane == {{Col-start}}{{Col-break}} * [[David Alfaro Siqueiros]] (1896–1974), skilder en grafiese kunstenaar * [[Luis Barragán Morfín]] (1902–1988), argitek * [[Porfirio Díaz]] (1830–1915), president * [[Lila Downs]] (* 1968), sangeres * [[Salma Hayek]] (* 1966), aktrise * [[Miguel Hidalgo]] (1753–1811), priester en rewolusionêr * [[Agustin de Iturbide]] (1783–1824), keiser * [[Benito Juárez]] (1806–1872), president * [[Frida Kahlo]] (1907–1954), skilderes * [[Maksimiliaan I van Meksiko]] (1832–1867), keiser {{Col-break}} * [[Rafael Marquez]] (* 1979), sokkerspeler * [[Mario J. Molina]] (* 1943), chemikus en [[Nobelprys vir Chemie|nobelpryswenner]] * [[Ximena Navarrete]] (* 1988), mej heelal 2010 * [[Juan O’Gorman]] (1905–1982), argitek en skilder * [[José Clemente Orozco]] (1883–1949), skilder * [[Octavio Paz]] (1914–1998), skrywer en [[Nobelprys vir Letterkunde|nobelpryswenner]] * [[Elena Poniatowska]] (* 1932), skryfster * [[Diego Rivera]] (1886–1957), skilder * [[Alfonso García Robles]] (1911–1991), politikus en [[Nobelprys vir Vrede|nobelpryswenner]] * [[Selena]] (1971–1995), sangeres {{col-end}} <div align="center"> <gallery caption="Bekende Meksikaanse akteurs"> Ramon Novarro.jpg|[[Ramón Novarro]] Dolores del Rio Argentinean Magazine AD.jpg|[[Dolores del Río]] Gael García Bernal (Guadalajara Film Festival) 3.jpg|[[Gael García Bernal]] Salma Hayek 2004.jpg|[[Salma Hayek]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Bekende Meksikaanse politici"> Porfirio Diaz in uniform.jpg|[[Porfirio Díaz]] Miguel Hidalgo y Costilla.png|[[Miguel Hidalgo]] Benito Pablo Juárez García.png|[[Benito Juárez]] Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|[[Alfonso García Robles]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Bekende Meksikaanse regisseurs"> Luis Buñuel.JPG|[[Luis Buñuel]] Ripstein.jpg|[[Arturo Ripstein]] Guillermo del Toro by Gage Skidmore.jpg|[[Guillermo del Toro]] Alejandro González Iñarritu cropped.jpg|[[Alejandro González Iñárritu]] </gallery> </div> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mexico|title=Mexico|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Julie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico|title=Mexico|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Julie 2026}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} {{cite book |author=Enrique Krauze |title=Mexico: Biography of Power: A history of Modern Mexico 1810–1996 |url=https://archive.org/details/mexico00enri |publisher=Harper Perennial |location=New York |year=1998 |isbn=0-06-092917-0 |page=896}} * {{en}} {{cite book |authors=Michael C. Meyer; William H. Beezley |title=The Oxford History of Mexico |url=https://archive.org/details/isbn_9780195112283 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0-19-511228-8 |page=736}} * {{en}} {{cite book |author=Henry Bamford Parkes |title=A History of Mexico |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |year=1972 |edition=3de |isbn=0-395-08410-5}} * {{en}} {{cite book |author=William H. Prescott |title=History of the Conquest of Mexico |url=https://archive.org/details/williamhprescott0000pres |publisher=Continuum |location=Londen/New York | year=2009 |isbn=978-1-4411-4699-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Mexico|Meksiko}} * {{en}} {{Wikivoyage|Mexico|Meksiko}} * {{es}} [http://www.gob.mx/ Regering van Meksiko] * {{es}} [http://www.presidencia.gob.mx/ Presidentskap van Meksiko] * {{es}} [http://www.senado.gob.mx/ Senaat van Meksiko] * {{es}} [http://www.congreso.gob.mx/ Kongres van Meksiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524065850/http://www.congreso.gob.mx/ |date=24 Mei 2012}} * {{es}} [http://www.ife.org.mx/portal/site/ifev2 Verkiesingskommissie van Meksiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704152701/http://www2.ife.org.mx/portal/site/ifev2 |date=4 Julie 2012}} * {{es}} [http://www.inegi.org.mx/default.aspx? Nasionale Instituut van Statistiek en Aardrykskunde] * {{en}} [http://www.mex99.com/ Inligtingsblad oor Meksiko] {{dooie skakel}} {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Meksiko}} | Noord = {{vlagland|Verenigde State}} | Noordoos = {{vlagland|Verenigde State}} | Oos = [[Golf van Meksiko]] • {{vlagland|Kuba}} | Suidoos = [[Karibiese See]] • {{vlagland|Belize}} • {{vlagland|Guatemala}} | Suid = [[Stille Oseaan]] | Suidwes = {{vlagikoon|Frankryk}} [[Clipperton]] • [[Stille Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Hawaii}} • [[Stille Oseaan]] | Noordwes = [[Stille Oseaan]] }} {{Deelstate van Meksiko}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{NAFTA}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Meksiko| ]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] iqo2azvl8qpdd7afbmr979e6lpq21k5 2968450 2968411 2026-09-18T21:00:12Z SpesBona 2720 /* Sport */ Rugby hersien 2968450 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Verenigde Meksikaanse State |volle_naam = <small>''Estados Unidos Mexicanos'' ([[Spaans]])</small> |algemene_naam = Meksiko |beeld_vlag = Flag of Mexico.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Mexico.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Mexico (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = ''[[Himno Nacional Mexicano]]''<br /><center>[[Lêer:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]</center> |amptelike_tale = Geen op federale vlak nie{{smallsup|a}}<br />[[Spaans]] (''[[de facto]]''){{smallsup|b}} |hoofstad = [[Meksikostad]] {{Koördinate|19|26|N|99|08|W}} |latd = 19 |latm = 26 |latNS = N |longd = 99 |longm = 08 |longEW = W |grootste_stad = [[Meksikostad]] |regeringsvorm = Federale presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]]<ref>{{es}} {{cite web |format=PDF |location=MX Q |url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 Mei 2011 |title=Politieke Grondwet van die Verenigde Meksikaanse State, titel 2, artikel 40 |publisher=SCJN |accessdate=11 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |leiertitels = <br />• [[President]] |leiername = [[Claudia Sheinbaum]] |oppervlak_rang = 15^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;964&nbsp;375<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico|title=Mexico|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118235804/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 758&nbsp;449 |persent_water = 1,58 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 130&nbsp;739&nbsp;927<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 10^de |bevolking_sensus = 126&nbsp;014&nbsp;024<ref name="sensus">{{es}} {{cite web |url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/ |title=Censo Población y Vivienda 2020 |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=26 Januarie 2021}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2020 |bevolkingsdigtheid = 66 |bevolkingsdigtheidmi² = 172,4 |bevolkingsdigtheidrang = 142^ste |BBP_PPP = $3&nbsp;518&nbsp;miljard<ref name="imf2">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=273&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Mexico |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 13^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $26&nbsp;172<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 77^ste |BBP = $1&nbsp;775&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 13^de |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $13&nbsp;208<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 75^ste |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Bereik<br />• Erken<br />• Eerste grondwet<br />• Tweede grondwet<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Spanje]]<br />[[16 September]] [[1810]]<ref name="Castro2000">{{en}} {{cite book|author=Rafaela Castro|title=Chicano Folklore: A Guide to the Folktales, Traditions, Rituals and Religious Practices of Mexican Americans|url=https://books.google.de/books?id=WdzY7YjhRroC&pg=PA83&redir_esc=y&hl=de#v=onepage&q&f=false|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514639-4|page=83|accessdate=1 Desember 2018}}</ref><br />[[27 September]] [[1821]]<br />[[28 Desember]] [[1836]]<br />[[4 Oktober]] [[1824]]<br />[[5 Februarie]] [[1857]]<br />[[5 Februarie]] [[1917]] |MOI = {{wins}} 0,789<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |MOI_rang = 81^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 42,6<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MX |title=Gini Index – Mexico |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2024 |Gini_kategorie = {{kleur|#e0584e|hoog}} |geldeenheid = [[Meksikaanse peso|Peso]] |geldeenheid_kode = MXN |land_kode = 484 / MX / MEX |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC-05:00|-5]] tot [[UTC-08:00|-8]] |tydsone_somer = |utc_afwyking_DST = [[UTC-05:00|-5]] tot [[UTC-07:00|-7]] |internet_domein = [[.mx]] |skakelkode = 52 |voetskrif = a. Spaans is ''[[de facto]]'' die [[amptelike taal]] van die federale Meksikaanse regering.<br />b. [[Majaans]], [[Mixteeks]], [[Nahuatl]], [[Zapoteeks]] en [[Tale van Meksiko|64 andere inheemse tale]] word sedert 2003 as nasionale tale erken.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |accessdate=20 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820035156/https://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |archive-date=20 Augustus 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> }} '''Meksiko''' of '''Mexiko''' ([[Spaans]]: ''México'', [ˈmexiko], {{Audio|Es-mx-México.ogg|luister}}; [[Nahuatl]]: ''Mexihco'', [me:'ʃiʔko]), amptelik die '''Verenigde Meksikaanse State'''<ref>{{es}} {{cite web | url = https://embamex2.sre.gob.mx/eua/index.php/es/enterate/391-acerca-de-mexico | title = Acerca de México | publisher = Meksikaanse Ambassade in die Verenigde State, Meksikaanse Departement van Buitelandse Betrekkinge | location = Washington, D.C. | accessdate = 11 April 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180411221535/https://embamex2.sre.gob.mx/eua/index.php/es/enterate/391-acerca-de-mexico | archive-date = 11 April 2018 | url-status = dead |df=dmy-all}}</ref> (Spaans: ''Estados Unidos Mexicanos'',<ref name="presidencia.gob.mx">{{es}} {{cite web |url=https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/31662/Constitucion_Politica_1_.pdf |publisher=Regering van Meksiko |title=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos (Politiese Grondwet van die Verenigde Meksikaanse State) |location=MX |date=27 April 2010 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714174713/https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/31662/Constitucion_Politica_1_.pdf |archive-date=14 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Audio|Es-mx-Estados Unidos Mexicanos.ogg|luister}}; Nahuatl: ''Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl''), is ’n federale presidensiële grondwetlike [[republiek]] geleë in [[Noord-Amerika]]. Meksiko grens in die noorde aan die [[Verenigde State van Amerika]], in die suide en weste aan die [[Stille Oseaan]], in die suidooste aan [[Guatemala]], [[Belize]] en die [[Karibiese See]] en in die ooste aan die [[Golf van Meksiko]]. Meksiko strek oor ’n gebied van sowat 2 miljoen km² (sowat 760&nbsp;000 myl²), is die sesde grootste land van die [[Amerikas]] wat oppervlakte betref, en die [[Lys van lande volgens oppervlak|15de grootste onafhanklike land ter wêreld]]. Met ’n geskatte bevolking van sowat 130 miljoen in 2024<ref name="CIA" /> het die land die [[Lys van lande volgens bevolking|tiende grootste bevolking ter wêreld]], en is benewens die digsbevolkte Spaanssprekende land, ook die tweede mees bevolkte land in [[Latyns-Amerika]] naas [[Brasilië]]. [[Lêer:Chichen Itza 3.jpg|duimnael|links|Die [[Maja]]stad [[Chichén Itzá]] op die [[Yucatán-skiereiland]], sedert 1988 'n [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]]]] Tydens die Voor-Colombiaanse tydperk, voor die aankoms van die [[Europa|Europeërs]] in die gebied van die huidige Meksiko, het verskeie belangrike beskawings soos die [[Olmeke]], [[Mixteke]], [[Tolteke]], [[Teotihuacán]]e, [[Zapoteke]], [[Maja]], [[Tlaxcalteke]] en [[Asteke]] hier bestaan. Teen 1521 het die [[Spaanse Ryk]] met die [[Spaanse verowering van die Asteekse Ryk|verowering]] en kolonisasie van die gebied vanuit hul basis in [[Tenochtitlan|México-Tenochtitlan]] begin en die [[Nieu-Spanje|Vise-Koninkryk Nieu-Spanje]] gestig. Met die onafhanklikheidsverklaring van Spanje op 16 September 1810 het die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] begin, op 27 September 1821 het Meksiko sy onafhanklikheid verkry en op 28 Desember 1836 is dit deur Spanje erken. Ná die onafhanklikheidsoorlog het Meksiko sy eerste grondwet op 4 Oktober 1824 bekragtig en die huidige grondwet is tydens die [[Meksikaanse Rewolusie]] (1910–1920) op 5 Februarie 1917 aanvaar. Die oppervlakte van Meksiko is gedurende die 19de eeu met die onafhanklikheidsverklaring van die [[Sentraal-Amerika]]anse lande en ná oorloë teen die Verenigde State van Amerika meer as gehalveer. Die Verenigde Meksikaanse State is ’n federale presidensiële grondwetlike republiek met ’n presidensiële stelsel en ’n tweekamerparlement, bekend as die kongres van die Unie (''Congreso de la Unión''), wat uit die senaat van die republiek (''Senado de la República'') en die huis van afgevaardigdes (''Cámara de Diputados'') bestaan. Die land se [[hoofstad]] en grootste stad is [[Meksikostad]], wat nie deel uitmaak van een van die [[Deelstate van Meksiko|31 deelstate]] nie, maar sedert onlangse strukturele hervormings ’n soortgelyke status het. Die stadsregering pleit egter vir die amptelike status van ’n deelstaat. == Etimologie == [[Lêer:CodexMendoza01.jpg|duimnael|links|Afbeelding van Meksiko-Tenochtitlan uit die ''Codex Mendoza'', 15de eeu]] [[Lêer:Acta Independencia Mexico 1821.jpg|duimnael|Die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring van 1821]] Nadat Nieu-Spanje in 1821 sy onafhanklikheid van Spanje verkry het, is besluit om die land na sy hoofstad Meksikostad, wat in 1524 op die ruïnes van die Asteekse hoofstad Meksiko-Tenochtitlan (Nahuatl: ''Mēxihco Tenōchtitlan'') gestig is, te vernoem. Die naam is afgelei uit die Asteekse taal Nahuatl, maar die oorspronklike betekenis daarvan is onbekend. ''Mēxihco'' was die Nahuatl-term vir die hartland van die Asteekse Ryk,<ref name="Bright2004">{{en}} {{cite book|author=William Bright |title=Native American Placenames of the United States |url=https://books.google.de/books?id=5XfxzCm1qa4C&pg=PA281&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |year=2004 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3598-4 |page=281 |accessdate=1 Desember 2018}}</ref> die Vallei van Meksiko, sy bevolking, die ''Mexica'' en die omliggende gebiede, wat later ’n deel van die land Meksiko geword het. Dit word in die algemeen beskou as ’n toponiem vir die Vallei, wat die primêre etnoniem vir die Asteekse Driebond geword het. Die amptelike naam van die land is saam met die regeringsvorm verander. Tydens twee geleenthede (1821–1823 en 1863–1867) het die land bekend gestaan as ''Imperio Mexicano'' ("Meksikaanse Keiserryk"). Al drie federale grondwette (van 1824, 1857 en 1917, die huidige) het die naam ''Estados Unidos Mexicanos'' ("Verenigde Meksikaanse State") gebruik. Met die grondwet van 1824 het die land ’n federale republiek met die amptelike name ''Nación Mexicana'' ("Meksikaanse Nasie") en ''Estados Unidos Mexicanos'' ("Verenigde Meksikaanse State") geword.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12148085130100492976402/p0000001.htm#I_1_ |title=Constitución federal de los Estados Unidos mexicanos (1824) |accessdate=12 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112071534/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12148085130100492976402/p0000001.htm#I_1_ |archive-date=12 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die grondwette van 1836 en 1857 is die amptelike naam ná ''República Mexicana'' ("Meksikaanse Republiek") verkort, maar vir amptelike geskrifte het die langnaam steeds in gebruik gebly.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |title=Leyes Constitucionales de 1836 |publisher=Cervantes Virtual |accessdate=14 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114182409/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |archive-date=14 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/directorio/federalismo/assets/documentos/constitucion_politica57.pdf|title=Constitución Federal de los Estados Unidos Mexicanos (1857)|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> Met die huidige grondwet van 1917 is die langnaam "Verenigde Meksikaanse State" weer ingevoer.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/directorio/federalismo/assets/documentos/constitucion_politica1917.pdf|title=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos (1917)|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === {{Hoofartikel|Meso-Amerika}} [[Lêer:TenochtitlanModel.JPG|duimnael|links|’n Model van die [[Asteke|Asteekse]] hoofstad [[Tenochtitlan]] waar [[Meksikostad]] tans geleë is]] [[Lêer:Mexico's Territorial Evolution.png|duimnael|Territoriale ontwikkeling van Meksiko sedert die Onafhanklikheid van 1821]] Die eerste spore van menslike beskawing is in die Vallei van Meksiko gevind en is meer as 23&nbsp;000 jaar oud. Eers is [[mielie]]s en [[Boontjie|bone]] gekweek en omstreeks 7000 v.C. het die eerste nedersettings ontstaan. In 1500 v.C. is die stad Tlatilco gestig, wat eers in die 4de eeu n.C. weer ontruim is. Komplekse kulture het tussen 900 en 300 v.C. ontwikkel en tussen 100 en 900 n.C. het die Meso-Amerikaanse beskawings soos die Asteke, Maja, Mixteke, Olmeke, Tlaxcalteke en Tolteke ontstaan. Tydens die vroeë post-klassieke tydperk het die Tolteke Sentraal-Meksiko en die Mixteke [[Oaxaca]] oorheers, en die laagland as Maja-gebied het belangrikste sentrums in [[Calakmul]], [[Chichén Itzá]], [[Mayapán]], [[Palenque]] en [[Uxmal]] gehad. Omstreeks 1500 het die Asteke in die gebied van die huidige Meksiko geheers. Meksiko het daarmee ’n lang geskiedenis waar die Asteke en Maja onder die Amerikaanse hoogkulture van die [[Middeleeue]] in Meso-Amerika tel. Die sentrum van die Asteke was Tenochtitlan op die gebied van die huidige hoofstad Meksikostad. Die sentrum van die Maja was Chichén Itzá op die [[Yucatán-skiereiland]]. Die meeste kennis omtrent die geskiedenis van die Asteke en Maja is aan verskeie codexe ontleen. === Die Spaanse koloniale bewind === {{Hoofartikel|Nieu-Spanje}} [[Lêer:Mapa del Virreinato de la Nueva España (1794).svg|duimnael|links|Kaart van Nieu-Spanje in 1794]] [[Lêer:Mapa del Virreinato de la Nueva España (1819).svg|duimnael|Kaart van Nieu-Spanje in 1819]] Met die ontdekking van die Amerikas deur [[Christophorus Columbus]] op 12 Oktober 1492 het die Europese verowering van die twee kontinente begin. Tussen 1517 en 1518 het die eerste Spaanse ekspedisies onder Francisco Hernández de Córdoba en Juan de Grijalva die Yucatan-skiereiland bereik. Die "nuutontdekte" beskawings en die rykdom aan [[goud]]voorwerpe het die ''tierra firme'', die vasteland, vir die [[Spanjaarde]] aanloklik gemaak. Tussen 1519 en 1521 het [[Hernán Cortés]] die Asteekse Ryk met behulp van talle inheemse bondgenote vernietig, die gebied vir [[Spanje]] verower en Nieu-Spanje gestig. Gelyktydig het Francisco de Montejo die [[Spaanse verowering van Yucatan|Yucatan-skiereiland]] en Pedro de Alvarado vir Guatemala verower en die laaste Majastede vernietig. Die kolonie was weens sy goud- en [[silwer]]rykdom onder die belangrikste oorsese besittings van Spanje. Oor die volgende drie eeue heen het die Spanjaarde en hul sendelinge die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en die Spaanse taal in Meksiko gevestig. === Vanaf Onafhanklikheid tot Rewolusie === [[Lêer:Political divisions of Mexico 1824 (location map scheme).svg|duimnael|Die Republiek van Meksiko in 1824]] [[Lêer:Iturbide Emperador by Josephus Arias Huerta.jpg|duimnael|links|upright|[[Agustin de Iturbide]] het Meksiko tussen 1821 en 1822 as regent, en vanaf 1822 tot 1823 as keiser Augustin I regeer]] Ná die voorbeelde van die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring]] tydens die [[Amerikaanse Rewolusie]] op 4 Julie 1776 en die [[Franse Rewolusie]] op 14 Julie 1789, het die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring op 16 September 1810 die Onafhanklikheidsoorlog teen die Spaanse heerskappy begin, terwyl Spanje deur die [[Napoleontiese Oorloë|Franse besetting]] (1808–1814) onder [[Napoleon Bonaparte]] verswak is. Op 27 September 1821 het Meksiko onafhanklik geword en die [[Eerste Meksikaanse Keiserryk]] (1821–1823) is onder [[Agustin de Iturbide]] gestig, terwyl Spanje tot 1829 gepoog het om Meksiko te herower. Spanje het die onafhanklikheid van Meksiko eers op 28 Desember 1836 amptelik erken. Ná die Rewolusie op 19 Maart 1823 het Meksiko ’n republiek geword, terwyl die Sentraal-Amerikaanse lande [[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Honduras]] en [[Nicaragua]] ook hul onafhanklikheid verklaar en die [[Federale Republiek van Sentraal-Amerika]] op 1 Julie 1823 gestig het, wat reeds op 31 Mei 1838 weer ontbind is. [[Chiapas]] is op 14 September 1824 deur Meksiko geannekseer, gevolg deur Soconusco in 1842 en [[Sonora]] op 8 Mei 1854. [[Lêer:Wpdms republic of texas.svg|duimnael|Die [[Republiek van Texas]] met geëiste gebiede]] In 1835 het die Verenigde State probeer om Texas en Kalifornië van Meksiko te verkry. Op 2 Oktober 1835 het die [[Texaanse Onafhanklikheidsoorlog]] begin, wat op 21 April 1836 met die onafhanklikheid van die [[Republiek van Texas]], wat op 2 Maart 1836 gestig is, beëindig is. Tydens die [[Koekoorlog]] vanaf 16 April 1838 tot 9 Maart 1839 het Frankryk om ’n kompensasie vir ’n Franse bakkery, wat deur Meksikaanse beamptes verwoes is, geveg. Ná sentralisering van die regering is die [[Republiek van die Rio Grande]] op 17 Januarie 1840 gestig, wat reeds op 6 November 1840 geannekseer is. ’n Wyle later is op 16 Maart 1841 die [[Republiek van Yucatán]] gestig, wat ná die uitbreek van die [[Kasteoorlog]] deur die inheemse Majabevolking in 1847, militêre steun van Meksiko gesoek en ná die toestemming weer by Meksiko aangesluit het. Meksiko sou eers op 22 Januarie 1901 die hele Yucatan-skiereiland terugwen. [[Lêer:Mexican Cession.png|duimnael|links|Die Meksikaanse sessie van 1848 volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] ná die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]]]] Op 25 April 1846 het die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]] begin, wat op 2 Februarie 1848 met die anneksasie van die [[Republiek van Kalifornië]], die gebied van die huidige Amerikaanse deelstate [[Arizona]], [[Kalifornië]], [[Nevada]], [[Utah]] en die dele oos van die [[Rio Grande]]-rivier van [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]] en [[Wyoming]] deur die Verenigde State beëindig is. Met die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] het die Rio Grande-rivier die huidige grens tussen Meksiko en die Verenigde State geword. [[Lêer:Gadsden Purchase Cities ZP.svg|duimnael|Kaart van die Gadsden-aankoop deur die Verenigde State in 1853]] Gadsden, ’n gebied suid van die [[Gilarivier]] wat vir ’n beplande, maar nie-geboude spoorwegverbinding benodig was, is op 30 Desember 1853 vir 10 miljoen [[Amerikaanse dollar|VS-dollar]] (sowat $260 miljoen in 2010) aan die Verenigde State verkoop. Die gebied maak deel uit van die huidige suidelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstate]] Arizona en Nieu-Meksiko. [[Lêer:Maximilian by Winterhalter extrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Maksimiliaan I van Meksiko|Ferdinand Maximilian Joseph Maria van Oostenryk]] het Meksiko tussen 1864 en 1867 as keiser Maksimiliaan I regeer]] Tydens die [[Hervormingsoorlog]] is op 5 Februarie 1857 ’n liberale grondwet in Meksiko afgekondig wat die invloed van die Rooms-Katolieke Kerk beperk het, waarteen konserwatiewe kragte gestry het. In die winter van 1861/62 het Meksiko in ’n skuldkrisis beland wat tot die besetting van dele van die golfkus deur Frankryk, Spanje en die [[Verenigde Koninkryk]] gelei het. Op 1 Desember 1861 het die [[Franse inval in Meksiko|Franse inval]] onder keiser [[Napoleon III van Frankryk]] begin en die [[Tweede Meksikaanse Keiserryk]] (1864–1867) met die Oostenrykse aartshertog [[Maksimiliaan I van Meksiko|Maksimiliaan I]] van [[Habsburg]] as keiser is gestig. Die Republikeine onder [[Benito Juárez]] het na [[Monterrey]] gevlug. Ná die uitsetting van Franse soldate deur die Verenigde State en die teregstelling van Maksimiliaan I is die Tweede Republiek in 1867 uitgeroep, nadat Meksikostad op 15 Julie 1867 deur Benito Juárez bevry is. [[Lêer:Localisation de l'ile de Clipperton.png|duimnael|Ligging van die [[Clipperton]]-eiland voor die kus van Meksiko]] In 1905 is die suidelike [[Clipperton]]-eiland beset, wat ná ’n bemiddeling van die [[Italië|Italiaanse]] koning [[Viktor Emanuel III van Italië|Viktor Emanuel III]] in 1931 aan Frankryk oorhandig en op 12 Junie 1935 amptelik in besit geneem is. === Sedert die Meksikaanse Rewolusie === [[Lêer:Ejércitos rebeldes 1916-1920.svg|duimnael|links|Rebelle-gebiede tydens die [[Meksikaanse Rewolusie]] tussen 1916 en 1920]] Die lang diktatuur van [[Porfirio Diaz]] het in 1910 tot die Meksikaanse Rewolusie en sy bedanking gelei. Tydens die rewolusie is op 5 Februarie 1917 die huidige liberale grondwet ingevoer. ’n Opstand teen antiklerikale bepalings van die grondwet het tot die [[Cristero-oorlog]] tussen 1926 en 1929 gelei, maar die bepalings is eers met ’n omvattende grondwetlike hervorming in 1992 afgeskaf. In Januarie 1917 het die [[Duitse Keiserryk]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] ’n alliansie met Meksiko teen die Verenigde State probeer smee wat een van die oorsake van die Verenigde State se toetrede tot die oorlog en die besetting van die hawestad [[Veracruz, Veracruz|Veracruz]] was. [[Lêer:Wien - Mexikoplatz.JPG|duimnael|Die Meksikoplein met die [[Franciskus van Assisi]]-kerk aan die [[Donau]]-rivier in [[Wene]]]] Op 23 September 1931 het Meksiko by die [[Volkebond]] aangesluit, wat op 20 April 1946 weer ontbind is. Met die uitbreek van [[fascisme]] in Europa het Meksiko as ’n belangrike land van ballingskap gedien. In die [[Spaanse Burgeroorlog]] het die land saam met Frankryk, die [[Sowjetunie]] en die Verenigde State die Republikeine teen die Nasionaliste onder [[Francisco Franco]], [[Italië]], [[Nazi-Duitsland]] en [[Portugal]] ondersteun. Die regering het op 19 Maart 1938 as die enigste van 17 lede van die Volkebond teen die aansluiting van [[Oostenryk]] by Nazi-Duitsland protes aangeteken. Meksiko het daarop gewys dat die Duitse optrede ’n bedreiging vir die wêreldvrede sou inhou indien laasgenoemde sy verpligtinge uit die Volkebond nie sou nakom nie en die [[internasionale reg]] nie sou eerbiedig nie. Hiervoor is die naam van die Aartshertog-Karel-plein in [[Wene]] op 20 Junie 1956 ná ''Meksikoplein'' gewysig. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Meksiko van 1939 tot 1941 neutraal gebly en eers op 22 Mei 1942 oorlog teen Nazi-Duitsland, Italië en [[Japan]] verklaar, nadat Duitse duikbote die twee [[olietenker]]s ''Potrero del Llano'' en ''Faja de Oro'' vernietig het. Aan die einde van die oorlog het Meksiko op 7 November 1945 ’n stigterslid van die [[Verenigde Nasies]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.org/en/member-states/index.html |title=Member States of the United Nations |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509181158/https://www.un.org/en/member-states/index.html |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> op 31 Desember 1945 ’n lidland van die [[Internasionale Monetêre Fonds]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.imf.org/external/np/sec/memdir/memdate.htm |title=List of Members |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=13 Junie 2012 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408152821/https://www.imf.org/external/np/sec/memdir/memdate.htm |archive-date=8 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Wêreldbank]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/about/leadership/members |title=Member Countries |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519135757/https://www.worldbank.org/en/about/leadership/members |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en op 30 April 1948 ’n stigterslid van die [[Organisasie van Amerikaanse Lande]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.oas.org/DIL/treaties_signatories_ratifications_member_states_mexico.htm |title=Multilateral Treaties – Mexico |publisher=[[Organisasie van Amerikaanse Lande]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027141738/http://www.oas.org/dil/treaties_signatories_ratifications_member_states_mexico.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:President Bush, Canadian Prime Minister Brian Mulroney and Mexican President Carlos Salinas participate in the... - NARA - 186460.jpg|duimnael|links|Ondertekening van die NAFTA-verdrag in Oktober 1992 (v.l.n.r., agter): president Carlos Salinas de Gortari (Meksiko), president [[George H.W. Bush]] (Verenigde State) en eerste minister Brian Mulroney (Kanada); voor: Jaime Serra Puche (Meksiko), Carla Hills (Verenigde State) en Michael Wilson (Kanada)]] Tydens die [[Koue Oorlog]] het Meksiko te danke aan sy handelsbetrekkinge met die Verenigde State ekonomiese groei ervaar (''Meksikaanse wonder'') en as die gasheer van die [[Olimpiese Somerspele 1968]], die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] opgetree. Op 19 September 1985 is Meksikostad deur ’n [[aardbewing]] getref, wat dele van die hoofstad vernietig het, en waarin meer as 10&nbsp;000 mense die lewe gelaat het. In November 1993 het die land by [[APEC]] aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|title=Member Economies|publisher=[[APEC]]|accessdate=7 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107172619/https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archive-date=7 Januarie 2021|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Volgend op ’n ooreenkoms van 17 Desember 1992, het Meksiko saam met [[Kanada]] en die Verenigde State die [[NAFTA]]-vryehandelsone op 1 Januarie 1994 in die lewe geroep. Op dieselfde dag het ''indígenas'' in die Suid-Meksikaanse deelstaat [[Chiapas-konflik|Chiapas ’n opstand]] teen die uitwerking van [[globalisering]] en [[diskriminasie]] van Indios begin, wat op 12 Januarie 1994 beëindig, maar tans (2020) nie opgelos is nie.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://flag.blackened.net/revolt/mexico.html|title=Towards a history of events in Chiapas|accessdate=26 Januarie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110126161657/http://flag.blackened.net/revolt/mexico.html|archive-date=26 Januarie 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Op 18 Mei 1994 het Meksiko by die [[OESO]] aangesluit. In Desember 1994 het die Tequila-krisis begin, nadat die Meksikaanse regering nie die vaste [[Meksikaanse peso|peso]]-wisselkoers teenoor die Amerikaanse dollar kon byhou nie. Die krisis is deur lenings van die Verenigde State, die Internasionale Monetêre Fonds en die Wêreldbank in 1995 beëindig. Op 1 Januarie 1995 het Meksiko ’n stigterslid van die [[Wêreldhandelsorganisasie]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Members and Observers |publisher=[[Wêreldhandelsorganisasie]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520094505/https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1999 het Meksiko die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999|FIFA Sokker-Konfederasiebeker]] aangebied én gewen. [[Lêer:Mexican States with mafia conflicts.png|duimnael|Uitbreiding van die [[dwelmoorlog in Meksiko]]]] Sedert die 1990's word die land deur ’n [[Dwelmoorlog in Meksiko|dwelmoorlog]] geskud, wat amptelik op 11 Desember 2006 met ''Operasie Michoacan'' van die Regering teen die [[Dwelmmiddel|dwelm]][[kartel]]le begin het. Die dwelmoorlog word nie net tussen die Meksikaanse Regering en die dwelmkartelle gevoer nie, maar ook onderling tussen die dwelmkartelle wat om invloed en smokkelroetes meeding.<ref>{{en}} {{cite web |first=Ioan |last=Grillo |title=Mexico cracks down on violence |date=11 Desember 2006 |url=http://www.seattlepi.com/national/article/Mexico-cracks-down-on-violence-1222154.php |work=Seattle Post-Intelligencer |agency=Associated Press |accessdate=21 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512081417/https://www.seattlepi.com/national/article/Mexico-cracks-down-on-violence-1222154.php |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |title=Quinto año de gobierno: 60 mil 420 ejecuciones |publisher=Semanario Zeta |date=12 Desember 2011 |accessdate=16 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116230119/http://zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |archive-date=16 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit word verder aangehits deur wapensmokkelary uit die aangrensende Verenigde State, waar self oorlogswapens in deelstate soos Texas en Nieu-Meksiko by gelisensieerde handelaars vry te koop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://articles.cnn.com/2011-09-06/justice/mexico.u.s..citizen.detained_1_mexican-attorney-grenade-mexican-federal-police |title=American citizen in Mexican custody on arms-trafficking |publisher=[[CNN]] |date=6 September 2011 |accessdate=1 Julie 2012 |archive-url=https://archive.is/20120701122948/http://articles.cnn.com/2011-09-06/justice/mexico.u.s..citizen.detained_1_mexican-attorney-grenade-mexican-federal-police |archive-date=1 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://articles.cnn.com/2009-06-18/politics/us.mexico.arms.report_1_drug-violence-smuggling-us-mexico-border?_s=PM:POLITICS |title=Study: U.S. lacks strategy to fight arms smuggling into Mexico |publisher=[[CNN]] |date=6 Maart 2012 |accessdate=6 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224242/http://articles.cnn.com/2009-06-18/politics/us.mexico.arms.report_1_drug-violence-smuggling-us-mexico-border?_s=PM%3APOLITICS |archive-date=6 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert 2016 is die stadsregering van Meksikostad besig om aan die hoofstad die amptelike status van dié land se 32ste deelstaat te verleen, maar volgens die grondwet mag die hoofstad nie in een van die deelstate lê nie. In 2018 is Meksiko saam met Kanada en die Verenigde State as mede-gasheer van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys. Vir Meksiko was dit die derde [[Sokker-Wêreldbeker]] wat in dié land aangebied is.<ref>{{en}} {{cite web |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=30 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230190605/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geografie == <!-- {{Hoofartikel|Geografie van Meksiko}} --> [[Lêer:Mexicofromspace.PNG|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Meksiko]] [[Lêer:Mexico 6 Volcanoes.jpg|duimnael|Die ses vulkane [[Iztaccíhuatl]], [[Popocatépetl]], [[Malintzin]], [[Cofre de Perote]], [[Citlaltépetl]] en [[Sierra Negra]], wat deel uitmaak van die [[Sierra Volcánica Transversal]]]] [[Lêer:Pico Orizaba1.jpg|duimnael|Die vulkaan Citlaltépetl of Pico de Orizaba, die hoogste berg in Meksiko]] [[Lêer:Mexico topographic map-blank.svg|duimnael|links|Topografiese kaart van Meksiko]] [[Lêer:Mexico sea limits.svg|duimnael|links|Kaart van Meksiko se eksklusiewe ekonomiese sone]] [[Lêer:Mexico-Popocatepetl.jpg|duimnael|Popocatépetl is die tweede hoogste berg in Meksiko asook die tweede hoogste vulkaan in Noord-Amerika]] In die weste is die skiereiland [[Neder-Kalifornië]] in die [[Stille Oseaan]] en die [[Coloradorivier]] geleë, wat in die [[Golf van Kalifornië]] uitmond. Die westelike vasteland word deur die [[Rotsgebergte]] en die suide deur [[reënwoud]]e gekenmerk. In die noordooste is die [[Rio Grande]] (in Meksiko ''Río Bravo del Norte'' genoem) geleë, wat die grens met die Verenigde State vorm, en in die oostelike [[Golf van Meksiko]] uitmond. Die noorde van Meksiko tussen die Stille Oseaan in die weste en die Rio Grande in die ooste word deur [[woestyn]]gebiede soos die Chihuahua- en die Sonora-woestyn gekenmerk. Die Yucatan-skiereiland grens in die noorde aan die Golf van Meksiko en in die ooste aan die [[Karibiese See]]. 210 kilometer vanaf die oostelike kus van Yucatan is die [[eilandnasie]] [[Kuba]] geleë. Die land word gekenmerk deur die [[Sierra Madre]] wat die [[Meksikaanse Hoogland]] in die ooste (''[[Sierra Madre Oriental]]''), suide (''[[Sierra Madre del Sur]]'') en weste (''[[Sierra Madre Occidental]]'') omring. In die suidweste daarvan is die [[Landengte van Tehuantepec]] geleë, tussen die [[Golf van Campeche]] in die noorde en die [[Golf van Tehuantepec]] in die suide, wat in die ooste aan die Yucatan-skiereiland grens. Die Landengte van Tehuantepec vorm die geografiese en geologiese grens tussen Noord- en Sentraal-Amerika. Die totale lengte van die grenslyn is 4&nbsp;263&nbsp;km; daarvan vorm 3&nbsp;141&nbsp;km die gemeenskaplike grens met die Verenigde State in die noorde, waarvan 2&nbsp;008&nbsp;km die Rio Grande vorm. In die suidooste word Meksiko deur Guatemala (871&nbsp;km) en Belize (251&nbsp;km) begrens, waar Meksiko met beide lande die Yucatan-skiereiland deel. Meksiko het ’n kuslyn van 9&nbsp;330&nbsp;km, waarvan 7&nbsp;338&nbsp;km aan die Stille Oseaan en die Golf van Kalifornië en 2&nbsp;805&nbsp;km aan die Golf van Meksiko en die Karibiese See geleë is. Die hoogste [[berg]] in die land asook die hoogste vulkaan in Noord-Amerika is [[Citlaltépetl]] met ’n hoogte van 5&nbsp;636&nbsp;m bo [[seevlak|seespieël]], waarna [[Popocatépetl]] met 5&nbsp;462&nbsp;m en [[Iztaccíhuatl]] met 5&nbsp;286&nbsp;m. Die langste [[rivier]] is die Rio Grande wat 3&nbsp;034&nbsp;km lank is. Meksiko is op vier van die aarde se [[Plaattektoniek|tektoniese plate]] geleë wat aardbewings en vulkaniese aktiwiteit veroorsaak. Dié land is dus een van die seismologies-aktiefste gebiede wêreldwyd. === Deelstate === {{Hoofartikel|Deelstate van Meksiko}} Meksiko bestaan uit 31 deelstate (''Estados'') en Meksikostad (''Ciudad de México''). Meksikostad is tans in oorgang om Meksiko se 32ste federale entiteit te word wat dit ’n vlak van outonomie soortgelyk aan dié van ’n deelstaat sal gee. ’n Klousule in die Grondwet van Meksiko verhoed egter dat dit ’n deeltaat kan word, aangesien dit die plek van mag in dié land is, tensy die hoofstad van dié land elders verskuif word. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+<big>Die 31 deelstate en Meksikostad (''Ciudad de México'')</big> !Deelstaat !Hoofstad !Gestig op !Bevolking<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.inegi.gob.mx/lib/predescarga.asp?pag=/inegi/contenidos/espanol/prensa/Boletines/Boletin/Comunicados/Especiales/2006/Mayo/comunica4.pdf&s=est&c=6846|title=Instituto Nacional de Estadística Geografia e Informática|accessdate=28 Januarie 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070128233134/http://www.inegi.gob.mx/lib/predescarga.asp?pag=/inegi/contenidos/espanol/prensa/Boletines/Boletin/Comunicados/Especiales/2006/Mayo/comunica4.pdf&s=est&c=6846|archive-date=28 Januarie 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> !Oppervlakte (km²) |- | [[Meksikostad|Distrito Federal]] | [[Meksikostad]] | align="center"| 18 November 1824 | align="right" | 8&nbsp;839&nbsp;361 | align="right" | 1&nbsp;479 |- | [[Aguascalientes]] | [[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]] | align="center"| 5 Februarie 1857 | align="right" | 1&nbsp;133&nbsp;137 | align="right" | 5&nbsp;625 |- | [[Baja California]] | [[Mexicali]] | align="center"| 16 Januarie 1952 | align="right" | 3&nbsp;122&nbsp;408 | align="right" | 71&nbsp;546 |- | [[Baja California Sur]] | [[La Paz, Meksiko|La Paz]] | align="center" | 8 Oktober 1974 | align="right" | 558&nbsp;425 | align="right" | 73&nbsp;943 |- | [[Campeche]] | [[Campeche, Campeche|Campeche]] | align="center" | 29 April 1863 | align="right" | 791&nbsp;322 | align="right" | 57&nbsp;727 |- | [[Chiapas]] | [[Tuxtla Gutiérrez]] | align="center" | 14 September 1824 | align="right" | 4&nbsp;483&nbsp;886 | align="right" | 73&nbsp;681 |- | [[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]] | [[Chihuahua (stad)|Chihuahua]] | align="center" | 6 Julie 1824 | align="right" | 3&nbsp;376&nbsp;062 | align="right" | 247&nbsp;487 |- | [[Coahuila]] | [[Saltillo]] | align="center" | 7 Mei 1824 | align="right" | 2&nbsp;615&nbsp;574 | align="right" | 151&nbsp;445 |- | [[Colima]] | [[Colima, Colima|Colima]] | align="center" | 9 Desember 1856 | align="right" | 597&nbsp;043 | align="right" | 5&nbsp;627 |- | [[Durango]] | [[Victoria de Durango]] | align="center" | 22 Mei 1824 | align="right" | 1&nbsp;547&nbsp;597 | align="right" | 123&nbsp;367 |- | [[Guanajuato]] | [[Guanajuato, Guanajuato|Guanajuato]] | align="center" | 20 Desember 1823 | align="right" | 5&nbsp;033&nbsp;276 | align="right" | 30&nbsp;621 |- | [[Guerrero]] | [[Chilpancingo]] | align="center" | 27 Oktober 1849 | align="right" | 3&nbsp;143&nbsp;292 | align="right" | 63&nbsp;794 |- | [[Hidalgo]] | [[Pachuca de Soto]] | align="center" | 16 Januarie 1869 | align="right" | 2&nbsp;415&nbsp;461 | align="right" | 20&nbsp;856 |- | [[Jalisco]] | [[Guadalajara]] | align="center" | 23 Desember 1823 | align="right" | 6&nbsp;989&nbsp;304 | align="right" | 78&nbsp;630 |- | [[México (deelstaat)|México]] | [[Toluca]] | align="center" | 20 Desember 1823 | align="right" | 14&nbsp;739&nbsp;060 | align="right" | 22&nbsp;333 |- | [[Michoacán]] | [[Morelia]] | align="center" | 22 Desember 1823 | align="right" | 3&nbsp;971&nbsp;225 | align="right" | 58&nbsp;667 |- | [[Morelos]] | [[Cuernavaca]] | align="center" | 17 April 1869 | align="right" | 1&nbsp;668&nbsp;343 | align="right" | 4&nbsp;892 |- | [[Nayarit]] | [[Tepic]] | align="center" | 26 Januarie 1917 | align="right" | 968&nbsp;257 | align="right" | 27&nbsp;862 |- | [[Nuevo León]] | [[Monterrey]] | align="center" | 5 Julie 1824 | align="right" | 4&nbsp;420&nbsp;909 | align="right" | 64&nbsp;203 |- | [[Oaxaca]] | [[Oaxaca de Juárez]] | align="center" | 21 Desember 1823 | align="right" | 3&nbsp;551&nbsp;710 | align="right" | 93&nbsp;343 |- | [[Puebla]] | [[Puebla de Zaragoza]] | align="center" | 21 Desember 1823 | align="right" | 5&nbsp;624&nbsp;104 | align="right" | 34&nbsp;251 |- | [[Querétaro]] | [[Santiago de Querétaro]] | align="center" | 23 Desember 1823 | align="right" | 1&nbsp;705&nbsp;267 | align="right" | 11&nbsp;658 |- | [[Quintana Roo]] | [[Chetumal]] | align="center" | 8 Oktober 1974 | align="right" | 1&nbsp;290&nbsp;323 | align="right" | 42&nbsp;535 |- | [[San Luis Potosí]] | [[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]] | align="center" | 22 Desember 1823 | align="right" | 2&nbsp;479&nbsp;450 | align="right" | 61&nbsp;165 |- | [[Sinaloa]] | [[Culiacán]] | align="center" | 14 Oktober 1830 | align="right" | 2&nbsp;650&nbsp;499 | align="right" | 57&nbsp;331 |- | [[Sonora]] | [[Hermosillo]] | align="center" | 10 Januarie 1824 | align="right" | 2&nbsp;499&nbsp;263 | align="right" | 184&nbsp;946 |- | [[Tabasco]] | [[Villahermosa]] | align="center" | 7 Februarie 1824 | align="right" | 2&nbsp;045&nbsp;294 | align="right" | 24&nbsp;747 |- | [[Tamaulipas]] | [[Ciudad Victoria]] | align="center" | 7 Februarie 1824 | align="right" | 3&nbsp;174&nbsp;134 | align="right" | 80&nbsp;148 |- | [[Tlaxcala]] | [[Tlaxcala, Tlaxcala|Tlaxcala]] | align="center" | 9 Desember 1856 | align="right" | 1&nbsp;127&nbsp;331 | align="right" | 3&nbsp;997 |- | [[Veracruz]] | [[Veracruz, Veracruz|Veracruz]] | align="center" | 22 Desember 1823 | align="right" | 7&nbsp;270&nbsp;413 | align="right" | 71&nbsp;856 |- | [[Yucatán]] | [[Mérida, Yucatán|Mérida]] | align="center" | 23 Desember 1823 | align="right" | 1&nbsp;909&nbsp;965 | align="right" | 39&nbsp;671 |- | [[Zacatecas]] | [[Zacatecas, Zacatecas|Zacatecas]] | align="center" | 23 Desember 1823 | align="right" | 1&nbsp;380&nbsp;633 | align="right" | 75&nbsp;416 |} <gallery widths="200" heights="200"> Lêer:Political divisions of Mexico 1821 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1821 Lêer:Political divisions of Mexico 1823 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1823 Lêer:Political divisions of Mexico 1836 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1836 Lêer:Political divisions of Mexico 1836-1845 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko tussen 1836 en 1845: {{sleutel|#ff8845|Gebied verklaar sy onafhanklikheid}} {{sleutel|#ff9843|Gebiede geëis deur die Republiek van Texas}} {{sleutel|#ffaa68|Gebiede geëis deur die Republiek van die Rio Grande}} {{sleutel|#998173|Rebelle-gebiede}} Lêer:Political divisions of Mexico 1865 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1865 Lêer:Political divisions of Mexico-en.svg|Die huidige 31 deelstate van Meksiko saam met Meksikostad (''Ciudad de México'') </gallery> === Nedersettings === [[Lêer:Mexico-City-Zocalo.jpg|duimnael|Die sentrum van [[Meksikostad]] met die twee vulkane Popocatépetl en Iztaccíhuatl op die agtergrond]] Die elf grootste stede met meer as een miljoen inwoners is [[Meksikostad]], [[Ecatepec de Morelos]], [[Puebla de Zaragoza]], [[Tijuana]], [[Guadalajara]], [[León, Meksiko|León]], [[Ciudad Juárez]], [[Zapopan]], [[Monterrey]], [[Nezahualcóyotl]] en [[Mexicali]]. Hulle is meestal in die binneland geleë. Die kusgebiede is in teenstelling hiermee yl bevolk.<ref>{{de}} {{cite book|last=Knox|first=Paul L.|last2=Marston|first2=Sallie A. |title=Humangeographie|publisher=Spektrum Akademischer Verlag|location=Berlyn|year=2001|isbn=3-8274-1109-2|pages=127}}</ref> In Meksiko is die verskil tussen die kern- en die randgebied baie opvallend. Meksikostad speel die oorheersende rol. Die metropolitaanse gebied huisves 18 persent van die land se bevolking en is in die kruispunt van die Westelike, Oostelike en die Suidelike Sierra Madre in die [[Vallei van Meksiko]] naby die sentrum van die land geleë. Veracruz is die belangrikste hawestad aan die Golf van Meksiko, terwyl [[Acapulco de Juárez]] die belangrikste hawestad aan die Stille Oseaan en [[Cancún]] die belangrikste hawestad aan die Karibiese See is. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; background:#f5f5f5; margin-left:0px;" | colspan="9" align="center" style="background:#f8f8ff; font-size:120%;"| Metropolitaanse gebiede van Meksiko<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.conapo.gob.mx/en/CONAPO/Municipales|title=Población total de los municipios a mitad de año, 2005–2030|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> |- ! align="center" style="background:#ffffff;" | Nommer ! align="center" style="background:#ffffff;" | Naam ! align="center" style="background:#ffffff;" | [[Deelstate van Meksiko|Deelstaat]] ! align="center" style="background:#ffffff;" | Bevolking ! align="center" style="background:#ffffff;" | Nommer ! align="center" style="background:#ffffff;" | Naam ! align="center" style="background:#ffffff;" | [[Deelstate van Meksiko|Deelstaat]] ! align="center" style="background:#ffffff;" | Bevolking ! align="center" style="background:#ffffff;" | Beelde |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 1 || align="left" | '''[[Meksikostad]]''' || [[Meksikostad|Distrito Federal]] || 8&nbsp;851&nbsp;080 || align="center" style="background:#ffffff;" | 13 || align="left" | '''[[Mérida, Meksiko|Mérida]]''' || [[Yucatán]] || 777&nbsp;615 ! align="center" rowspan="12" | [[Lêer:Plaza de Armas y Catedral.jpg|border|110px|Guadalajara]]<br />[[Guadalajara]]<br />[[Lêer:Torre del Casino Agua Caliente.jpg|border|110px|Tijuana]]<br />[[Tijuana]]<br />[[Lêer:Plaza del Sol, Zapopan.jpg|border|110px|Zapopan]]<br />[[Zapopan]]<br />[[Lêer:IMG 2478.jpg|border|110px|Monterrey]]<br />[[Monterrey]] |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 2 || align="left" | '''[[Ecatepec de Morelos|Ecatepec]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 1&nbsp;655&nbsp;015 || align="center" style="background:#ffffff;" | 14 || align="left" | '''[[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]]''' || [[San Luis Potosí]] || 722&nbsp;772 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 3 || align="left" | '''[[Guadalajara]]''' || [[Jalisco]] || 1&nbsp;495&nbsp;182 || align="center" style="background:#ffffff;" | 15 || align="left" | '''[[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]]''' || [[Aguascalientes]] || 722&nbsp;250 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 4 || align="left" | '''[[Puebla de Zaragoza|Puebla]]''' || [[Puebla]] || 1&nbsp;434&nbsp;062 || align="center" style="background:#ffffff;" | 16 || align="left" | '''[[Hermosillo]]''' || [[Sonora]] || 715&nbsp;061 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 5 || align="left" | '''[[Ciudad Juárez|Juárez]]''' || [[Chihuahua]] || 1&nbsp;321&nbsp;004 || align="center" style="background:#ffffff;" | 17 || align="left" | '''[[Saltillo]]''' || [[Coahuila]] || 709&nbsp;671 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 6 || align="left" | '''[[Tijuana]]''' || [[Baja California]] || 1&nbsp;300&nbsp;983 || align="center" style="background:#ffffff;" | 18 || align="left" | '''[[Mexicali]]''' || [[Baja California]] || 689&nbsp;775 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 7 || align="left" | '''[[León, Meksiko|León]]''' || [[Guanajuato]] || 1&nbsp;238&nbsp;962 || align="center" style="background:#ffffff;" | 19 || align="left" | '''[[Culiacán]]''' || [[Sinaloa]] || 675&nbsp;773 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 8 || align="left" | '''[[Zapopan]]''' || [[Jalisco]] || 1&nbsp;142&nbsp;483 || align="center" style="background:#ffffff;" | 20 || align="left" | '''[[Guadalupe]]''' || [[Nuevo León]] || 673&nbsp;616 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 9 || align="left" | '''[[Monterrey]]''' || [[Nuevo León]] || 1&nbsp;135&nbsp;512 || align="center" style="background:#ffffff;" | 21 || align="left" | '''[[Acapulco de Juárez|Acapulco]]''' || [[Guerrero]] || 673&nbsp;479 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | 10 || align="left" | '''[[Nezahualcóyotl]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 1&nbsp;104&nbsp;585 || align="center" style="background:#ffffff;" | 22 || align="left" | '''[[Tlalnepantla de Baz|Tlalnepantla]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 653&nbsp;410 |- | aligin center style="background:#ffffff;" | 11 || align="left" | '''[[Chihuahua (stad)|Chihuahua]]''' || [[Chihuahua]] || 809&nbsp;232 || align="center" style="background:#ffffff;" | 23 || align="left" | '''[[Cancún]]''' || [[Quintana Roo]] || 628&nbsp;306 |- | aligin center style="background:#ffffff;" | 12 || align="left" | '''[[Naucalpan de Juárez|Naucalpan]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 792&nbsp;211 || align="center" style="background:#ffffff;" | 24 || align="left" | '''[[Santiago de Querétaro|Querétaro]]''' || [[Querétaro]] || 626&nbsp;495 |} === Klimaat === [[Lêer:Mexico Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Meksiko volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Meksiko se [[klimaat]] is baie uiteenlopend met een van die wêreld se mees diverse weerstelsels. Die klimaatstreke wissel van subtropiese, berg- tot [[woestyn]]toestande. Dit streek van die buitenste [[subtropiese klimaat]] met vogtige [[somer]]s in die suidooste van dié land oor die heeljaar droë subtrope langs die [[Kreefskeerkring]] tot die klimaat van Kalifornië met [[winter]]reën in die uiterste weste (Baja California). Meksiko word deur die Kreefskeerkring in gematigde en tropiese gebiede verdeel. Gebiede noord van die 24ste Breedtegraad ondervind laer temperature gedurende die [[winter]]maande, terwyl die temperature suid van die 24ste Breedtegraad heeljaar redelik konstant is en net van die ligging bo seevlak afhang. Die noorde van die land ontvang gewoonlik minder [[neerslag]] as die suide. Van Meksiko se groot stede is baie in die Vallei van Mexiko of in aangrensende valleie met hoogtes van gewoonlik meer as 2000&nbsp;m (6&nbsp;562&nbsp;voet) geleë. Dit gee hulle 'n heeljaar gematigde klimaat met gemiddelde temperature van 16 tot 18&nbsp;°C (60,8 tot 64,4&nbsp;°F) en koel nagtemperature. Van die stede in die noorde soos Monterrey, Hermosillo en Mexicali ondervind somertemperature van 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F) of meer. In die Sonorawoestyn kan die kwik tot 50&nbsp;°C (122&nbsp;°F) en hoër styg. Albei Meksikaanse kuslyne, behalwe vir die suidkus van die Golf van Campeche en noordelike Neder-Kalifornië, is kwesbaar vir ernstige orkane gedurende somer en [[herfs]]. <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e |colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Bioklimatiese landskappe van Meksiko''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Selva Lacandona.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Tamasopo7.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pantanos de Centla 03.JPG|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mulege oasis.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Reënwoud|Tropiese reënwoud]]<br />[[Lacandon reënwoud|Selva Lacandona]], [[Chiapas]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Droë bos<br />[[Tamasopo]], [[San Luis Potosí]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Vleiland]]<br />[[Pantanos de Centla]], [[Tabasco]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Oase<br />[[Mulegé]], [[Baja California Sur]] |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Paisaje con nieve.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Laguna del sol.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Oaxaca regiones sierra sur.png|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Sierra Madre.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Taiga]]<br />[[Sierra de Juárez]], [[Baja California]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Alpynse klimaat<br />[[Nevado de Toluca]], [[México (deelstaat)|México]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woud|Subtropiese woud]]<br />[[Miahuatlán]], [[Oaxaca]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woud|Gematigde woud]]<br />[[Ocoyoacac]], [[México (deelstaat)|México]] |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Llanos de Apan.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Arroyo de Michoacán.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Dunas samalayuca.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Baja California Desert.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|Subtropiese hoogland<br />[[Apan]], [[Hidalgo]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Tropiese hoogland<br />[[Cuitzeo del Porvenir]], [[Michoacán]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|Woestyne en duine<br />[[Samalayuca]], [[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woestyn|Dorre woestyn]]<br />[[Cataviñá]], [[Baja California]] |} </div> === Flora en fauna === Meksiko is een van die 17 lande wat as die sogenaamde "biodiversiteit-brandpunte" bekendstaan. Dit is die habitat van 200&nbsp;000 verskillende [[spesie]]s, wat 10 tot 12% van die totale wêreldbiodiversiteit uitmaak. Meksiko het met sy 763 opgetekende reptielspesies die meeste, met 448 soogdierspesies die tweede meeste en met 290 opgetekende amfibiespesies die vierde meeste spesies ter wêreld. Die [[flora]] sluit 26&nbsp;000 verskillende spesies in. Ongeveer 2&nbsp;500 spesies geniet amptelike beskerming. In 2002 het Meksiko die tweede grootste vlak van ontbossing in die wêreld gehad, net ná Brasilië. Sowat 170&nbsp;000&nbsp;km² (65&nbsp;637&nbsp;myl²) is as "beskermde natuurgebiede" aangewys. Dit sluit 34 biosfeerreservate (onveranderde ekosisteme), 67 nasionale parke, 4 natuurlike monumente (weens hul estetiese, wetenskaplike of historiese waarde vir altyd beskerm), 26 gebiede met beskermde flora en fauna, 4 gebiede vir natuurlike hulpbronbeskerming (bewaring van grond, hidrologiese watergebiede en woude) en 17 heiligdomme (gebiede ryk aan diverse spesies). Die ontdekking van die Amerikas het aan die res van die wêreld baie algemeen gebruikte voedselgewasse en eetbare plante besorg. Van Meksiko se inheemse kulinêre bestanddele sluit in: [[sjokolade]], [[avokado]], [[tamatie]], mielies, [[vanielje]], [[guave]], [[chayote]], welriekende hondebossie, [[patats]], [[yamboon]], zucchini, sapote, baie variasies van boontjies, en ’n nog groter verskeidenheid van chilipeper soos habanero en jalapeño. Die meeste van hierdie name is van inheemse tale soos Nahuatl afkomstig. <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=675px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e |colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Biodiversiteit van Meksiko''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mexico.Xoloitzcuintle.01.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Zalophus californianus - Morro Bay.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:MountainLion.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Axolote.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|Xoloitzcuintle |style="background:#e9e9e9;" align=center|Kaliforniese seeleeu<br />''(Zalophus californianus)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Poema]]<br />''(Puma concolor)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Axolotl<br />''(Ambystoma mexicanum)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Kaimanfische (Lepisosteus).jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Aquila chrysaetos Flickr.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Wild Turkey.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:American bison k5680-1 edit.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Lepisosteus'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Steenarend]]<br />''(Aquila chrysaetos)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Kalkoen]]<br />''(Meleagris gallopavo)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Amerikaanse bison]]<br />''(Bison bison)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Schwarzbär-Omega Park.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Antilocapra americana.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cobra cascavel 280707- 23 04 40s - 49 06 55w REFON (4)a.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Ovis canadensis'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Amerikaanse swartbeer]]<br />''(Ursus americanus)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Gaffelbok<br />''(Antilocapra americana)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Suid-Amerikaanse ratelslang<br />''(Crotalus durissus)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mexican wolf lounging.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Standing jaguar.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Graywhale MMC.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Avocado fruitnfoliage.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Meksikaanse wolf]]<br />''(Canis lupus baileyi)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Jaguar]]<br />''(Panthera onca)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Gryswalvis]]<br />''(Eschrichtius robustus)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Avokado]]<br />''(Persea americana)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Poinsettia 2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Figa de moro 01.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Singapore Botanic Gardens Cactus Garden 2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cane cholla, with flower, Albuquerque.JPG|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|Kersfeesster<br />''(Euphorbia pulcherrima)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Opuntia ficus-indica'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Echinocactus grusonii'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Cylindropuntia imbricata'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:RIMG0087.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Red eyed tree frog edit2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Monarch Butterfly Showy Male 3000px.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Caretta caretta 060417w2.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Dahlia'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Rooioogboompadda<br />''(Agalychnis callidryas)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Amerikaanse melkbosvlinder<br />''(Danaus plexippus)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Valsskilpad<br />''(Caretta caretta)'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Scarlet Macaw and Blue-and-gold Macaw.jpg|100px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pharomachrus mocinno -male.jpg|90px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Arbol de tejocote.jpg|100px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Taxodium mucronatum 01 by Line1.jpg|100px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|Geelvlerk-ara<br />''(Ara macao)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Quetzal<br />''(Pharomachrus mocinno)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Crataegus mexicana'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Taxodium mucronatum'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Kapok tree Honolulu.jpg|100px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pinus ponderosa 9663.JPG|90px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Big saguaro.JPG|100px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cirio columnaris, boojum tree.jpg|100px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Kapokboom]]<br />''(Ceiba pentandra)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Geeldenne<br />''(Pinus ponderosa)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|Saguaro<br />''(Carnegiea gigantea)'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''Fouquieria columnaris'' |} </div> == Politiek == <!-- {{Hoofartikel|Politiek van Meksiko}} --> === Uitvoerende gesag === [[Lêer:Claudia Sheinbaum con la banda presidencial (cropped) (2).jpg|duimnael|links|upright|Claudia Sheinbaum, die huidige president van Meksiko]] [[Lêer:Portada Original de la Constitucion Mexicana de 1917.png|duimnael|upright|Voorblad van die oorspronklike kopie van die Meksikaanse grondwet in 1917]] Meksiko is volgens die grondwet van 1917 ’n federale presidensiële grondwetlike republiek met die president as regeringshoof en hoogste verteenwoordiger van dié staat. Die grondwet het tydens die Meksikaanse Rewolusie (1910–1920) ontstaan en is deur ’n grondwetgewende vergadering uitgewerk. Dit vorm ’n kompromis tussen verskeie belanghebbendes en bevat dus anti-klerklike, nasionale, anti-imperialistiese, republikeinse, paternalistiese en sosiale-hervormings-elemente. Daarbenewens omvat die grondwet liberale elemente soos burgerregte, wetlike sekuriteit, universele stemreg, staatswelsyn en die waarborg van private eiendom.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=392}}</ref> Die president word vir een sesjaartermyn, die ''sexenio'' verkies. ’n Herverkiesing is volgens die grondwet verbode. ’n Voortydige einde van die ampstermyn is nie moontlik nie en tree net by die afsterwe van die president in werking. Die president kombineer ’n baie hoë gesag. Hy het die inisiatiefreg in die wetgewende proses en die vetoreg by die wetgewende inisiatiewe van die kongres. Verder is hy die opperbevelvoerder van die Meksikaanse weermag, benoem die hoogste range, ’n aantal staatsamptenare en die Prokureur-generaal. Met die goedkeuring van die kongres en die ministersraad kan die Meksikaanse president ’n noodtoestand verklaar. Hy het die inisiatiefreg vir oorlogsverklaring, stel riglyne vir buitelandse beleid voor en onderteken internasionale verdrae.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=394}}</ref> === Wetgewende gesag === [[Lêer:Mexico Chamber of Deputies backdrop.jpg|duimnael|links|Binnekant van die Meksikaanse huis van afgevaardigdes]] [[Lêer:MexCity-palacio.jpg|duimnael|Die Palacio Nacional in Meksikostad aan die Plaza de la Constitución, (Zócalo)]] [[Lêer:Vicente Fox Congreso.jpg|duimnael|President Vicente Fox (2000–2006) spreek die Meksikaanse parlement toe]] [[Lêer:Mexican Senate.jpg|duimnael|links|Binnekant van die voormalige setel van die Meksikaanse senaat]] Die kongres van die Meksikaanse Unie bestaan uit twee kamers: die huis van afgevaardigdes met 500 lede en die senaat met 128 senatore. Die 500 afgevaardigdes word elke drie jaar verkies, 300 daarvan in ’n direkte verkiesing en 200 volgens partylyste. Die senatore word vir ’n termyn van ses jaar verkies. In elk van die 32 deelstate word drie senatore benoem, twee daarvan deur die meerderheid van stemme en die derde een word deur die grootste opposisieparty benoem. Die 32 ander senatorplekke word volgens ’n nasionale proporsionele verteenwoordiging-stelsel verkies.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=395}}</ref> Die senatore en die afgevaardigdes kan, soos die president, nie herverkies word na hul ampstermyn nie. Die belangrikste funksie van die huis van afgevaardigdes is die jaarlikse ondersoek, bespreking en goedkeuring van die federale begroting, waarby ’n verwerping nie aanvaarbaar is nie. Die belangrikste bevoegdhede van die senaat is die goedkeuring van internasionale verdrae en toestemming vir die ontplooiing van soldate in die buiteland. Daarbenewens het die kongres verantwoordelikheid oor die goedkeuring van wette en bevele, die ekonomiese, politieke en territoriale organisasie van die land, goedkeuring van oorlogsverklarings asook die bevordering van onderwys en arbeidswetgewing. Die sentrale regering het vir ’n lang tyd die deelstate se sake bestuur, en hierdie invloed is vandag nog in werking. Die goewerneurs is direk deur die volk verkies, maar was in hul bevoegdhede sterk deur hul kontak met die president beperk en van sy welwillendheid afhanklik. Dit volg uit die afhanklikheid van elke deelstaat van die federale regering, omdat die regering dié deelstate en munisipaliteite se belastinginkomste toewys. Daarbenewens het die ministeries verteenwoordigende kantore (''Delegaciones'') in die deelstate, administratiewe distrikte en munisipaliteite. In hierdie kantore word veral federale befondsing vir welsyn en ontwikkelingsprogramme toegeken. === Regsprekende gesag === [[Lêer:SupremeCourtBldgMexicoDF.JPG|duimnael|Die Hooggeregshof se setel in Meksikostad]] Die Hooggeregshof van Meksiko is die ''Suprema Corte de Justicia de la Nación''. Dit bestaan uit elf federale regters (''Ministros''), wie deur die president voorgestel en deur die senaat bevestig word. Hul ampstermyn is beperk tot 15 jaar, die president word uit eie geledere vir vier jaar verkies en kan nie direk daarna herverkies word nie.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=396}}</ref> In die 71 jaar gedurende die heerskappy van die PRI het die regsprekende gesag besonders gely. In die loop van die jare het dit meer en meer invloed verloor. Eers met die grondwetlike hervorming van 1995 het die Suprema Corte de Justicia de la Nación weer die bevoegdheid ontvang, om oor die grondwetlikheid van die beleid te oordeel. Sedert 2000 moet die Prokureur-generaal deur die senaat bevestig word. === Buitelandse beleid === [[Lêer:Border Mexico USA.jpg|duimnael|links|Sedert 2005 word die Meksikaanse grens tot die Verenigde State, soos hier tussen [[San Diego]], [[Kalifornië]] (links), en [[Tijuana]], [[Baja California]] (regs), versterk uitgebrei]] [[Lêer:Obama, Peña y Harper. IX Cumbre de Líderes de América del Norte.jpg|duimnael|Die Amerikaanse president [[Barack Obama]], Meksiko se president [[Enrique Peña Nieto]] en Kanada se eerste minister [[Stephen Harper]] tydens die NAFTA se spitsberaad in 2014]] [[Lêer:Diplomatic missions of Mexico.svg|duimnael|links|Buitelandse betrekkinge van Meksiko: {{sleutel|red|Meksiko}} {{sleutel|#006666|Lande met ’n Meksikaanse ambassade}}]] [[Lêer:Enrique Peña Nieto y Raúl Castro. Recepción en La Habana, Cuba.jpg|duimnael|Meksiko se president Enrique Peña Nieto tydens ’n staatsbesoek saam met die Kubaanse president [[Raúl Castro]] in [[Havana]] 2014]] [[Lêer:Countries with which Mexico has a FTA.svg|duimnael|links|Lande waarmee Meksiko ’n vryehandelsooreenkoms onderteken het]] [[Lêer:Bienvenida oficial a México (20546207665).jpg|duimnael|Chili se president [[Michelle Bachelet]] tydens ’n staatsbesoek saam met die Meksikaanse president Enrique Peña Nieto in 2015]] Meksiko se buitelandse beleid word deur die president se politiek gekenmerk<ref name="CPEUM89">{{es}} {{cite web | work=Politieke Grondwet van die Verenigde State van Meksiko | title=Artikel 89, Seksie 10 | date=5 Februarie 1917 | publisher=Kamer van Afgevaardigdes |url=http://www.cddhcu.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf | accessdate=25 Augustus 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070825041639/http://www.cddhcu.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf | archive-date=25 Augustus 2007 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en deur die ministerie van buitelandse sake bestuur.<ref name="SRE">{{es}} {{cite web |work=Interne Reëls van die Ministerie van Buitelandse Sake |title=Artikel 2, Seksie |date=10 Augustus 2001 |publisher=Ministerie van Buitelandse Sake |url=http://www.sre.gob.mx/acerca/marco_normativo/reglamento.htm |accessdate=28 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308105559/http://www.sre.gob.mx/acerca/marco_normativo/reglamento.htm |archive-date= 8 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die beginsels van die buitelandse beleid word grondwetlik erken in artikel 89, seksie 10, insluitend: respek vir die internasionale reg en wetlike gelykheid van nasies, hul soewereiniteit en onafhanklikheid, nie-inmenging in die huishoudelike sake van ander lande, vreedsame oplossing van konflikte, en die bevordering van die gesamentlike veiligheid deur aktiewe deelname in internasionale organisasies.<ref name="CPEUM89" /> Sedert die 1930's het die ''Estrada''-doktrine gedien as ’n belangrike aanvulling tot hierdie beginsels.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=410}}</ref><ref name=estradadoctrine>{{es}} {{cite web |last=Palacios Treviño |first=Jorge |title=La Doctrina Estrada y el Principio de la No-Intervención |url=http://www.diplomaticosescritores.org/obras/DOCTRINAESTRADA.pdf |accessdate=16 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616192041/http://www.diplomaticosescritores.org/obras/DOCTRINAESTRADA.pdf |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Meksiko is een van die stigterslede van verskeie internasionale organisasies, veral die Verenigde Nasies, die Organisasie van Amerikaanse Lande, die Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande,<ref>{{es}} {{cite web |publisher=Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande |title=Members |url=https://www.oei.es/AcercaDeLaOEI/ |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509190148/https://www.oei.es/AcercaDeLaOEI/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> die OPANAL<ref>{{es}} {{cite web | publisher=OPANAL | title=Estados Miembros del OPANAL | url=http://www.opanal.org/estados-miembros/ | accessdate=5 Desember 2018 | archive-date= 5 Desember 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181205160132/http://www.opanal.org/estados-miembros/ | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die Rio-groep.<ref>{{es}} {{cite web | publisher=Ministerie van Buitelandse Sake | title=El Presidente Felipe Calderón Hinojosa en la Ceremonia de Entrega de la Secretaría Pro Témpore del Grupo de Río | date=7 Maart 2007 | url=http://portal2.sre.gob.mx/gruporio/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=2 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090823035712/http://portal2.sre.gob.mx/gruporio/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=2 | archive-date=23 Augustus 2009 | accessdate=23 Augustus 2009 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2008 het Meksiko meer as 40 miljoen Amerikaanse dollar tot die Verenigde Nasies se gereelde begroting bygedra.<ref name="unbudget">{{en}} {{cite web |publisher=Verenigde Nasies |title=Regular Budget Payments |year=2008 |work=Global Policy |url=https://www.globalpolicy.org/component/content/article/133/27475.html |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501233315/https://www.globalpolicy.org/component/content/article/133/27475.html |archive-date=1 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens was dit sedert sy toetreding in 1994 die enigste Latyns-Amerikaanse lidland van die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO) voordat Chili in 2010 ’n volle lid geword het.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chile signs up as first OECD member in South America |date=11 Januarie 2010 |publisher=[[OESO]] |url=http://www.oecd.org/chile/chilesignsupasfirstoecdmemberinsouthamerica.htm |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221164219/https://www.oecd.org/chile/chilesignsupasfirstoecdmemberinsouthamerica.htm |archive-date=21 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko is ook ’n waarnemende lidland van internasionale organisasies soos die [[Andesgemeenskap]], die [[Beweging van Onverbonde Lande]], [[Mercosur]] en die [[Unie van Suid-Amerikaanse Nasies]] (UNASUR). Meksiko word as streeksmoondheid beskou,<ref name="regionalpower">{{en}} {{cite web |title=Japan's Regional Diplomacy, Latin America and the Caribbean |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan |url=https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf |format=PDF |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520010945/https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="regionalpower2">{{en}} {{cite web |title=Latin America: Region is losing ground to competitors |publisher=Oxford Analytica |url=http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |accessdate=4 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024190633/http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |archive-date=24 Oktober 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> weens sy teenwoordigheid in die groot ekonomiese groepe soos die G8 + 5 en die G20. Daarbenewens het Meksiko sedert die 1990's met die ondersteuning van Kanada, [[Italië]], [[Pakistan]], [[Suid-Korea]], [[Spanje]], [[Argentinië]], [[Turkye]] en [[Malta]], wat ’n informele groep, bekend as die Koffie-Klub,<ref name="coffeeclub">{{en}} {{cite web | author=Maggie Farley | title=Mexico, Canada Introduce Third Plan to Expand Security Council | date=22 Julie 2005 |work=Los Angeles Times | url=http://articles.latimes.com/2005/jul/22/world/fg-unreform22 | accessdate=21 Julie 2016}}</ref> vorm, gepoog om ’n hervorming van die Verenigde Nasies se [[veiligheidsraad]] en sy werksmetodes te stimuleer. Daarby vorm hulle ’n opposisie teen die lande van die G4-groep, bestaande uit Duitsland, Brasilië, [[Indië]] en Japan, wat aanspraak maak op permanente setels in die VN se veiligheidsraad. Meksiko se politiek is hoofsaaklik gerig teen die setel van Brasilië, omdat dit beskou word as bedreiging in die magstruktuur binne Latyns-Amerika. Sedert die onafhanklikheidsoorlog is die verhoudings van Meksiko hoofsaaklik gefokus op die Verenigde State van Amerika, sy noordelike buurland, grootste handelsvennoot,<ref>{{en}} {{cite web | title=Bilateral Trade | year=2006 | publisher=Amerikaanse Ambassade in Meksiko | url=http://usembassy-mexico.gov/eng/eataglance_trade.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20090827020501/http://usembassy-mexico.gov/eng/eataglance_trade.html | archive-date=27 Augustus 2009 | accessdate=27 Augustus 2009 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die mees kragtige akteur in die westelike hemisfeer en wêreldsake.<ref>{{en}} {{cite web |author=Kim Richard Nossal |title=Lonely Superpower or Unapologetic Hyperpower? Analyzing American Power in the Post-Cold War Era |date=29 Junie – 2 Julie 1999 |publisher=Queen's University |url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518001002/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko het die Kubaanse regering sedert hul stigting in die vroeë 1960's,<ref name="keller">{{en}} {{cite web |author=Renata Keller |title=Capitalizing on Castro: Mexico's Foreign Relations with Cuba, 1959–1969 |year=2009 |publisher=Latin American Network Information Center |url=http://lanic.utexas.edu/project/etext/llilas/ilassa/2009/keller.pdf |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122051442/http://lanic.utexas.edu/project/etext/llilas/ilassa/2009/keller.pdf |archive-date=22 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die Sandinistiese rewolusie in Nicaragua in die laat 1970's,<ref name="salaverry">{{en}} {{cite web |author=Salaverry, Jorge |title=Evolution of Mexican Foreign Policy |date=11 Maart 1988 |publisher=The Heritage Foundation |url=https://www.heritage.org/americas/report/evolution-mexican-foreign-policy |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209015700/https://www.heritage.org/americas/report/evolution-mexican-foreign-policy |archive-date=9 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en linkse rewolusionêre groepe in El Salvador gedurende die 1980's ondersteun.<ref name="elsalvador">{{en}} {{cite web |title=El Salvador in the 1980s |publisher=Historical Text Archive |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?op=viewarticle&artid=345 |accessdate=28 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314043156/http://historicaltextarchive.com/sections.php?op=viewarticle |archive-date=14 Maart 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Tydens Felipe Calderón se bewind is ’n groter klem op verhoudings met Latyns-Amerika en die [[Wes-Indië|Karibiese Eilande]] geleë.<ref name="Calderon FP">{{es}} {{cite web | work=Dirección General de Coordinación Política | title=Se hará política exterior de Estado: Patricia Espinosa | date=2 Desember 2008 | publisher=Senate of the Republic | url=http://www.senado.gob.mx/gace.php?sesion=2008/12/04/1&documento=4 | accessdate=29 Maart 2009 | archive-date=13 Mei 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513104203/http://www.senado.gob.mx/gace.php?sesion=2008%2F12%2F04%2F1&documento=4 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Ekonomie == <!-- {{Hoofartikel|Ekonomie van Meksiko}} --> === Algemene oorsig === [[Lêer:Mexico GDP per capita 2007.svg|duimnael|links|Meksikaanse deelstate volgens [[Bruto binnelandse produk]] in 2007]] [[Lêer:Mexico HDI states.svg|duimnael|Deelstate van Meksiko volgens [[Menslike ontwikkelingsindeks]] in 2004: {{sleutel|#006000|0,80 en hoër}} {{sleutel|#3fba00|0,750–0,799}} {{sleutel|#ffff00|0,70–0,749}}]] [[Lêer:TLCMexico.PNG|duimnael|links| {{sleutel|#006847|'''Meksiko'''.}} {{sleutel|#FF0000|Ander lande van die [[NAFTA]].}} {{sleutel|#0000FF|Ander lande wat met Meksiko ’n [[vryehandelsooreenkoms]] gesluit het.}} {{sleutel|#FFA000|Lande wat belangstelling getoon het in ’n handelsooreenkoms met Meksiko.}}]] [[Lêer:Mexico unemployment by state.svg|duimnael|[[Werkloosheid]] in Meksiko in 2011:<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/ocupbol.asp |title=Indicadores de ocupación y empleo |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |date=19 Januarie 2012 |accessdate=8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630195053/https://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/ocupbol.asp |archive-date=30 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{col-begin}} {{col-break}} {{sleutel|#f4d7d7|≤2,5%}} {{sleutel|#e9afaf|≤3,0%}} {{sleutel|#de8787|≤3,5%}} {{col-break}} {{sleutel|#d35f5f|≤4,0%}} {{sleutel|#c83737|≤4,5%}} {{sleutel|#a02c2c|≤5,0%}} {{col-break}} {{sleutel|#782121|≤5,5%}} {{sleutel|#501616|≤6,0%}} {{sleutel|#280b0b|>6,1%}} {{col-end}}]] Meksiko beskik oor een van die grootste ekonomieë ter wêreld en word as ’n plaaslike mag asook 'n belangrike tussengangervennoot beskou. Daarbenewens het Meksiko in 1994 die eerste van twee Latyns-Amerikaanse lidlande van die OESO, vóór [[Chili]], geword en is volgens die Wêreldbank ’n gevestigde nuut-geïndustrialiseerde land met bo-gemiddelde inkomste<ref name="wb-upper-middle">{{en}} {{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#Upper_middle_income |title=Country and Lending Groups |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Desember 2018 |quote=Uppermiddle Income defined as a per capita income between $3,976 – $12,275 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522092932/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519 |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en een van die opkomende magte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ipsnews.net/2007/06/g8-despite-differences-mexico-comfortable-as-g5-emerging-power/ |title=G8: Despite Differences, Mexico Comfortable as Emerging Power |publisher=ipsnews.net |date=5 Junie 2007 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911002323/http://www.ipsnews.net/2007/06/g8-despite-differences-mexico-comfortable-as-g5-emerging-power/ |archive-date=11 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko beskik oor die [[Lys van lande volgens BBP (nominaal)|14de grootste nominale BBP]] en die [[Lys van lande volgens BBP (Koopkragpariteit)|11de grootste BBP]] volgens [[Koopkragpariteit]]. Die ekonomie is sterk gekoppel aan dié van sy NAFTA-vennote, Kanada en die Verenigde State. Meksiko is ook ’n lidland van die Organisasie van Amerikaanse Lande, van die [[Groep van Vyf]], van die [[Groep van Agt|Groep van Agt + Vyf]], van die [[Groep van 15]], van die [[Groep van 20]], van APEC en van die [[Latynse Unie]]. Meksiko se vernaamste handelsvennote volgens uitvoer sluit in (2013): die Verenigde State (78,5%), Kanada (2,9%), Spanje (2,4%), die [[Volksrepubliek China]] (1,5%), [[Duitsland]] (1,3%) en [[Colombia]] (1,2%). Die ses vernaamste handelsvennote volgens invoer is (2013): die Verenigde State (49,4%), die Volksrepubliek China (15,8%), [[Japan]] (4,8%), Duitsland (3,7%), [[Suid-Korea]] (3,4%) en Kanada (2,7%). Volgens die Amerikaanse multinasionale beleggingsbank [[Goldman Sachs]] word Meksiko as die wêreld se vyfde grootste ekonomie teen 2050 geprojekteer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world´s-fifth-largest-economy/ |title=Mexico 2050: The World´s Fifth Largest Economy |publisher=The Catalist |date=17 Maart 2010 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708192657/http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy/ |archive-date=8 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[PricewaterhouseCoopers]] (PwC), ’n multinasionale professionele diensmaatskappy gevestig in [[Londen]] in die [[Verenigde Koninkryk]], het in Januarie 2013 beraam, dat Meksiko in 2050 die wêreld se sewende grootste ekonomie sal wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf |title=World in 2050 |publisher=PricewaterhouseCoopers |date=Januarie 2013 |accessdate=10 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210171039/http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf |archive-date=10 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Hulpbronne en produserende bedryf === [[Lêer:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|duimnael|links|Stadshorison van Meksikostad, die ekonomiese sentrum van sowel Meksiko asook Latyns-Amerika]] Meksiko is naas Brasilië en voor [[Argentinië]] Latyns-Amerika se tweede grootste [[staal]]produsent met sowat ’n kwart van die totale produksie en wêreldwyd die 13de grootste staalprodusent met omtrent 18&nbsp;995 miljoen metrieke ton in 2014. Dié land is tans met 2&nbsp;934&nbsp;000 vaatjies in 2013 die tiende grootste [[ruolie]]-produsent ter wêreld, ná ander Amerikaanse lande soos die Verenigde State, Kanada, [[Venezuela]] en nog voor Brasilië. Die grootste ontginner van ru-olie in Meksiko, die staatsmaatskappy PEMEX, is Meksiko se grootste maatskappy en die sewende grootste ruolie-ontginner ter wêreld. Meksiko is die sewende grootste mielie- (22&nbsp;663&nbsp;953 ton in 2013) en die vyfde grootste boontjie-produsent (1&nbsp;294&nbsp;634 ton in 2013) ter wêreld. Meksiko beskik oor die wêreld se sesde grootste elektroniese bedryf ná lande soos die Volksrepubliek China, die Verenigde State, Japan, Suid-Korea en die [[Republiek China]]. === Toerismebedryf === Volgens die Wêreldtoerismeorganisasie is Meksiko een van die mees besoekte lande ter wêreld en die tweede mees besoekte land in die Amerikas ná die Verenigde State. Die belangrikste plekke, wat deur toeriste besoek is, sluit in die Meso-Amerikaanse ruïnes, kulturele feeste, koloniale stede, natuurreservate en kusstede. Meksiko het die 23ste hoogste inkomste van [[toerisme]] in die wêreld en die hoogste een in Latyns-Amerika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.unwto.org/facts/eng/pdf/indicators/Top%20Spenders.pdf |title=UNWTO Archive &#124; World Tourism Organization UNWTO |publisher=Unwto.org |accessdate=2 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002121112/http://www2.unwto.org/facts/eng/pdf/indicators/Top%20Spenders.pdf |archive-date=2 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die meeste toeriste, wat Meksiko besoek, kom veral uit die Verenigde State en Kanada, gevolg deur Europa en Asië asook ’n kleiner aantal uit Latyns-Amerika.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.sectur.gob.mx/wb/sectur/sect_Estadisticas_del_Sector|title=Turismo de internación 2001–2005, Visitantes internacionales hacia México|publisher=Secretaría de Turismo (SECTUR)|accessdate=10 Junie 2008|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610233248/http://www.sectur.gob.mx/wb/sectur/sect_Estadisticas_del_Sector|archive-date=10 Junie 2008|url-status=live |df=dmy-all}} bl. 5</ref> Meksiko staan bekend as een van die belangrikste toeristebestemmings ter wêreld met stede soos Acapulco de Juárez en Cancún. Dié land beheer met 36 [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e die meeste in die Amerikas en die sewende meeste ter wêreld,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/mx |title=Mexico |publisher=[[Unesco]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> en is in 2010 met 22,5 miljoen internasionale aankomste per jaar die tiende mees besoekte land ter wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr.pdf |title=Toerisme |publisher=Wêreldtoerismeorganisasie |format=PDF |date=Junie 2011 |accessdate=13 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113021355/http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr.pdf |archive-date=13 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=550px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e |colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Belangrike toeristetrekpleisters in Meksiko''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Palacio de Bellas Artes.jpg|115px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Tulum.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cancun aerial photo by safa.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Palacio de Gobierno y Plaza de Armas.JPG|115px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Acapulco Bay 2010.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Meksikostad]]''<br />'''[[Meksikostad|Distrito Federal]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Riviera Maya]]''<br />'''[[Quintana Roo]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cancún]]''<br />'''[[Quintana Roo]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Guadalajara]]''<br />'''[[Jalisco]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Acapulco de Juárez|Acapulco]]''<br />'''[[Guerrero]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cabo San Lucas Los Arcos 2.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Puerto vallarta skyline.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cerro del Topo Chico 2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mazatlan valentinos.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Ver-Pal Mpal.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cabo San Lucas]]''<br />'''[[Baja California Sur]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Puerto Vallarta]]''<br />'''[[Jalisco]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Monterrey]]''<br />'''[[Nuevo León]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Mazatlán]]''<br />'''[[Sinaloa]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Veracruz, Veracruz]]''<br />'''[[Veracruz]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Nuevo Vallarta 2.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Government Building In Puebla.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Acueducto de Noche y tormenta.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Gob-palace-mda-dr.JPG|115px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Aérea de la Plaza Principal - panoramio.jpg|130px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Nuevo Vallarta]]''<br />'''[[Nayarit]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Puebla de Zaragoza|Puebla]]''<br />'''[[Puebla]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Santiago de Querétaro]]''<br />'''[[Querétaro]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Mérida]]''<br />'''[[Yucatán]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[León, Meksiko|León]]''<br />'''[[Guanajuato]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Zona Hotelera Ixtapa.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:TIJ Newcity 2.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Oaxaca centro.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mirador laguna ilusiones.JPG|110px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cozumel Punta Sur View-27527.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Ixtapa Zihuatanejo|Ixtapa]]''<br />'''[[Guerrero]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Tijuana]]''<br />'''[[Baja California]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Oaxaca de Juárez]]''<br />'''[[Oaxaca]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]''<br />'''[[Tabasco]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[San Miguel de Cozumel|Cozumel]]''<br />'''[[Quintana Roo]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Catedral de San Luis Potosi.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Plaza Bicentenario in Hermosillo, SON.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:ChihuahuaZocalo.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Plaza panoramica 2.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Bottlenose Dolphin KSC04pd0178.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]]''<br />'''[[San Luis Potosí]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Hermosillo]]''<br />'''[[Sonora]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Chihuahua, Chihuahua|Chihuahua]]''<br />'''[[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]]''<br />'''[[Aguascalientes]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Santa María Huatulco|Huatulco]]''<br />'''[[Oaxaca]]''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:CatedralDeMorelia.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Isla Navidad.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Ciudad Juárez skyline.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Canyon sumidero entrada.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Toluca yunus.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Morelia]]''<br />'''[[Michoacán]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Manzanillo, Colima|Manzanillo]]''<br />'''[[Colima]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Ciudad Juárez]]''<br />'''[[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cañón del Sumidero]]''<br />'''[[Chiapas]]''' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Toluca de Lerdo]]''<br />'''[[Estado de México|México]]''' |} </div> === Mediabedryf === [[Lêer:TV-Azteca, Mérida, Yucatán (01).jpg|duimnael|links|Stasie van TV Azteca in Mérida, Yucatán]] [[Lêer:Televisa laguna.jpg|duimnael|Stasie van Televisa in Torreón, Coahuila]] In Meksiko is daar meer as 500 televisiekanale, waarvan die meeste behoort aan twee private TV-maatskappye met nasionale dekking wat die kykergetalle oorheers: "Televisa" en "TV Azteca", waarvan Televisa die grootste televisie-aanbieder in die Spaanssprekende wêreld is. In die metropolitaanse gebied van Meksikostad is daar ook "Canal 11, Nasionale Polytechnic Institute", "Channel 22 van die Nasionale Raad vir kultuur en die kunste (CONACULTA)", Project 40 en Chain drie (Kanaal 28, XHTRES-TV). Uit die Verenigde State is daar die amptelike kanale en takke van twee groot kettinggroepe met plaaslike uitbreidings. In Tijuana, Baja California, is daar verskeie Amerikaanse maatskappye wat ’n kanaal in die stad het: Singapore (33), Fox (6), ESPN en andere. In noordoostelike Meksiko, het die "Multimedia"-netwerk sy eie ontwikkeling onderneem, wat alom bekend staan as "die derde netwerk in die land",<!--sin moet verbeter word--> wat uitsaai vanuit die stad Monterrey. Meksikostad (''Ciudad de México'') is tans (2018) op soek na ’n frekwensie. Daarbenewens het elke staat van die republiek ’n stelsel van openbare televisie vir hulle stede. Die instelling wat die skedule bepaal van programme wat op televisie uitgesaai word, is die Direktoraat-generaal van Radio, TV en Film. == Demografie == <!-- {{Hoofartikel|Demografie van Meksiko}} --> === Oorsig === [[Lêer:Mexico-demography.png|duimnael|Meksiko se bevolkingsgroei (1961–2003)]] Volgens die laaste sensusopname van 2010,<ref>{{es}} {{cite web|title=Censo de Población y Vivienda 2010 |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=1 Desember 2018}}</ref> wat deur die ''Instituto Nacional de Estadística y Geografía'' ("Nasionale Instituut vir Statistiek en Aardrykskunde"), oftewel INEGI, gehou is, het Meksiko ’n amptelike bevolking van 112&nbsp;336&nbsp;538 gehad. Meksiko is daarmee die 11de grootste bevolking ter wêreld, die derde grootste in die Amerikas (ná die Verenigde State en Brasilië) en die tweede grootste in Noord-Amerika. Die grootste stad met die meeste inwoners in sy omtrekgebied is die hoofstad Meksikostad, waar 8,9 miljoen mense binne die stadsgrense en 21,2 miljoen in die metropolitaanse gebied saamgetrek is. Die land waarheen die Meksikane hoofsaaklik heen verhuis is die aangrensende Verenigde State, waar 9,9 miljoen Meksikane bly. === Bevolking === [[Lêer:Mexico estados densidad.svg|duimnael|Meksikaanse deelstate volgens bevolkingsdigtheid]] Die Meksikaanse bevolking bestaan uit 65% Mestizo's, wat afstammelinge van mense met inheemse en Europese (veral vanuit Spanje) herkoms is, 17,5% Amer[[indiane]], 16,5% blankes en 1,0% ander etniese groepe. Die totale inheemse bevolking van Meksiko maak sowat 15,7 miljoen mense uit. Die grootste inheemse etniese groep is die [[Nahua]], die nasate van die Asteekse bevolking, met sowat 2,5 miljoen mense. Tweede op die lys is die Maja, met sowat 1,5 miljoen mense. Die Mixteke en Zapoteke is volke wat beide omtrent 750&nbsp;000 groot is. Die deelstate met die grootste inheemse bevolking is Yucatán met 59%, Quintana Roo met 39% en Campeche met 27%.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=91 |title=Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. México |publisher=Cdi.gob.mx |accessdate=8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423102153/http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=91 |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die oorgrote meerderheid van die Meksikaanse bevolking word as ''Mestizo's'' geklassifikeer. Dit beteken dat hulle hulself nie as deel van die inheemse of deel van die Europese bevolking beskou nie, maar as nakomelinge van gemengde herkoms. Sedert die Spaanse verowering van die Asteekse Ryk in 1521 het Europeërs, veral Spanjaarde, saam met Conquistadore na Meksiko geïmmigreer. Hulle was tydens die koloniale bewind die land se politieke elite, maar het nooit die meerderheid van die bevolking geword nie. === Tale === [[Lêer:Map of the languages of Mexico.png|duimnael|Kaart van die inheemse tale van Meksiko met meer as 100&nbsp;000 sprekers]] Die [[amptelike taal]] wat deur die regering gebruik word is ''[[de facto]]'' Spaans, terwyl in die huidige Meksikaanse grondwet van 1917 geen amptelike taal vir die federale vlak vasgelê is nie. Volgens die grondwet vorm Spaans saam met Majaans, Nahuatl en 65 ander inheemse tale Meksiko se landstale.<ref>{{es}} {{cite journal|author=INALI [Instituto Nacional de Lenguas Indígenas] |date=14 Januarie 2008 |accessdate=1 Desember 2018 |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |url=https://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf |format=PDF |journal=Diario Oficial de la Federación |location=Meksikostad |publisher=Regering van Meksiko, Ministerie van Binnelandse Sake |volume=652 |issue=9 |pages=22–78 (eerste afdeling), 1–96 (tweede afdeling), 1–112 (derde afdeling) |oclc=46461036}}</ref> Meksiko is die grootste Spaanssprekende land ter wêreld met omtrent ’n derde van alle moedertaalsprekers van Spaans;<ref>{{en}} {{cite web |title=Spanish Language History |publisher=Today Translations |url=https://www.todaytranslations.com/language-history/spanish |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923163344/https://www.todaytranslations.com/language-history/spanish |archive-date=23 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite journal |title=Título Primero, Capítulo I, De las garantías individuales |work=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |publisher=Kongres van die Unie van die Verenigde Meksikaanse State |url=http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |format=PDF |date=19 Junie 2007 |accessdate=21 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014015716/http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> in 2011 het 105 miljoen mense Spaans as hul moedertaal gebruik. Weens die Meksikaanse immigrasie na Kanada en die Verenigde State is Meksikaans-Spaans ook in albei lande gebruiklik. Omtrent 5,4% van die Meksikaanse bevolking praat inheemse tale, waarvan Nahuatl met sowat 1,45 miljoen moedertaalsprekers die grootste is,<ref>{{es}} {{cite book |year=2005 |title=Perfil sociodemográfica de la populación hablante de náhuatl |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |format=PDF |series=XII Censo General de Población y Vivienda 2000 |edition=Publicación única |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |location=Aguascalientes, Mex. |isbn=970-13-4491-X |accessdate=2 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002122317/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |archive-date=2 Oktober 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> gevolg deur Majaans met 750&nbsp;000 moedertaalsprekers. [[Mixteeks]] en [[Zapoteeks]] word beide deur sowat 400&nbsp;000 mense gepraat.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116035707/http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archive-date=16 November 2007 |title=Catalogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas |date=16 November 2007 |accessdate=16 November 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Godsdiens === [[Lêer:Catedral de México.jpg|duimnael|links|Die Katedraal van Meksikostad; die [[Rooms-Katolieke Kerk]] is verreweg die belangrikste godsdiens in Meksiko]] [[Lêer:1531 Nuestra Señora de Guadalupe anagoria.jpg|duimnael|upright|Onse liewe vrou van Guadalupe, die beskermheilige van Meksiko]] Die belangrikste godsdiensgroep en denominasie is die Rooms-Katolieke Kerk met sowat 93 miljoen (83%) lede volgens die sensus van 2010, terwyl 10% (11 miljoen) lede van ander [[Christendom|Christelike]] kerke, soos Evangelikalisme (5%), Pinksterbeweging (1,6%), [[Jehovah se Getuies]] (1,4%), Sewendedagadventistekerk (0,6%) en die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] (0,3%) uitmaak.<ref name="2010-census">{{es}} {{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=21 Julie 2016}}</ref> Volgens die grondwet van 1917 beskik Meksiko nie oor ’n staatsgodsdiens nie en godsdiensvryheid word gewaarborg. Meksiko het die derde grootste Christelike bevolking (107 miljoen) ter wêreld ná die Verenigde State en Brasilië, asook met 92&nbsp;924&nbsp;489 lidmate<ref name="2010-census" /> die tweede grootste Rooms-Katolieke bevolking ná Brasilië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=1 Desember 2018 |work=Adherents.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321150325/https://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |archive-date=21 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens die persentasie Rooms-Katolieke van die landsbevolking (95,0%), staan Meksiko wêreldwyd op die sesde plek. 47% van die Rooms-Katolieke Meksikane besoek weekliks die kerk.<ref>{{en}} {{cite web |title=Church attendance |work=Study of worldwide rates of religiosity |year=1997 |publisher=University of Michigan |url=http://www.ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases/1997/Dec97/chr121097a |accessdate=25 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025222227/http://ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases%2F1997%2FDec97%2Fchr121097a |archive-date=25 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die feesdag van Onse Liewe Vrou van Guadalupe, die beskermheilige van Meksiko, word op 12 Desember gevier en deur baie Meksikane as die belangrikste godsdienstige vakansiedag van hul land beskou.<ref>{{en}} {{cite web |title=Our Lady of Guadalupe |url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=456 |publisher=Catholic Online |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511162738/https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=456 |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens die sensus van 2010 bly 67&nbsp;476 [[Jode]], 18&nbsp;185 aanhangers van die Oosterse godsdienste soos [[Boeddhisme|Boeddhiste]] en 300 [[Islam|Moslems]] in Meksiko.<ref name="2010-census" /> == Kultuur == <!-- {{Hoofartikel|Kultuur van Meksiko}} --> [[Lêer:PLAZA DE LAS TRES CULTURAS-1.jpg|duimnael|Plein van die drie kulture in Meksikostad. Dié plein versamel drie argitektoniese style wat die geskiedenis van Meksiko versinnebeeld: Meso-Amerikaans, Spaans-koloniaal en die onafhanklike nasie]] Meksiko se kultuur weerspieël die kompleksiteit van die land se geskiedenis deur die vermenging van inheemse kulture met die [[kultuur van Spanje]], meegedeel tydens Spanje se 300 jaar lange kolonisasie van Meksiko. Mettertyd is eksogene kulturele elemente in die Meksikaanse kultuur opgeneem. Die Porfiriose tydperk (''el Porfiriato'') in die laaste kwart van die 19de eeu en die eerste dekade van die 20ste eeu is gekenmerk deur ekonomiese vooruitgang en vrede. Ná vier dekades van burgerlike onrus en oorlog, het Meksiko die ontwikkeling van filosofie en kunste, bevorder deur president Díaz self, beleef. Sedert daardie tyd, soos beklemtoon tydens die Meksikaanse Rewolusie, het die kulturele identiteit sy oorsprong in die ''mestizaje'', waarvan die inheemse (d.w.s. Indiaanse) elemente die kern vorm. Aangesien van die verskillende etniese groepe wat die Meksikaanse bevolking vorm, het José Vasconcelos in sy publikasie ''La Raza Cósmica'' ("Die Kosmiese Wedren", 1925) Meksiko as smeltkroes van alle etniese groepe gedefinieer (en dus die definisie van die ''mestizo'' uitgebrei), nie net biologies maar sowel kultureel.<ref name="vasconcelos160">{{es}} {{cite book|last=Vasconcelos|first=José|others=Didier T. Jaén (vertaler)|title=La Raza Cósmica ("Die Kosmiese Wedren")|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=0-8018-5655-8|page=160 }}</ref> === Literatuur === [[Lêer:NezahualcoyotlGardenTADF.JPG|duimnael|links|upright|[[Nezahualcoyotl]] word as ’n wyse koning en digter vereer]] [[Lêer:Octavio Paz - 1988 Malmö.jpg|duimnael|upright|Die Meksikaanse digter [[Octavio Paz]], [[Nobelprys vir Letterkunde]]-wenner in 1990]] Die Meksikaanse literatuur is die Spaanstalige literatuur van Meksiko en behoort tot die Spaans-Amerikaanse literatuur. Dit is een van die mees omvattende, bekende en nie net sedert die toekenning van die Nobelprys aan Octavio Paz in 1990 internasionaal mees bekende Latyns-Amerikaanse literature. Teen die agtergrond van Meksiko se uiterste sosiale diversiteit is dit gekenmerk deur talle filosofiese en kulturele strydpunte, ’n moeilike soek na identiteit en van die koloniale tydperk tot die huidige dag herhalende eise vir geregtigheid en vergoeding.<ref>{{de}} {{cite journal|last=Kruip|first=Gerhard|title=Kirche und Gesellschaft im Prozeß ethisch historischer Selbstverständigung. Die mexikanische Kontroverse um die ‚Entdeckung Amerikas’.|work=Schriften des Instituts für Christliche Sozialwissenschaften der Westfälischen Wilhelms Universität Münster 34|location=Münster|publisher=Lit Verlag|date=1996|pages=325}}</ref> Die literatuur in Meksiko het sy oorsprong in die literatuur van die inheemse nedersettings van Meso-Amerika. Die mees bekende Voor-Spaanse digter is [[Nezahualcoyotl]]. Die moderne Meksikaanse literatuur is beïnvloed deur die konsepte van die Spaanse koloniasie van Meso-Amerika. Uitstaande koloniale skrywers en digters sluit in Juan Ruiz de Alarcón en Juana Ines de la Cruz. Ander belangrike skrywers sluit in Alfonso Reyes, José Joaquín Fernández de Lizardi, [[Ignacio Manuel Altamirano]], Carlos Fuentes, [[Octavio Paz]] (Nobelpryswenner), Renato Leduc, Carlos Monsiváis, Elena Poniatowska, Mariano Azuela ("Los de abajo") en Juan Rulfo ("Pedro Páramo"). Bruno Traven het ''Canasta de cuentos mexicanos'' ("Mandjie van Meksikaanse Stories") en ''El tesoro de la Sierra Madre'' ("Die skat van die Sierra Madre") geskryf. === Kuns === [[Lêer:Mexico City Palacio de bellas artes.jpg|duimnael|links|Die paleis van die skone kunste (''Palacio de Bellas Artes'') in Meksikostad, soos gesien vanaf die Latyns-Amerikaanse toring (''Torre Latinoamericana''), in 2006]] [[Lêer:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|duimnael|upright|[[Frida Kahlo]] saam met [[Diego Rivera]] in 1932, soos fotografeer deur [[Carl Van Vechten]]]] Die kuns van Meksiko word gekenmerk deur voor-Colombiaanse tradisies en die invloed van die Spaanse veroweraars. Hoewel die Spanjaarde gewelddadig met die hoë verteenwoordigers van die Indiese mag gebreek het, het ’n sterk verwysing na die voor-koloniale kuns behoue gebly. Daarbenewens het in Meksikostad onder die regering van die visekoning gemaskerde parades plaasgevind, wat die herinnering aan die Asteekse dinastie sou handhaaf.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=15}}</ref> Die tradisionele kunsvorme is sodoende met nuwe ontwerpe verbind. Byvoorbeeld het veerbeelde met Maria-voorstellings ontstaan, wat na die Christelike geloof verwys het wat deur die Spanjaarde ingevoer is.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=46}}</ref> Die hele veerkuns, wat alvorens net tot die adellikes beperk was, het ’n Christelike herinterpretasie beleef en is byvoorbeeld gebruik vir Biskopkappies en altaardoeke, waarby die tradisionele Asteekse kleurbetekenis bewaar gebly het. Tot in die 19de eeu was Pátzcuaro ’n sentrum van die veerverwerking met beduidende kunshandwerklike fasiliteite. Nog ’n gebied van die beeldvorming met tradisionele grondslae was kaarte en genealogiese voorstellings. Daarby is elemente van Europese kartografie saam met Meksikaanse glyfe gebruik.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=47–49}}</ref> Tydens die 19de eeu het Europese kunstenaars na Meksiko gereis en die land in sy diversiteit tentoongestel. Die belangrikste hiervan was waarskynlik Johann Moritz Rugendas, wie landskappe, genre-tonele en studies van die natuur en die bevolking gemaak het.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=54}}</ref> Die Meksikaanse kuns het ná die Meksikaanse Rewolusie ’n bloeitydperk beleef. Kunstenaars soos David Alfaro Siqueiros, José Clemente Orozco en Juan O'Gorman was deur hul werk betrokke by die Meksikaanse Rewolusie en sosiale kwessies, sowel as die Meksikaanse geskiedenis tot by die voor-Colombiaanse tydperk. Die bekendste Meksikaanse kunstenaars is [[Diego Rivera]] en [[Frida Kahlo]]. Diego Rivera het saam met andere die Muralisme gestig, ’n kunsvorm van monumentale openbare muurskilderye, wat in Meksiko wye inslag gevind het en vandag nog gesien kan word in baie openbare geboue in Latyns-Amerika en in die Verenigde State. Beduidende muurskilderye van Riviera kan gevind word in die Palacio Nacional en vertoon gebeurtenisse in die Meksikaanse geskiedenis. Die huidige kuns in Meksiko beeld hoofsaaklik sosiale kwessies soos geweld en misdaad uit, en voorbeelde hiervan is werke deur Teresa Margolles, Daniel Guzmán en Eduardo Abaroa. === Musiek === [[Lêer:Santana Acer Arena (5558151833) (cropped).jpg|duimnael|upright|links|Die Meksikaans-Amerikaanse rocksanger [[Carlos Santana]] in 2011]] [[Lêer:Lila Downs en 2009.JPG|duimnael|upright|Die Meksikaanse aktrise en sangeres [[Lila Downs]] in 2009]] Populêre musiek in Meksiko bestaan uit ’n wye verskeidenheid van musikale style en genres. Dit het sy oorsprong in die voor-Colombiaanse en Europese, veral Spaanse, kultuur. Die belangrikste style is die Meksikaanse Son en die Corrido, wat beide reeds in die 18de eeu ontstaan het. Elemente van die Corrido kan ook in die Narcocorrido gevind word, wat sedert die begin van die 21ste eeu die tipiese Meksikaanse volksmusiek verpersoonlik. Die Ranchera het tydens die Meksikaanse Rewolusie in die vroeë 20ste eeu ontstaan en vind sy manifestasie as Norteña in die noorde van Meksiko. In die 1920's is die oorspronklik Kubaanse dansstyle Bolero en Danzon verder ontwikkel tot onafhanklike vorme. Agustin Lara, ’n skepper van die Meksikaanse bolero, het ook die klankbaan vir die eerste Meksikaanse klankfilm "Santa" (1932) gekomponeer. Wêreldbekende volksliedjies sluit in: ''Bésame mucho'' (Bolero), ''Cielito lindo'' (Ranchera), ''El Rey'' (Ranchera), ''Granada'' (Bolero), ''La Bamba'' (Volkslied), ''La Cucaracha'' (Corrido), ''Las mañanitas'' (Volkslied), ''México Lindo y Querido'' (Ranchera), ''Solamente una vez'' (Bolero) en ''Somos Novios'' (Bolero). ’n Musiekgroep wat die verskillende style van tradisionele musiek speel, word Mariachi genoem. Die Mariachi-musiek is in 2011 deur Unesco in die verteenwoordigende lys van die mondelinge en ontasbare erfenis van die mensdom opgeneem. Die vader van die Meksikaanse rockmusiek (''rock nacional'') is Carlos Santana, wie die Latynse rock in die 1960's geskep het. Ander bekende popmusikante sluit in: Maná, Luis Miguel, Alejandro Fernandez, Thalia, Marco Antonio Solis, Pepe Aguilar, Paulina Rubio, Angelica Maria, Alejandra Guzmán, Gloria Trevi en Cristian Castro. In klassieke musiek is die eerste Meksikaanse opera, ''La Partenope'', gekomponeer deur Manuel de Sumaya, in 1711 vir die eerste keer opgevoer. In die 19de eeu was die wals gewild en Meksikaanse komponiste (Ernesto Elorduy, Juventino Vázquez, Felipe Villanueva) het ’n onafhanklike Meksikaanse vorm geskep. Die Meksikaanse simfonieorkes ''Orquesta Sinfónica Mexicana'' is in 1928 deur Carlos Chávez gestig. Een van die internasionaal-bekendste tenore van die huidige tydperk is Rolando Villazón. === Kookkuns === [[Lêer:Carnitas.jpg|duimnael|links|Tacos met carnitas-vulling]] [[Lêer:Hot chocolate.jpg|duimnael|[[Sjokolade]] is ’n oorspronlik Meksikaanse drank en was ’n belangrike deel in die Asteekse kookkuns]] Die Meksikaanse kookkuns word gekenmerk deur ’n sintese van die Asteekse en Spaans-koloniale, en in die suide ook deur die Majatradisies. Plaaslik is daar groot verskille tussen die kus en die sentrale hoogland, die brandrissie-liewende suide en die beesvleis-georiënteerde noorde. Die belangrikste maaltyd van die dag is middagete, dienooreenkomstig is die middagete-pouse lank binne ’n gewone werksdag. Die aandete is dan slegs ’n klein happie soos vrugte, tacos of iets soortgelyks. In ’n warm, tropiese land met ’n welige plantegroei speel vars vrugte en sekere groente ’n dominante rol. Tipies vir Meksiko, hoort tortillas by elke maaltyd. Gewoonlik is rissies of rissiesouse ook op die tafel, waarvan die skerpheid baie kan verskil. Die skerpste rissie is die Chili Habanero, ’n meestal groen, ongeveer drie duim groot verteenwoordiger van die [[genus]]. Baie ligter is die Chili Jalapeño, wat in tradisionele restaurante by die maaltyd gevoeg word. Nog ’n gewilde gereg in Meksiko is die sogenaamde churros. Dit is lang, diepgebraaide deegstukkies wat tradisioneel bedien word met suiker of sjokolade. [[Drinkwater]] word gewoonlik in bottels of blikkies verkoop omdat kraanwater dikwels nie drinkbaar is nie. Horchata word graag gedrink en is deur die Spanjaarde ingevoer. Dit is ’n soet rys/kaneel-drank wat verkoel bedien word. Die gewone alkoholiese drankies is [[bier]], tequila, mezcal en pulque. Meksikaanse kos geniet sedert die afgelope dekades ’n toenemende gewildheid en sommige geregte is, soortgelyk aan die Italiaanse kookkuns, internasionaal bekend. == Sport == <!-- {{Hoofartikel|Sport in Meksiko}} --> [[Lêer:Estadio de beisbol en Monterrey.jpg|duimnael|links|Die Bofbal-stadion in Monterrey, tuisveld van die Monterrey Sultans]] [[Lêer:1968 Mexico emblem.svg|duimnael|Kenteken van die [[Olimpiese Somerspele 1968]]]] [[Lêer:Estadio Azteca1706p2.jpg|duimnael|Die Estadio Azteca is die sesde grootste stadion en derde grootste sokkerstadion ter wêreld]] [[Lêer:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico4.jpg|duimnael|links|Wedstryd tussen Meksiko en [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]]]] [[Lêer:Nigel Mansell 1991 USA.jpg|duimnael|Nigel Mansell het in 1987 en 1992 die [[Meksikaanse Grand Prix]] op die [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] in Meksikostad gewen]] Meksiko se nasionale sport is ''Charrería''<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.sectur.gob.mx/wb2/sectur/sect_Celebracion_del_Dia_Mundial_del_Turismo |title=La Charrería "Nuestro Deporte Nacional" |publisher=Meksikaanse Departement van Toerisme |accessdate=18 Desember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218123852/http://www.sectur.gob.mx/wb2/sectur/sect_Celebracion_del_Dia_Mundial_del_Turismo |archive-date=18 Desember 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en dit is veral in die noorde van dié land gewild. Dié sport is gebaseer op die aktiwiteite van ''Charro'' en bestaan uit verskeie puntwedstryde, soortgelyk aan Rodeo. Nog ’n tradisionele sportsoort, wat deur die Spanjaarde in Meksiko gevestig is, is die stiergeveg. Ander gewilde sportsoorte in Meksiko sluit in [[sokker]], [[boks]], [[bofbal]] en [[basketbal]]. Die Meksikaanse stoeiskou, wat bekend staan as ''Lucha Libre'', is ook uniek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mexiconewsdaily.com/news/lucha-libres-culture-mixes-tradition-family-pure-adrenaline/ |title=Lucha Libre's culture mixes tradition, family and pure adrenaline |publisher=Mexico News Daily |author=Anna Bruce |date=9 Mei 2023 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Sokker is die gewildste sportsoort in Meksiko en is op klubvlak in ’n nasionale ligastelsel georganiseer. Die topsokkerliga is die [[Meksikaanse Primera División|Primera División]], wat in 1943 gestig is. Tans ding 18 spanne mee, die kampioen word in ’n uitspeelwedstrydstelsel van agt spanne bepaal. Die suksesvolste spanne is [[Club América]] uit Meksikostad met 13 ligatitels, gevolg deur Club Deportivo Guadalajara uit Guadalajara met twaalf titels en Deportivo Toluca FC met tien titels.<ref>{{en}} {{cite web |title=Mexico – List of Champions |publisher=Rec.Sports.Soccer Statistics Foundation |url=http://www.rsssf.com/tablesm/mexchamp.html |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420014544/http://www.rsssf.com/tablesm/mexchamp.html |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko het as gasheer vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970 en die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986 opgetree, en albei eindstryde is op die Estadio Azteca, tans die derde grootste sokkerstadion ter wêreld, beslis.<ref>{{en}} {{cite web |title=About CONCACAF |publisher=The Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football (CONCACAF) |url=https://www.concacaf.com/about.asp |accessdate=10 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410025839/http://www.concacaf.com/about.asp |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Meksikaanse nasionale sokkerspan het aan 17 uit die 22 moontlike Wêreldbekertoernooie deelgeneem, en is saam met Argentinië en Brasilië, een van die beste nasionale spanne in die Amerikas. Meksiko het ook die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999]] aangebied én gewen. Daarbenewens het hulle die [[CONCACAF]] se goue beker al nege keer gewen. Die Suid-Amerikaanse [[CONMEBOL]] het Meksiko vir tien Copas América uitgenooi en hulle het twee keer as naaswenner geëindig (in 1993 in 2001). Internasionaalbekende sokkerspelers sluit in [[Hugo Sanchez]], [[Rafael Marquez]], [[Ricardo Osorio]] en [[Pavel Pardo]]. In 2018 is Meksiko deur FIFA saam met Kanada en die Verenigde State as gashere vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys; dit was die vierde toernooi in Noord-Amerika en die derde vir Meksiko.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515074954/https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vir die eerste keer het 48 spanne aan ’n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelgeneem en altesaam 104 wedstryde beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/ |title=World Cup 2026 schedule announcement live updates: Latest as FIFA selects host city for final |publisher=[[The New York Times]] |author=Dominski Michael |date=4 Februarie 2024 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Bofbal in Meksiko het in die 1940's gevestig. Die topbofballiga is die ''Liga Mexicana de Béisbol'', wat in 1925 gestig is en die hoogste klassifikasie vir die Major League Baseball het, en dit word beskou as een van die beste ligas ter wêreld. Tans neem 18 spanne daaraan deel, die kampioenspan is Leones de Yucatán uit Mérida. Sowat 100 spelers het daarin geslaag om in die Amerikaanse-Kanadese Major League Baseball te speel, waaronder Fernando Valenzuela, Vinny Castilla en Aurelio Rodríguez. Die nasionale span het vier silwermedaljes by die bofbalwêreldbeker en vier bronsmedaljes by die Pan-Amerikaanse Spele gewen. Die topbasketballiga in Meksiko is die ''Liga Nacional de Baloncesto Profesional'', wat in 2000 gestig is en tans uit 14 spanne bestaan. Boks is nog ’n gewilde en suksesvolle sport en Meksikaanse boksers het al wêreldkampioenskappe en Olimpiese medaljes gewen. Daar bestaan tradisioneel ’n besonderse wedywering met boksers uit [[Puerto Rico]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://articles.latimes.com/2008/jul/15/sports/sp-prmex15|author=Kevin Baxter|title=This rivalry packs real punch – When boxers from Mexico and Puerto Rico face each other, winning for their homeland is key|publisher=LA Times|date=15 Julie 2008|accessdate=22 Julie 2026}}</ref> Vanaf 1962 tot 1970 en vanaf 1986 tot 1992 het die [[Formule Een]] [[Meksikaanse Grand Prix]] in Meksikostad plaasgevind; van 2015 tot 2019 en weer sedert 2021 word die Grand Prix op die [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.racefans.net/2014/07/22/five-year-mexican-grand-prix-deal-signed-report/|title=Five-year Mexican Grand Prix deal signed – report|date=22 Julie 2014|accessdate=1 Desember 2018}}</ref> As gevolg van sy sukses is die gholfspeler Lorena Ochoa, wat sedert 2007 die LPGA Tour lei, baie gewild.<ref>{{en}} {{cite web |title=LPGA Rolex Women's World Golf Rankings |date=1 Oktober 2007 |url=http://www.lpga.com/content/RolexRankings10-1-2007.pdf |format=PDF |accessdate=16 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174101/http://www.lpga.com/content/RolexRankings10-1-2007.pdf |archive-date=16 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Meksiko het die [[Olimpiese Somerspele 1968]] in Meksikostad aangebied, die eerste Latyns-Amerikaanse gasheerland, en die [[Olimpiese Somerspele]] is eers weer in [[Olimpiese Somerspele 2016|2016]] in [[Rio de Janeiro]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web|title=2016 Binational Olympics|date=Desember 2003|publisher=San Diego Metropolitan|url=http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html|accessdate=30 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930043448/http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html|archive-date=30 September 2007|url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 112 Lande het in Meksikostad deelgeneem met ’n totaal van 5&nbsp;516 atlete en 172 kompetisies in 20 sportsoorte. Die wêreldrekord in die verspring deur Bob Beamon en die Fosbury-flop in die hoogspring was uitstaande tydens hierdie spele. Meksikaanse atlete het tot op hede 69 medaljes by Olimpiese Spele gewen, waarmee Meksiko die 43ste plek in die alle-tye lys van medaljes beklee. Die medaljes is in ’n verskeidenheid van sportsoorte soos [[ruitersport]], [[sierduik]], [[swem]], boks, [[polo]] en [[Skermsport|skerm]] gewen. Rugby is een van die snelgroeiende sportsoorte in Meksiko en is in die 1930’s deur Britse werkers op die ruolievelde na die land gebring. Die [[Meksikaanse nasionale rugbyspan]], bekend as ''Serpientes'' – “die [[slang]]e” – word as Noord-Amerika se derde beste span ná die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> en hulle ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap mee. Hulle het dié toernooi reeds twee keer gewen (in 2016 en 2025) en een keer as naaswenner geëindig. Meksiko het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. == Bekende Meksikane == {{Col-start}}{{Col-break}} * [[David Alfaro Siqueiros]] (1896–1974), skilder en grafiese kunstenaar * [[Luis Barragán Morfín]] (1902–1988), argitek * [[Porfirio Díaz]] (1830–1915), president * [[Lila Downs]] (* 1968), sangeres * [[Salma Hayek]] (* 1966), aktrise * [[Miguel Hidalgo]] (1753–1811), priester en rewolusionêr * [[Agustin de Iturbide]] (1783–1824), keiser * [[Benito Juárez]] (1806–1872), president * [[Frida Kahlo]] (1907–1954), skilderes * [[Maksimiliaan I van Meksiko]] (1832–1867), keiser {{Col-break}} * [[Rafael Marquez]] (* 1979), sokkerspeler * [[Mario J. Molina]] (* 1943), chemikus en [[Nobelprys vir Chemie|nobelpryswenner]] * [[Ximena Navarrete]] (* 1988), mej heelal 2010 * [[Juan O’Gorman]] (1905–1982), argitek en skilder * [[José Clemente Orozco]] (1883–1949), skilder * [[Octavio Paz]] (1914–1998), skrywer en [[Nobelprys vir Letterkunde|nobelpryswenner]] * [[Elena Poniatowska]] (* 1932), skryfster * [[Diego Rivera]] (1886–1957), skilder * [[Alfonso García Robles]] (1911–1991), politikus en [[Nobelprys vir Vrede|nobelpryswenner]] * [[Selena]] (1971–1995), sangeres {{col-end}} <div align="center"> <gallery caption="Bekende Meksikaanse akteurs"> Ramon Novarro.jpg|[[Ramón Novarro]] Dolores del Rio Argentinean Magazine AD.jpg|[[Dolores del Río]] Gael García Bernal (Guadalajara Film Festival) 3.jpg|[[Gael García Bernal]] Salma Hayek 2004.jpg|[[Salma Hayek]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Bekende Meksikaanse politici"> Porfirio Diaz in uniform.jpg|[[Porfirio Díaz]] Miguel Hidalgo y Costilla.png|[[Miguel Hidalgo]] Benito Pablo Juárez García.png|[[Benito Juárez]] Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|[[Alfonso García Robles]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Bekende Meksikaanse regisseurs"> Luis Buñuel.JPG|[[Luis Buñuel]] Ripstein.jpg|[[Arturo Ripstein]] Guillermo del Toro by Gage Skidmore.jpg|[[Guillermo del Toro]] Alejandro González Iñarritu cropped.jpg|[[Alejandro González Iñárritu]] </gallery> </div> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mexico|title=Mexico|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Julie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico|title=Mexico|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Julie 2026}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} {{cite book |author=Enrique Krauze |title=Mexico: Biography of Power: A history of Modern Mexico 1810–1996 |url=https://archive.org/details/mexico00enri |publisher=Harper Perennial |location=New York |year=1998 |isbn=0-06-092917-0 |page=896}} * {{en}} {{cite book |authors=Michael C. Meyer; William H. Beezley |title=The Oxford History of Mexico |url=https://archive.org/details/isbn_9780195112283 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0-19-511228-8 |page=736}} * {{en}} {{cite book |author=Henry Bamford Parkes |title=A History of Mexico |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |year=1972 |edition=3de |isbn=0-395-08410-5}} * {{en}} {{cite book |author=William H. Prescott |title=History of the Conquest of Mexico |url=https://archive.org/details/williamhprescott0000pres |publisher=Continuum |location=Londen/New York | year=2009 |isbn=978-1-4411-4699-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Mexico|Meksiko}} * {{en}} {{Wikivoyage|Mexico|Meksiko}} * {{es}} [http://www.gob.mx/ Regering van Meksiko] * {{es}} [http://www.presidencia.gob.mx/ Presidentskap van Meksiko] * {{es}} [http://www.senado.gob.mx/ Senaat van Meksiko] * {{es}} [http://www.congreso.gob.mx/ Kongres van Meksiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524065850/http://www.congreso.gob.mx/ |date=24 Mei 2012}} * {{es}} [http://www.ife.org.mx/portal/site/ifev2 Verkiesingskommissie van Meksiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704152701/http://www2.ife.org.mx/portal/site/ifev2 |date=4 Julie 2012}} * {{es}} [http://www.inegi.org.mx/default.aspx? Nasionale Instituut van Statistiek en Aardrykskunde] * {{en}} [http://www.mex99.com/ Inligtingsblad oor Meksiko] {{dooie skakel}} {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Meksiko}} | Noord = {{vlagland|Verenigde State}} | Noordoos = {{vlagland|Verenigde State}} | Oos = [[Golf van Meksiko]] • {{vlagland|Kuba}} | Suidoos = [[Karibiese See]] • {{vlagland|Belize}} • {{vlagland|Guatemala}} | Suid = [[Stille Oseaan]] | Suidwes = {{vlagikoon|Frankryk}} [[Clipperton]] • [[Stille Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Hawaii}} • [[Stille Oseaan]] | Noordwes = [[Stille Oseaan]] }} {{Deelstate van Meksiko}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{NAFTA}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Meksiko| ]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] 905n31wmip4b4lbpehqc02po4lt4jgr 0 12329 2968449 2921360 2026-09-18T21:00:14Z SpesBona 2720 /* Sport */ Rugby bygewerk 2968449 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Federatiewe Republiek Brasilië |volle_naam = <small>''República Federativa do Brasil'' ([[Portugees]])</small> |algemene_naam = Brasilië |beeld_vlag = Flag of Brazil.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Brazil.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Brazil (orthographic projection).svg |leuse = ''Ordem e Progresso''<br /><small>''([[Portugees]] vir "Orde en vooruitgang")''</small> |volkslied = ''[[Hino Nacional Brasileiro]]''<br /><center>[[Lêer:Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg]]</center><br />''Vlagvolkslied: Hino à Bandeira Nacional''<ref>{{pt}} {{cite web |url=http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional |title=Hino à Bandeira Nacional |author=Exército Brasileiro |accessdate=29 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129041325/http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional |archive-date=29 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /><center>[[Lêer:Brazilian Flag Anthem (Brazilian Army).ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Portugees]]<ref>{{pt}} {{cite web |title=Demografie |publisher=Brasiliaanse Regering |url=http://www.brasil.gov.br/sobre/brazil/brazil-in-numbers/demographics |accessdate=8 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117051415/http://www.brasil.gov.br/sobre/brazil/brazil-in-numbers/demographics |archive-date=17 November 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |hoofstad = [[Brasília]] {{Koördinate|15|47|S|47|52|W}} |latd = 15 |latm = 47 |latNS = S |longd = 47 |longm = 52 |longEW = W |grootste_stad = [[São Paulo]] {{Koördinate|23|33|S|46|38|W}} |regeringsvorm = Federale presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Brasilië|President]]<br />• [[Adjunkpresident]] |leiername = [[Luiz Inácio Lula da Silva]]<br />[[Geraldo Alckmin]] |oppervlak_rang = 5^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 8&nbsp;515&nbsp;759<ref>{{pt}} {{cite web |url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/cartografia/default_territ_area.shtm |title=Área Territorial Brasileira |publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística |trans-title=Brasiliaanse Territoriale Gebied |accessdate=12 Mei 2018 |quote=Para a superfície do Brasil foi obtido o valor de 8.515.759,090 km2, publicado no DOU nº 124 de 30/06/2017, conforme Resolução Nº 02, de 29 de junho de 2017. |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019162946/https://www.ibge.gov.br/home/geociencias/cartografia/default_territ_area.shtm |archive-date=19 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 3&nbsp;287&nbsp;956 |persent_water = 0,65 |bevolking_skatting = 217&nbsp;240&nbsp;060<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/brazil|title=Brazil|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=1 Januarie 2023|archive-date=18 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618101718/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/brazil/|url-status=dead}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2022 |bevolking_rang = 7^de |bevolking_sensus = 190&nbsp;732&nbsp;694<ref>{{pt}} [http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1766&id_pagina=1 Censo 2010: população do Brasil é de 190.732.694 pessoas].</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2010 |bevolkingsdigtheid = 25 |bevolkingsdigtheidmi² = 64,7 |bevolkingsdigtheidrang = 193^ste |BBP_PPP = $3&nbsp;958&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=223,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Brazil |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2022 |accessdate=1 Januarie 2023}}</ref> |BBP_PPP_rang = 9^de |BBP_PPP_jaar = 2023 |BBP_PPP_per_kapita = $18&nbsp;396<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 88^ste |BBP = $2&nbsp;059&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 12^de |BBP_jaar = 2023 |BBP_per_kapita = $9&nbsp;572<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 104^ste |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Erken<br />• Republiek<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Portugal]]<br />[[7 September]] [[1822]]<br />[[29 Augustus]] [[1825]]<br />[[15 November]] [[1889]]<br />[[5 Oktober]] [[1988]] |MOI = {{wins}} 0,754<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=1 Januarie 2023}}</ref> |MOI_rang = 87^ste |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 48,9<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BR |title=Gini Index – Brazil |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Januarie 2023}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2020 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = [[Real]] |geldeenheid_kode = BRL |land_kode = BR |tydsone = BRT |utc_afwyking = [[UTC-02:00|-2]] tot [[UTC-05:00|-5]] |tydsone_somer = BRST |utc_afwyking_DST = [[UTC-02:00|-2]] tot [[UTC-05:00|-5]] |internet_domein = [[.br]] |skakelkode = 55 |voetskrif = }} '''Brasilië''' ([[Portugees]]: ''Brasil'', [bɾaˈziw], {{Audio|Pt-br-Brasil.ogg|luister}}), amptelik die '''Federatiewe Republiek Brasilië''' (''República Federativa do Brasil'', {{Audio|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|luister}}<ref>{{en}} {{cite book|author=José María Bello|title=A History of Modern Brazil: 1889–1964|url=https://books.google.com/books?id=O26rAAAAIAAJ&pg=PA56|year=1966|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-0238-6|page=56}}</ref>), is die grootste land en ook dié land met die grootste bevolking in [[Latyns-Amerika|Latyns]]- en [[Suid-Amerika]]. Dit is verder ook die vyfde grootste land in die wêreld ten opsigte van bevolking en grondgebied. Dié land strek oor die uitgestrekte gebied vanaf Sentraal-Suid-Amerika en die [[Atlantiese Oseaan]]. Dié land strek die verste oos van al die lande in die [[Amerikas]] en grens aan [[Uruguay]], [[Argentinië]], [[Paraguay]], [[Bolivië]], [[Peru]], [[Colombia]], [[Venezuela]], [[Guyana]], [[Suriname]] en die Franse [[département]] [[Frans-Guyana]]. Brasilië grens inderwaarheid aan bykans elke Suid-Amerikaanse land behalwe vir [[Ecuador]] en [[Chili]]<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> en beslaan 47,3% van dié vasteland se oppervlak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.int/brazil/brasil/brazil-land.htm |title=BRAZIL – Land |website=Permanent Missions |publisher=[[Verenigde Nasies]] |at=Geography |accessdate=12 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205072940/http://www.un.int/brazil/brasil/brazil-land.htm |archive-date= 5 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Brazil Blue Marble.png|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Brasilië]] [[Lêer:Amanhecer no Hercules --.jpg|duimnael|links|Sonop in die Nasionale Serra dos Órgãos-park, deelstaat Rio de Janeiro. In die agtergrond: die bergpiek ''Dedo de Deus'' («Vinger van God»)]] [[Lêer:Berohokã dress - Memorial dos Povos Indígenas - Brasilia - DSC00596.JPG|duimnael|links|Kunsvolle inheemse tekstiele in die museum ''Memorial dos Povos Indígenas'', Brasília]] Brasilië bevat uitgebreide [[landbou]]gebiede en [[reënwoud]]e. Met sy baie natuurlike hulpbronne en groot arbeidsmark is dié land Suid-Amerika se leidende ekonomiese moondheid.<ref>{{en}} {{cite book|author=Clare Ribando Seelke|title=Brazil-U. S. Relations|url=https://books.google.com/books?id=AedJmV-wedMC&pg=PA1|year=2010|publisher=Congressional Research Service|isbn=978-1-4379-2786-3|page=1}}</ref> Omdat dit 'n kolonie van [[Portugal]] was, is Portugees die [[amptelike taal]] van Brasilië<ref>{{pt}} Brasiliaanse Federale Grondwet, artikel 13 [http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Constituicao/Constituiçao.htm "Constituição Federal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213194044/http://www.planalto.gov.br/CCIVIL_03/Constituicao/Constitui%C3%A7ao.htm |date=13 Desember 2007 }}, Brasiliaanse Regering (amptelike teks). Besoek op 17 Mei 2007.</ref> – die grootste Portugeessprekende land in die wêreld en die enigste een in die Amerikas.<ref>{{en}} {{cite book|author1=John J. Crocitti|author2=Monique Vallance|title=Brazil Today: An Encyclopedia of Life in the Republic|url=https://books.google.com/books?id=vP9jHaoL_s4C&pg=PR23|year=2011|publisher=South Dakota State University|isbn=978-0-313-34673-6|page=23}}</ref> Die naaste Portugeessprekende land is [[Kaap Verde]] in [[Afrika]] en noordoos van Brasilië geleë. Brasilië het die wêreld se tweede grootste [[Christene|Christen]]-bevolking na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] (151 miljoen) en ook die wêreld se grootste [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] bevolking, 'n sterk geskiedkundige band wat nagelaat is deur die Rooms-Katolieke [[Portugese]] koloniste.<ref name="BBC">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/4243727.stm |title=Factfile: Roman Catholics around the world |publisher=[[BBC]] |date=1 April 2005 |accessdate=1 Januarie 2023}}</ref><ref name="CIA" /> == Etimologie == [[Lêer:Caesalpinia-echinata-Rinde.JPG|duimnael|links|Die rooi bas van die brasielhoutboom (''Caesalpinia echinata'')]] Die Portugese landsnaam ''Brasil'' het sy oorsprong in die brasielhoutboom (''Caesalpinia echinata''), in Portugees ''pau-brasil'' genoem, wat in bosse langs die Atlantiese kus aangetref word en deur die inheemse Indiaanse bevolking vir die vervaardiging van pyle en boë gebruik is. Die rooi kleurstof, wat uit die hout ontgin kon word en waarin mans hul liggame geverf het, het 'n belangrike rol in rituele en in oorlogstye gespeel. In die vroeë koloniale tydperk was brasielhout 'n gesogte uitvoerproduk wat die voorindustriële Europese tekstiel- en wolbedryf van 'n karmosynrooi kleurstof voorsien het. Die hout is tot in die 19de eeu ontgin – tot so 'n mate dat die brasielhoutboom destyds as uitgestorwe beskou is. Eers in 1928 is dit herontdek in Pernambuco. Die brasielhoutboom is tans een van die bedreigde spesies in die laaste oorblyfsels van Brasilië se oorspronklike Atlantiese kusbosse, die ''Mata Atlántica''. Die Portugese term ''brasa'' kan vertaal word as "gloed" of "gloeiende kole"; die byvoeglike naamwoord ''brasil'' ("gloedagtig") verwys na die kleur van brasielhout – dit is helder oranjerooi in sy natuurlike toestand, maar verander ná blootstelling – sodra dit gesny word – tot 'n diep rooibruin. == Geografie == [[Lêer:Brazil topo.jpg|duimnael|links|Topografiese kaart van Brasilië]] [[Lêer:Amazon 57.53278W 2.71207S.jpg|duimnael|Die [[Amasonerivier|Amasone se rivierloop]] in die tropiese reënwoud]] [[Lêer:Rio de Janeiro from Sugarloaf mountain, May 2004.jpg|duimnael|[[Rio de Janeiro]], die tweede grootste stad in Brasilië]] Brasilië word geografies deur twee groot landskapsvorme gekenmerk – die uitgebreide laagliggende Amasone-reënwoud in die noorde en die hoogplato in die sentrale gedeelte en die suide van dié land. Die laasgenoemde is 'n meer oop terrein bestaande uit heuwels en lae berge – tuiste van die oorgrote meerderheid van die Brasiliaanse bevolking en ook die gebied waar die landbou hoofsaaklik plaasvind. Langs die Atlantiese kus is daar ook verskeie bergreekse wat hoogtes van soveel as 2&nbsp;900&nbsp;meter bo [[seevlak]] bereik. Die hoogste piek is [[Pico da Neblina]] wat 3&nbsp;014&nbsp;meter bo seespieël in die Guyaanse hooglande uitstyg. Die langste riviere sluit in: die [[Amasonerivier|Amasone]], die grootste rivier in die wêreld in terme van vloeiende watervolume en die tweede langste in die wêreld ná die [[Nylrivier]] in [[Afrika]]; die [[Río Paraná|Paraná]] en sy hoofvertakking, die [[Rio Iguazú|Iguaçurivier]], waar die indrukwekkende [[Iguazú-waterval|Iguaçu-waterval]] (Portugees: ''Cataratas do Iguaçu'') gevind kan word; die [[Rio Negro]]-, [[Rio São Francisco|São Francisco]]-, [[Rio Xingu|Xingu]]-, [[Rio Madeira|Madeira]]- en die [[Rio Tapajós|Tapajós]]-riviere. Brasilië is hoofsaaklik in die trope geleë en daarom toon die [[klimaat]] baie min seisoenale veranderinge. In die suidelikste deel van Brasilië kry 'n mens 'n subtropiese gematigde [[klimaat]], wat nou en dan selfs ryp en [[sneeu]] in die hoër dele kan ervaar. Neerslag is oorvloedig in die vogtige Amasonekom, maar daar word ook droër dele aangetref, veral in die noordooste van dié land. 'n Aantal [[eiland]]e in die Atlantiese Oseaan is ook deel van Brasilië: * [[Sint Petrus en Sint Paulus-argipel]] * Rocas Atol * Fernando de Noronha * Trinidade en Martim Vaz Die Brasiliaanse vasteland word oor die algemeen geografies in vyf kenmerkende streke verdeel: die Noordelike streek, die Noordoostelike streek, die Sentraalwestelike streek, die Suidoostelike streek en die Suidelike streek. * Die Noorde beslaan sowat 45,27% van die oppervlakte van Brasilië en is ook die streek met die kleinste bevolking. Daar is min nywerheidsontwikkelinge en die streek is redelik onderontwikkel (met die uitsondering van [[Manaus]], wat 'n belastingvrye [[nywerheid]]sone bevat). Die streek bevat ook die grootste reënwoude in die wêreld, die [[Amasonereënwoud|Amasone]] waar baie inheemse stamme van Brasilië woon. * Die Noordoostelike streek bevat 'n derde van Brasilië se bevolking. Die mense daar het diverse kulture met sommiges wat sterk wortels het uit die Portugese koloniale tydperk en ander met 'n sterk Afro-Brasiliaanse kultuur en dan is daar ook diegene wie se kultuur deur hul inheemse Brasiliaanse Indiaanse afkoms beïnvloed word. Dit is ook die armste streek van Brasilië en beleef lang droë klimaatstoestande. * Die Sentraalwestelike streek is die tweede grootste streek in Brasilië maar het 'n lae bevolkingsdigtheid. Dit is hier waar die Brasiliaanse hoofstad Brasília geleë is. Die streek bevat die [[Pantanal]], die wêreld se grootste moerasgebied, asook 'n klein deel van die Amasone-reënwoud in die noordwestelike deel daarvan. 'n Groot deel van die streek is begroei deur die Cerrado, die grootste grasvlakte in die wêreld, wat twee duidelik onderskeibare seisoene beleef: 'n reënseisoen (vanaf Oktober tot April) en 'n droë seisoen (vanaf Mei tot September). Dit is ook die belangrikste landbougebied in dié land. Die belangrikste stede hier is: Brasília, [[Goiânia]], [[Campo Grande]] en [[Cuiabá]]. * Die Suidoostelike streek is die welvarendste en digbevolkste streek. Dit het meer inwoners as enige ander Suid-Amerikaanse land en bevat een van die grootste metropolitaanse gebiede in die wêreld, waarvan die hoofstede dié land se twee grootstes is; [[São Paulo]] en [[Rio de Janeiro]]. Die streek bevat 'n groot diversiteit insluitende die groot sakegebied van São Paulo, die geskiedkundige stede van Minas Gerais, die wêreldbekende strande van Rio de Janeiro en die hoogs aangeskrewe kus van [[Espírito Santo]]. * Die Suidelike streek is die welvarendste (in terme van die BBP per capita), met die hoogste lewenstandaard in dié land. Dit is ook die koudste streek van Brasilië. Baie [[Europa|Europese]] immigrante het hulself hier gevestig, naas Portugese van die Europese vasteland en [[Asore]]ane hoofsaaklik [[Duitsers]], [[Italianers]] en mense van [[Slawiërs|Slawiese]] afkoms. Die inwoners van hierdie streek se kultuur toon sterk invloede vanuit dié kulture. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Serra da Capivara - Several Paintings 2b.jpg|duimnael|[[Grotkuns|Grottekeninge]] in die nasionale park Serra da Capivara]] [[Lêer:Map of indigenous peoples of Brazil (16th C.).jpg|duimnael|Kaart van die [[Indiane|inheemse volke]] op die vooraand van [[kolonialisme]]]] Daar word geglo dat Brasilië vir ten minste 10&nbsp;000 jaar lank deur semi-nomadiese stamme bevolk was voordat die eerste Portugese ontdekkingsreisigers onder leiding van Pedro Álvares Cabral vroeg saans op 22 April 1500 daar voet aan wal gesit het.<ref>{{en}} [http://www.britannica.com/ Britannica], [http://www.britannica.com/eb/article-9018462/Pedro-Alvares-Cabral Pedro Álvares Cabral], besoek op 20 Junie 2007</ref> Die vroegste spore van menslike lewe is in die deelstaat Piauí ontdek. Terwyl navorsers aanneem dat Paleo-Indiaanse groepe omstreeks 10&nbsp;000 v.C. die suidpunt van die Suid-Amerikaanse vasteland bereik het, word die oudste menslike oorskot, wat deur argeoloë in Brasiliaanse kusgebiede opgegrawe is, gedateer op omstreeks 8&nbsp;000 v.C. Geografiese en klimatiese besonderhede is oorspronklik as rede aangevoer vir die beweerde feit dat groter, hoogs ontwikkelde beskawings met hoër bevolkingsdigtheid, vergelykbaar aan die Inka-beskawing in die Andes-bergreeks, in die Amasonebekken nooit kon ontstaan nie. So is oorspronklik aangeneem dat Brasilië in die voorkoloniale periode 'n yl bevolkte gebied was met klein groepe nomadiese en halfnomadiese bewoners – hoofsaaklik jagters en vissers. Tot 'n beperkte mate is – volgens ouer hipoteses – grond bewerk. Meer onlangse navorsing deur Brasiliaanse en Britse wetenskaplikes van die Universiteit van Exeter in Engeland, waarvan eerste bevindings in 2018 gepubliseer is, dui egter daarop dat randgebiede in die suidelike Amasonebekken, geleë in die deelstaat Mato Grosso, deur voor-kolumbiaanse bevolkings ontsluit is vir intensiewe boerdery. 'n Stelselmatig beplande netwerk van paaie het nedersettings in 'n gebied van 400&nbsp;000&nbsp;km² met mekaar verbind – as deel van 'n infrastruktuur vir 'n beraamde bevolking van een miljoen.<ref>{{de}} [http://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/amazonas-reste-von-80-alten-siedlungen-entdeckt-a-1200281.html ''spiegel.de, 28 Maart 2018: Amazonas – Reste von 81 alten Siedlungen entdeckt. Besoek op 8 Julie 2018'']</ref><ref>{{en}} [https://www.exeter.ac.uk/news/research/title_648742_en.html ''University of Exeter – Research news: Parts of the Amazon thought uninhabited were actually home to up to a million people. Besoek op 8 Julie 2018''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180401123915/http://www.exeter.ac.uk/news/research/title_648742_en.html |date= 1 April 2018 }}</ref> === Koloniale tydperk === ==== Portugese verkenning en vroeë koloniale beleid ==== [[Lêer:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|duimnael|Pedro Álvares Cabral land in Porto Seguro, 1500]] [[Lêer:Brazil 16thc map restored cut.jpg|duimnael|Antieke kaart van Brasilië wat in 1519 deur Portugese ontdekkersreisigers opgestel is]] Volgens die [[Verdrag van Tordesillas]], wat deur bemiddeling van die pous in 1494 tussen Spanje en Portugal gesluit is, het die destyds nog onbekende Brasilië deel uitgemaak van Portugal se eksklusiewe belangesfeer in die Nuwe Wêreld. As 'n feitlik onbekende land was Brasilië aanvanklik van min belang vir Portugal, maar sou nogtans tot sy grootste en belangrikste kolonie ontwikkel. Oor die loop van drie eeue is dit deur die Portugese hervestig en is die houtbronne eers ontgin en later ook landboubedrywighede in die vorm van suikerriet en [[Koffieboon|koffiebone]] gevestig en is [[goud]] ook daar ontgin. Die kolonie se mannekrag het aanvanklik bestaan uit [[Slawerny|slawe]] vanuit die oorspronklike boorlinge en ná 1550, hoofsaaklik vanuit [[Afrika]].<ref name="UNESCO">{{en}} [[Unesco]] [http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=8161&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Slavery in Brazil], besoek op 20 Junie 2007</ref> Admiraal Cabral se vloot het in Maart 1500 die hawe van [[Lissabon]] verlaat en was met dertien skepe en 'n bemanning van 1&nbsp;500 die grootste wat tot dusver na die Suid-Atlantiese gebiede gestuur is. Die Portugese was van plan om hulle handelsbelange in [[Indië]] met swaar gewapende skepe teen [[Arabiere|Arabiese]] mededingers en plaaslike heersers te beskerm. Die ontdekking van Brasilië was min of meer 'n toeval: op 2 April 1500 het Cabral se manne naby die huidige Porto Seguro vir die eerste keer land raakgesien. Op 22 April 1500 het die Portugese voet aan wal gesit en op vreedsame [[Indiane]] afgekom, maar daar was klaarblyklik geen rykdomme in hierdie land nie. Op 3 Mei het Cabral weer seile gespan om Indië betyds te bereik. Brasilië het wél die aandag getrek van Portugese handelaars wat met plaaslike Indiane handel begin dryf het. 'n Verskeidenheid Europese goedere is teen inheemse hout geruil. Hierdie simmetriese betrekkinge tussen Europeërs en inheemse Brasiliane het eers drasties begin verander nadat Portugal besluit het om kusgebiede te koloniseer. Om setlaars na 'n oorsese besitting te stuur was 'n ongewone stap in Portugal se oorsese handelsbeleid. Met sy betreklik klein bevolking het die land sover moontlik steeds voorkeur gegee aan die vestiging van klein kommersiële nedersettings, met forte om hulle teen aanvalle te beskerm. Setlaarkolonies het geen rol in die land se koloniale en handelsbeleid gespeel nie. In die geval van Brasilië het eksterne faktore bygedra tot 'n heel ander ontwikkeling. Portugal se Europese mededingers het die onderontwikkelde Portugese besitting in toenemende mate as basis vir Portugal se Asiatiese handelsroetes misbruik – roetes wat juis deur die suidelike Atlantiese Oseaan geloop het. Aanvanklik is gebruik gemaak van 'n feodale meganisme wat uit die tyd van die Reconquista, die Christelike herverowering van die Iberiese skiereiland uit die hande van Moslemheersers. So is kusgebiede in sogenaamde kapteinskappe verdeel wat aan privaat entrepreneurs oorhandig is. Nadat min sukses aan hierdie instrument beskore was, is die besluit geneem om Brasilië as setlaarkolonie te ontwikkel.<ref>{{en}} Francisco Vidal Luna and Herbert S. Klein: ''The Economic and Social History of Brazil since 1889''. New York: Cambridge University Press 2014, bl. 1</ref> ==== Nederlands-Brasilië ==== Verskeie Europese moondhede het pogings onderneem om kolonies in Brasilië te vestig. Nederland was die enigste van hulle wat daarin geslaag het om voet in die deur te kry – al was dit maar vir 'n kort tydperk. Tussen 1630 en 1654 is die gebied rondom [[Recife]] in die noordooste oorgeneem deur die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] en het die kolonie as [[Nederlands-Brasilië]] bekend gestaan. Die verskillende [[Nederland]]se goewerneurs van die kolonie het probeer om soveel moontlik immigrante na die gebied te lok, met gematigde sukses. Uiteindelik is die [[Nederlanders]], wat nie deur die moederland bygestaan kon word nie vanweë die [[Eerste Anglo-Nederlandse oorlog]], in 1654 verdryf deur die Portugese wat die gebied weer by hulle kolonie ingelyf het.<ref>{{en}} Benjamin Schmidt, [http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=U-OshMIPD48C&oi=fnd&pg=RA1-PR9&dq=Brazil+New-Holland&ots=9FJObDNV9h&sig=VbZc8YrrocUWo7fmJwQa88t2esM#PPA211,M1, Innocence Abroad: The Dutch Imagination and the New World, 1570–1670], besoek op 20 Junie 2007</ref> ==== Die Portugese koningshuis in Brasiliaanse ballingskap ==== Vroeg in die 19de eeu is Brasilië en sy Portugese moederland deur die [[Napoleontiese Oorloë]] in Europa geraak. [[Napoleon Bonaparte|Napoléon Bonaparte]] se poging om die Verenigde Koninkryk deur middel van 'n seeblokkade af te sny van toegang tot vastelandse Europese hawens is gedeeltelik gedwarsboom deur Portugal wat – weens sy eeue oue politieke en militêre alliansie met Engeland – alle hawens oop gehou het vir Engelse skepe. Frankryk en Spanje het in die Verdrag van Fontainebleau, wat op 28 Oktober 1807 onderteken is, besluit om Portugal binne te val en die land tussen hulle op te deel. In die najaar van 1807 het Franse magte, wat deur Spanje ondersteun is, die Portugese grens oorskry. Op 30 November het die Franse besetters Lissabon ingeneem. Die Portugese koningshof het reeds op 27 November uit Lissabon gevlug op pad na die veilige Brasilië. Altesaam 15&nbsp;000 persone het hulle vergesel. Die Portugese koning Dom João VI het die stadshouder van Lissabon aangewys om die stad sonder verset aan die Franse troepe te oorhandig. Vervolgens het Rio de Janeiro enkele jare lank as hoofstad van die Portugese Wêreldryk gedien. Die koning se ballingskap was die begin van een van die moeilikste periodes in die Portugese geskiedenis. In die somer van 1808 het Britse magte begin om Napoleon se troepe weer uit die land te verdryf. Oorlogshandelinge het jare lank op die hele Iberiese Skiereiland voortgeduur en is op 'n indrukwekkende manier gedokumenteer in die Spaanse skilder Francisco de Goya se siklus ''Desastres de la Guerra''.<ref>{{de}} [http://www.portugalmania.de/2007/11/vor-200-jahren-die-truppen-napoleons-erobern-portugal/ ''www.portugalmania.de, 25 November 2007: Vor 200 Jahren: Die Truppen Napoleons erobern Portugal. Besoek op 8 Julie 2018'']</ref> === Betrekkinge met die Verenigde Koninkryk en onafhanklikheid === [[Lêer:Independência ou Morte (1888).jpg|duimnael|links|Proklamasie van Brasilië se onafhanklikheid deur Prins Pedro op 7 September 1822]] [[Lêer:Debret31.jpg|duimnael|upright|Keiser [[Pedro I van Brasilië]] (1822–1831)]] [[Lêer:Fala do trono.jpg|duimnael|upright|Keiser [[Pedro II van Brasilië]] (1831–1889)]] Brasilië se status is tydelik verhoog tot dié van 'n verenigde koninkryk onder die Portugese kroon. Na [[João VI van Portugal]] se terugkeer na die bevryde Lissabon het die oorblywende koninklike regering in Rio de Janeiro stappe gedoen om die Koninkryk Brasilië te ontbind en sy status weer na kroonkolonie te verlaag. Dit het gelei tot 'n reeks kleinskaalse konflikte wat bekend staan as die Brasiliaanse Onafhanklikheidsoorlog. Op 7 September 1822 het kroonprins [[Pedro I van Brasilië]] (later Pedro IV van Portugal) onafhanklikheid verklaar en die onafhanklike Koninkryk Brasilië tot stand gebring. 'n Verdrag, wat die koninkryk se onafhanklikheid erken het, is op 29 Augustus 1825 met die Verenigde Koninkryk en Portugal onderteken. Aangesien die kroon steeds in die hande van die [[Huis van Braganza-Sakse-Koburg en Gotha|Huis van Braganza]] was, het die onafhanklikheid meer 'n verdeling van die [[Portugese Ryk]] in twee dele verteenwoordig en verskil dit ietwat met van die ander onafhanklikheidsbewegings wat elders in die [[Amerikas]] voorgekom het. Die Brasiliaanse Ryk was teoreties 'n [[demokrasie]] volgens die Britse styl, al het die magsverdeling tussen die keiser en die parlement meer ooreenkomste met die destydse [[Keiserryk Oostenryk]] gehad. Slawerny is in 1888 afgeskaf deur die "Goue Wet" wat deur [[Prinses Isabel]] uitgevaardig is. Grootskaalse immigrasie uit Europa het daarna die basis geskep vir verdere nywerheidsontwikkeling. Pedro I is opgevolg deur sy seun [[Pedro II van Brasilië|Pedro II]] — wat op sy oudag vasgevang is in 'n politiese stryd tussen die weermag en die kabinet, 'n krisis wat ontstaan het as gevolg van die Paraguayaanse Oorlog. Om 'n [[burgeroorlog]] tussen die weermag en die vloot te voorkom het Pedro II op 15 November 1889 van sy troon afstand gedoen toe 'n federale republiek tot stand gebring is deur veldmaarskalk Deodora da Fonseca. In die laat 19de en vroeë 20ste eeue het Brasilië meer as vyf miljoen Europese, Arabiese en [[Japan]]nese immigrante gelok. Die tydperk het dan ook die verdere nywerheidsontwikkeling en kolonisering van die binneland teweeg gebring. Brasiliaanse demokrasie is drie keer omvergegooi en deur diktatorskappe vervang tussen 1930–1934 en 1937–1945 onder die bewind van Getúlio Vargas en tussen 1964–1985 onder opeenvolgende generaals wat deur die militêre bewind aangestel is met die hulp van die Verenigde State. === Republiekwording en die tydperk van die wêreldoorloë === [[Lêer:Proclamação da República by Benedito Calixto 1893.jpg|duimnael|links|Proklamasie van die republiek in 1889]] [[Lêer:Vargas e Roosevelt.jpg|duimnael|Getúlio Vargas (links) saam met die Amerikaanse president [[Franklin D. Roosevelt]] in Rio de Janeiro, 1936]] Die eerste Brasiliaanse republiek met 'n federatiewe grondwet (24 Februarie 1891), die Verenigde State Brasilië (Portugees: ''República dos Estados Unidos do Brasil'') is deur maarskalk [[Deodoro da Fonseca|Manuel Deodoro da Fonseca]] geproklameer, met die [[Verenigde State van Amerika]] as sy model. Die republikeinse regerings het die vinnige ontwikkeling van die Brasiliaanse ekonomie bevorder en grenskonflikte met die buurstate is op 'n vreedsame manier besleg. Die groot internasionale aanvraag na [[koffie]], een van Brasilië se hoofsaaklike uitvoerprodukte, het aanvanklik die ekonomiese welvaart van dié land verseker en die landbou het hom veral op hierdie gewas toegespits. Weens sterk mededinging van Asiatiese produsente het die plaaslike [[rubber]]bedryf egter al in 1914 in 'n ernstige krisis beland wat uiteindelik die hele ekonomie geraak het. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] was Brasilië sedert 1917 amptelik 'n lid van die [[Geallieerdes van die Eerste Wêreldoorlog|geallieerde koalisie]] teen [[Duitse Keiserryk|Duitsland]], maar het egter geen aktiewe rol by die oorlogshandelinge gespeel nie. Die aanvraag na koffie het ná die einde van die oorlog skerp gedaal en die politieke stabiliteit is deur [[rewolusie]]s in die deelstate [[São Paulo (deelstaat)|Sāo Paulo]] en [[Rio Grande do Sul]] bedreig. Tydens die twintigerjare het groot dele van die bevolking daarvoor gepleit om 'n einde aan die [[oligargie]]se regeringstelsel te maak. Met die tweede krisis van die koffiebedryf in 1930 het die bevolking onder die leiding van [[Getúlio Vargas]], die sogenaamde "Vader van die Armes", in opstand teen die regering gekom en Vargas het die amp van [[President van Brasilië|presidentskap]] oorgeneem. In die eerste maande van sy regering het die Brasiliaanse ekonomie begin herstel. In 1937 is Vargas tot lewenslange president en "welwillende diktator" uitgeroep. Nadat die Verenigde State druk op hom geplaas het, het Vargas in 1942 oorlog teen [[Nazi-Duitsland]] en die ander [[Spilmoondhede]] verklaar. 'n Afdeling van sowat 25&nbsp;000 Brasiliaanse soldate is na [[Italië]] gestuur en het onder meer aan die Slag van Monte Cassino deelgeneem. Ná die oorlog is Vargas deur die Brasiliaanse weermag as president ontslaan. === Die tydperk ná 1945 === [[Lêer:Sessaoconstituinte.jpg|duimnael|Laaste vergadering van die Grondwetgewende Parlement in 1988]] [[Lêer:BRICS leaders meet on the sidelines of 2016 G20 Summit in China.jpg|duimnael|Die [[BRICS]]-leiers in 2016: [[Michel Temer|Temer]], [[Narendra Modi|Modi]], [[Xi Jinping|Xi]], [[Wladimir Poetin|Poetin]] en [[Jacob Zuma|Zuma]] (v.l.n.r.)]] Net vyf jaar later is Vargas deur die Brasiliaanse volk vir 'n tweede ampstermyn gekies. Hy het 'n duidelik [[Sosialisme|Sosialistiese]] beleid gevolg, maar nadat die Verenigde State en regsgesinde politieke kringe steeds meer druk op hom geplaas het om te bedank, het hy in 1954 selfmoord gepleeg. Sy opvolger [[Juscelino Kubitschek]] het saam met die Partido Trabalhista Brasileiro (PTB) daarin geslaag om buitelandse beleggers na dié land te lok en in die laat vyftigerjare het die Brasiliaanse ekonomie weer vinniger begin groei. President Kubitschek se ambisieuse projek om 'n nuwe hoofstad [[Brasília]] in die sentrum van dié land te stig, het die staatsfinansies erg verswak. Jânio da Silva Quadros het die presidentsverkiesing in 1960 gewen en 'n beleid van politieke onafhanklikheid (veral teenoor die VSA) en volhoubare staatsfinansies gevolg. Maar slegs enkele maande nadat hy die ampseed afgelê het, het hy in 1961 ten gunste van sy adjunkpresident Joāo Goulart afgedank. Met die onbloedige rewolusie van 1964 wat deur 'n aantal goewerneurs in die deelstate gesteun is, is 'n einde aan die presidentskap van die links-liberale Goulart gemaak en 'n militêre bewind het die mag oorgeneem. Brasilië het tot een van die gewildste bestemmings vir internasionale beleggings ontwikkel en 'n groot aantal multinasionale maatskappye het hulle in dié land gevestig. Sedert 1985 word Brasilië internasionaal as 'n demokrasie, en spesifiek 'n presidensiële demokrasie, erken. Die status is in 1993 deur 'n volkstemming bevestig, toe die kiesers gevra is om te kies tussen 'n presidensiële demokrasie of 'n parlementêre stelsel: kiesers het ook toe besluit om nie dié land se [[grondwetlike monargie]] te herstel nie. In 2009 het Brasilië saam met [[Rusland]], [[Indië]] en die [[Volksrepubliek China]] die BRIC-organisasie gestig, wat in 2010 [[Suid-Afrika]] opgeneem en sy naam in [[BRICS]] verander het. In 2014 het Brasilië die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] aangebied, die tweede keer ná [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]]. Net twee jaar later is die [[Olimpiese Somerspele 2016|Olimpiese Somerspele van 2016]] in Rio de Janeiro beslis, die eerste in Suid-Amerika en die tweede in Latyns-Amerika ná die [[Olimpiese Somerspele 1968|Olimpiese Somerspele van 1968]] in [[Meksikostad]]. == Regering en politiek == === Staatsvorm === [[Lêer:Alberto Fernández y Luiz Inácio Lula da Silva en São Paulo 2022 (3) (cropped).jpg|duimnael|links|upright|[[Luiz Inácio Lula da Silva]], Brasilië se president sedert 2023]] [[Lêer:Homologação do tombamento de obras do Niemeyer (35035168191).jpg|duimnael|Die [[Palácio do Planalto]], amptelike werkplek van die president]] [[Lêer:Congresso Nacional durante o nascer do sol.jpg|duimnael|Brasilië se Nasionale Kongres is die bekendste landmerk in die hoofstad, [[Brasília]]]] Die hoofstad van Brasilië is Brasília. Volgens die grondwet wat in 1988 bekragtig is, is Brasilië 'n federale presidensiële verteenwoordigende demokratiese republiek, waar die president, wat vir 'n ampstermyn van vier jaar regstreeks deur die volk verkies word, beide die [[staatshoof]] en regeringshoof is en ook die kabinet saamstel. Sedert 1998 mag die president, wat oor verreikende uitvoerende bevoegdhede beskik, vir 'n tweede ampstermyn herverkies word. Die Unie se uitvoerende gesag word deur die regering uitgeoefen met die president as hoof. Wetgewende gesag berus by die Nasionale Kongres (''Congresso Nacional''), wat in twee kamers verdeel word. Die 513 afgevaardigdes van die Kamer van Afgevaardigdes van Brasilië (''Câmara dos Deputados'') word elke vier jaar verkies in 'n stelsel van proporsionele verteenwoordiging deur deelstate. Die lede van die Federale Senaat (''Senado Federal'') word volgens 'n meerderheidsstelsel vir 'n agt-jaar tydperk verkies. Die gewone wetgewende proses vereis deelname van die uitvoerende gesag, wat die reg het om nuwe wetgewing te veto. Nadat die grondwet aanvanklik 'n oorgangsklousule behels het, is in 1993 'n referendum oor Brasilië se staats- (monargie of republiek) en sy regeringsvorm (presidensiële of parlementêre stelsel) gehou. Die kiesers het hulle met 'n algehele meerderheid vir 'n republikeinse staatsvorm (87 persent) en 'n presidensiële regeringstelsel (69 persent) uitgespreek. Die administratiewe strukture van die staat is 'n federasie; Brasilië het egter die munisipaliteite as outonome politiese eenhede ingesluit wat die federasie drieledig maak en die Unie, die deelstate en die munisipaliteite insluit. Die regstelsel is gebaseer op Romeinse Reg. === Politieke ontwikkeling === [[Lêer:Chamber of Deputies of Brazil 2.jpg|duimnael|Die tweede kamer van die Brasiliaanse Nasionale Kongres, die ''Câmara dos Deputados'' (Kamer van Afgevaardigdes), vergader in die hoofstad Brasília]] Brasilië was tussen 1964 en 1985 onder militêre bewind. In hierdie periode het veral indigene Brasilianers slagoffers van menseregvergrype geword, terwyl die ekonomiese ontwikkeling deur 'n reeks grootskaalse en ekologies onsensitiewe prestige-projekte gekenmerk was – waaronder die grootpad Transamazônica, die [[waterkrag]]sentrale Itaipú, die [[kernkrag]]sentrale in Angra dos Reis en talle snelweë. Die ekonomiese gevolge was 'n reuse-skuldlas (Brasilië se buitelandse skulde was die hoogste van alle lande) en sukkelende staatsondernemings. Onder die voormalige president Bolsonaro en sy minister van onderwys Abraham Weintraub het die krisis in die onderwyssektor drasties vererger nadat die regering sy planne bekend gemaak het om die tersiêre onderwysbegroting met dertig persent te besnoei. 'n Besuiniging van staatsbesteding vir die primêre en sekondêre onderwyssektor word eweneens oorweeg. As rede word die ekonomiese krisis aangevoer waaronder Brasilië in 2019 verkeer. Kritici beweer dat die besluite ideologies gemotiveerd is nadat universiteite reeds gedurende die verkiesingsveldtog 'n leidende rol in die opposisiebeweging teen Bolsonaro gespeel het. In Mei 2019 het honderdduisende studente en dosente aan betogings teen die regering se onderwysbeleid deelgeneem. Ondanks kritiese stemme uit die buiteland en sy omstrede beleid ten opsigte van die ekonomiese ontsluiting van die Amasonereënwoud het die destydse president Bolsonaro in meningspeilings betreklik groot steun geniet. So het Brasilië in 2019 vordering gemaak ten opsigte van die destydse regering se vier ekonomiese hoofdoelwitte: * die opening van markte, * die vermindering van burokrasie, * die privatisering van staatsondernemings (soos die energieverskaffer Eletrobras) en * die konsolidasie van staatsfinansies (onder meer deur die beoogde hervorming van die land se pensioenstelsel). === Partystelsel === Alhoewel dié land se demokrasie op 'n veelpartystelsel berus, beskik Brasiliaanse partye nie oor ideologies gebaseerde programme nie – 'n gebrek wat van hulle swak regeringspartye maak. Gewoonlik moet hulle ná verkiesings koalisieregerings vorm wat neig om onstabiel en kortstondig te wees. Wetsontwerpe vereis dus onderhandelinge met ander partye. Die groot aantal kleiner partye, wat in die Brasiliaanse parlement verteenwoordig is, lei net soos [[korrupsie]] tot 'n onstabiele politieke situasie en belemmer daarnaas die administrasie van dié land. In die verkiesings van 2006 het altesaam twintig partye setels in die parlement verower, waarby die vyf grootste partye twee derdes van alle afgevaardigdes op hulle verenig. === Administratiewe verdeling === {{Hoofartikel|Deelstate van Brasilië}} Brasilië is 'n [[federasie]] wat bestaan uit 26 deelstate en 1 federale distrik, wat 'n totaal van 27 ''Federale Eenhede'' gee. [[Lêer:Brasilie kaart met streke.PNG|duimnael|Kaart van Brasilië met verskillende streke aangedui]] {| |valign="top"|'''Noordelike Streek''' <ol> <li>[[Roraima]]</li> <li>[[Amapá]]</li> <li>[[Amazonas (Brasilië)|Amazonas]]</li> <li>[[Pará]]</li> <li>[[Tocantins]]</li> <li>[[Acre (staat)|Acre]]</li> <li>[[Rondônia]]</li> </ol> |valign="top"|'''Noordoostelike Streek''' <ol start="8"> <li>[[Maranhão]]</li> <li>[[Piauí]]</li> <li>[[Ceará]]</li> <li>[[Rio Grande do Norte]]</li> <li>[[Paraíba]]</li> <li>[[Pernambuco]]</li> <li>[[Alagoas]]</li> <li>[[Sergipe]]</li> <li>[[Bahia]]</li> </ol> |valign="top"|'''Sentraalwestelike Streek''' <ol start="17"> <li>[[Mato Grosso]]</li> <li>[[Goiás]]</li> <li>[[Federale Distrik (Brasilië)|Distrito Federal]]</li> <li>[[Mato Grosso do Sul]]</li> </ol> |} {| |valign="top"|'''Suidoostelike Streek''' <ol start="21"> <li>[[Minas Gerais]]</li> <li>[[Espírito Santo]]</li> <li>[[Rio de Janeiro (deelstaat)|Rio de Janeiro]]</li> <li>[[São Paulo (staat)|São Paulo]]</li> </ol> |valign="top"|'''Suidelike Streek''' <ol start="25"> <li>[[Paraná (staat)|Paraná]]</li> <li>[[Santa Catarina (staat)|Santa Catarina]]</li> <li>[[Rio Grande do Sul]]</li> </ol> |} Die Brasiliaanse deelstate geniet werklike onafhanklikheid ten opsigte van hul regering, wetgewing, openbare veiligheid en belasting. Die regering van 'n deelstaat word bestuur deur 'n goewerneur wat met 'n meerderheidstem verkies word en het ook sy eie wetgewende liggaam. Elke deelstaat word verdeel in munisipaliteite wat op hul beurt hulle eie wetgewende rade het met 'n [[burgemeester]], wat outonoom en hiërargies onafhanklik is van beide die federale- en deelstaatsregerings. 'n Munisipaliteit kan ander dorpe buiten die munisipale setels insluit wat nie 'n aparte regering het nie. Die regsbank word bestuur vanaf die deelstaat- en federale vlakke binne distrikte wat ''comarcas'' genoem word. Een ''comarca'' kan verskeie munisipaliteite insluit. {{Sienook|Vlae van state van Brasilië}} == Demografie == [[Lêer:Desfile Portela 2014 (906185).jpg|duimnael|Karnaval in Rio de Janeiro]] Brasilië word deur 'n uiters onegalige bevolkingsverspreiding gekenmerk, wat sy oorsake in die geografie en historiese ontwikkeling van dié land het. Die digbevolkte kusgebiede van Noordoos- en Suidoos-Brasilië kontrasteer met die binneland, waar die bevolkingsdigtheid skerp afneem. Groot dele van die Amasonebekken is onbewoon. Die geweste Middel-Weste en Noorde, wat naastenby twee derdes van die Brasiliaanse oppervlak verteenwoordig, het minder inwoners as die metropolitaanse gebied van Sāo Paulo. Brasilië het 'n gemengde bevolking, wat sedert die vroeë 19de eeu onder meer danksy die immigrasie uit Europa en [[Asië]] sterk gegroei het. 'n Groot deel van die blanke inwoners, wat sowat die helfte van die Brasiliaanse bevolking verteenwoordig, is nasate van Portugese immigrante. Ander belangrike groepe wat hulle in dié land gevestig het, is Italianers, [[Spanjaarde]], Duitsers, Oos-Europeërs en [[Japanners]]. Die aandeel van die swart bevolking, oorwegend nasate van slawe wat in die tydperk tussen die 16de en 19de eeu uit Afrika ingevoer is, is veral in die noordooste van Brasilië baie hoog. Meer as drie miljoen swart mense uit [[Angola]], [[Nigerië]], [[Benin]], [[Togo]], [[Ghana]], [[Ivoorkus]] en [[São Tomé en Príncipe]] is deur slawehandelaars na Brasilië gebring, voordat die slawehandel in 1850 verbied is. Baie swart mense het met die Portugese setlaars vermeng, sodat daar nou ook 'n groot bevolking van gemengde herkoms is. Die inheemse Indiane is in die loop van die geskiedenis byna uitgeroei. Omtrent 1500 was daar sowat agt miljoen Indiane in Brasilië. Baie van hulle het ook aan ingevoerde siektes beswyk of het met ander etniese groepe vermeng. Tans is daar na ramings sowat 300&nbsp;000 Indiane. === Tale === [[Lêer:Antiga Casa da Câmara e Cadeia - Museu da Inconfidência - Ouro Preto.jpg|duimnael|'n Gebou in [[Ouro Preto]], die stad is tot [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]] verklaar vanweë sy barokargitektuur]] Brasilië is die enigste Portugeessprekende land in Suid-Amerika. Die plaaslike variant van die Portugese taal het sy eie karakter ontwikkel en verskil van Europese Portugees ten opsigte van sy uitspraak en – in 'n mindere mate – sy woordeskat, spelling en grammatika. Portugees is die enigste ampstaal en word deur sowat 97 persent van die bevolking as [[moedertaal]] gepraat. Net 0,1 persent van die bevolking praat nog een van die sowat 180 tradisionele Indiaanse tale, waarvan [[Guaraní]], [[Tupí]] en Gês die belangrikstes is. Die twee laasgenoemdes word veral in die Amasonesgebied gebesig, waar die Europese invloed beperk gebly het. In die kusgebiede het die Indiaanse tale byna heeltemal verdwyn, alhoewel Guaraní in die koloniale tydperk hier 'n groter rol gespeel het. Belangrike minderheidstale sluit ook immigrantetale soos [[Duits]], [[Italiaans]], [[Spaans]] en [[Japannees]] in. Buite groot hotelle en die vernaamste toeristebestemmings is [[Engels]]e taalvaardighede van Brasiliane beperk. Kommunikasie in Spaans is soms moontlik in die mees suidelike landsdele. Enige kennis van Portugees, hoe beperk dit ook mag wees, is nuttig vir beide toeriste en sakereisigers en word deur inheemses met dankbaarheid aanvaar. === Religie === [[Lêer:Candomble Pernambuco.jpg|duimnael|Candomblé-tempel in [[Recife]]]] In 2000 was 73,6 persent van die bevolking Rooms-Katoliek, 15,4 persent [[Protestantisme|Protestant]] en 7,4 persent ongebonde. Vanweë die sendingwerk van veral Amerikaanse evangeliese groeperings neem die aantal Protestante vinnig toe.<ref>{{de}} [http://www.ked-bayern.de/Brasilien/obrasil.htm#Länderpapier%20Brasilien Kirchlicher Entwicklungsdienst Bayern – Länderpapier Brasilien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626194501/http://www.ked-bayern.de/Brasilien/obrasil.htm#Länderpapier%20Brasilien |date=26 Junie 2007 }}</ref> Die persentasie Rooms-Katolieke Brasiliane was in 1960 nog 93 persent en het tussen 1980 en 2007 van 89 tot 64 persent afgeneem. Die regering se betrekkinge met die Rooms-Katolieke bly veral weens die [[aborsie]]-vraagstuk gespanne nadat president [[Luiz Inácio Lula da Silva]] vir 'n liberalisering van Brasilië se aborsiewette gepleit het. Daar is ook minderhede van [[Boeddhisme|Boeddhiste]], [[Baha’i]], [[Moslem]]s en [[Jode]]. Inheemse Indiaanse en Afro-Brasiliaanse religies soos Candomblé en Umbanda speel 'n belangrike rol. Die omgewing van die hoofstad Brasilia is die sentrum van 'n aantal esoteriese bewegings. === Etniese samestelling === 46 persent van die bevolking is nasate van Portugese, Italiaanse, Duitse en ander Europese immigrante; 43 persent is van gemengde afkoms; 8 persent is swartes en 2 persent van ander afkoms (onder wie 0,6 persent Asiate, hoofsaaklik nasate van Japannese immigrante). Volgens die sensus van 2000 was daar 734&nbsp;131 Indiane van sowat 200 verskillende volke. Net ses inheemse etniese groepe het meer as 10&nbsp;000 lede: [[Guaraní (volk)|Guaraní]] (sowat 46&nbsp;000, insluitende Ñandeva, Kaiowa en Mbya), Ticuna (32&nbsp;600), Kaingang (28&nbsp;800), Terena (15&nbsp;800), Guajajara (13&nbsp;100) en Yanomami (11&nbsp;700, insluitende Waika, Sanumá en Ninam). == Ekonomie == === Land van uiterstes === [[Lêer:Ponte estaiada Octavio Frias - Sao Paulo.jpg|duimnael|[[São Paulo]], die vierde grootste stad in die wêreld en die finansiële hoofstad van dié land]] [[Lêer:Sao Paulo Stock Exchange.jpg|duimnael|Die ''Bolsa de Valores de São Paulo (BOVESPA)'' – die grootse effektebeurs in Suid-Amerika]] [[Lêer:G-LCYD (8471692588).jpg|duimnael|'n Embraer 170-straler van ''[[British Airways]]'', ontwikkel en gebou deur [[Embraer]], die derde grootste vervaardiger van siviele vliegtuie naas [[Airbus]] en [[Boeing]],<ref>{{pt}} {{cite web |title=Embraer vê clientes mais dispostos à compra de aviões |publisher=Exame Magazine |url=https://exame.abril.com.br/negocios/embraer-ve-clientes-mais-dispostos-compra-avioes-554715/ |accessdate=12 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110033/https://exame.abril.com.br/negocios/embraer-ve-clientes-mais-dispostos-compra-avioes-554715/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> land op [[Glasgow]] se lughawe]] Dikwels word na Brasilië as 'n land van uiterstes verwys, nie net vanweë sy grootheid en uitgestrektheid nie. Met 'n bevolking van meer as 200 miljoen is die land die wêreld se vierde grootste demokrasie en, met 'n bruto binnelandse produk van meer as VSA-$2&nbsp;000 miljard ook een van die tien grootste ekonomieë en nywerheidslande. Brasilië is die derde grootste netto-uitvoerder van landbouprodukte (en sal volgens 'n beraming van die Verenigde Nasies se Voedsel- en Landbou-organisasie FAO omstreeks 2025 die Verenigde State verbysteek om die eerste plek in te neem). Brasilië is selfvoorsienend wat ru-olie betref – terwyl nuwe reserwes in die vroeë 21ste eeu onder die donker dieptes van die Suidelike Atlantiese Oseaan ontdek is wat van die land omstreeks 2020 moontlik 'n netto-uitvoerder van olie sal maak. Desondanks is Brasilië al dekades lank 'n wêreldleier op die gebied van plantaardige brandstowwe (ook bio- of agro-brandstof genoem). Die helfte van alle voertuie in die land word aangedrewe deur [[etanol]] wat uit suikerriet ontgin is. Brasilië se per capita-varswaterreserwes is die grootstes ter wêreld.<ref>{{en}} Michael Reid: ''Brazil: The Troubled Rise of a Global Power''. New Haven, CT: Yale University Press 2014, bl. 5</ref> === Kenmerke === Brasilië het met sy groot en goed ontwikkelde [[landbou]]-, [[mynbou]]-, vervaardiging- en diensverskaffingsektore en sy groot arbeidsmag die grootste BBP van al die Latyns-Amerikaanse lande en is die kernekonomie van [[Mercosur]], die Suid-Amerikaanse Doeane-unie. Met 'n [[bruto binnelandse produk]] (BBP) van 1&nbsp;400 miljard VSA-$ was Brasilië in 2007 die tiende grootste ekonomie ter wêreld.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Brasilien/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Brasilië: Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617040836/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Brasilien/Wirtschaft.html |date=17 Junie 2008 }}</ref> Die BBP per capita het in dieselfde jaar 7&nbsp;600 VSA-$ beloop. Die dienstesektor het met 64 persent die belangrikste bydrae tot die BBP gelewer, terwyl die nywerheidsektor sowat 30 en die landbousektor 6 persent bygedra het. Volgens die [[Internasionale Monetêre Fonds]] en die [[Wêreldbank]] het Brasilië die negende grootste ekonomie in die wêreld ten opsigte van [[koopkragpariteit]] en die elfde grootste ten opsigte van handelsvolumes. Brasilië het sy middelklas ekonomie gediversifiseer met 'n wyd uiteenlopende ontwikkelingsvlakke. Die meeste groot industrieë is gevestig in die Suide en die Suidooste. Die Noordooste is die armste streek van Brasilië, maar nuwe beleggings begin daarheen vloei. Dié land het die afgelope jare sy teenwoordigheid in wêreldmarkte verbreed. Hoofuitvoerprodukte sluit [[vliegtuig|vliegtuie]], koffie, voertuie, sojabone, [[yster]]erts, lemoensap, [[staal]], [[tekstiel]]e, [[skoen]]e en elektriese toerusting in. Brasilië het daarnaas ook voordeel uit die prysverhogings vir natuurlike hulpbronne getrek en was danksy die stewige handelsoorskot in staat om sy buitelandse skuldlas te verminder. Die monetêre beleid, wat op stabiliteit gemik is, het inflasiesyfers aansienlik verlaag. Die BBP het in 2007 met 5,4 persent gegroei en die regering het vroeg in 2007 'n program van stapel gestuur wat die ekonomiese groei verder sal aanwakker, die sogenaamde ''PAC – Programa de Aceleração do Crescimento''. Tot in 2010 is beleggings ter waarde van meer as 500 miljard reais (naastenby 200 miljard €) in veral infrastruktuurprojekte beplan. Staatsbeheerde en privaatondernemings sal die grootste bedrae belê, terwyl die staatsektor 68 miljard reais sal bydra. Brasilië het die gevorderdste nywerheidsektor in Latyns-Amerika. Die nywerheidsektor maak ongeveer 'n derde van die BBP uit en sluit 'n wye verskeidenheid nywerhede in wat wissel van motorvoertuie, staal en petrochemikalieë tot rekenaars, vliegtuie en verbruiksgoedere. Brasilië was in 2001 die sesde belangrikste produsent van koelkaste (3,4 miljoen eenhede), die sewende belangrikste produsent van televisietoestelle (5,5 miljoen eenhede) en die elfde belangrikste produsent van motors (1,5 miljoen eenhede) ter wêreld. Met die verhoogde stabiliteit van die Plano Real, het Brasiliaanse en [[Multinasionaal|multinasionale]] ondernemings hul beleggings in nuwe toerusting en tegnologie drasties verhoog. 'n Groot hoeveelheid van hierdie beleggings is afkomstig vanaf [[Noord-Amerika]]anse ondernemings. Brasilië het ook 'n diverse en gesofistikeerde diensteverskaffingssektor. Tydens die 1990's het die bankwese soveel as 16% tot die BBP bygedra. Ten spyte van die feit dat die finansiële dienstesektor 'n groot opknappingsproses ondergaan, verskaf dit 'n wye reeks dienste en lok dit verskeie nuwe spelers in die mark. Die effektebeurse van São Paulo en Rio de Janeiro is ook in die proses van konsolidasie. Alhoewel Brasilië se ekonomie progressief is en baie belangrik vir die streek is, is die probleme wat met korrupsie, [[armoede]] en ongeletterdheid gepaard gaan, steeds groot struikelblokke vir verdere ontwikkeling. === Huidige verwikkelinge === [[Lêer:Territorial waters - Brazil.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Brasilië]] Na vele dekades van hoë [[inflasie]] en verskeie pogings om dit te beheer, het Brasilië in Julie 1994 'n ekonomiese stabiliseringsprogram onderneem, die Real Plan, tydens die administrasie van Itamar Franco. Die inflasiekoers wat byna 5&nbsp;000% bereik het aan die einde van 1993, het skerp gedaal en in 1998 'n laagtepunt van 2,5% bereik. Die bekragtiging van die Fiskale Verantwoordelikheidswet in 2000 het die [[fiskaal|fiskale]] dissipline van die plaaslike en federale regerings verbeter al was dit ten koste van broodnodige belegging in [[infrastruktuur]] en verbetering van maatskaplike dienste. Tydens die bewind van Fernando Henrique Cardoso (1995–2002), het die regering pogings aangewend om die staatsgedomineerde ekonomie om te skakel na 'n meer markgedrewe een. Die Kongres het verskeie wysigings tot wetgewing goedgekeur om die ekonomie meer toeganklik te maak vir verhoogde deelname deur die privaatsektor en die betrokkenheid van buitelandse beleggers aan te moedig. Teen die einde van 2003 het Brasilië se privatiseringsprogram, wat die verkoop van staal-, elektrisiteits- en telekommunikasiefirmas ingesluit het, meer as $90 miljard ingevorder. In Januarie 1999 het die Brasiliaanse Sentrale Bank aangekondig dat die Real nie meer teen 'n vaste koers teen die [[Amerikaanse dollar]] sou verhandel nie; 'n stap wat 'n grootskaalse devaluasie van die Brasiliaanse geldeenheid meegebring het. Die ekonomie het in 2000 met 4,4% gegroei en 1,3% in 2001. In 2002 het gerugte dat die presidensiële kandidaat wat as die gunsteling beskou was om te wen, Luis Inácio Lula da Silva, nie Brasilië se skuld sou eerbiedig nie, gelei tot 'n vertouenskrisis wat veroorsaak het dat die ekonomie begin agteruitgaan het. Na hy egter verkies is, het Lula sy voorganger se ekonomiese beleid bly volg. In 2003 het president Lula streng maatreëls gevolg en inflasie beheer en surplusse op die lopende rekening nagestreef om sodoende Brasilië se skuldverpligtinge na te kom. Na 'n toename van 0,5% in die BBP in 2003 het Brasilië 'n sterk groei van 4,9% in 2004 getoon wat ietwat afgeneem het tot 2,3% in 2005; internasionale ekonomiese groei en gevolglike verhogings van uitvoere het bygedra tot hierdie prestasie. === Ekonomiese ontwikkeling in 2019 === [[Lêer:Santos Aérea.jpg|duimnael|Santos in die deelstaat São Paulo is die besigste seehawe in Latyn-Amerika]] Danksy suksesvolle privatiserings en die uitreiking van kommersiële konsessies is in die eerste ses maande van 2019 bykomende beleggings ter waarde van R$8,7 miljard (ZAR 31,3 miljard) gemaak. 71 persent van die verwagte totale staatsinkomste (belastinginkomste) vir 2019 kon reeds in die eerste halfjaar ingevorder word. Die groei van die formele arbeidsmag het in Augustus begin versnel, terwyl die inflasiekoers met omstreeks 3,6 persent redelik laag bly. Die Brasiliaanse Reserwebank was sodoende in staat om die rentekoers tot ses persent te verlaag – 'n nuwe rekordsyfer. {| class="wikitable" |+ Verwagte reële verandering in persent<ref>Bronne: Banco do Brasil; Bradesco. [https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/suche,t=brasilien-treibt-marktoeffnung-voran,did=2359684.html ''GTAI Germany Trade and Invest, 4 September 2019: Brasilien treibt Marktöffnung voran. Besoek op 7 November 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107224117/https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/suche,t%3Dbrasilien-treibt-marktoeffnung-voran,did%3D2359684.html |date= 7 November 2019 }}</ref> ! Aanwyser !! 2019 !! 2020 |- | Bruto binnelandse produk || 0,8 || 2,2 |- | Inflasiekoers || 3,6 || 3,9 |- | Invoere (in VSA-$) || 4,5 || 8,7 |- | Uitvoere (in VSA-$) || 1,2 || 5,0 |- | Nywerheidsproduksie || 0,6 || 2,5 |- | Verbruik || 1,3 || 2,5 |- | Beleggings || 3,0 || 5,5 |- | Wisselkoers (R$/VSA-$, teen die einde van die jaar) || 3,8 || 3,8 |} === Kwelvrae === [[Lêer:Vidigal, Rio de Janeiro, Brazil.jpg|duimnael|Die krotbuurt (''favela'') Vidigal lê digby welvarende woonbuurte van Rio de Janeiro]] Die ekonomie staar steeds ernstige uitdagings in die gesig en belangrike hervormings moet nog geïmplementeer word. Ernstige probleme met betrekking tot swak infrastruktuur, inkomsteverdeling, lae kwaliteit openbare dienste, korrupsie, sosiale konflikte en regeringsburokrasie dreig om ekonomiese groei te kniehalter. Die interne openbare skuldlas het 'n hoogtepunt bereik en openbare uitgawes is ook verhoog. Belastings verteenwoordig reeds 'n noemenswaardige deel van die nasionale inkomste en is 'n swaar las vir alle sosiale klasse en verlaag die geleenthede vir belegging. Verder word entrepreneurskap in die wiele gery deur hoë lisensiekostes en komplekse goedkeuringsprosesse. Die huidige ekonomiese groei is laer as dié van vergelykbare Latyns-Amerikaanse lande, asook dié van die Volksrepubliek China en Indië. Brasilië het elf posisies op die [[Wêreldekonomiese Forum]] se ranglys vir Groei Mededingendheidsindeks gesak tussen 2003 tot 2005. Brasilië se landbousektor trek voordeel uit die stygende wêreldmarkpryse vir onder meer [[vleis]] en soja en dié land het tot een van die grootste uitvoerders van landbouprodukte ter wêreld ontwikkel. Die uitbreiding van veeteelt en sojaverbouing het egter rampsalige gevolge vir die Brasiliaanse reënwoud. Volgens amptelike statistieke is tussen Augustus 2003 en Augustus 2004 meer as 26&nbsp;000 vierkante kilometer se tropiese woud afgekap om plek te maak vir sojavelde. Die probleem van grootskaalse ontbossing, wat bydra tot die heersende koers van globale verhitting, het gedurende die presidentskap van Luis Inácio Lula da Silva nog vererger. Volgens natuurbewaringsorganisasies beloop die jaarlikse verlies aan bosgebiede as gevolg van kap-en-brand-praktyke, houtontginning, sojaverbouing, veeteelt en padbou nou jaarliks byna 30&nbsp;000 vierkante kilometer. === Geldeenheid === {{Hoofartikel|Real}} [[Lêer:100 reais 2012 verso.png|duimnael|'n Brasiliaanse 100 Reais-banknoot]] Brasilië se huidige [[geld]]eenheid is die Brasiliaanse real (meervoud: ''Reais'', simbool: R$). Daar is banknote ter waarde van R$1 (wat geleidelik ten gunste van muntstukke uitgefaseer word), R$2, R$5, R$10, R$20, R$50 en R$100. Vanweë die hoë inflasiekoerse van die verlede word tans net beelde van Brasiliaanse diere op die banknote gebruik – die vroeëre hiperinflasie en gereelde vervanging van banknote het daartoe gelei dat afbeeldings van bekende persoonlikhede uit die Brasiliaanse geskiedenis as minder geskik geag is, aangesien die snel wisselende ontwerpe nie meer as 'n verering sou kon beskou word nie. Real-muntstukke in verskillende groottes en kleure word ter waarde van 1, 5, 10, 25 en 50 Centavos en 1 Real geslaan. As gevolg van die hoë inflasiekoerse gedurende die 1980's en vroeë 1990's was dié land gedwing om sy geldeenheid verskeie kere te verander. Tot in 1986 was die Brasiliaanse cruzeiro in gebruik; in hierdie jaar is drie nulle volgens 'n ekonomiese hervormingsplan geskrap en 'n nuwe geldeenheid, die cruzado, ingevoer. Enkele jare later is nog eens drie nulle geskrap by die invoering van nog 'n nuwe geldeenheid, die ''cruzado novo'' ("nuwe cruzado"). In 1990 is die cruzado novo met die herinvoer van die cruzeiro uitgefaseer, maar as gevolg van die heersende hiperinflasie is ook by hierdie geldeenheid in 1993 weereens drie nulle geskrap om die cruzeiro real in te voer. Met 'n nuwe monetêre beleid is die huidige geldeenheid Real in 1994 ingevoer. Die jaarlikse inflasiekoerse het sedertdien duidelik afwaarts gebeur, en Brasiliane het nou aan 'n stabiele geldeenheid gewoond geraak. Op 10 April 2018 was 1 Brasiliaanse real se waarde gelyk aan ZAR3,53.<ref>{{en}} [https://www.xe.com/currencyconverter/convert/?Amount=1&From=BRL&To=ZAR ''www.xe.com: XE Currency Converter: BRL to ZAR. Besoek op 10 April 2018'']</ref> === Handel met Suid-Afrika === Die aansienlike uitbreiding van die volume van die sogenaamde Suid-Suid-handel was een van die merkwaardigste verskynsels in vroeë 21ste eeuse wêreldekonomie. So is ook handels- en beleggingsbande tussen [[Suid-Afrika]] en Brasilië – die leidende ekonomiese moondhede op hulle vastelande – aanmerklik verstewig. Ondanks enkele terugslae soos die wêreldwye finansiële krisis in 2008/2009 en 'n geskil oor Brasiliaanse vleisuitvoere na Suid-Afrika het die twee lande verskillende komparatiewe voordele in die internasionale handel (dit wil sê elkeen kan bepaalde goedere en dienste goedkoper en doeltreffender vir die wêreldmark verskaf) wat baie geleenthede vir tweerigtinghandel en beleggings bied. Brasilië is vir Suid-Afrika reeds die belangrikste handelsvennoot in Latyn-Amerika – al het dit in 2009 nog slegs een persent van die RSA se totale buitelandse handel verteenwoordig. Suid-Afrika voer hoofsaaklik masjiene en uitrusting, minerale en chemiese produkte na Brasilië uit en voer dierprodukte, voedsel en [[tabak]]produkte van daar in.<ref>{{en}} [http://www.tradeforum.org/South-Africa-and-Brazil-Furthering-South-South-Trade/ ''South Africa and Brazil: Furthering South-South trade''. In: ''International Trade Forum Magazine – the Quarterly Magazine of the International Trade Centre'', issue 2/2010. Besoek op 10 April 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207182236/http://www.tradeforum.org/south-africa-and-brazil-furthering-south-south-trade/ |date= 7 Februarie 2018 }}</ref> == Sosiale en ekologiese vraagstukke == [[Lêer:RiodeJaneiro-Favela.jpg|duimnael|[[Rocinha]], 'n ''favela'' in Rio de Janeiro]] Ten spyte daarvan dat Brasilië 'n groot land is wat ryk is aan natuurlike hulpbronne en 'n baie groot ekonomie, leef meer as 22 miljoen Brasiliane in klaaglike armoede. Die syfer is baie hoër as diegene wat in betreklike armoede leef ook by die syfer ingesluit word. Dit is 'n kritiese kwessie en word deels toegeskryf aan dié land se ekonomiese wanverdeling, een van die hoogste ter wêreld volgens die [[Gini-koëffisiënt]]indeks. Armoede in Brasilië is die sigbaarste in die talle ''favelas'', 'n groot aantal krotbuurte in dié land se metropolitaanse gebiede en ook op die afgeleë platteland waar daar bitter min ekonomiese en maatskaplike vooruitgang plaasvind. Die Noordoostelike streek het kroniese probleme vanweë die halfwoestynklimaat in die binneland en die periodieke droogtes beïnvloed miljoene mense.<ref>{{pt}} [http://www.fundaj.gov.br/docs/pe/pe0114.html Ministério da Educação – Fundação Joaquim Nabuco: ''Seca no Nordeste Brasileiro''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061118031514/http://www.fundaj.gov.br/docs/pe/pe0114.html |date=18 November 2006 }}</ref> Die mees onlangse pogings om hierdie probleme aan te pak is uitgevoer deur president Luiz Inácio Lula da Silva, wat 'n program genaamd Fome Zero voorgestel het om hongersnood uit te wis en het 'n begroting saamgestel vir handjievol programme vir die verspreiding van welvaart, daar is egter baie bespreking en kritiek oor die doeltreffendheid van die stappe. In die afgelope 12 jaar is Brasilië se belastingkoerse geleidelik opgestoot van rondom 28% van dié land se BBP tot meer as 37%.<ref>{{pt}} [http://impostos.portaleconomia.com.br/ Portal Economia – Os Impostos no Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222080554/http://impostos.portaleconomia.com.br/ |date=22 Desember 2008 }}</ref> Ten spyte hiervan was daar onvoldoende (en in sommige gevalle geen) verbetering in openbare dienste wat deur federale of die meeste deelstaats- en munisipale regerings verskaf word nie.<ref>{{pt}} [http://www.fzort.org/mpr/stuff/crescebrasil.html www.fzort.org – ''Por que o Brasil não cresce?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201135715/http://www.fzort.org/mpr/stuff/crescebrasil.html |date= 1 Desember 2012 }}</ref> Ongeveer 16 miljoen mense in Brasilië word amptelik as ongeletterd beskou.<ref>{{pt}} [http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI110852-EI994,00.html www.terra.com.br: ''Brasil tem 16 milhões de analfabetos'']</ref> === Geweld as determinant in Brasilië se kultuur en leefstyl === [[Lêer:Murder Rio.JPG|duimnael|'n Jong man is by 'n vulstasie in die kop geskiet]] Geweld was van die begin van die Europese kolonisasie af 'n draad wat deur die Brasiliaanse geskiedenis geloop het – aanvanklik geïnstitusionaliseer in slawerny, waarby Brasilië die laaste westerse land was wat dit afgeskaf het. Slawerny as die gewdwonge verskuiwing van mense, kulture en leefstyle van een vasteland na 'n ander het van Brasilië 'n multi-etniese sameglewing gemaak. Maar selfs ná die afskaffing van slawerny het onderdrukking en geweld 'n donker skadu oor die hele Brasiliaanse samelewing gegooi wat ook vandag nog dikwels in die land se rasseverhoudinge weerspieël word – soms op 'n baie subtiele manier, soms as openlike diskriminasie. Al is Brasilië 'n volwaardige demokrasie waarin alle burgers gelyke regte het, ervaar swart Brasilianers nog baie vorme van sosiale ongelykheid en benadeling – in die land se regstelsel, gesondheidssorg, lewensverwagting, toegang tot onderwys, werksgeleenthede en bepaalde vorme van vryetydsbesteding. Soos velkleur in skakerings wissel, word die pyn van diskriminasie in verskillende grade ervaar. Nogtans het die Brasiliaanse samelewing op verskillende terreine 'n inklusiewe benadering tot ras, etnisiteit en klas bevorder. So het kulturele verskynsels, wat aanvanklik beperk was tot swart gemeenskappe, deel van die Brasiliaanse hoofstoomkultuur geword – soos byvoorbeeld [[capoeira]], 'n danskultuur wat oorspronklik deur swart slawe as 'n soort gevegskuns ontwikkel is, maar intussen ook aanklank by ander etniese groepe vind; die godsdiens candomblé; samba-dans; en sokker. === Misdaad === [[Lêer:Palioviatura pmesp.jpg|duimnael|Motors van São Paulo se polisie]] In die afgelope paar dekades het [[misdaad]] dwarsoor Brasilië handuit geruk. Brasiliaanse moordsyfers is vier keer hoër as dié in die VSA en die meeste misdaad bly onopgelos. Misdaad op straat verteenwoordig 'n groot kopseer vir plaaslike inwoners, veral in die aande waar rooftogte op die plattelandse paaie algemeen is. In Rio de Janeiro word die misdaadsituasie as krities beskou. Skietgevegte in die krotbuurte tussen die polisiemagte en kriminele of tussen kriminele bendes gebeur dikwels en neem dikwels die afmetings van [[Guerilla-oorlogvoering|guerilla-oorloë]] aan. Die munisipale regering het geen beheer in die krotbuurte nie, wat dikwels deur dwelmhandelaars regeer word. Ontvoerings kom ook algemeen in Brasiliaanse stede voor en dié land het een van die hoogste ontvoeringsyfers wêreldwyd. Op 20 Augustus 2007 het die destydse president Luiz Inácio Lula da Silva 'n nuwe regeringsprogram aangekondig wat op doeltreffende misdaadbestryding gemik was. Oor 'n tydperk van vyf jaar het die Brasiliaanse regering sowat 6,7 miljard R$ (24,8 miljard ZAR) bestee vir die oprigting van 160 nuwe gevangenisse, die verbetering van [[polisie]]manne en -vroue se werksomstandighede en sosiale maatreëls. Die program het die indiensneming van meer polisiepersoneel en 'n verbeterde opleiding behels, maar ook die bestryding van armoede in die krotbuurte van Brasiliaanse metropole wat die ergste onder misdaad ly. Dit was die eerste keer dat Brasilië 'n poging aangewend het om misdaad ook met sosiale maatreëls onder beheer te kry.<ref>{{de}} dpa, Financial Times Deutschland, 22 Augustus 2007</ref> === Pesdoders === Net soos die eenmalige Amerikaanse president Donald Trump geniet ook Brasilië se voormalige staatshoof Jair Bolsonaro die steun van groot agribesighede en chemiese ondernemings wat pesdoders vervaardig. Terwyl die gebruik van omstrede pesdoders in Brasilië reeds in die tydperk tussen 1990 en 2016 met 770 persent gegroei het, is toelatingsvereistes vir nuwe pesdoders vroeg in 2019 verder verslap en 290 nuwe produkte toegelaat – ondanks die feit dat sowat veertig persent van die land se pesdoders deur Greenpeace as "hoogs giftig" beskryf word en 32 persent daarvan in die Europese Unie verbode is. [[Glifosaat]], die mees gebruikte pesdoder op die Brasiliaanse mark, is in baie ander lande reeds verbied, hoewel nie om wetenskaplike redes nie. Mense en diere betaal 'n hoë prys vir die regering se onverantwoordelike beleid. Die Brasiliaanse Departement van Gesondheid het in 2018 15&nbsp;018 gevalle van pesdodervergiftigings vermeld – maar erken dat die ware syfer merkbaar hoër kan wees. In die eerste maande van 2019 het 500 miljoen heuningbye in Suid-Brasilianse deelstate gesterf.<ref>{{en}} [https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-08-19/bees-are-dropping-dead-in-brazil-and-sending-a-message-to-humans ''Bloomberg, 19 Augustus 2019: Ecology – Bees Are Dropping Dead in Brazil and Sending a Message to Humans. Besoek op 1 September 2019'']</ref> == Boukuns == === Tropiese modernisme === [[Lêer:Copan detail (2480994437).jpg|duimnael|Swierige kurwes, in [[beton]] gegiet, was Brasilië se bydrae tot modernistiese boukuns: Oscar Niemeyer se wolkekrabber ''Edifício Copan'' in [[São Paulo]]]] Toe die befaamde argitek [[Le Corbusier]] in 1929 sy eerste besoek aan Rio de Janeiro gebring het, was Brasilië vir hom 'n opwindende land – alhoewel dit vir hom in baie opsigte nog agterlik was. Hy het hier enkele lesings gehou vir 'n klein sirkel van goed opgeleides wat oor die nodige kennis van Frans beskik het. Hierdie groep bevoorregtes het die Brasiliaanse argitekte [[Lucio Costa]] en [[Oscar Niemeyer]] ingesluit – twee sleutelpersone vir 'n latere argitektoniese stroming waarna as Brasiliaanse of Tropiese modernisme verwys sou word.<ref>{{en}} [https://www.architonic.com/en/story/susanne-fritz-tropical-modernism-the-masters-of-brazilian-modernism/7000479 ''architonic.com, 12 Mei 2010: Tropical Modernism: The Masters of Brazilian Modernism. Besoek op 30 Mei 2018'']</ref> Costa en Niemeyer se eerste opspraakwekkende projek was die Brasiliaanse pawiljoen vir die wêreldtentoonstelling wat in 1939 in [[New York Stad]] gehou is. Vier jaar later het hulle groot belangstelling by argitekte in die [[Noordelike Halfrond]] gewek met hul uitstalling ''Brazil Builds'' wat deur die ''Museum of Modern Art'' georganiseer is. Onder dieselfde naam is vervolgens 'n reisende uitstalling in Europese lande aangebied. Die beplanning en bou van 'n nuwe hoofstad vir Brasilië gedurende die 1950's, [[Brasília]], was die grootste projek van sy soort wat ooit verwesenlik is en onlosmaaklik verbind word met Costa en Niemeyer. Brasília was die hoogtepunt van Brasiliaanse modernisme, maar tragies ook sy einde. Die militêre bewind, wat in Brasilië vanaf die 1960's geregeer het, het baie bekende persoonlikhede, onder wie argitekte soos Niemeyer, in ballingskap gedwing. == Sport == [[Lêer:Brazil and Peru's national rugby union teams.jpg|duimnael|links|Die Brasiliaanse en Peruaanse nasionale rugbyspanne in 2005]] [[Lêer:Brazil 1970.JPG|duimnael|Die [[Brasiliaanse nasionale sokkerspan]] wat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970]] gewen het word as die beste nasionale sokkerspan ooit beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2007/07/11/sports/soccer/11poll.html |title=1970 Brazilian Soccer Team Voted Best Ever |publisher=[[The New York Times]] |author=Jack Bell |date=11 Julie 2007 |accessdate=12 September 2025}}</ref>]] [[Sokker]] is die nasionale [[sport]]soort van Brasilië<ref>{{en}} {{cite book|isbn=0-226-47683-9 |page=61 |first=John |last=Lowell |title=Ring of Liberation: Deceptive Discourse in Brazilian Capoeira |year=1992 |publisher=University of Chicago Press}}</ref> en ook die gewildste een.<ref>{{pt}} {{cite web |url=https://jf.jusbrasil.com.br/noticias/74894/futebol-o-esporte-mais-popular-do-brasil-e-destaque-no-via-legal |title=Futebol, o esporte mais popular do Brasil, é destaque no Via Legal :: Notícias |publisher=Jusbrasil.com.br |accessdate=12 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620230938/https://jf.jusbrasil.com.br/noticias/74894/futebol-o-esporte-mais-popular-do-brasil-e-destaque-no-via-legal |archive-date=20 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die [[Brasiliaanse nasionale sokkerspan]] is een van die wêreld se suksesvolste spanne en het die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] reeds vyf keer gewen (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]]), 'n algehele rekord.<ref>{{en}} {{cite web |title=Football in Brazil |work=Goal Programme |publisher=[[FIFA]] |date=15 April 2008 |url=https://www.fifa.com/associations/association=bra/index.html |accessdate=12 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019135509/https://www.fifa.com/associations/association=bra/index.html |archive-date=19 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Brasilië het dié toernooi tot dusver ook twee keer aangebied (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]), maar kon albei toernooie nie wen nie. Daarbenewens het Brasilië die [[Sokker-Konfederasiebeker]] vier keer gewen (in [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1997|1997]], [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2005|2005]], [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009|2009]] en [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2013|2013]]) en in 2013 aangebied. Verskeie sportsoorte soos strandsokker, futsal en footvolley het in Brasilië as variasies van sokker ontstaan. [[Vlugbal]], [[basketbal]], motorrenne en [[vegkuns]] lok ook groot gehore. Vegkunste soos [[Capoeira]], Vale tudo en Brasiliaanse jiu-jitsu het hul oorsprong in Brasilië en word slegs deur sokker in gewildheid oortref. [[Rugby]] word in Brasilië sedert 1888 gespeel, solank as wat sokker in dié land beoefen word, maar rugby het nooit die aandag ontvang wat sokker geniet nie. In onlangse jare is rugby een van die snelgroeiende sportsoorte in Brasilië en word veral aan universiteite beoefen. Die [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan]], bekend as die ''Tupis'', word as Suid-Amerika se vierde beste span ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] en [[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=1 Januarie 2023}}</ref> en hulle ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in beide die Amerikaanse Rugbykampioenskap en die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap mee. Brasilië het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. Die [[Brasiliaanse nasionale vrouerugbyspan|vrouerugbyspan]] het in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] wél vir hul eerste [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer, maar hulle is in die groepfase uit die toernooi geskakel. In motorwedrenne kon drie Brasiliane die [[Formule Een]] tot dusver agt keer wen: [[Emerson Fittipaldi]] twee (in 1972 en 1974), [[Nelson Piquet]] drie (in 1981, 1983 en 1987) en [[Ayrton Senna]] ook drie (in 1988, 1990 en 1991). Sedert 1972 word die [[Brasiliaanse Grand Prix]] veral op die [[José Carlos Pace-renbaan|Interlagos-renbaan]] in São Paulo gejaag. Rio de Janeiro het die [[Olimpiese Somerspele 2016|Olimpiese Somerspele van 2016]] gehuisves, die eerste in Suid-Amerika en die tweede in Latyns-Amerika ná die [[Olimpiese Somerspele 1968|Olimpiese Somerspele van 1968]] in Meksikostad. Aansluitend het dié stad ook die [[Paralimpiese Somerspele 2016|Paralimpiese Somerspele van 2016]] aangebied, die eerste in beide Latyns- en Suid-Amerika. == Bekende Brasiliane == [[Lêer:Oscar Niemeyer.jpg|duimnael|upright|Oscar Niemeyer in 2008]] * [[Oscar Niemeyer]], argitek * [[Lucio Costa]], argitek en stadsbeplanner * [[Adriana Lima]], model * [[Alessandra Ambrósio]], model * [[Emídio Brasileiro]], skrywer * [[Carmen Miranda]], sangeres en akteur * [[Fernando Meirelles]], filmregisseur * [[Gisele Bündchen]], model * [[Joaquim Maria Machado de Assis]], skrywer * [[Paulo Coelho]], skrywer * [[Pelé]], sokkerspeler * [[Ayrton Senna]] – Formule Een-renjaer * [[Rubens Barrichello]] – Formule Een-renjaer * [[Emerson Fittipaldi]] – Formule Een-renjaer * [[Felipe Massa]] – Formule Een-renjaer == Sien ook == * [[Platynse Oorloë]] == Verwysings == : ''Hierdie artikel, of dele daarvan, is vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel, [[:en:Brazil|"Brazil"]] {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Brazil|title=Brazil|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Januarie 2023}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/brazil|title=Brazil|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=1 Januarie 2023}} * {{de}} Fischer Weltalmanach 2006. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2005 * Green, Beth: A South American cruise. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 15, nr. 3, Maart 1966. == Eksterne skakels == ; Ensiklopediese inligting en media ---- {{CommonsKategorie|Brazil|Brasilië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Brazil|Brasilië}} ; Amptelike webwerwe ---- * {{pt}} [http://www.brasil.gov.br/ ''Portal do Governo Brasileiro – Webwerf van die Brasiliaanse regering''] ; Toerisme ---- * [https://www.visitbrasil.com/ ''Visit Brasil – Embratur | Brazilian Tourist Board''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Brasilië}} | Noord = {{vlagland|Venezuela}} • {{vlagland|Guyana}} • {{vlagland|Suriname}} • {{vlagland|Frans-Guyana}} | Noordoos = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Kaap Verde}} | Oos = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Sint Helena}} | Suidoos = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Tristan da Cunha}} | Suid = {{vlagland|Paraguay}} • {{vlagland|Argentinië}} • {{vlagland|Uruguay}} | Suidwes = {{vlagland|Bolivië}} | Wes = {{vlagland|Peru}} | Noordwes = {{vlagland|Colombia}} }} {{Lande van Suid-Amerika}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Brasilie}} [[Kategorie:Brasilië| ]] [[Kategorie:Voormalige Portugese kolonies]] 2ym8w3klycdzzd9qscdusuvpq9rsa3c 10 13882 2968424 2966841 2026-09-18T18:47:29Z Pynappel 70858 +Vrouemoorde, -rugby 2968424 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The Currie Cup1.jpg|150px|regs|Die Curriebekertrofee.]] * 'n [[Oos-Rand-moorde|Reeksmoordenaar]] is moontlik in die [[Oos-Rand]]-gebied in [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] aktief. Die lyke van nege vrouens is sedert Julie 2026 gevind. * Op [[Griekwapark]] in [[Kimberley]] klop die verdedigende kampioen [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] tydens die eindstryd van die '''[[Curriebeker]]''' 2026 die [[Pumas]] met 23–16 en palm sodoende hul vyfde titel in. * [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]], sterf op 89 en is opgevolg deur sy seun, koning [[Haakon VIII]]. * Tydens sy 48ste sessie in [[Busan]], [[Suid-Korea]], lys [[Unesco]] onder ander [[Gdynia]] se modernistiese stadsentrum, die Griekse berg [[Olimpus]], [[Tasjkent]] se modernistiese argitektuur, asook van [[Alvar Aalto]] en sy vroue Aino en Elissa se werk as nuwe [[wêrelderfenisgebied]]e. * [[Andy Burnham]] is ingehuldig as nuwe eerste minister van die [[Verenigde Koninkryk]]. <div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;"> '''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]] • [[Iran-oorlog in 2026|Iran-oorlog]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br /> '''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]: [[Dolly Parton]] • [[Tim Curry]] • [[Yayoi Kusama]] • [[Harald V van Noorweë|Harald V]] • [[Joggie Jansen]] </div> <noinclude> [[Kategorie:Voorbladsjablone]] </noinclude> jhwxh51zz7mhvwrbt5vs9ywimjjjj2v 0 14120 2968364 2735901 2026-09-18T15:06:34Z Oesjaar 7467 /* Klassifikasie */ Rooi word blou! 2968364 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel is gemoeid met die bok as lid van die familie ''Caprinae'' ([[Engels]] ''goat''); vir ander gebruike van die woord sien [[bok (dubbelsinnig)]].'' {{Taksoboks | name = Bokke | image = Goat.jpg | image_width = 250px | image_caption = 'n Bok | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[soogdier|Mammalia]] | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = [[Bovidae]] | subfamilia = '''Caprinae'''<br /><small>[[John Edward Gray|Gray]], 1821</small><br />'''Pantholopinae''' }} 'n '''Bok''' is enige lid van die [[spesie]]s van beesagtige diere wat die subfamilie '''Caprinae''' vorm, maar sluit ook die enkele spesie in die subfamilie '''Pantholopinae''' in. Die [[skaap]]groepe en die boerbok is ook deel van hierdie groep diere. Die [[Familie (biologie)|familie]] waaraan hulle almal behoort sluit op ander takke die [[wildsbok]]ke en [[bees]]te in. Die meeste ontwikkeling van die groep het plaasgevind ten tye van die laaste [[ystydperk]]e, toe baie van die lede gespesialiseerd begin raak het vir oorlewing in gemarginaliseerde, onherbergsame omstandighede, soos berghange, woestyne en die sub-Arktiese gebied. Daarom vorm die meeste bokke troppe en is hulle stewiggeboude diere. Daar is 'n groot grootteverskil onder lede van die groep, vanaf net langer as 'n meter in die geval van die volgroeide [[Nemorhaedus|grysgoral]], ''Nemorhaedus goral'', tot omtrent 2,5&nbsp;m in die geval van 'n [[muskusos]]. Die diere word in twee groot groepe verdeel op grond van hul gewoontes, die ''hulpbronverdedigers'' en die ''weiers''. Eersgenoemde is gebiedsgebonde en verdedig hul klein, voedselryke area teen ander diere van dieselfde spesie, en laasgenoemde wei vrylik in groot troppe oor 'n groter, relatief meer onvrugbare gebied. == Kapater == 'n Bokkapater is 'n [[mannetjie|manlike]] gekastreerde bok. Die woord "kapater" is afkomstig vanaf die [[Portugees|Portugese]] woord ''capado'' wat "ontman" beteken. == Klassifikasie == [[Lêer:Mountain Goat on Mount Huron in Colorado image 1.jpg|duimnael|regs|250px|'n Rotsgebergte-bok, ''Oreamnos americanus'']] [[Lêer:Ammotragus.JPG|duimnael|regs|250px|Turkse skape (''Ammotragus Lervia'')]] '''FAMILIE [[Bovidae|BOVIDAE]]''' * Subfamilie [[Bovinae]]: die beeste, die buffels en die wildsbokke met spiraalhorings; 24 spesies in nege genera * Subfamilie [[Cephalophinae]]: die duikers; 19 spesies in twee genera * Subfamilie [[Hippotraginae]]: die weiende wildsbokke; 23 spesies in 11 genera * Subfamilie [[Antilopinae]]: die gaselle, die dwergwildsbokke en die [[saiga]]; 38 spesies in 14 genera * '''Subfamilie Caprinae''' ** Genus ''[[Ammotragus]]'' *** [[Turkse skaap]], ''Ammotragus lervia'' ** Genus ''[[Budorcas]]'' *** [[Takin]], ''Budorcas taxicolor'' ** Genus ''[[Capra (genus)|Capra]]'' *** [[Wilde bok]], ''Capra aegagrus'' *** [[Wes-Kaukasiese tur]], ''Capra caucasia'' *** [[Oos-Kaukasiese tur]], ''Capra cylindricornis'' *** [[Markhor]], ''Capra falconeri'' *** [[Alpynse steenbok]], ''Capra ibex'' *** [[Nubiese steenbok]], ''Capra nubiana'' *** [[Spaanse steenbok]], ''Capra pyrenaica'' *** [[Siberiese steenbok]], ''Capra sibirica'' *** [[Waliese steenbok]], ''Capra walie'' ** Genus ''[[Hemitragus]]'' *** [[Nilgiriaanse tahr]], ''Hemitragus hylocrius'' *** [[Arabiese tahr]], ''Hemitragus jayakari'' *** [[Himalaja-tahr]], ''Hemitragus jemlahicus'' ** Genus ''[[Nemorhaedus]]'' *** [[Rooigoral]], ''Nemorhaedus baileyi'' *** [[Sjinese goral]], ''Nemorhaedus caudatus'' *** [[Japannese serou]], ''Nemorhaedus crispus'' *** [[grysgoral]], ''Nemorhaedus goral'' *** [[kontinentale serou]], ''Nemorhaedus sumatraensis'' *** [[Taiwan-serou]], ''Nemorhaedus swinhoei'' ** Genus ''[[Oreamnos]]'' *** [[Rotsgebergte-bok]], ''Oreamnos americanus'' ** Genus ''[[Ovibos]]'' *** [[Muskusos|Muskusbees]], ''Ovibos moschatus'' ** Genus ''[[Ovis]]'' *** [[Argalie]], ''Ovis ammon'' *** [[Skaap]], ''Ovis aries'' *** [[Dikhoringskaap]], ''Ovis canadensis'' *** [[Dall se skaap]], ''Ovis dalli'' *** [[Moeflon]], ''Ovis musimon'' *** [[Sneeuskaap]], ''Ovis nivicola'' *** [[Oerial]], ''Ovis orientalis'' ** Genus ''[[Pseudois]]'' *** [[Himalaja-blouskaap]], ''Pseudois nayaur'' *** [[dwergblouskaap]], ''Pseudois schaeferi'' ** Genus ''[[Rupicapra]]'' *** [[Pirenese gems]], ''Rupicapra pyrenaica'' *** [[gems]], ''Rupicapra rupicapra'' * '''Subfamilie Pantholopinae''' ** Genus ''[[Pantholops]]'' *** [[Tibetaanse wildsbok]], ''Pantholops hodgsoni'' == Sien ook == * [[Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiername]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name]] == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|bok}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Goat antelope|Engelse Wikipedia]] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bovidae]] [[Kategorie:Vee]] cg3rbhupsqmre2n0l21zrzwam8cbulb 0 14270 2968496 1809699 2026-09-19T07:37:27Z Aliwal2012 39067 2968496 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Springs | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Stad]] | beeld_stadsilhoeët = Springs.jpg | beeldbyskrif = 'n Blik oor Springs | duimdrukkeretiketposisie= onderkant | latd = 26 |latm = 15 |lats = 17 | longd = 28 |longm = 26 |longs = 34 | provinsie = Gauteng | distrik = | munisipaliteit = Ekurhuleni | stigtingsdatum = 1904 | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = 1618 | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 57.5% | persent_kleurling = 1.4% | persent_asiër = 4.4% | persent_wit = 36.2% | persent_ander = 0.5% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 30.2% | demographics2_title2 = [[Zoeloe]] | demographics2_info2 = 20.6% | demographics2_title3 = [[Engels]] | demographics2_info3 = 15.7% | demographics2_title4 = [[Noord-Sotho]] | demographics2_info4 = 8.0% | demographics2_title5 = Ander | demographics2_info5 = 25.4% | poskode = 1559; 1576; 1578 | poskode2 = 1555 – 1559; 1560 – 1575; 1577 -1579 | skakelkode = 011 | sensuskode = 797018 | webwerf = }} '''Springs''' is 'n stad aan die [[Oos-Rand]] van die [[Gauteng]]-provinsie, [[Suid-Afrika]], oos van [[Johannesburg]]. Die naam van die stad kom van die groot aantal fonteine ([[Engels]]: ''springs'') in die omgewing. Dit het 'n bevolking van meer as 121&nbsp;000. Springs het verskeie voorstede onder andere: Petersfield, Strubenvale en Struisbult. Die stad is tans een van die industriële sentra van die [[Witwatersrand]]. [[Mynbou]] is vervang deur vervaardiging en ingenieurs-industrieë. Produkte van die streek sluit chemikalieë, papier en voedselstowwwe in. Springs vorm deel van die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] wat die groter Oos-Rand insluit. == Geskiedenis == Die oorspronklike 7&nbsp;km²-plaas waarop die stad later gebou sou word, The Springs, is in [[1883]] opgemeet. [[Steenkool]] is in die omgewing ontdek in [[1887]] en drie jaar later is [[Transvaal]] se eerste spoorlyn gebou om steenkool van die Oos-Randse steenkoolvelde na die goudmyne van die Witwatersrand te vervoer. Die Springs-steenkoolmyne is later gesluit nadat beter gehalte steenkool verder oos in [[Witbank]] ontdek is. Intussen is [[goud]] ook in die omgewing ontdek. 'n Dorp is in [[1904]] uitgelê en in 1908 is die eerste goudontginning begin. In 1912 is munisipale status aan Springs toegeken. In die laat 1930's was daar agt [[goudmyn]]e rondom Springs, wat dit die grootste enkele goudproduserende area ter wêreld gemaak het. Ferdinand Chauvier het in [[1974]] die [[Kreepy Krauly]] by sy huis in Springs ontwerp. == Bekende boorlinge == * [[Steve Tshwete]], gewese kabinetsminister * [[Koos du Plessis]], Afrikaanse sanger == Sien ook == * [[NG gemeente Springs]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Eksternse skakels == *[http://www.sa-venues.com/attractionsga/springs.php Inligting oor Springs (sa-venues.com)] {{en}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|EKU}} [[Kategorie:Nedersettings in Gauteng]] 66n4q7b65wnl3ik75peea4ede3erl49 0 14834 2968509 2882726 2026-09-19T08:24:05Z Aliwal2012 39067 Spoor (plantkunde) 2968509 wikitext text/x-wiki {{Wetklas}} 'n '''Filum''', of ook '''stam''', is 'n woord wat gebruik word in die [[wetenskaplike klassifikasie]]stelsel om alle lewendige wesens te klassifiseer. Die oorspronklik Griekse woord (φῦλον, ''phulon'', stam) is aangepas van die familiegroepgebaseerde ''phylai'', [[Grieks]]e stemgroepe in destydse stadstate. Die filum verteenwoordig die hoogste groepering van [[organisme]]s. Dit word egter wel soms voorafgegaan deur ''superfilums''. Daar is ongeveer 35 filums, waarvan nege die oorgrote meerderheid [[spesie]]s bevat. Talle filums kom uitsluitlik in seewater voor, en net een filum kom glad nie in die [[wêreld]] se [[oseaan|oseane]] voor nie: die Onychophora of fluweelwurms. Die bekendste [[dier]]efilums is die [[Mollusca|weekdiere]], [[Cnidaria|stekelselliges]], [[Platyhelminthes|platwurms]], [[Nematoda|rondewurms]], [[Annelida|gesegmenteerde wurms]], [[Arthropoda|geleedpotiges]], en [[Chordata|spinaalkoordiges]], die filum waaraan die [[mens]] behoort. == Lys van dierefilums == {| class="wikitable" |- |'''Filum''' |'''Betekenis''' |'''Volksnaam''' |'''Onderskeidende kenmerke''' |'''Spesies bekend''' |- |[[Acanthocephala]] |Doringkoppe |Doringkopwurms |Omdopbare stekelrige [[steeksnuit]] |ongeveer 850 |- |[[Acoelomorpha]] |Sonder derms | — |Geen mond of [[spysverteringskanaal]] | |- |[[Annelida]] |Ringetjies |Gesegmenteerde wurms |Veelvuldige sirkelvormige segmente |ongeveer 15 000 |- |[[Arthropoda]] |Gelede pote |Geleedpotiges |[[Chitien]][[eksoskelet]] |meer as 1 134 000 |- |[[Brachiopoda]] |Armpotiges |Lampskulpe |Langgerekte strukture of "arms" |tussen 300 en 500 nog bestaande |- |[[Bryozoa]] |Mosdiere |Mosdiere, seematte |Lofofoor, geen stingeltjie, [[vangarm]]s met [[trilhaar|trilhare]] |ongeveer 5 000 lewende spesies |- |[[Chaetognatha]] |Langharige kake |Pylwurms |Chitienagtige stekels aan weerskante van die kop, vinne |ongeveer 100 spesies nog bestaande |- |[[Chordata]] |Rugkoorde |Diere met rugkoorde |'n Hol dorsale senukoord |meer as 63 000 |- |[[Cnidaria]] |Stekelselliges |Holtediere |[[Nematosist]]e |ongeveer 10 000 |- |[[Ctenophora]] |Kamdraers |Kamjellies |Agt "gekamde rye" van saamgesmelte trilhare |ongeveer 100 huidige spesies |- |[[Cycliophora]] |Wieldraendes |''[[Simbiont]]'' |Sirkelvormige mond omring deur klein trilhare |ten minste 3 |- |[[Echinodermata]] |Stekelrige velle | — |Vyfvoudige radiale simmetrie, [[mesoderm]]ale versteende stekels |ongeveer 7 000 spesies wat nog bestaan |- |[[Echiura]] |Stekelsterte |Lepelwurms |'n Stel hoeke aan die agterent |ongeveer 140 |- |[[Entoprocta]] |[[Anus]] aan die binnekant |Bekerwurm |Anus aan die binnekant van 'n ring trilhare |ongeveer 150 |- |[[Gastrotricha]] |Harige mae |Meiofauna |Twee terminale kleefbuise |ongeveer 450 |- |[[Gnathostomulida]] |Kaakopenings |Kaakwurms | | |- |[[Hemichordata]] |Halwe koorde |Akkerwurms |'n [[Stomokoord]] in 'n boordjie |ongeveer 100 lewende spesies |- |[[Kinorhyncha]] |Beweeglike snoete |Modderdrake |Elf segmente, elk met 'n dorsale plaat |ongeveer 150 |- |[[Loricifera]] |Borsrokdraers |Borselkoppe |Sambreelagtige skubbe aan elke ent |ongeveer 21 |- |[[Micrognathozoa]] |Klein kaakdiere | — |[[Konsertina]]-agtige uitstootbare [[borskas]] |1 |- |[[Mollusca]] |Dun doppe |Weekdiere |Gespierde voet en 'n [[mantel (weekdier)|mantel]] rondom die dop |ongeveer 70 000 |- |[[Myxozoa]] |Slymdiere | — |Polêre kapsules wat soos nematosiste lyk |ten minste 12 000 |- |[[Nematoda]] |Garingagtiges |Rondewurms |'n Ronde kruisdeursnit, [[keratien]][[vlies]]ie |80 000 tot 1 miljoen |- |[[Nematomorpha]] |Garingagtige vorms |Perdehaarwurms | |ongeveer 320 |- |[[Nemertea]] |Seenimfe |Striklintwurms | |ongeveer 1 200 |- |[[Onychophora]] |Kloudraers |Fluweelwurms |Chitienagtige kloue aan die punt van die pote |ongeveer 110 wat nog bestaan |- |[[Orthonectida]] |Reguit swemmers | | |ongeveer 20 |- |[[Phoronida]] |Uit die mitologie: 'n meisie genaamd Io op wie Zeus verlief was |Perdeskoenwurms |'n U-vormige spysverteringstelsel |20 |- |[[Placozoa]] |Buisdiere | | |1 |- |[[Platyhelminthes]] |Platwurms |Platwurms | |ongeveer 25 000 |- |[[Porifera]] |Porie-draers |Sponse |'n Geperforeerde binnewand |meer as 5 000 |- |[[Priapulida]] |Peniswurms |Peniswurms |Terugtrekbare snoet omring deur papille |17 |- |[[Rhombozoa]] |Ruitvormige diere | — |'n Enkele aksiale [[sel (biologie)|sel]] omring deur trilhaarselle |75 |- |[[Rotifera]] |Wieldraers |Radardiertjies |'n Skynbuikholte |ongeveer 2 000 |- |[[Sipuncula]] |Klein buisies |Grondboontjiewurms |'n Mond omring deur omkeerbare gryparms |144-320 |- |[[Tardigrada]] |Stadige stappers |Waterbere |'n Liggaam en kop in vier segmente |ongeveer 750 |- |[[Xenoturbellida]] |Vreemde platwurms | — |Trilhaaragtige deuterostoom |2 |- |'''TOTAAL''' | | | |'''1 375 000+''' |} == Lys van die belangrikste protistafilums == {| class="wikitable" |- |'''Filum''' |'''Betekenis''' |'''Volksnaam''' |'''Onderskeidende kenmerke''' |- |[[Rhodophyta]] |Rooi plante |Rooi [[alg]]e |Alge sonder selle, met 'n [[sweephaar]] |- |[[Chromista]] |Gekleurdes |Geen |[[Alg]]e met [[Chlorofil|bladgroen]] |- |[[Alveolates]] |Klein holtetjies |Geen |Ooreenkomste binne dié filum is geneties |- |[[Excavates]] |Uitgrawers |Geen |Ooreenkomste binne dié filum is geneties |- |[[Rhizaria]] |Van wortels |Geen |Ameboiede met [[skynvoet]]e |- |[[Amoebozoa]] |Veranderende diere |Ameboiede |Beweeg deur die vloei van [[sitoplasma]] |- |[[Choanozoa]] |Tregterdiere |Geen |'n Sweephaar omring deur mikrovilli |- |Colspan=4|Talle ander minder belangrike filums binne die protista is nie hier gelys nie |} == Lys van plantafdelings == {| class="wikitable" |- |'''Afdeling''' |'''Betekenis''' |'''Volksnaam''' |'''Onderskeidende kenmerke''' |- |[[Anthophyta]] |Blomplante |Plante wat blom |Maak blomme en vrugte |- |[[Bryophyta]] |Mosplante |Mos en kruie |Diploiede [[Spoor (plantkunde)|spore]], sonder 'n vaatsisteem |- |[[Pteridophyta]] |Varingplante |Varings |Diploiede spore en 'n vaatsisteem |- |[[Pinophyta]] |Gom/pikplante |Kegeldraende plante |Keëls met sade |- |[[Sphenophyta]] |Wigplante |Perdesterte |Fotosintetiese, hol, gelede en gerifde stingels |- |[[Cycadophyta]] |Palmplante |Broodbome |Sade, met 'n kroon van saamgestelde blare |- |[[Ginkgophyta]] |Ginkgoplante |Ginkgo, Venushaarvaring |Sade nie deur vrugte beskerm nie |- |[[Gnetophyta]] |Geen |Gnetofiete |Sade en 'n houtagtige vaatsisteem |} == Lys van swamfilums == {| class="wikitable" |- |'''Filum''' |'''Betekenis''' |'''Volksnaam''' |'''Onderskeidende kenmerke''' |'''Spesies bekend''' |- |[[Chytridiomycota]] |Potjiesampioene |Skynskimmels |Sellulose in die selwande, sweephaargamete |ongeveer 900<ref name=":0">Webster, J. en Weber, R. 2007. ''Introduction to fungi''. pp.127-164.</ref> |- |[[Deuteromycota]] |Tweede sampioene |Onperfekte swamme |Plant slegs aseksueel voort |ongeveer 17 000<ref>{{Cite web |url=https://cals.arizona.edu/classes/plp427L/lab12.html |title=argiefkopie |access-date=15 Maart 2022 |archive-date=29 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229103653/https://cals.arizona.edu/classes/plp427L/lab12.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[Zygomycota]] |Eiergeelsampioene |Zigomisete |Dit meng gametangia om 'n zigosporangium te vorm |ongeveer 900<ref>James, Timothy Y. and Kerry O'Donnell. 2007. Zygomycota. Microscopic 'Pin' or 'Sugar' Molds. Version 13 July 2007 (under construction). <nowiki>http://tolweb.org/Zygomycota/20518/2007.07.13</nowiki> ''in'' The Tree of Life Web Project, <nowiki>http://tolweb.org/</nowiki></ref> |- |[[Glomeromycota]] |Balsampioene |Geen |Vorm swamwortels met plante |ongeveer 200<ref>Sarah C. Watkinson, Lynne Boddy, Nicholas Money. ''The Fungi''. Derde uitgawe. Academic Press; 2005. <nowiki>https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&AuthType=sso&db=nlebk&AN=485511&site=eds-live&scope=site</nowiki></ref> |- |[[Ascomycota]] |Wynsaksampioene |Sakswamme |Maak spore in 'n spoorsakkie |ongeveer 32 000<ref name=":0" /> |- |[[Basidiomycota]] |Basidiumsampioen |Geen |Maak spore van 'n '[[basidium]]' |ongeveer 30 000<ref>http://tolweb.org/tree?group=Basidiomycota&contgroup=Fungi</ref> |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Notas == {{en-vertaal|Phylum}} {{Normdata}} [[Kategorie:Taksons]] 05np6v9lkumigt9dwu335h1220oljuy 0 15680 2968583 2899162 2026-09-19T10:13:41Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968583 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Wes-Kaapland |beeld = University of the Western Cape - Central Campus entry.jpg |beeldbyskrif = Die hoofgebou van die Universiteit van Wes-Kaapland |latyn_naam = |leuse = ''Respice Prospice'' |leuseafr = |leuseeng = |gestig = [[1959]] |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = Thabo Makgoba |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Brian O’Connell |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = 15&nbsp;226 |voorgraadse studente= 11&nbsp;836 |nagraadse studente = 3&nbsp;390 |doktoraal = |ander = |ligging = Modderdamweg, [[Bellville]], [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]] |stad = [[Kaapstad]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|33|56|0|S|18|38|0|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = Stedelike omgewing |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = [[Association of Commonwealth Universities|ACU]], [[Cape Higher Education Consortium|CHEC]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[International Association of Universities|IAU]] |webtuiste = [http://www.uwc.ac.za/ uwc.ac.za] |logo = |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Wes-Kaapland''' ('''UWK'''), of ook die University of the Western Cape (UWC), is in [[1960]] opgerig as 'n universiteit vir [[Kleurling]]e in [[Bellville]], naby [[Kaapstad]]. Ander universiteite in of naby Kaapstad is die [[Universiteit van Kaapstad]] (University of Cape Town, UCT, oorspronklik vir Engelstalige blankes) en die [[Universiteit van Stellenbosch]] (oorspronklik vir [[Afrikaans]]sprekende blankes). Die stigting van UWK was 'n tipiese apartheidsfenomeen, 'n direkte gevolg van die Wet op Aparte Universiteite, wat in [[1957]] aangeneem is. Met dié wet is die segregasie tot in die hoër onderwys deurgevoer. [[Kleurling]]e het slegs toegang gehad tot 'n beperkte aantal universiteite en is nie meer toegelaat by blanke universiteite nie. Ook ander "etniese universiteite", soos die Universiteit van Zoeloeland en die Universiteit van die Noorde, is in dié tydvak opgerig. == Beginperiode == [[Lêer:University of the Western Cape - View towards main library.jpg|duimnael|links|Die biblioteek]] UWK was oorspronklik 'n 'boskollege', dit wil sê dat dit nie 'n outonome universiteit was nie, maar onder gesag van [[UNISA]] gestaan het. Die onderwys was boonop gerig op die opleiding van kleurlinge vir funksies op laer en middelbare vlak binne die eie kleurlinggemeenskap, spesiaal vir funksies van opleiding en dienslewering. In die eerste jare na die oprigting van UWK het die akademiese personeel uitsluitlik bestaan uit blankes, veral Afrikaners; 'n groot deel van die dosente het van die [[Universiteit van Stellenbosch]] gekom. Die taal was in die meeste van die lesings [[Afrikaans]]. Die eerste rektor was prof. J G Meiring.<ref>Die Burger Laaste, 29 April 1991, bl 8: Dr. J.G. Meiring</ref> Die universiteit het klein begin: in die eerste jaar was 166 studente geregistreer en was daar 17 personeelmedewerkers. Eers in 1970 het die UWK universiteitstatus verkry en kon universiteitsdiplomas en -grade toegeken word. == Verset teen apartheid == [[Lêer:University of Western Cape - Inside main library.jpg|duimnael|upright|Binne die biblioteek]] In die eerste vyftien jare was die bestuurders en 'n groot deel van die personeel ondersteuners van die [[Nasionale Party]], en dus ook van [[apartheid]]. Een van die min uitsonderings was [[Adam Small]], hoof van die departement Filosofie. Small is in 1973 ontslaan as gevolg van sy politieke betrokkenheid by die [[Swartbewussynsbeweging]]. Naas dosente soos Small was daar ook baie studente aktief in die apartheidstryd en [[solidêr]] met die Swartbewussynsbeweging. Proteste van studente teen die konserwatiewe bestuur en die gemis aan inspraak/medeseggenskap het in [[1975]] tot die benoeming gelei van die eerste kleurlingrektor, [[Richard Ernest van der Ross|Richard E. van der Ross]]. In die jare daarna het 'n vryer klimaat ontstaan, waarin die universiteit meer en meer afstand geneem het van die apartheidsideologie. In [[1982]] is 'n missieverklaring opgestel waarin apartheid formeel verwerp is. Die volgende jaar is 'n wet aangeneem wat die universiteit dieselfde outonomie verleen het as die blanke universiteite. In die jare tagtig en negentig het die universiteit meer en meer 'n linkse beeld gekry. Rektor [[Jakes Gerwel]] maak van UWK 'n "intellektuele tuiste vir linksgesindes", met baie aandag vir sosiale en politieke kwessies. Studente uit agterstandsposisies was baie welkom en die universiteit het naas kleurlinge ook meer en meer swart studente getrek. Gerwel is in [[1995]] opgevolg deur Cecil Abrahams, wat in [[2001]] op sy beurt opgevolg is deur Brian O'Connell. By die hervorming van die Suid-Afrikaanse hoëronderwys in [[2002]], het UWK die status van 'n outonome universiteit behou. == Wapen == Die universiteitskollege het kort na sy ontstaan 'n heraldiese wapen aangeneem. Dit is in 1989 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In blou, 'n silwer portiek met ses kolomme; op 'n skildhoof drie rooi proteas, silwer geknop en groen gestingel en geblaar''. Die wapenspreuk is "Respice prospice".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry].</ref> 'n Helmteken bestaande uit 'n protea binne-in 'n ope silwer lourierkrans is ook in 1989 geregistreer maar in die praktyk gebruik die universiteit steeds die oorspronklike tekening uit die 1960's wat slegs die skild (omsoom met goue lourierblare) en wapenspreuk toon. == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Du Pré, R.H. (1996) ''Historical positioning''. In: Thomas, Cornelis C. (1997) ''Wakker wakker en aan die brand; Waarneminge van 'n studente-aktivis, UWK 1976''. Mayibuye History and Literature Series No.75. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of Western Cape|Universiteit van die Wes-Kaap}} * [http://www.uwc.ac.za Webtuiste van die Universiteit van Wes-Kaapland] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Universiteit van Wes-Kaapland|Wes-Kaapland]] sxmzfgwihc6wvyh9fyhn215zzao9fbi 0 15836 2968521 2740646 2026-09-19T08:49:04Z Aliwal2012 39067 /* As samesteller */ 2968521 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Fanie Olivier | bynaam = | beeld = Fanie Olivier.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Stephanus Petrus Olivier | geboortedatum = [[23 Junie]] [[1949]] | geboorteplek = [[Pretoria]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Reina Prinsen Geerligs-prys]] | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Fanie Olivier''' (* [[23 Junie]] [[1949]]– ) is 'n [[Afrikaans]]e [[digter]] bekend vir sy liefdesgedigte en samestellings.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Olivier,_Fanie_(Stephanus_Petrus){{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en vroeë lewe === Stephanus Petrus Olivier is op [[23 Junie]] [[1949]] in [[Pretoria]] gebore. Hy is die seun van professor S.P. Olivier, die eerste rektor van die [[Universiteit van KwaZulu-Natal|Universiteit van Durban-Westville]], en hy ontvang dus hoofsaaklik sy skoolopleiding in [[Durban]]. Hy matrikuleer in 1966 aan die Hoërskool Port Natal. === Verdere studie en loopbaan === Daarna studeer hy vanaf 1967 aan die [[Universiteit van Stellenbosch]], waar hy die B.A.-graad in Regte, die B.A. Honneurs-graad in Afrikaans en in 1972 die M.A.-graad (cum laude) behaal met ’n verhandeling oor ''Aspekte van ballingskap en vaderland in die poësie van Breyten Breytenbach''. Hy is lid van die Letterkundige Laboratorium onder die leierskap van [[D.J. Opperman]]. Verder is hy onder meer kunsredakteur van ''Die Matie'' en ''Die Stellenbosse Student'' en loods ’n nuwe literêre blad, ''Penseel'', vir die studente. Hy keer terug na Natal en verwerf bekendheid as kunsredakteur van ''Die Nataller'' en fliek- en teaterresensent van ''Tempo'' en word ook in 1973 tydelik aangestel as dosent in Afrikaans aan die Universiteit van Natal, ’n posisie wat hy vir vyftien maande beklee.<ref>{{Cite web |url=http://home.intekom.com/oli4s/Digter%20Fanie.htm |title=argiefkopie |access-date= 4 Julie 2017 |archive-date= 5 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805105623/http://home.intekom.com/oli4s/Digter%20Fanie.htm |url-status=dead }}</ref><ref>Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/olivierf.html</ref> In 1974 ontvang hy die studiebeurs van die Studiefonds voor Zuid-Afrikaansche Studenten en hy spandeer sowat twee jaar aan die Rijksuniversiteit in [[Utrecht]] in [[Nederland]] vir verdere studie. Hier skryf hy die doktorale eksamen (Drs.Litt.) in Literêre Teorie. Terug in Suid-Afrika word hy dosent aan die Universiteit van Durban-Westville. Vanaf 1982 neem hy ’n pos aan as onderwyser by Union High School op [[Graaff-Reinet]], werk ’n rukkie as kunsredakteur by ''[[Rapport]]'', gee onderwys aan Ridgeway College op [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] en maak ook ’n draai as dosent by die ou Skiereilandse Technikon. Na ’n ruk word hy aangestel as professor en hoof van die departement Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Venda en later word hy dekaan van die Fakulteit Lettere en Wysbegeerte. In 1985 verwerf hy die D.Litt.-graad aan die [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] onder promotorskap van [[T.T. Cloete]] met ’n studie oor ''Die mistiek in die Afrikaanse poësie''. Hy is in 1989 deel van die groep Afrikaanse skrywers wat die toe nog verbode [[African National Congress|ANC]] by die Victoriawatervalberaad ontmoet. In 1990 word hy verkies tot voorsitter van die Afrikaanse Skrywersgilde, ’n posisie wat hy tot 1992 beklee. Deur die Universiteit van Suid-Afrika voltooi hy ook ’n LL.B.-graad en in 2002 word hy toegelaat as advokaat in die Hooggeregshof van Suid-Afrika.<ref>LitNet ATKV-Skrywersalbum 05.02.2009: www.litnet.co.za</ref><ref>NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/3348 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714014339/http://www.nb.co.za/Authors/3348 |date=14 Julie 2017 }}</ref> === Polemiek === Sy loopbaan by die Universiteit van Venda verloop stormagtig.<ref>De Vries, Izak Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/mond/fanie.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903014346/http://www.oulitnet.co.za/mond/fanie.asp |date= 3 September 2017 }}</ref> In 1992 word hy deur die studente van die kampus verjaag omdat hy die studenteraad in ’n brief kritiseer vir hulle eis dat meer studente op die kampus toegelaat moet word as waarvoor daar geriewe is. Hy word as “rassis” bestempel en die raad van die universiteit staan drie maande verlof aan hom toe om hom sodoende van die kampus te kry en die bui te laat bedaar. Hy is egter verplig om hooggeregshof toe te gaan om ’n hofbevel te kry om weer op die kampus toegelaat te word. In 1995 kom hy te hore dat ’n kredietkaart op onbehoorlike wyse aan die visekanselier van die universiteit toegestaan is. Hy skryf aan die betrokke bank vir nadere besonderhede, maar word dan onderwerp aan ’n dissiplinêre ondersoek omdat hy “onregmatig” namens die raad opgetree het. Hy word van die raad en senaat geskrap en wend hom weer tot die Hooggeregshof, waarna hy weer in sy amp herstel word, slegs om weer aangekla te word. Intussen verwys hy die uitgawes op die kredietkaart na die spesiale ondersoekeenheid van oudregter William Heath wat op daardie tydstip aan die gang is. Die visekanselier word uiteindelik verplig om R200 000 se kostes terug te betaal. Terwyl hierdie saak voortslepend is, skryf hy ’n interne e-pos waarin hy beweer dat die universiteit se nuwe dissiplinêre kode aan die regering voorgelê is sonder dat die raad dit ooit gesien het. Hy word aangekla dat hy die universiteit in diskrediet gebring het, word skuldig bevind en in Desember 1999 afgedank. In Maart 2000 beslis die hooggeregshof in sy guns, maar die universiteit weier om hom in sy amp te herstel en neem die saak appèlhof toe, waar die saak verval.<ref>Botha, Eddie. ''Probe into vice-chancellor’s spending.'' Dispatch, 15 April 2000.</ref> Terwyl hierdie geding aan die gang is, word hy genoodsaak om as advokaat te praktiseer om sy inkomste aan te vul. Uiteindelik bereik die partye in 2004 ’n skikking buite die hof, nadat die saak selfs ’n draai in die parlement maak. In Junie 2004 tree hy dus uit die personeel van hierdie universiteit. ===Latere loopbaan=== Hy gaan in September 2004 na Poznan in [[Pole]] as professor in Afrikaans en South African Studies in die Departement Engels van die Adam Mickiewicz Universiteit. In 2006 keer hy na Suid-Afrika terug ter wille van sy vrou se gesondheid. Na haar dood sluit hy aan die einde van 2007 weer by die personeel van die Universiteit van KwaZulu-Natal aan. In 2010 keer hy na sy vorige pos as professor aan die Adam Mickiewicz Universiteit in Poznan in Pole terug. === Persoonlike lewe === Hy trou in 1976 met die digteres [[Marlise Joubert]] en die egpaar het ’n dogter, Marcelle, maar skei later. Na sy egskeiding trou Fanie met Rike Antonissen, dogter van die literator [[Rob Antonissen]]. Sy is self ’n akademikus by verskeie universiteite in Suid-Afrika en die buiteland en is ook skrywer. Die egpaar het ’n seun en Rike het ook ’n dogter uit ’n vorige huwelik. In Pole kom hulle agter dat iets met haar gesondheid skort en die siekte word later gediagnoseer as primêre progressiewe afasie, ’n breinaandoening waardeur sy geleidelik die vermoë om te praat, verstaan en lees verloor. Weens Rike se siekte keer hulle in Februarie 2006 terug na Suid-Afrika en vestig hulle op [[Pennington]] in KwaZulu-Natal, waar hy as prokureur ’n bestaan maak. Rike is in Julie 2007 oorlede. Hy is weer getroud, hierdie keer met Antoinette Klein. == Skryfwerk == === Digkuns === Van sy gedigte verskyn reeds in standerd ses in sy skool se jaarblad en daarna publiseer hy ook in tydskrifte soos ''Standpunte''. In sy studentejare verower hy twee kere die Nasionale Boekhandel-prys van die Afrikaanse Studiekring vir sy poësie.<ref>Versindaba: http://versindaba.co.za/gedigte/fanie-olivier/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715221429/http://versindaba.co.za/gedigte/fanie-olivier/ |date=15 Julie 2017 }}</ref> Sy debuutbundel ''Gom uit die sipres'' verower in manuskripvorm in 1971 die Reina Prinsen Geerligsprys. Die titel van die bundel dui aan dat die digter die gom uit die sipres, of te wel die essensie of kern uit die lewe en werklikheid kan haal. Die gedigte se sterk ritme gee ’n liriese eenvoud daaraan. Die bundel bestaan uit vyf ongetitelde afdelings. Die eerste afdeling bevat gedigte oor verskillende fasette van die mens se bestaan op aarde, maar veral die dood. ''Vroeë mis'' gee met surrealistiese beelde ’n aweregse toespeling op Totius se gedig ''Die wêreld is ons woning nie.'' ''Aand in Jamestown'' bereik met sy perspektiefwisseling tussen die jeugwêreld en die hede ’n mooi effek. Liefdeservaringe in die jeug is in afdeling twee. ''Kyk die wêreld vou sy lou hand vir jou oop'' tref met sy atmosfeerskepping en beelde wat inmekaar vloei, terwyl ''Afskeid aan Droogfontein'' mooi gebruik maak van die water verwante beelde in elke strofe (“windpomp”, “damwal;”, “trane”) in kontras met die titel se droogte. In ''Eerste aand'' is die jongman per fiets op pad na sy nooi met onpraktiese geskenke van ’n karba wyn, ’n blaar en ’n duifie, waaruit die jeugdige verliefdheid blyk wat alles met die geliefde wil deel. Afdeling drie bevat haikoes oor die natuur en afdeling vier is meer ernstig met gedigte oor wrede werklikhede soos uitbuiting, aardbewings en verwoesting. Die laaste afdeling lewer siniese kommentaar op politieke gebeure en politieke bannelinge soos Breyten Breytenbach (''Patriot in Parys'' en ''Oproep tot hoër digterlike spesialisasie''). Hoogtepunte in hierdie afdeling is ''Trekvoëls'', waarin die voëls se hunkering na ’n tuiste en nuwe begin in die lente uitgebeeld word, en ''Winter'', wat ’n benadeelde kind se sosiale tragiek as tema het.<ref>Coetzee, A.J. Standpunte. Nuwe reeks 102, Augustus 1972.</ref> Die gedigte in ''Om alleen te reis'' het die liefde en godsdiens as temas en bevat ook mooi stemmingsverse. Die titelgedig is ’n proloog waarin om alleen te reis as gevaarlik bestempel word en om te dig is per definisie ’n alleenreis. Die bundel word in vier afdelings verdeel. Die eerste afdeling bevat liefdesverse oor verlange en herinneringe. In verskeie gedigte probeer die spreker hom sonder veel sukses in sy alleenheid teen die wêreld verskans. ''Weer op die Stormberge'' het steeds iets van die jeugdige varsheid van sy eerste bundel en gee in die eerste strofe die landelike omgewing in sy bekoring weer, gekontrasteer met die tweede strofe se verval wat onvermydelik intree. Die tweede afdeling word gewy aan die reis na die oase van fisieke en erotiese bevrediging en die verband wat dit het met die religieuse. Die soeke na die dieper sin oorheers in die derde afdeling, waar verskeie insidente of verskynsels ontleed word op soek na die onderliggende betekenis. ''Oujaarsaand'' beskryf die verkragting van ’n jong meisie wat vreemd is in die omgewing en beeld op onsentimentele wyse die onnadenkende wreedheid uit. ''Insident op ’n Donderdag'' gee blyke van Olivier se fyn waarnemingsvermoë. Die laaste afdeling word gewy aan politieke verse waarin veral die apartheidsbestel getakel word.<ref>Brink, André P. ''Voorlopige Rapport.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1976.</ref><ref>Coetzee, Ampie. Rapport, 16 Desember 1973.</ref> ''Paradysrigting van die wind'' is ’n getuigskrif oor ’n liefdesgeskiedenis vanaf verlange na vervulling en heerlikheid, met die huwelikslied as hoogtepunt. Die titel van die bundel kry sy beslag in die gedig ''Die weerstasie en sensitiewe meter wys soontoe'', waar die kerk se toring die paradysrigting van die wind bevestig. Die gedigte word aanvanklik geskryf vanuit die grys en troostelose Hollandse landskap met die geliefde wat afwesig is. Hieruit vloei die treurigheid en onsekerheid, wat later besweer word deur die terugreis en die slotgedig, die ''Huwelikslied''. ''Marie the dawn is breaking'' bereik mooi effekte rondom die woorde van ’n popliedjie, waar die aanhalings en teks mekaar telkens relativeer.<ref>Brink, André P. Rapport, 19 September 1976.</ref><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 17 no.2, Junie 1977.</ref><ref>Van Tonder, Niel. Beeld, 25 Julie 1977.</ref><ref name=":0">Brink, André P. ''Tweede Voorlopige Rapport.'' Human & Rousseau. Kaapstad, Pretoria en Johannesburg. Eerste uitgawe, 1980.</ref> ''Skimmellig'' se titel dui op ’n oorgangstadium en die bundel ondersoek dan ook grootliks die spanning wat daar tussen teenpole bestaan, tussen toe en nou, tussen ek en jy, mens en God. Die bundel word in ses afdelings verdeel, waar die eerste afdeling persoonlike verse is wat hoofsaaklik die digter se verhouding tot ’n land en die natuur uitbeeld. Die tweede afdeling behandel Afrika, ook binne sy politieke konteks. ''Dis parstyd in die Boland die onderland'' bereik mooi effekte met die gebruik van volkswysies en die betrek van verskillende landstreke. Die skrynende ''Last grave at Dimbaza'' vertel die treurige verhaal van Beauty Douglas wat op ’n wintersnag in die arm swart township Dimbaza, naby Kingwilliamstown, gebore is. Beauty is die eerste dogter en sy beteken lobola wanneer sy trou, beeste wat die armoede sal verlig. Die vreugde van die ma is groot en ook van die pa wat ver weg op die myne werk, maar twee maande later is Beauty dood. Die derde afdeling bevat hoofsaaklik gedigte oor die stad, met ''Reisoes'' ’n mooi beelding van die landelike milieu. In die vierde afdeling is verhoudings- en liefdesgedigte. ''Besoekersboek'' is ’n hoogtepunt in die bundel, met die graffiti wat knap uitgebeeld word as onbekendes se pogings om iewers hulle identiteit te bewaar en so hulleself “teen sterflikheid probeer verskans”. Afdeling vyf is opdragverse aan familie en bekendes, ook ander digters. ''Dis toevallig dat ek nou die dag'' maak van triviale gegewens ’n fyn waarnemingsgedig met ''De Rust'' wat ’n aangrypende beeld gee van ’n ou man wat in die skemeruur tevrede sy eiendom kan gadeslaan. In ''Demosthenes, die klipkouer, digby Kalamata'' is die tema die Griekse redenaar se gebruik om met klippies in sy mond sy spraakgebrek te probeer oorkom. Hierdie gebruik word dan knap in verband gebring met sy verhouding met ander mense en sy strewe na inskakeling in die gemeenskap. Die gedigte in die laaste afdeling het ’n religieuse toonaard.<ref>Brink, André P. Rapport, 15 Oktober 1978</ref><ref name=":0" /><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 17 no. 3, Augustus 1979.</ref><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 19 no. 3, September 1979.</ref><ref>Coetzee, A.J. Standpunte. Nuwe reeks 151, Februarie 1981.</ref> ''Verklarings 1967–1987'' se sosio-politieke inslag is reeds duidelik uit die afdruk van die ''Staatskoerant'' van 12 Junie 1986 (waarin die proklamasie van die noodtoestand vervat is) op die voorblad. Meer as die helfte van hierdie verse kom reeds in sy vorige bundels voor. Nuwe gedigte handel oor die geweld in die land, die menslike leed in die townships en word opgedra aan spesifieke persone. ''As daar ’n hemel is iewers anderkant'' behandel grepe uit die spreker se herinnering aan [[Steve Biko]] se lewe, met Biko se naam wat effektief verswyg word tot met die laaste versreël. ''Saam na die noorde'' is gebaseer op ’n volksliedjie, met die trek in verskillende rigtings wat effektief die opgewondenheid op pad na die oorlog en die weemoedige traagheid van die kis se terugkeer kontrasteer. ''In Eloffstraat en Houghton'' is ’n interessante toespeling op die ritme en woordkeuse van [[I.D. du Plessis]] se ''Rietfontein''.<ref>Marais, René. Insig, November 1988.</ref> ''Apostroof'' word opgedra aan sy oorlede vrou Rike. ’n Apostroof (of afkappingsteken) is ’n leesteken wat aandui dat iets ontbreek en dat die apostroof die plek daarvan inneem. Op ’n manier is hierdie bundel dan ’n wyse om te sê dat Rike ontbreek en dat die bundel in haar plek staan. Die verse is dan aanvanklik glad nie bedoel vir publikasie nie, maar slegs om met vriende en familie haar gedagtenis te herdenk. Apostroof verwys in die Griekse retoriese tradisie egter ook na die aanspreek van ’n afwesige persoon. In hierdie bundel spreek hy Rike dus aan en probeer ook sin maak van dood en die liefde. Daar is ook gedigte oor die daaglikse hantering van haar siekte, hul gesamentlike voorbereiding vir haar afsterwe en herinneringe aan gelukkiger tye. Die gedig ''Geding'' word op die buiteblad gedruk om dit van buite af na die inhoud te laat kyk en dit vorm dan ook die slot en gevolgtrekking van die bundel. Hierin sleep die digter God voor die hof omdat Sy handeling dat Rike moet doodgaan, onredelik en onbillik was. God kan nie daar wees nie, omdat dit ’n ongeopponeerde mosie is, maar Hy staan tog in die hof op en verklaar dat Hy wel daar is en die saak wil laat afstaan om dit buite die hof met die aansoeker te skik.<ref>Cochrane, Neil. Beeld, 28 Junie 2010</ref><ref>Painter, Desmond. Rapport, 7 Maart 2010.</ref> === Versamelbundels === Sy gedigte word in verskeie versamelbundels opgeneem, waaronder ''Groot verseboek'', ''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte'', ''Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte'', ''Digters en digkuns'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Kraaines'', ''Miskien sal ek die wingerd prys'', ''Goudaar'', ''Honderd jaar later'', ''Woordpaljas'', ''Verse vir Opperman'', ''My Afrikaanse verseboek'', ''Die goue vreugde'', ''Voorspraak'' en ''Nuwe verset''. Hy stel verskeie versamelbundels saam. Dit sluit in ''Goudaar'' in 1986 ter herdenking van Johannesburg se eeufees,<ref>Brink, André P. Rapport, 19 April 1987.</ref> ''Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte'' (wat verskeie herdrukke en heruitgawes beleef<ref>Cloete, T.T. Rapport, 8 April 2001.</ref><ref>De Vries, Abraham. Die Burger, 16 Oktober 1986</ref><ref>Grové, A.P. Beeld, 26 Februarie 2001.</ref><ref>Books Live: http://nb.bookslive.co.za/blog/2010/11/23/4de-uitgawe-van-fanie-olivier-se-bundel-die-mooiste-afrikaanse-liefdesgedigte/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419025202/http://nb.bookslive.co.za/blog/2010/11/23/4de-uitgawe-van-fanie-olivier-se-bundel-die-mooiste-afrikaanse-liefdesgedigte/ |date=19 April 2012 }}</ref>) en ''As die son kom oogknip'' tydens die sonsverduistering van 2002.<ref>John, Philip. Beeld, 20 Januarie 2003</ref> === Ander skryfwerk === Hoewel hy primêr bekend is vir sy digkuns, verskyn sy kortverhaal ''Landkaart'' in 1987 in die versamelbundel ''Forces’ Favourites''. Vir die bloemlesing ''Tuinprovinsie Natal'' onder redaksie van [[C.J.M. Nienaber]] lewer hy die bydrae ''Oor die Drakensberge bo'', terwyl sy skets oor ''Utrecht'' opgeneem word in ''Stad en stedelig'', ’n versamelbundel met sketse en vertellings oor wêreldstede. Verder vertaal hy [[J.M. Coetzee]] se roman ''Disgrace'' as ''In oneer'' in Afrikaans. Gereelde resensies van hom verskyn ook in tydskrifte en koerante. == Publikasies == === Bundels === * gom uit die sipres, [[Human & Rousseau]], 1971 * om alleen te reis, [[Human & Rousseau]], 1973 * paradysrigting van die wind, [[Perskor]],1976 * skimmellig, [[Human en Rousseau]], 1978 * verklarings 1967–1987, [[Human & Rousseau]], 1988 * apostroof, [[Human & Rousseau]], 2010 *ou laaie, [[Naledi Uitgewers|Naledi]], 2020 === As samesteller === * Goudaar: gedigte oor Johannesburg, [[Perskor]], 1986 * Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte, [[Human & Rousseau]], 1986 (Nuwe uitgawe, 2010) * As die son kom oogknip, [[Protea Boekhuis]], 2002 * Literêre dagboek 2004, [[LAPA Uitgewers|LAPA]] (Onderwerp: Die see) * Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte, 2016<ref> https://versindaba.co.za/nuwe-bundels-2022/nuwe-bundels-2021/nuwe-bundels-2020/nuwe-bundels-1/digbundels-2016/</ref> === As vertaler === * In Oneer (2009) - Afrikaanse vertaling van [[J.M. Coetzee]] se ''Disgrace'', uitgegee deur Umuzi ('n druknaam van Random House Struik (Edms) Bpk). * Van kant gemaak (2017) - in Afrikaans vertaal uit die Nederlands (oorspronklike titel ''Woesten'', deur [[Kris van Steenberge]]). * Die mooiste meisie van [[Genua]] (2019) - in Afrikaans vertaal uit die Nederlands (oorspronklike titel ''La Superba'', deur [[Ilja Leonard Pfeijffer]]). * Wanneer gode slaap (2020) - in [[Afrikaans]] vertaal uit die [[Nederlands]] (oorspronklike titel ''Godenslaap'', [2008] deur [[Erwin Mortier]]).<ref>https://proteaboekwinkel.com/index.php/wanneer-gode-slaap.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811070408/https://proteaboekwinkel.com/index.php/wanneer-gode-slaap.html |date=11 Augustus 2020 }} Opgespoor en besoek op 5 Augustus 2020</ref> == Pryse == * [[Reina Prinsen Geerligs-prys]] (1971) == Bronne == === Boeke === * Askes, H. en Landman, J.N. (samestellers) ''Voorspraak''. Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe. Tiende druk, 1994. * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig.'' Nasou Beperk. Eerste uitgawe, 1980. * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans.'' Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk, 1988. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2.'' Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe, 1988. * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Eerste uitgawe, 1998. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Nienaber, C.J.M. (redakteur) ''Tuinprovinsie Natal''. Tafelberg Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1977. * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns''. Perskor-Uitgewers. Kaapstad. Vyfde uitgawe. Sewende druk, 2007. * Pheiffer, R.H. ''Woordpaljas.'' Human & Roussea. Kaapstad en Johannesburg. Derde uitgawe. Derde druk, 1993. === Tydskrifte en koerante === * Brümmer, Willemien. ''In ligte blaaie.'' By, 6 Maart 2010. * De Vries, Willem. ''Steeds nuwe gedigte oor ou, ou liefde.'' Beeld, 2 Desember 2010. * Fourie, Retha. ''Gedigte oor son se oogknip.'' Beeld, 27 November 2002. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Olivier, Fanie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse advokate]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1949]] 1en21e6bhubd9fcxf0sthcpfwtrimtb 0 16124 2968314 2941624 2026-09-18T12:12:18Z Morne 672 2968314 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ingrid Jonker | bynaam = | beeld = Ingrid Jonker 1956.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Ingrid Jonker in 1956 | geboortenaam = | geboortedatum = [[19 September]] [[1933]] | geboorteplek = [[Douglas, Noord-Kaap|Douglas]], [[Kaapkolonie]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1933|9|19|1965|7|19}} | sterfteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | ouers = [[Abraham Jonker]] en Beatrice Cilliers | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]]ner | beroep = Skrywer en digter | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Pieter Venter | kinders = Simone | webblad = | handtekening = }} '''Ingrid Jonker''' (19 September 1933 – 19 Julie 1965) was 'n [[Afrikaanse skrywer]] en [[digter]]. Belangstelling in Jonker se werke, en veral ook in haar kort en tragiese lewe, was ná haar dood veel groter as toe sy geleef het. Net drie digbundels van haar is ooit gepubliseer: ''Ontvlugting'' (1956), ''[[Rook en oker]]'' (1963), en ''Kantelson'' (postuum in 1966). Dit is veral die kort en suiwer liriese gedigte van verlange en verlatenheid in ''Rook en oker'' wat aan haar roem besorg het.<ref>SA History: http://www.sahistory.org.za/people/ingrid-jonker</ref> In haar nadoodse ''Kantelson'' was dit 'n doodsverlange wat tot lesers gespreek het en daartoe gelei het dat bekende musici haar gedigte getoonset en opgeneem het. Sy het op 19 Julie 1965 [[selfmoord]] gepleeg deur in [[Drieankerbaai]] in [[Kaapstad]] in die see te loop. == Lewe en werk == [[Lêer:Ingrid Jonker se begrafnis, 25 Julie 1965.jpg|duimnael|regs|300px|[[Uys Krige]] aan die woord op [[25 Julie]] [[1965]] tydens 'n byeenkoms van skrywers en ander vriende van Ingrid Jonker in die Woltemade-begraafplaas, [[Maitland]], [[Kaapstad]]. Krige het 'n waardering van haar werk gelewer en [[Jan Rabie]], links met sy rug na die kamera, het van haar gedigte voorgedra. Die begrafnis was drie dae vantevore, op 22 Julie.]] === Vroeë lewe en herkoms === Ingrid Jonker, dogter van die skrywer en [[Nasionale Party]]-politikus [[Abraham Jonker]] en Beatrice Cilliers, is op 19 September 1933 op ’n plaas naby [[Douglas, Noord-Kaap|Douglas]], 'n dorp naby die hoofstad van die [[Noord-Kaap]]<nowiki/>provinsie, in die huis van haar oupa en ouma aan moederskant, Swart Fanie (Stephanus) Cilliers en Annie (Anna) Retief, gebore. Haar oupa is in hierdie tyd reeds geruime tyd verlam in sy bed. Ingrid het ’n ouer suster, Anna. Nog voordat Ingrid gebore word, verbrokkel die huwelik tussen haar ouers wanneer haar vader sy ouerskap van die ongebore baba bevraagteken en haar ma dan verlaat. Haar suster en sy en haar ma woon in Douglas tot 1937, waarna hulle saam met die grootouers na [[Durbanville]] naby [[Kaapstad]] verhuis. In 1938 het Ingrid ’n noue ontkoming wanneer sy amper in die Bergrivier verdrink. Haar oupa is in hierdie jaar oorlede. Ouma Cilliers, Beatrice, Anna en Ingrid verhuis dan in 1940 na die [[Strand, Wes-Kaap|Strand]], waar Ingrid vanaf Julie in die kindertuinklas van die Laerskool Die Strand begin skoolgaan en haar eerste kinderverse skryf. Hulle verander dikwels van blyplek op soek na ’n meer bekostigbare woning en trek van huis na woonstel na kamer na losieshuis in die Strand, daarna na [[Gordonsbaai]] en in 1941 weer na die Strand. === Opleiding === Jonker begin haar laerskoolopleiding aan die Laerskool Die Strand. Haar ma is ’n senulyer en word verskeie kere in inrigtings opgeneem, onder andere ’n hospitaal in [[Somerset-Wes]] en die Valkenburg-kliniek en is slegs in die Gordonsbaai-periode voltyds by die huis. Daarna word sy gehospitaliseer en bring twee jaar in verskillende verpleeginrigtings deur, waaronder die Somerset-Wes, [[Groote Schuur]]- en Conradiehospitale. Op 6 Augustus 1944 is sy aan kanker oorlede. In die Strand woon die ouma en kinders in armoede in ’n losieshuis, onderhou slegs deur die ouma se ouderdomspensioen, bydraes van ouma se twee seuns (onder wie professor [[A.C. Celliers|A.C. Cilliers]] van [[Universiteit Stellenbosch|Stellenbosch]]) en ’n karige toelaag van haar vader. Na die dood van haar ma kom haar pa vir Ingrid en Anna teen die einde van 1944 haal. Hy is in 1941 weer getroud, hierdie keer met die skryfster [[Lulu Brewis]]. Omdat die huis wat Abraham in [[Rondebosch]] gehad het, te klein was vir die hele familie, loseer Ingrid en Anna aanvanklik privaat in [[Oranjezicht]] in Kaapstad. Ingrid is vanaf Januarie 1945 ’n leerling aan die [[Laerskool Jan van Riebeeck]] in Tuine in Kaapstad. In Julie 1945 trek die gesin na [[Plumstead]] en Ingrid sit haar skoolopleiding in Engels voort aan die Wynberg Girls High School. Sy slaag standerd vyf aan die einde van 1946. Nadat sy aan die einde van 1951 [[Matriek|matrikuleer]] (met 'n onderskeiding in [[Afrikaans]]), verlaat sy haar vader se huis om in ’n woonstel in Kaapstad se middestad te bly en ’n jaarlange handelskursus in tik en snelskrif te volg. === Begin van loopbaan === Sy werk vanaf ongeveer Oktober 1952 by die uitgewery Kennis in Kaapstad. In die volgende vier en ’n half jaar is sy proefleser, redigeerder en sekretaresse van die hoofbestuurder van Citadel Press (die Heilsleër se drukkery) en vul sy betrekkings by HAUM, die Uitgewery Culemborg en Nasionale Boekhandel. Sy wen in Augustus 1953 ’n tweede prys vir voordrag in die afdeling Poësie Ope op die Afrikaanse [[Eisteddfod]] in Kaapstad. In 1956 trek sy na ’n woonstel in Vredehoek en aanvaar ’n betrekking by die Uitgewery Culemborg van [[Aat Kaptein]], waar haar debuutbundel, ''Ontvlugting'', in Junie verskyn. Sy besoek [[Johannesburg]] vir die eerste keer in Oktober 1955 op ’n reis saam met Pieter Venter (digter van die digbundel ''Die blomblaar is'' ''requiem''). Op 15 Desember 1956 trou sy en Pieter en die egpaar trek in April 1957 na ’n woonstel in [[Seepunt]] (Chamonix 2 in Friareweg). Haar dogter, Simone, word op 1 Desember 1957 gebore. === Vriendskap met ander Sestigers === In hierdie tyd raak sy bevriend met Kaapse kunstenaars en skrywers soos [[Jan Rabie]], [[Marjorie Wallace]], die skilder Eric Laubscher, [[Uys Krige]], [[Jack Cope]], [[Breyten Breytenbach]], [[Richard Rive]], Peter Clarke en [[P.J. Philander]]. Onder invloed van hierdie groep begin sy wyer lees en raak bekend met die werk van kontemporêre digters uit [[Frankryk]], [[Spanje]], [[Suid-Amerika]], [[Nederland]], [[Engeland]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], waardeur haar eie digkuns verryk en verdiep word. In 1958 werk sy by HAUM. In Mei 1959 word Pieter Venter na Johannesburg verplaas en die egpaar vestig hulle eers in ’n rondawel in [[Illovo, Johannesburg|Illovo]] en vanaf Julie 1959 in ’n gemeubileerde huis in [[Emmarentia]]. Hier woon Breyten Breytenbach ’n ruk by hulle in voordat hy na die buiteland vertrek. In Johannesburg ontmoet sy vir [[Bartho Smit]] (wat later haar digbundel ''Rook en oker'' sou uitgee) en sy vrou Kita Redelinghuys. Sy vertrek teen die einde van Julie 1959 sonder Simone per trein terug na Kaapstad, maar word weer deur Pieter Venter gehaal en terug geneem na Johannesburg. In Desember 1959 trek hulle na ’n woonstel in [[Hillbrow]]. === Stormagtige jare === In Januarie 1960 verlaat Ingrid vir Pieter Venter en keer sy met Simone terug na Kaapstad, waar sy ’n betrekking by Nasionale Boekhandel in [[Elsiesrivier]] aanvaar en later vir [[Nasionale Pers]] werk en ook vryskutwerk doen. By Nasionale Pers is sy vir ’n kort rukkie Louis Hiemstra se assistente terwyl hy hersiening doen aan die ''Tweetalige Woordeboek''. Haar en Pieter Venter se huwelik is op die rotse en hulle is op [[30 Januarie]] [[1962]] formeel geskei. Sy het hierna verskeie ernstige verhoudings, onder andere met die Engelse skrywer Jack Cope en [[André P. Brink]], maar nie een van hulle is bereid om met haar te trou nie. Reeds vanaf April 1961 is sy in ’n ernstige verhouding met Jack Cope. Wanneer sy later hierdie jaar Cope se kind verwag, ondergaan sy ’n aborsie. In Julie 1961 word sy vir die eerste keer opgeneem in ’n psigiatriese hospitaal in Kaapstad, een van vele sodanige opnames in die daaropvolgende jare. Sy ontmoet vir André P. Brink in April 1963, wanneer hulle verhouding begin. Met die prysgeld van die A.P.B.-prys wat sy in 1964 vir ''Rook en oker'' verower en ’n toelaag van die Anglo American Corporation vertrek sy op 27 Maart 1964 met die skip ''Windsor Castle'' na [[Engeland]]. Sy ontmoet die skrywer [[Laurens van der Post]] aan boord die skip en hulle het daarna gereelde kontak. April en Mei van daardie jaar bring sy om die beurt in Engeland en [[Nederland]] deur, waar sy veral in [[Londen]] en [[Amsterdam]] vertoef. Sy besoek ook [[Duitsland]] en [[Switserland]]. Op 20 Junie 1964 sluit [[André P. Brink]] in [[Amsterdam]] by haar aan en hulle vertrek saam na [[Parys]], waar hulle gereelde kontak het met [[Breyten Breytenbach]] en sy vrou. Later dieselfde maand gaan hulle ook na [[Barcelona]] in [[Spanje]]. Hierdie besoek eindig rampspoedig wanneer haar en Brink se verhouding vertroebel en sy weens depressie in ’n Paryse hospitaal, die Saint-Anne, opgeneem word. By haar terugkeer na [[Suid-Afrika]] in Julie 1964 is sy eers werksaam by die Kaapse Afdelingsraad en vanaf Maart 1965 by die uitgewer John Malherbe. Sy doen ook vryskutwerk. In Desember 1964 hervat sy en Brink weer hulle verhouding, maar is kort daarna weer uitmekaar, wat ’n soort patroon word. Op 28 April 1965 beëindig Brink finaal die verhouding met haar. Sy het in hierdie tyd tot met haar dood verskeie minnaars. Sy ontmoet die jong Vlaamse skilder, [[Herman van Nazareth]], op 7 Februarie 1965 en hy is een van die laastes. In die maande voor haar dood verswak haar gesondheid en geestestoestand en leef sy onder mediese toesig. Sy is ook in ’n motorongeluk betrokke waarin sy haar voet breek en dit is in gips tot ’n week voor haar dood. Sy sou op 1 Julie 1965 by ''[[Die Burger]]'' begin werk, maar stel as gevolg van die ongeluk die datum uit tot 19 Julie 1965. In hierdie tyd het sy ook ernstige finansiële probleme. Sy het nie meer ’n telefoon nie en kan ook nie haar woonstelhuur betaal nie. In ’n brief gedateer 16 Julie 1965 vra sy Bartho Smit of hy nie die kopiereg van ''Rook en oker'' by haar wil koop nie, omdat sy die geld nodig het. Op hierdie dag verneem sy ook die nuus van André P. Brink se verlowing aan Salomi Louw. === Verhouding met haar pa === Haar verhouding met haar pa en die verwerping wat sy hier ervaar word allerweë beskou as een van die sterkste faktore in haar sielkundige ontwikkeling. Reeds voor haar geboorte is sy ongegronde aantyging dat hy nie seker is of Ingrid sy kind is nie een van die vernaamste faktore in die verbrokkeling van sy huwelik met haar ma. Wanneer hy haar en haar suster terugneem in die huis, is dit sonder om die liefde en sekuriteit te gee wat sy op daardie stadium van haar ontwikkeling nodig het. Die feit dat hy intussen getroud is met ’n vrou wat nie vir Ingrid en haar suster Anna werklik aanvaar nie, dra baie tot hierdie negatiewe atmosfeer by. Ingrid dra haar eerste digbundel aan haar pa op, maar sy reaksie is om te sê dat hy later sal lees “om te kyk hoe jy my in die skande gesteek het”.<ref>Metelerkamp, Petrovna (samesteller'') Ingrid Jonker – Beeld van ’n digterslewe''.Hemel en See-Uitgewers Vermont Eerste uitgawe Eerste druk 2003</ref> Vroeg reeds is sy gekant teen die Regering se apartheidsbeleid en haar politieke uitlatings (en gedigte soos ''Die kind'') dryf ’n verdere wig tussen haar en haar vader, wat Volksraadslid vir die Nasionale Party is. Hy verwerp haar uitsprake in die openbaar in die Parlement. Abraham is ook Voorsitter van die Parlementêre Komitee wat die instelling van [[Sensuur]] moet ondersoek en verantwoordelik vir die eerste [[Sensuurwet (Wet op Publikasies en Vermaaklikhede van 1963 en 1974)|Sensuurwetgewing]], waarteen Ingrid en baie ander skrywers ’n versetskrif onderteken. Wanneer sy die APB-prys vir ''Rook en oker'' wen, bied sy aan om Abraham se reiskoste te betaal sodat hy die plegtigheid saam met haar kan bywoon, maar hy wys die aanbod van die hand. === Selfdood === Op Maandagoggend 19 Julie 1965 word haar lyk in die see by [[Drieankerbaai]] in Kaapstad gevind, nadat sy vermoedelik in die loop van die nag selfdood is deur doelbewus te verdrink. Sy was slegs 32 jaar oud.<ref name=":0">Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Jonker,_Ingrid{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sy word op Donderdag 22 Julie 1965 in [[Maitland]] se begraafplaas begrawe onder reëlings van haar pa, met veiligheidspolisiemanne wat die kis dra en ’n predikant wat die diens hou wat haar glad nie geken het nie en nie eens bewus was dat sy ’n digter was nie. Haar skrywersvriende hou dan die Sondag na haar dood (25 Julie 1965) ’n tweede begrafnisdiens, waar hulle van haar gedigte voorlees, Uys Krige ’n huldeblyk lewer en Jan Rabie die daarstelling van die [[Ingrid Jonkerprys|Ingrid Jonker-prys]] bekend maak.<ref>Metelerkamp, Petrovna. Op die ou end is Ingrid twee keer begrawe. Insig, Julie 1994</ref> ’n Geregtelike ondersoek na haar dood word op 21 Oktober 1965 gehou, met die regter wat beslis dat die beskikbare feite daarop dui dat sy selfdood is. Skaars ses maande na haar dood is haar vader, Abraham H. Jonker, op 10 Januarie 1966 oorlede. Hy het in die maande na haar dood oormatig begin drink. == Skryfwerk == === Poësie === Reeds op ses jaar word haar versies in skoolblaaie gepubliseer en sy lewer verskeie versies tot ''[[Die Jongspan]]''. Haar ouma lees gereeld haar gediggies voor aan die Kleurling gemeenskap in die Strand, waar sy evangelisasiewerk gedoen het. Haar eerste gepubliseerde gedig, ''Die baba'', verskyn in 1946 in die ''Wynberg Girls High School Magazine'' en in 1947 verskyn kortverhale in ''Die Jongspan'', naamlik ''Petrus'' en ''Nag''. Verdere gedigte in die skooljaarblad volg (''Lag met die wêreld'' in 1948 en ''Drome'' in 1949) en op sestienjarige ouderdom lê sy in 1949 haar eerste bundel ''Na'' ''die somer'' aan ’n uitgewer voor. Dit word afgekeur, maar die keurder, [[D.J. Opperman]], is beïndruk deur haar talent en word in die daaropvolgende jare ’n soort mentorfiguur wat haar tot voor haar debuut aanmoedig en help. Ook [[Uys Krige]] help haar baie, veral na haar debuut. In 1954 verskyn haar gedigte ''Opdrag'' en ''Windliedjie'' in ''Naweekpos'' en ''Ek het gedink'' in ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]''. Van haar gedigte verskyn hierna gereeld in verskeie publikasies soos ''Die Huisgenoot'', ''[[Rooi Rose]]'' en ''Naweekpos'' (waar [[Berta Smit]] redakteur was) en later ook in ''Contrast'', ''Inset'', ''Sestiger'' en die Nederlandse ''Podium'' en ''De Nieuwe Stem''. Hoewel sy verskeie kere gedigte aan ''Standpunte'' stuur, word geeneen ooit vir publikasie aanvaar nie. Die tema van verwerping deur die vaderfiguur en deur geliefdes en die behoefte aan 'n moederfiguur vind deurlopend neerslag in haar lewe en werk. In ''Ontvlugting'' se titelgedig word ontvlugting as ontsnapping uit hierdie beklemmende wêreld en lewe gesien, waar eindelik slegs die smart volmaak kan wees. Hierdie debuutdigbundel word louwarm ontvang weens die tegniese beperktheid wat blyk uit die diktaat van metrum en rym en die steeds grootliks adolessente liefdes en ander gevoelens en ervarings daarin verwoord, maar maak tog indruk met sensitiwiteit en verskeie oorspronklike sienings en beeldings. Hoewel die tematiek streng persoonlik is en ook grootliks adolessent, slaag sy hier reeds daarin om tot die wese van dinge onder die skyn deur te dring. Die titelgedig word later bekend veral weens die versreël “My lyk lê uitgespoel in wier en gras”, wat ’n somber voorspelling van haar latere dood is. Haar kinderlikheid, wat sy nooit verloor het nie, is aanwesig regdeur die bundel. ''Dubbelspel'' is agterna beskou ’n sleutelgedig in haar oeuvre, aangesien sy hier reeds die wisselwerking tussen spel en dodelike erns aan die bod bring en die mens as dubbelwese (man en vrou maar ook in die self verdeeld) uitbeeld. Die gedigte ''Ontnugtering'' (waarin die kind uitgroei tot volwassene en digter), ''Lied van die lappop'' (waarin die pop vermenslik word en dan afhanklik is van die toegeneentheid van die eienaar), ''Man en vrou'' (met sy mooi beelding van die eenheid tussen twee mense, ten spyte van verwydering), ''Puberteit'' (met die aangrypende beelding van die kind wat binne die mens vermoor word) en ''Die blommeverkoopster'' (met haar onmoontlike droom van ontvlugting uit haar benarde omstandighede, wat futiel blyk te wees) toon reeds, ten spyte van gebreke, tekens van haar baie groot belofte. ''Windliedjie'' beeld die wind in die dennebome uit, met opeenvolgende strofes wat die spreker se verlange na die geliefde, die onrus oor die welstand van die geliefde en laastens die vooruitsig om deur die winter eindelik lente en sekerheid te verkry oor die geliefde, verwoord. ''By die Goodwood-tentoonstelling'' maak gebruik van die dier (’n skaap) as dramatiese spreker, wat ’n verfrissende afwisseling is op die oorwegend selfgesentreerde verse. In hierdie gedig word roem, kunsmatigheid en gevangeskap gestel teenoor anonimiteit, natuurlikheid en vryheid.<ref>Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 17 en 18, Mei-Desember 1957</ref><ref>Antonissen, Rob. Kern en tooi. Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963</ref> In 1960 en weer in 1961 lê sy ’n bundel gedigte onder die titel ''Ukulele'' aan [[Nasionale Boekhandel]] vir publikasie voor, wat [[D.J. Opperman]] in beide gevalle afkeur vir publikasie, met die opdrag dat daar verder aan die bundel geskaaf moet word. Sy wend haar hierna na die uitgewer Afrikaanse Pers-Boekhandel. Die uiteindelike publikasie van ''Rook en oker'' (opgedra aan [[Uys Krige]] en Jack Cope) is in alle opsigte ’n vooruitgang op haar debuut en sy skryf hierin ’n vrye vers met verrassende assosiasies en ritmes, wat veral oor die liefde en oor die kind handel. Die titel kontrasteer reeds die konkrete met die nie-tasbare en hierdie kontras word regdeur die bundel as motief gebruik, waar die nie-tasbare konkreet word en ook andersom. Opwindend vir die eietydse Afrikaanse poësie is die trefseker aanwending van die vrye vers en suggestie, met verskeie verse wat eksperimenteer met tegnieke soos die surrealisme en die impak van herhaling. Die bundel is ’n belangrike toevoeging tot veral die sensitiewe liefdesvers in Afrikaans, waarin meermale ’n afwesige geliefde treffend aangespreek word. Verrassend is die beeld- en klankassosiasies, waardeur die digter haar sensitiewe waarnemingsvermoë en verbeelding illustreer, wat telkens ook bekoorlike trekke van kinderlikheid bevat. Jonker vind met baie van die gedigte emosionele aanklank by lesers, wat aan haar ’n leserspubliek besorg lank na haar dood en wat ook invloed uitoefen op baie digters na haar. Die bundel word in vyf afdelings verdeel, met slegs die tweede wat ’n titel bevat. Die eerste afdeling is liefdesverse. In ’n gedig soos ''Op alle gesigte'' blyk die behoefte aan liefde en die soeke daarna in die harde werklikheid. Die afwesige geliefde is in bykans alles aanwesig, maar nooit op tasbare wyse nie. ''Ek herhaal jou'' reduseer die verhouding tussen die ek en die geliefde tot die enigste werklikheid, sodat die omringende wêreld en mense hierteen slegs ’n illusie word. Die geliefde se koms gaan soms gepaard met ’n warm gevoel van genoegdoening, soos in ''Verlore stad'' (wat die bundeltitel bevat) en ''Herfsoggend''. Die afdeling ''Intieme gesprek'' bevat kort eenvoudige verse waarin direk met die minnaar gepraat word. Die gedigte maak gebruik van besondere beelding om die ekstase van die liefde te bewoord. Die derde afdeling beskryf die eensaamheid, wat veral beklemtoon word in ''Ek wil nie meer besoek ontvang nie''. Hierdie eensaamheid word gevoel selfs in die teenwoordigheid van ander. Hierdie gedig gee ook blyke van die digter se besondere slag met beelde. ''Madeliefies in Namakwaland'' is ’n subtiele en ontroerende gedig geïnspireer deur apartheid en die menslike toestand. Die vierde afdeling bevat verse oor die kind, waaronder die belangrike gedig ''Die kind'', waarin hulde gebring word aan ’n jong swart kind wat tydens politieke onluste in [[Langa]] naby Kaapstad in 1960 doodgeskiet is. Die kind se sterfte word egter simbool van ’n gehele vryheidstryd wat algaande onkeerbare momentum verkry. ''My pop val stukkend'' is vir sy tyd ’n besonder moderne gedig, waaruit die spreker se wanhoop en veelvuldigheid van gewaarwordings en gevoelens blyk in die surrealistiese uitbeelding van die pop se aftakeling. ''Korreltjie sand'' omvat ’n ironiese beskrywing van die spreker se hele lewe wat sy sien as ’n nietigheid, telkens geaksentueer met die verkleinwoord en verkleining van selfs kosmiese verskynsels en gelykstelling daarvan aan haar eie nietigheidsgevoel. Die gedig sluit af met die ontroerende “korreltjie klein is my woord/ korreltjie niks is my dood”, met die implikasie dat die spreker nie in staat was om die wêreld so te verklein dat sy daarin kon woon en met liefde te vul nie, sodat slegs die dood oorbly. ''Kabouterliefde'' (opgedra aan haar dogter Simone) bevat ’n kinderlike ekstase in sy uitbeelding van ’n sprokiesagtige milieu en ’n [[kabouter]] se liefdesverklaring. Die gedig met sy dartelende gang is ’n vreugdevolle voorstelling van liefdesgenot. Die reeds klassiek geworde ''Toemaar die donker man'' bevat vertroosting teen die naderende nag, waar die donker man benewens die nag ook die dood uitbeeld. Weens sy musikaliteit is laasgenoemde gedig vele kere getoonset en deur bekende sangers opgeneem. In ''Begin somer'' word ’n pragtige somersdag by die see vanuit die kind se perspektief gegee en word alles tot speelding gereduseer. Die vyfde afdeling bevat verse oor liefdesteleurstelling. In ''Bitterbessie dagbreek'' word die droefheid van liefdesteleurstelling treffend in ’n volksliedagtige vers verwoord, met die spreker wat vergeefs na liefde soek maar slegs die eggo’s van die minnaar se woorde hoor, soos ook gesimboliseer deur die beeld van die papegaai. ''Jy’t my gekierang'' beeld ’n man uit wat hom tot sy verlore geliefde rig met die verwyt van liefdesbedrog en ten spyte van reaksie en advies van naasbestaandes nie van sy ongeluk kan vergeet nie. ''L’art poetique'' gee uiting aan die wens van die spreker om haar in vele dinge weg te bêre, wat ’n strewe na ontvlugting maar ook verewiging suggereer. ''Rook en oker'' word in 1963 met die Afrikaanse Persboekhandel-prys bekroon.<ref>Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 50, Desember 1963</ref><ref name="ant">Antonissen, Rob. Spitsberaad. Nasou Beperk Elsiesrivier Eerste uitgawe Eerste druk 1966</ref> ''Kantelson'' is ’n bundel met nagelate gedigte, wat beide voor en na die publikasie van ''Rook en oker'' ontstaan het. Dit is ’n ongelyke bundel, maar bevat tog ’n aantal sterk gedigte. Die grootste aantal gedigte handel steeds oor liefde, veral verbygegane liefde, met ’n paar verse wat die Suid-Afrikaanse aktualiteit, die eie toestand en eie dood aanspreek. Die liefdesverlatenheid en gepaardgaande disintegrasie van die self is van die aangrypendste gedigte oor hierdie onderwerp in Afrikaans. ''Ek dryf in die wind'' is ’n uiting van volslae vreemdelingskap en eensaamheid, waar die spreker los geraak het van familie, vriende en haar volk. ''As jy weer skryf'' word opgedra aan Jack (Cope) en is ’n versoek aan die afwesige minnaar om in sy aantekeninge in sy dagboek gedeelde momente uit hulle liefdesverhouding te onthou. In ''Mamma'' loop die konfrontasie met die self uit op vervreemding van die self, terwyl die spreker haar in ''Op die pad na die dood'' vereenselwig met Judas Iskariot in sy bespotting. ''Waterval van mos en son'' se visuele aanbod tref, terwyl ''Daar is net een vir altyd'' die somerlandskap en die minnaar se liggaam met mekaar verbind.<ref name="ant" /> === Versamelbundels === Haar gedigte word opgeneem in alle belangrike versamelbundels oor die Afrikaanse poësie, insluitende ''Groot verseboek'' en ''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''. Dit word ook in ander versamelbundels opgeneem, soos ''Nuwe klein verseboek'', ''Die dye trek die dye aan'', ''’n Rooie met ratte, Pa'', ''Kraaines'', ''Digters en digkuns'', ''Woordpaljas'', ''Voorspraak,'' ''Die goue vreugde'' en ''Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte''. In 2020 word haar gedigte ‘Twee harte’, ‘Lied van die lappop’, ‘mammas’ en ‘''Die winter is 'n krom ou vrou''’ in ''Vers en vrou'' opgeneem.<ref>De Wet, K. (samest.) Vers & vrou. Kaapstad: Human & Rousseau. 2020</ref> In 1993 vertaal Jerzy Koch van Pole 32 van haar gedigte in Pools en dit word onder die titel ''Tesknota za Kapsztadem'' (''Heimwee na Kaapstad'') gepubliseer. Gerrit Komrij vertaal van haar gedigte in Nederlands wat in 2000 as ''Ik herhaal je'' gepubliseer word, saam met ’n aangrypende lewenskets van Ingrid deur Henk van Woerden onder die titel ''De dag kent een smalle schaduw''. Hierdie bundel word in 2011 reeds vir die elfde keer herdruk.<ref>Keyser, Gawie. Boekewêreld. 14 Junie 2000</ref> Sy word as 'n soort kultusfiguur in Nederland beskou.<ref>Keyser, Gawie Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/neerlandi/12ingrid.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501074328/http://www.oulitnet.co.za/neerlandi/12ingrid.asp |date= 1 Mei 2016 }}</ref> Van haar verse word kort na haar dood deur Jack Cope en William Plomer in Engels vertaal en in 1968 onder die titel ''Selected poems'' uitgegee.<ref>Nel. Jo. Beeld, 8 Oktober 2001</ref> In 2007 verskyn ’n meer omvattende Engelse vertaling deur André P. Brink en [[Antjie Krog]] onder die titel ''Black butterflies''.<ref>Human, Thys. Beeld, 17 Desember 2007</ref> Een van haar vertaalde gedigte verskyn in die Duitse bloemlesing ''Glut in Afrika'', wat saamgestel is deur Peter Sulzer. Van haar gedigte is ook in [[Hindi]], [[Frans]] en [[Zoeloe]] vertaal en sommige word in die buiteland voorgedra en oor Europese radiosenders (die [[BBC]] en Radio Wêreldomroep in Amsterdam) uitgesaai. Sy self vertaal ’n bundel Nederlandse kinderverse van Ilse-Margret Vogel, ''Moenie skrik nie'', wat in 1964 gepubliseer word en in 29 Junie 1966 in ''Die Taalgenoot'' verskyn. === Prosa === In haar ''Versamelde werke'' word benewens haar gedigte ook opgeneem die kortverhaal ''Die bok'', wat voorheen in 1964 in die versamelbundel ''Windroos'' verskyn het en later deur [[Abraham H. de Vries]] opgeneem word in ''Die Afrikaanse kortverhaalboek'' en deur [[Merwe Scholtz]] in ''Vertellers'' 2. In hierdie verhaal is Susan ’n jong vrou wat veel jonger is as haar man en ontevrede met die lewe. Sy verwag ’n kind, wat haar en haar man aan mekaar moes bind, maar nou beskou sy dit as net haar kind. Haar frustrasies vind uiting in ’n bok, wat simbool word van haar man en ’n soort sondebok. Sy sny die bok los waar hy wag vir slagting, maar ondervind geen vryheid nie, slegs aanvaarding van haar situasie. Die versamelde werke bevat ook kort outobiografiese sketse en die kortverhaal ''’n Daad van geloof''. Laasgenoemde verhaal word ook in ''Halfeeu'' (waarin [[PG du Plessis|P.G. du Plessis]] hoogtepunte uit die kortverhale van die eerste vyftig jaar van ''Die Huisgenoot'' saambundel), die versamelbundel ''Herinnering se wei'', ''Vertellers'' van Merwe Scholtz en [[Koos Human]] se ''Willekeur'' opgeneem. Dit gaan oor die verhouding tussen die verteller en haar ouma. Weens armoede dien die ouma se handsak as haar boeksak. Sy vertel dan vir haar ouma dat sy haar gedigte gaan verkoop om ’n boeksak te kan koop. Ouma se reaksie dui daarop dat sy graag die boeksak vir haar sou wou koop, maar nie kan nie en in stede daarvan gee sy iets beters: geloof in gebed. Hierdie kortverhaal is kort na haar dood in ''Die Huisgenoot'' gepubliseer en later ook onder die titel ''Dit was ’n oggend'' opgeneem in die versamelbundel ''Dames 17'' onder redaksie van [[C.J.M. Nienaber]].<ref>Brink, André P. Rapport, 29 Februarie 1976</ref><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 15 no. 1, Februarie 1977</ref><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 17 no.2, Junie 1977</ref><ref>De Vries, Abraham. Beeld, 29 Maart 1976</ref><ref>Hambidge, Joan “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 33 no. 2, Mei 1995</ref><ref>Hambidge, Joan. Die Burger, 9 November 1994</ref> Ingrid is nie net bydraer tot die letterkundige tydskrif ''Contrast'' nie, maar help ook met die redaksionele werk, waar sy beïndruk met haar kritiese en analitiese vermoëns in die proefleeswerk wat sy doen. Sy vertaal Lea Timmermans se ''Verloren Zomerdag'' in Afrikaans, maar dit word nie gepubliseer nie. Haar briefwisseling met die skrywer André P. Brink word na Brink se dood deur Francis Galloway geredigeer en onder die titel ''Vlam in die sneeu'' gepubliseer.<ref>De Vries, Willem. Aangrypende briewe gepubliseer. Beeld, 5 Augustus 2015</ref> Brink het Jonker se oorspronklike briewe aan hom en afskrifte van sy briewe aan haar vanaf die sestigerjare bewaar. Die titel van die boek suggereer reeds die onstuimige en veranderende aard van die liefdesverhouding tussen die briefskrywers. Die briewe gee ook  insig in die politieke en literêre landskap van die vroeë sestigerjare. Hierdie boek word ook in Nederlands vertaal.<ref>Breytenbach, Kerneels. Rapport, 6 Desember 2015</ref><ref>Hambidge, Joan. Beeld, 16 November 2015</ref> === Drama === Die eenbedryf ''’n Seun na my hart'' word ook in haar ''Versamelde werke'' opgeneem. Hierdie drama is reeds in 1959 geskryf en is voorheen deur Dalro gepubliseer, waarna dit in 1970 deur Gerhard J. Beukes in sterk gesensureerde vorm in die versamelbundel ''Iewers langs die pad'' opgeneem word. Anna en Maria is hierin twee gefrustreerde ou vroue. Maria het ’n maagd gebly, met haar onvervulde hunkering na ’n seun, terwyl Anna ’n moeder is met ’n seun wat in die oorlog óf gedood óf vermink is (dit is nooit duidelik wat presies gebeur het nie). Hulle droomseun is dieselfde duidelik omlynde karakter, wat in die stuk as Simon figureer. Die drama tref met sy uitbeelding van die ironie, waar beide moeder en seun die werklikheid op hulle eie irrasionele manier probeer ontvlug. Illusie en werklikheid word moeiteloos met mekaar verbind en skep ’n magiese droomsfeer. Dit is ’n eksperimentele stuk wat in sy benadering besonder vars aandoen. Daar is nie ’n konvensionele storielyn waarin alles sin maak nie, eerder suggesties van verskillende moontlikhede wat almal tegelykertyd bestaan of gedroom word, net soos verskillende interpretasies van dieselfde gegewe gelyktydig bestaan. Die drama word onder andere in 1970 in die Johannesburgse Stadskouburg en in 1976 in The Centre in Kaapstad opgevoer. == Nalatenskap en eerbewyse == Na haar dood word die [[Ingrid Jonkerprys|Ingrid Jonker-prys]] in haar gedagtenis ingestel om jaarliks om die beurt belowende jong digters in Afrikaans en Engels aan te moedig. Vyf jaar na haar dood, in 1970, word die program ''Jy’t my gekierang, Dollie'' by die Stadskouburg in Johannesburg opgevoer. Die program bestaan uit drie dele, ’n huldeblyk aan die skrywer se lewe en voorlesing uit haar gedigte, dan ’n voorstelling van haar kortverhaal ''Die bok'' en laastens ’n opvoering van haar eenbedryf, ''’n Seun na my hart''. In 1979 word van haar gedigte op die program ''Klankpaljas'' van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] voorgelees en die Afrikaanse Skrywersgilde reël ’n spesiale huldigingsprogram in 1983 om, wat haar vyftigste verjaarsdag sou wees, te herdenk. Die choreograaf Esther Nasser stel in dieselfde jaar ’n dansdrama van tien minute saam met musiek gekomponeer deur Danie Fourie, wat sy ''Jonker’s fragments'' noem en waarin sy poog om die [[dichotomie]] tussen gees en vlees te beskryf. In 1984 stel [[Marga van Rooy]] ’n program onder die naam ''Ek is Simon'' saam wat in die Nico Malan-Arena in Kaapstad opgevoer word. Die program in twee dele bestaan uit voordragte van haar gedigte en ’n opvoering van haar eenbedryf, ''’n Seun na my hart''.<ref>Breytenbach, Kerneels. Die Burger, 7 Januarie 1984</ref> Jannie Botes stel ’n hoorbeeld oor haar lewe en werk saam wat oor die radio uitgesaai word. Haar werk lok opnuut belangstelling wanneer President [[Nelson Mandela]]<ref>Parlementêre redaksie. Mandela bring hulde aan Ingrid Jonker – die Suid-Afrikaner, die digter, die mens. Die Burger, 25 Mei 1994</ref> by die opening van die eerste parlement van ’n volle demokratiese Suid-Afrika in 1994 haar gedig ''Die kind'' voorlees en aan haar as digteres en as mens hulde bring.<ref name=":0" /><ref>Joubert, Herman. ‘Poetic justice’ vir Ingrid Jonker toe President gedig lees. Die Burger, 25 Mei 1994</ref> Die gedig word in meer as agt tale vertaal, insluitende Zoeloe en Hindi. Ryk Hattingh se werk ''Opdrag: Ingrid Jonker'' word in [[1997]] by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] op [[Oudtshoorn]] opgevoer. ’n Dokumentêre rolprent oor haar werk en lewe onder die regie van Helena Noguiera, wat vyf jaar geneem het om te maak, ''Ingrid Jonker: The Marilyn Monroe of'' ''South African Literature'', word in 2001 by die Grahamstadse kunstefees vertoon. In ietwat gewysigde vorm word dit in 2007 op die kommersiële kringloop vrygestel as ''Ingrid Jonker: her lives and time'',<ref>Anoniem. Nuwe dokumentêr oor Ingrid Jonker open in Rosebank. Beeld, 8 Februarie 2007</ref> nadat dit op die [[Cannes-rolprentfees]] in [[Frankryk]] en die eerste Suid-Afrikaanse rolprentfees in Londen vertoon is. [[Saartjie Botha]] skryf die drama oor haar lewe, ''Altyd Jonker'', wat in 2006 by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees en die [[Aardklop]] Kunstefees opgevoer word en die Fleur du Cap-prys vir beste nuwe inheemse stuk en beste regisseur verower. Haar gedigte word gereeld getoonset en [[Chris Chameleon]] stel in 2006 ’n CD vry, ''Ek herhaal jou'', wat uitsluitlik bestaan uit liedjies van haar gedigte. In 2011 volg hy hierdie CD op met verdere toonsettings van haar werk wat op die CD ''As jy weer skryf'' vrygestel word.<ref>Bouwer, Anna-Retha. Nog Jonker vir Chameleon. Beeld, 29 Maart 2011</ref> Ander sangers wat haar werk opneem sluit in Herman van den Berg, [[Laurika Rauch]], Laurinda Hofmeyr, Renette Bouwer, [[Anneli van Rooyen|Annelie van Rooyen]], Jennifer Ferguson en [[Anna Davel]]. Die Nederlandse sangeres en komponis, Niki Romijn, besoek Suid-Afrika in 2008 met haar toonsettings van Ingrid se gedigte, wat sy onder die titel ''Roos van jou mond'' opvoer. Niel van der Watt toonset haar gedig ''Bitterbessie dagbreek'' en dit word in Augustus 2012 saam met ander getoonsette gedigte van ander digters in die Centurion-teater opgevoer. Haar dogter Simone ontwikkel sedert 2010 saam met ander soos Riana Wiechers en Anneke Villet ’n artistieke huldeblyk aan haar ma onder die vaandel van die Ingrid Jonker multikulturele musiekprojek, wat bestaan uit twee CD’s, ’n boek en ’n rolprent. In 2004 word sy postuum deur die Staatspresident vereer met die Orde van Ikhamanga (Silwer), Suid-Afrika se hoogste toekenning vir prestasie in die skeppende en uitvoerende kunste, ter erkenning van haar letterkundige bydrae in Afrikaans. Sy ontvang die toekenning op dieselfde geleentheid as [[Elsa Joubert]] en hulle is na [[Karel Schoeman]] in [[1998]] die eerste Afrikaanse skrywers wat so vereer word. In Oktober 2009 open die Nederlandse kunstenaar [[Paul Hendrik Roux|Paul Hendrikse]] ’n Ingrid Jonker-uitstalling onder die titel ''Hauntology of smoke and ochre'' in Amsterdam, waarin hy die proses ondersoek waardeur die media en die publiek haar tot legendariese status verhef het. Verskeie biografiese boeke oor haar word gepubliseer, waaronder [[Petrovna Metelerkamp]] se ''Ingrid Jonker:Beeld van 'n digterslewe'' in [[2003]]<ref>Van Vuuren, Helize. Kakkerlak, Uitgawe 3, 2005</ref><ref>Olivier, Fanie. Beeld, 4 Augustus 2003</ref><ref>Parker, Elise. Sarie, November 2003</ref> en L.M. van der Merwe se Gesprekke oor Ingrid Jonker in 2006. In die Jacana Pocket Series verskyn die Engelstalige ''Ingrid Jonker'' deur Louise Viljoen, waarin haar lewe en werk aan ’n internasionale gehoor bekend gestel word. Ook in Nederland kry haar nalatenskap en persoon baie aandag. Gerrit Komrij is samesteller van die huldigingsbundel ''Ingrid Jonker: Ik herhaal je'', wat in 2000 verskyn. ’n Nederlandse huldigingsrolprent deur Saskia van Schaik en Henk van Woerden, ''Korreltjie niks is my'' ''dood'', word in 2001 vrygestel<ref>Pople, Laetitia. Nederlanders maak prent oor Ingrid Jonker. Beeld, 1 September 2011</ref> en op die Montreux-fees met die Zilveren Roos-toekenning bekroon.<ref>Smith, Charles. Naweek-Beeld,  5 Januarie 2002</ref> In 2011 word die Nederlandse ''Black Butterflies'' op die kommersiële rolprentkringloop in Nederland en wêreldwyd vrygestel. Dit is nie ’n dokumentêre film nie, maar ’n uitbeelding van haar lewe met die middelpunt haar soeke na liefde, haar worsteling met apartheid en konfrontasie met haar pa. Die prent word vervaardig deur Paula van der Oest en Arry Voorsmit, op grond van ’n draaiboek deur die Suid-Afrikaner Greg Latter. Hierdie rolprent word onder andere gekeur om vertoon te word op die Tribeca-rolprentfees in New York.<ref>Boekkooi, Paul. Beeld, 21 Oktober 2011</ref><ref>Robinson, Marguerite “Rapport” 23 Oktober 2011</ref>[[Lêer:Ingrid Jonker - Die kind.JPG|duimnael|''Die kind'' as muurgedig in [[Leiden]]]] == Publikasies == * ''Ontvlugting'', 1956 * ''Rook en oker'', 1963 * ''Kantelson'', 1966 * ''’n Seun na my hart'', 1968 * ''Versamelde werke'', 1975 * ''Vlam in die sneeu'', 2015 === Vertaling === * ''Moenie skrik nie'' – Ilse-Margret Vogel, 1964 === Multimedia: Video === * [http://www.hollanddoc.nl/dossiers/34437343/ ''Korreltjie niks is my dood'' – Nederlandse dokumentêr deur Saskia van Schaik (2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926124629/http://www.hollanddoc.nl/dossiers/34437343/ |date=26 September 2008 }} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ===Vakkundige artikels=== *Fourie, R. (2016) ‘Vlam in die sneeu. Die liefdesbriewe van André P Brink en Ingrid Jonker’, ''Tydskrif vir Letterkunde'', 53(2), pp. 243–244. *Jackson, N. (1995) ‘Ingrid Jonker’, ''Tydskrif vir Letterkunde'', 33(3), pp. 110–112. *Moolman, K. (2015) ‘Ingrid Jonker - Poet under Apartheid’, ''Journal of Southern African Studies'', 41(4), pp. 863–865. *Schwenke, A. (2018) ‘Ingrid Jonker ‘n biografie, Petrovna Metelerkamp’, ''Tydskrif vir Kultuurgeskiedenis'', 31(2), pp. 106–109. *Senekal, B. (2022) ‘In ʼn leefwêreld vervleg Die gesprek oor Ingrid Jonker op Instagram’, ''Literator'', 43(1), pp. 1–9. === Boeke === * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede.'' Nasou Beperk Derde hersiene uitgawe Tweede druk Elsiesrivier 1964 * Antonissen, Rob. ''Kern en tooi''. Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963 * Antonissen, Rob. ''Spitsberaad.'' Nasou Beperk Elsiesrivier Eerste uitgawe Eerste druk 1966 * Antonissen, Rob. ''Verkenning en kritiek''. H.A.U.M. Pretoria Eerste uitgawe Eerste druk 1979 * Askes, H. en Landman, J.N. (samestellers) ''Voorspraak.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe Tiende druk 1994 * Aucamp, Hennie. ''Kort voor lank''. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe, Tweede druk1980 * Beukes, Gerhard J. ''Iewers langs die pad.'' J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe Tweede druk 1972 * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990.'' Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe eerste druk 1992 * Brink, André P. ''Aspekte van die nuwe drama.'' Academica Pretoria en Kaapstad Tweede hersiene uitgawe 1986 * Brink, André P. ’n ''Vurk in die pad''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2009 * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig.'' Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980 * De Vries, Abraham H. ''Kortom''. Academica Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1983 * De Vries, Abraham H. ''Kortom 2''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1989 * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans.'' Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Jonker, Ingrid. ''Versamelde werke''. Perskor-Uitgewery Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1975 * Jonker, Ingrid. ''’n Daad van geloof'', in ''Herinnering se wei''. Perskor-uitgewery Johannesburg Tweede uitgawe Eerste druk 1977 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n Biografie.'' Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines.'' Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Jan Rabie''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 2004 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Krige, Uys. ''Die naamlose muse''. Protea Boekhuis Pretoria, Eerste uitgawe 2002 * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde''. Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Pheiffer, R.H. ''Woordpaljas''. Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Derde uitgawe Derde druk 1993 * Rabie, Jan (red.) ''In memoriam Ingrid Jonker.'' Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria 1966 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Zuydam, S.W. ''Ingrid Jonker (1933–1965),'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. Uys Krige en Ingrid Jonker. Zuid-Afrika, Maart 2002 * Boekkooi, Paul. Helena laat Ingrid lewe. Rapport, 29 April 2007 * Bosch, Erna. ’n Seun na my hart’ in sy historiese kader. Standpunte. Nuwe reeks 170, April 1984 * Botha, Amanda. Twee Afrikaanse skrywers vereer. Beeld, 26 Oktober 2004 * Britz, Etienne. Plath, Jonker albei deur pa verwond. Beeld, 31 Januarie 2003 * Burger, Karin. Fliek oor Ingrid Jonker begin wys in Amsterdam. Rapport, 20 Maart 2011 * Chameleon, Chris en Kannemeyer, J.C. Ingrid Jonker, gefolterde genie of oorskatte digter? Rapport, 5 Julie 2009 * Cloete, T.T. Bespreking van sewe gedigte. Tydskrif vir Letterkunde, Nuwe reeks 19 no. 4, November 1981 * De Lange, Johann. Toe dit nog nie mode was nie, was Ingrid volledig Afrikaan. Die Burger, 28 Mei 1994 * De Vries, Fred. Spoke van rook en oker. Rapport, 7 Februarie 2010 * Du Toit, Steyn. Huldeblyk aan Ingrid. Rapport, 2 Desember 2012 * Engelbrecht, Theunis. Ingrid Jonker leef in prent. Rapport, 3 Oktober 2004 * Fourie, Elkarien. Oor Ingrid Jonker bly ons wonder. Rapport, 6 Mei 2007 * Jonker, Anna. Want elkeen het sy Gordonsbaai: Herinneringe aan Ingrid Jonker se kinderdae. Tydskrif vir Letterkunde, Nuwe reeks 17 no. 1, Februarie 1979 * Joubert, Herman. Wat het Ingrif oor Brink geskryf? Die Burger, 2 Junie 1994 * Keyser, Gawie. Word Ingrid Jonker van ons weggesteel? Boekewêreld, November 2001 * Kloppers, Jacolette. Jonker se gedigte bekoor in Tilburg. Beeld, 25 November 2005 * Kunsredaksie. Ingrid Jonker se werk in Kaap uitgegee. Die Burger, 7 Julie 1994 * Metelerkamp, Petrovna. Ingrid se ‘Kind’ kry ’n nuwe naam. Die Burger, 22 September 1994 * Metelerkamp, Petrovna. Sien jouself in Ingrid. Insig, Mei 2003 * Nieuwoudt, Stephanie. Onsterflike elf. Beeld, 2 Julie 2003 * Pople, Laetitia. Jonker ‘is nou in goeie geselskap’. Plus, 8 Junie 2001 * Rautenbach, Elmari. Ingrid het my vertrou. Rapport, 15 November 2015 * Schutte, H.J. Gedig-ontledings. Tydskrif vir Letterkunde, Nuwe reeks 20 no. 4, November 1982 * Slabber, Coenie. Só bly Ingrid Jonker leef. Rapport, 24 Julie 1983 * Toffoli, Hilary Prendini. Die vrou wat Ingrid Jonker se dogter grootgemaak het” “Insig” Julie 2004 * Van Bart, Martiens. Sir Laurens wou Ingrid keer van die dood. Die Burger, 11 Junie 1994 * Van der Merwe, Catrien. Voorgeskrewe boeke vir matriek. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 29 no. 3, Augustus 1991 * Van Eeden, Dirk. Poet’s ex-lover fires back in ‘lost letters’ war. Sunday Times, 5 Junie 1994 * Van Greunen, Augusta. Liefdesdriehoek het haar alleen, beangs gelos. Rapport, 5 Junie 1994 * Van Niekerk, Annemarié. Ingrid Jonker: Ons herhaal jou (weer). Rapport, 1 Mei 2011 * Van Rensburg, Cas. Jonker as mens – nie net digter, ikoon of selfmoordenaar. Rapport, 25 Februarie 2007 * Van Rensburg, Pieter en Chrisna. Op die spoor van Ingrid Jonker. Kakkerlak, Uitgawe 3, 2005 * Van Zyl, Johan. Jonker-geskrifte in troebel water. Boekewêreld, Junie 2001 * Van Zyl, Wium. Misverstande, booswig sorg vir digdebakel. Beeld, 28 Maart 2001 * Vosloo, Johan. Briewe lig sluier oor Jonker se liefdes. Rapport, 18 Mei 2003 * Vosloo, Johan. Ingrid Jonker en die poppe. Rapport, 14 September 2003 * Williamson, Eagan. Ingrid Jonker ‘sou vandag só trots gewees het’. Beeld, 30 Oktober 2004 === Internet === * Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/08/18/SK/8/Nikiromijn.html * Coetzee, Gert Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/05/29/11/13.html * De Lange, Johann Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/05/28/11/14.html * Engelbrecht, Theunis Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2005/10/29/BY/11/JONKERDEPRES.html * Grundling, Erns Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/07/02/1/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Hambidge, Joan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/24/8/6.html * Hambidge, Joan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2002/05/04/4/1.html * Joubert, Herman Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/05/25/1/4.html * Kannemeyer, J.C. Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1992/03/19/2/1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923030236/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1992/03/19/2/1.html |date=23 September 2009 }} * Metelerkamp, Petrovna Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/09/22/4/6.html * Nieman, Nols Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2006/06/28/VB/3/ARINGRID0.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/07/02/B1/11/02.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923025837/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/07/02/B1/11/02.html |date=23 September 2009 }} * Pople, Laetitia Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/04/27/SK/8/FLiekingridjonker.html * Pretorius, William Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2007/05/01/KA/3/27helen.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923184222/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2007/05/01/KA/3/27helen.html |date=23 September 2009 }} * Smith, Charles Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/12/28/9/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Van Rensburg, Cas Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2007/02/23/RU/4/ingrid.html * Van Zyl, Johan Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/06/27/1/21.html * Van Zyl, Wium Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2000/12/02/1/62.html * Vosloo, Johan Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2003/09/14/R1/20/01.html * Williamson, Eagan Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/10/30/BS/2LDN/07.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.info.gov.za/aboutgovt/orders/2004/jonker.htm/ ''Suid-Afrikaanse Nasionale Orde vir Meriete toegeken aan Ingrid Jonker 2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630155401/http://www.info.gov.za/aboutgovt/orders/2004/jonker.htm |date=30 Junie 2010 }} * [http://heritage.thetimes.co.za/memorials/wc/IngridJonker/archive.aspx?id=588257 ''Sunday Times Heritage Project: Troubled Poet – Stanzas from the Ingrid Jonker archive''] * [http://www.muurgedichten.nl/jonker.html Muurgedig ''Die Kind'' in Leiden (Nederland)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209193223/http://www.muurgedichten.nl/jonker.html |date= 9 Desember 2013 }} {{Sestigers}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Jonker, Ingrid}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dade van selfmoord]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1933]] [[Kategorie:Sterftes in 1965]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Afrikaanse letterkunde]] 5sl6gd95qq6ve8bl2prhfhozf0hj3vs 0 17107 2968452 2956246 2026-09-18T21:00:20Z SpesBona 2720 /* Sport */ Rugby bygewerk 2968452 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Paraguay |volle_naam = <small>''República del Paraguay'' ([[Spaans]])<br />''Paraguái Tavakuairetã'' ([[Guaraní]])</small> |algemene_naam = Paraguay |beeld_vlag = Flag of Paraguay.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Paraguay.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Paraguay (orthographic projection).svg |leuse = ''Paz y justicia''<br /><small>''(Spaans vir: "Vrede en Geregtigheid")''</small> |volkslied = ''[[Paraguayos, República o Muerte]]''<br /><small>''(Spaans vir: "Paraguane, republiek of dood")''</small><br /><center>[[Lêer:Paraguayan National Anthem.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Spaans]] en [[Guaraní]] |hoofstad = [[Asunción]] {{Koördinate|25|16|S|57|40|W}} |latd = 25 |latm = 16 |latNS = S |longd = 57 |longm = 40 |longEW = W |grootste_stad = [[Asunción]] |regeringsvorm = Unitêre presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Adjunkpresident]] |leiername = [[Santiago Peña]]<br />[[Pedro Allian]] |oppervlak_rang = 61^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 406&nbsp;752<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/paraguay|title=Paraguay|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=17 Desember 2025|archive-date=19 Desember 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219052332/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/paraguay/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 157&nbsp;048 |persent_water = 2,6 |bevolking_skatting = 7&nbsp;522&nbsp;549<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 104^de |bevolking_sensus = 6&nbsp;109&nbsp;903<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ine.gov.py/censo2022/documentos/1%20Resultados%20finales%20poblacion.pdf |title=Paraguay Census 2022 – Final Results |publisher=Nasionale Statistiekinstituut |accessdate=21 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821200237/https://www.ine.gov.py/censo2022/documentos/1%20Resultados%20finales%20poblacion.pdf |archive-date=21 August 2024 |url-status=dead}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 18,5 |bevolkingsdigtheidmi² = 47,9 |bevolkingsdigtheidrang = 223^ste |BBP_PPP = $136,442&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=288&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Paraguay |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 96^ste |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $19&nbsp;571<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 84^ste |BBP = $45,465&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 96^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $6&nbsp;522<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 93^ste |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Spanje]]<br />[[14 Mei]] [[1811]]<br />[[25 November]] [[1842]]<br />[[20 Junie]] [[1992]] |MOI = {{wins}} 0,756<ref name="MOI">{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> |MOI_rang = 99^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 44,2<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PY |title=Gini index – Paraguay |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2024 |Gini_kategorie = {{kleur|#e0584e|hoog}} |geldeenheid = [[Paraguaanse guaraní|Guaraní]] |geldeenheid_kode = PYG |land_kode = PY |tydsone = PYT |utc_afwyking = [[UTC-04:00|-4]] |tydsone_somer = PYST |utc_afwyking_DST = [[UTC-03:00|-3]] |internet_domein = [[.py]] |skakelkode = 595 |voetskrif = }} '''Paraguay''' ([[Spaans]]: [paɾaˈɣwaj], {{Audio|Es-Paraguay.ogg|luister}}; [[Guaraní]]: ''Paraguái'', [paɾaˈɰwaj]), amptelik die '''Republiek Paraguay''' (Spaans: ''República del Paraguay''; Guaraní: ''Paraguái Tavakuairetã''), is 'n [[landingeslote land]] in Sentraal-[[Suid-Amerika]]. Dit grens in die noorde aan [[Bolivië]], in die ooste aan [[Brasilië]] en in die suide en weste aan [[Argentinië]]. Paraguay beslaan 'n oppervlakte van 406&nbsp;752&nbsp;km² en het in 2024 'n bevolking van 7&nbsp;522&nbsp;549 gehad. Die [[hoofstad]] is [[Asunción]] en die [[geld]]eenheid die [[Paraguaanse guaraní|guaraní]]. Die [[Amptelike taal|amptelike tale]] is Spaans en Guaraní.<ref name="CIA" /> [[Lêer:Satellite image of Paraguay in January 2003.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Paraguay]] Die inheemse [[Guaraní (volk)|Guaraní]] het ten minste 'n 1&nbsp;000 jaar lank in die ooste van die huidige Paraguay gewoon voordat die [[Spanje|Spaanse]] [[conquistador]]es in 1524 in dié gebied aangekom het. Die stad Asunción is in 1537 as die eerste hoofstad van die Visekoninkryk Río de la Plata binne die [[Spaanse Ryk]] gestig.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-40920828 |title=Paraguay: cómo Asunción se convirtió en "madre" de más de 70 ciudades de Sudamérica hace 480 años |publisher=[[BBC]] |author=Ana Pais |date=15 Augustus 2017 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Gedurende die 17de eeu was Paraguay die sentrum van [[Jesuïet]]e-missies waar die [[Inheemse volke|inheemse mense]] gekersten en aan die Europese kultuur blootgestel is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Philip Caraman |title=The Lost Paradise: The Jesuit republic in South America |url=https://archive.org/details/lostparadisej00cara |publisher=Seabury Press |location=New York |year=1976}}</ref> Ná die uitsetting van die Jesuïete uit Spaanse gebiede in 1767 het Paraguay toenemend 'n perifere kolonie geword. Ná sy onafhanklikwording van Spanje in die vroeë 18de eeu is Paraguay deur 'n aantal outoritêre regimes geregeer. Dié tydperk het met die verwoestende [[Paraguaanse Oorlog]] (1864–1870) geëindig, waartydens die land die helfte van sy bevolking en sowat 25-33% van sy grondgebied verloor het. In die 20ste eeu het nog 'n belangrike internasionale konflik Paraguay in die gesig gestaar – die [[Chaco-oorlog]] (1932–1935) teen Bolivië – wat Paraguay gewen het. Daarop het 'n aantal militêre diktatorskappe gevolg met die hoogtepunt tydens die 35-jarige regime van [[Alfredo Stroessner]], wat in 1989 deur 'n militêre staatsgreep omvergewerp is. Dit het die begin van Paraguay se demokratiese tydperk ingelui. Paraguay is 'n [[ontwikkelende land]] en op die 99ste plek in die [[menslike-ontwikkelingsindeks]] gelys<ref name="MOI" /> met die sewende hoogste [[Lys van lande volgens BBP (koopkragpariteit) per capita|BBP (koopkragpariteit) per capita]] in Suid-Amerika. In 2024 was dit een van die vinnigs groeiende ekonomieë in die [[Westelike Halfrond]] wat staat maak op die uitvoering van [[elektrisiteit]], [[beesvleis]] en [[Sojaboon|sojabone]], asook vervaardiging en konstruksie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://americasquarterly.org/article/paraguays-boom/ |title=Paraguay’s Boom Has Yet to Fully Deliver |publisher=Americas Quarterly |author=Laurence Blair |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Paraguay is een van die wêreld se voorste uitvoerders van [[hidroëlektrisiteit]]; die [[Itaipudam]] in die [[Río Paraná]] op die grens met Brasilië is die derde grootste hidroëlektriese aanleg ter wêreld volgens opgewekte krag. Paraguay is 'n stigterslid van [[Mercosur]], die [[Verenigde Nasies]], die [[Organisasie van Amerikaanse Lande]], die [[Unie van Suid-Amerikaanse Nasies]] (UNASUR), die [[Beweging van Onverbonde Lande]], die [[Riogroep]] en die [[Limagroep]]. Daarbenewens is beide die [[CONMEBOL|Suid-Amerikaanse Sokkerkonfederasie]] en [[Suid-Amerika Rugby]] in die metropolitaanse gebied Asunción gesetel. Die meerderheid van die 7,5 miljoen Paraguane is ''[[mestizo|mestizo's]]'' met die Guaraní-kultuur wat sy groot invloed kon bewaar; meer as 90% van die bevolking praat die een of ander Guaraní-[[dialek]] saam met Spaans — die hoogste vlak aan vlotheid van 'n [[Inheemse tale van die Amerikas|inheemse taal]] in [[Latyns-Amerika]].<ref>{{en}} {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Paraguay|title=Paraguay|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Volgens 'n Positiewe Ervaringsindeks van 2014, gebaseer op wêreldwye opnames, is Paraguay "die wêreld se gelukkigste plek",<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/worlds-happiest-country-would-you-believe-paraguay-n110981 |title=World's Happiest Country? Would You Believe Paraguay? |publisher=[[NBC]] |date=21 Mei 2014 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> en was in 2024 in die 24ste plek van die [[Wêreldgeluksverslag]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldscorecard.com/country-rankings/world-happiness-report-by-country/ |title=World Happiness Report by Country |publisher=World Scorecard |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> == Etimologie == Die oorsprong van die naam "Paraguay" is onduidelik. Volgens 'n teorie is dié naam ontleen aan die [[Guaraní]]-woorde ''paraguá'' "veerkroon" en ''y'' "water", dus sou ''paraguaí'' "veerkroon van waters" beteken.<ref>{{es}} {{cite dictionary |author=Antonio Ruiz de Montoya |year=1876 |title=Paraguá |dictionary=Vocabulario y tesoro de la lengua Guarani (ó mas bien Tupi) |volume=2 |page=263 |url=http://archive.org/details/gramaticaydiccio02ruiz}}</ref> Volgens 'n ander teorie is die naam afgelei van die [[Payaguá (volk)|Payaguá]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Paraguay.pdf |title=Paraguay |publisher=[[Biblioteek van die VSA-kongres]] |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> wat na die [[Río Paraguay]] as ''Payaguá-y'' verwys het of "rivier van die Payaguás" soos die [[Guaraní (volk)|Guaraní]] dit genoem het en waarvandaan die landsnaam ontleen is; of dat, ook van die Guaraní, ''para'' "meer" sou beteken, ''gua'' "ontstaan" en ''y'' "rivier", waarvolgens Paraguay "rivier wat geboorte gee aan die see" sou beteken.<ref>{{en}} {{cite book|last1=Nickson|first1=Andrew R.|last2=Kolinski|first2=Charles J.|title=Historical Dictionary of Paraguay|url=https://books.google.com/books?id=skV7AAAAMAAJ|publisher=Scarecrow Press|year=1993|isbn=978-0-8108-2643-4|accessdate=20 Oktober 2022|archive-date=20 Oktober 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020212325/https://books.google.com.br/books/about/Historical_Dictionary_of_Paraguay.html?id=skV7AAAAMAAJ&redir_esc=y|url-status=live}}</ref> == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Cerâmica Tupi-Guarani 5.jpg|duimnael|Guaraní-[[keramiek]]]] Verskeie [[Indiane|Indiaanse volke]] het voor die Europese setlaars reeds in die gebied van die huidige Paraguay gewoon. In die weste was die [[Tupí-Guaraní-tale|Tupí-Guaraní-volke]], in die ooste die [[Arawaktale|Arawake]], Guaicurú, Mataco-Mataguayo, Chamacoco, Angaite en Lengua. Volgens skattings het sowat 280&nbsp;000 mense met die aankoms van die Europeërs in die gebied gewoon.<ref name="Zeuske">{{de}} {{cite journal |author=Max Zeuske |title=Paraguay |editor=Walter Markov |work=Weltgeschichte – Die Länder der Erde von A bis Z |publisher=VEB Bibliographisches Institut |location=Leipzig |year=1967 |pages=552v}}</ref> Die Aché-Indiane, wat vandag die subtropiese ooste bewoon, word as die nakomelinge van Oos-Paraguay se oorspronklike bevolking beskou. Rondom 500 v.c. het [[Guaraní (volk)|Guaraní-groepe]] uit die [[Amasonerivier|Amasonegebied]] hulle in die huidige Paraguay gevestig, die gebiede langs die riviervlaktes beset, daar hulle aanplantings gedoen en die Aché-voorsate na die hoër liggende bosgebiede verdryf. Vandag word hulle taal as 'n Tupí-Guaraní-taal beskou; vermoedelik het die Aché hierdie taal aangeneem.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://cms.dipm.de/DIPM-Suedamerika/Einsatzgebiete/Indianerstaemme.html |title=Indianerstämme |publisher=Deutsche Indianer Pionier Mission |accessdate=28 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328034650/http://cms.dipm.de/DIPM-Suedamerika/Einsatzgebiete/Indianerstaemme.html |archive-date=28 Maart 2009 |url-status=dead}}</ref> === Koloniale tydperk === ==== Spaanse verowering ==== [[Lêer:Paraguay - O Prov de Rio de la Plata - cum regionibus adiacentibus Tvcvman et Sta. Cruz de la Sierra - ca 1600.jpg|duimnael|'n Historiese kaart van Paraguay deur Josse de Hondt, ca. 1600]] Volgens bewerings was Juan de Solis die eerste Europeër wat die gebied van die huidige Paraguay betree het en hy het in 1516 dié gebied verken en dit vir die Spaanse kroon opgeëis.<ref>{{fr}} P.F.X. de Charlevoix: ''Histoire du Paraguay, Band 1'' Didot, Giffart, Nyon, Paris 1757.</ref> 'n Ekspedisie onder Sebastiano Caboto het in 1527 die ''Sancti Spiritu''-sending ("Heilige Gees") gestig. Die uiteindelike verowering van die gebied het egter eers in 1537 met die stigting van die vesting [[Asunción|Nuestra Señora Santa María de la Asunción]], die huidige hoofstad van Paraguay langs die [[Río Paraguay]], begin. Dié stad is op 15 Augustus 1537 ([[Mariahemelvaart]]) gestig, vandaar die Spaanse naam. Daarna het veldtogte deur Juan de Ayolas (1537), Domingo Martínez de Irala (1542) en Álvar Núñez Cabeza de Vaca (1543) die Spaanse gebied in 'n westelike rigting uitgebrei.<ref name="Zeuske" /> In 1542 is die gebied by die nuut gestigte Vise-Koninkryk Peru ingelyf. Van 1559 af was die provinsie se politieke administratiewe sentrum die stad [[Sucre|Charcas]]. Gedurende hierdie tyd het die Europese immigrante met die [[Inheemse volke|inheemse bevolking]] gemeng, wat egter as gevolg van nuwe siektes soos [[sifilis]] uitgedun is.<ref>{{en}} [http://www.projectparaguay.com/ch2.htm Paiva Baruja: ''A History of Paraguay'']</ref> ==== Jesuïetesendings ==== [[Lêer:ParaguayTrinidadReduction.jpg|duimnael|Ruïnes van 'n Jesuïete-missie in Trinidad]] In 1588 het [[Jesuïet]]e in die suide van die streek die Guaraní begin kersten. In 1610 is die Jesuïete deur die Spaanse koning [[Filips III van Spanje|Filips III]] vrye teuels gegee en hulle het in die provinsie Guaira begin met die stigting van sendingstasies, groot landbounedersettings, waar die Indiane gekoloniseer is.<ref name="Zeuske" /> Dit was dorpsgemeenskappe vir tot 10&nbsp;000 Guaraní, waar mestizo's en wit setlaars nie toegelaat is nie. Dié Jesuïete-staat, wat oor dele van die huidige Paraguay, Argentinië en Brasilië gestrek het, was amptelik onder Spaanse gesag. Dit het egter oor sy eie owerheid beskik en was vir buitestaanders nie toeganklik nie. Die ekonomiese sukses het afguns en wrok onder Spaanse koloniale beamptes veroorsaak, wat derhalwe aanvalle deur slawejagters nie verhoed het nie.<ref>{{en}} [http://www.projectparaguay.com/ch3.htm Paiva Baruja: ''A History of Paraguay'']</ref> Vervolgens het veral rondom 1721–1725 en 1730–1735 grootskaalse onluste uitgebreek. Die regter José de Antequera y Castro is in 1721 deur die visekoning van Peru na Paraguay ontplooi om die inheemse bevolking te beskerm. Hy het die goewerneur van Paraguay verwyder, die pos self oorgeneem en die regstelsel heringestel, maar hom toe teen die visekoning gewend. In 1725 is hy deur die Jesuïete omvergewerp en in 1731 in Lima tereggestel. In 1730 het Fernando Mompox y Zayas 'n anti-rojalistiese opstand teen die visekoning aangevoer. Verdere onluste het gevolg nadat 'n deel van die Jesuïetesendings ná die ondertekening van die Verdrag van Madrid in 1750 aan die Portugese Brasilië oorhandig sou word. In 1767 is die Jesuïete uiteindelik uit Suid-Amerika verdryf en die sendingstasies ontbind. Die Spaanse kroon het met die gekonfiskeerde eiendom sy staatsfinansies probeer konsolideer.<ref name="Zeuske" /> ==== Verdere ontwikkelinge ==== Die kolonie het die [[Spaanse Ryk]] veral van grondstowwe voorsien. Terselfdertyd was die belasting op invoere redelik hoog, wat tot talle onluste onder die koloniste en Indiane gelei het. In 1776 het Paraguay deel geword van die nuutgestigte Visekoninkryk Río de la Plata, wat ook Argentinië, [[Bolivië]] en [[Uruguay]] ingesluit het.<ref>{{en}} [http://www.projectparaguay.com/ch4.htm Paiva Baruja: ''A History of Paraguay'']</ref> === Onafhanklikheid === ==== Diktatorskap ==== [[Lêer:José Gaspar Rodríguez de Francia.jpg|duimnael|links|upright|José Gaspar Rodríguez de Francia, Paraguay se eerste diktator]] [[Lêer:Map of the Paraguayan War 1864-1870.png|duimnael|Paraguay ná die [[Paraguaanse Oorlog]] (1864–1870)]] In die loop van die Latyns-Amerikaanse onafhanklikheidsbeweging het Argentinië in 1810 eerste sy wegbreek van Spanje verklaar. Paraguay het aanvanklik egter die kant van die moederland gekies en vroeg in 1811 selfs 'n Argentynse veldtog afgeweer. Op 14 Mei 1811 het Paraguay sy onafhanklikheid verklaar, maar nie by die Argentynse Konfederasie aangesluit nie. Die Spaanse goewerneur is afgesit en 'n raad bestaande uit vyf mans het die regering oorgeneem. Kort daarna is hierdie raad met twee konsuls, Fulgencio Yegros en José Gaspar Rodríguez de Francia, vervang, waarvan laasgenoemde in 1814 as president en absolute diktator geseëvier het.<ref name="Frobel 1">{{de}} Frobel: ''Paraguay'', bl. 335</ref> Francia het tot sy dood in 1840 geregeer. Sy bewind is gekenmerk deur die land se isolasie van sy buurlande, waarvolgens die rewolusionêre ontwikkelinge daar min invloed op die Paraguaanse samelewing gehad het. Ter versterking van die regering het Francia in 1824 beslag gelê op kerkeiendom en in 1826 die helfte van Kreoolse grondeienaars se besit gekonfiskeer. Landbou en besighede het onder hom en sy twee opvolgers 'n groot opswaai getoon, waarvolgens die land teen die middel van die 19de eeu een van die mees ontwikkelde Suid-Amerikaanse lande geword het.<ref name="Zeuske" /> Ná 'n kort [[interregnum]] het Francia se neef Carlos Antonio López die bewind in 1841 oorgeneem. Hy het dit aanvanklik met Mariano Roque Alonso gedeel, voordat hy in 1844 tot die eerste grondwetlike president van Paraguay benoem is.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/escolar/biografia-de-don-carlos-antonio-lopez-156400.html |title=Biografía de Don Carlos Antonio López |publisher=ABC Color |date=6 September 2010 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> López het 'n radikale vorm van militarisme ingevoer. Hy het die weermag tot 8&nbsp;000 soldate vergroot, algemene diensplig ingestel, groter en kleiner vestings opgerig en skepe op riviere ook gedurende vredestye bewapen. Desondanks het hy slegs een keer sy militêre instrument gebruik, toe hy in die Uruguaanse Burgeroorlog (1843-1851) ingegryp het. López het in 1843 [[slawerny]] in Paraguay amptelik begin afskaf,<ref>{{es}} [https://books.google.de/books?id=Vf7vAAAAMAAJ&q=carlos+antonio+l%C3%B3pez+esclavitud&dq=carlos+antonio+l%C3%B3pez+esclavitud&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwik0rqD9ZfhAhUMbVAKHXY7CT4Q6AEIVjAG Ramiro Barboza: ''Manual de derechos humanos''], 1990, bl. 30.</ref> die algemene en gratis skoolplig ingevoer, die regstelsel hervorm en inheemse mense van staatsburgerskap voorsien.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/escolar/biografia-de-don-carlos-antonio-lopez-156400.html |title=Biografía de Don Carlos Antonio López |publisher=ABC Color |date=6 September 2010 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Ná sy dood in 1862 is hy deur sy seun Francisco Solano López opgevolg.<ref name="Frobel 1" /> López het daarop gemik om Paraguay se grondgebied uit te brei en hy kon staatmaak op die destyds doeltreffendste militêre mag op die Suid-Amerikaanse vasteland. Hy het die weermag verder vergroot en in 1864 oorlog verklaar teen beide Argentinië en Brasilië. Albei lande het met Uruguay die Drievoudige Alliansie gesmee. Tydens die [[Paraguaanse Oorlog]] (1864-1870) het Paraguay die meeste van sy bevolking (omtrent 384&nbsp;000 van sowat 500&nbsp;000) verloor. Buitendien het die [[Geallieerdes]] sowat 50% van die Paraguaanse grondgebied geannekseer en Paraguay tot in 1876 beset. Gevolglik was Paraguay sy ekonomiese krag en voorspoed kwyt.<ref>{{de}} Frobel: ''Paraguay'', bl. 332–341.</ref> President López is in die laaste oorlogsjaar tydens 'n geveg dood. ==== Onstabiele republiek ==== [[Lêer:Disputed Bolivia Paraguay.jpg|duimnael|Omstrede gebiede tydens die [[Chaco-oorlog]] (1932–1935)]] Die algemene stemreg vir mans is met die 1870-grondwet ingestel.<ref name="leon">{{de}} {{cite journal |author=Marta León-Roesch |title=Paraguay |editor=Dieter Nohlen |work=Politische Organisationen und Repräsentationen in Amerika |edition=1ste |publisher=Leske + Budrich |location=Opladen |year=1993 |isbn=3-8100-1028-6 |pages=631–650, 636–637}}</ref> Die daaropvolgende jare is gekenmerk deur politieke onstabiliteit. In hierdie tydperk het veral konserwatiewe ''Colorados'' teen liberale ''Azules'' geveg. Eers teen die eeuwisseling het die ekonomiese en politieke situasie toenemend gestabiliseer. Van 1904 af het al hoe meer buitelandse [[Kapitaal (ekonomie)|kapitaal]] na Paraguay gevloei, waarmee die regering onder Eduardo Schaerer van 1912 tot 1916 sy staatskuld kon konsolideer. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914-1918) het Paraguay in neutraliteit verkeer en in 1915 'n ooreenkoms met Bolivië oor die omstrede gebied [[Gran Chaco]] aangegaan. Eers ná die ontdekking van [[ruolie]] in dié streek het hierdie konflik in 1928 opnuut opgevlam en tot die [[Chaco-oorlog]] (1932-1935) gelei. Met die vredesooreenkoms van 1938 is die grootste deel van die omstrede gebied aan Paraguay toegeken, waarmee die land sy grondgebied byna verdubbel het.<ref name="Zeuske" /> Nog voor die vredesooreenkoms is president Eusebio Ayala op 17 Februarie 1936 omvergewerp deur 'n volksbeweging wat deur die weermag ondersteun is. Kolonel Rafael Franco het die nuwe president geword. Hy is egter reeds op 18 Augustus 1938 afgesit, waarmee die land in politieke chaos gedompel is. Van 1939 af het die weermag onder generaal José Félix Estigarribia, wat Higinio Morínigo van 1940 tot 1948 opgevolg het, die staatsmag oorgeneem. Onder generaal Estigarribias se regering het 'n nuwe grondwet in werking getree, waarmee die president staats- en regeringshoof asook opperbevelvoerder van die Paraguaanse weermag in een persoon geword het. Daarteen het in 1947 'n opstand uitgebreek, wat deur die Febrerista- en die Kommunistiese Party georganiseer is. In die daaropvolgende ses maande lange burgeroorlog is die rebelle deur die regeringsmagte verslaan. Hulle het oor die grense na Argentinië of Brasilië gevlug.<ref name="Zeuske" /> ==== Militêre diktatorskap ==== [[Lêer:Alfredo Stroessner at desk (cropped).jpg|duimnael|upright|Alfredo Stroessner, langjarige Paraguaanse diktatoor (1954–1989)]] In Mei 1954 het die weermag onder generaal [[Alfredo Stroessner]], die seun van 'n Beierse vader uit [[Hof]] en 'n Paraguaanse vrou, weer 'n staatsgreep teen die regering onderneem. Die generaal het 'n diktatorskap met polisie-onderdrukking gehandhaaf (dokumente wat na hierdie onderdrukking verwys, is deur [[Unesco]] as wêrelddokumente-erfenis gelys).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/lac/archives-terror-xxth-century |titel=Archives of Terror, XXth Century |publisher=[[Unesco]] |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Hy was 35 jaar lank aan die bewind. Dié regime is tydens die [[Koue Oorlog]] lank deur die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ondersteun vanweë sy streng antikommunistiese beleid. Die Wet Nr. 704 het in 1961 die algemene aktiewe en passiewe vrouestemreg op nasionale vlak ingevoer.<ref name="IPU">{{en}} {{cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/PY/PY-LC01/elections/historical-data-on-women/ |title=Paraguay |publisher=Interparlementêre Unie |accessdate=17 Desember 2025}}</ref><ref name="Almanac">{{en}} Mart Martin: ''The Almanac of Women and Minorities in World Politics.'' Westview Press Boulder, Colorado, 2000, bl. 302.</ref> Daarbenewens is onder die militêre diktatorskap migrasie aangewakker. Ná 'n ooreenkoms met [[Japan]] het sowat 8&nbsp;000 [[Japannese]] hulle in 1959 in Paraguay gevestig. Hulle het grond van die regering ontvang en [[vrugte]] en [[groente]] begin verbou. Van 1968 af is sowat 10&nbsp;000 [[Mennonisme|Mennoniete]], veral [[Wolga]]-[[Duitsers]], na Paraguay genooi vir die kultivering en bewerking van die dorre Chaco-streek. Eers in 1989 is Stroessner deur nog 'n staatsgreep onder generaal Andrés Rodríguez verwyder. Hy het in Paraguay 'n demokratiseringsproses ingelui deur mediasensuur op te hef en in 1992 'n demokratiese grondwet ingestel. Daarbenewens het Argentinië, Brasilië, Paraguay en Uruguay in 1991 [[Mercosur]] (''Mercado Común del Cono Sur'') gestig, wat onder andere voorsiening gemaak het vir die geleidelike vermindering van tariewe tussen die lidlande. Sedertdien is dié organisasie in [[Montevideo]] in Uruguay gesetel. === 'n Nuwe demokratiese bedeling === [[Lêer:Lino Oviedo.jpg|duimnael|upright|Die generaal Lino César Oviedo Silva het in 1996 'n mislukte staatsgreeppoging uitgevoer]] Op 20 Junie 1992 is Paraguay se sesde en huidige [[grondwet]] goedgekeur wat as die eerste werklik demokratiese grondwet in die Paraguaanse geskiedenis beskou word.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://cultura.gov.py/2011/05/la-primera-constitucion-democratica-de-la-historia-del-paraguay-en-1992/ |title=La primera constitución democrática de la historia del Paraguay, en 1992 |publisher=Secretaría Nacional de Cultura del Paraguay |author=Line Bareiro |date=28 Mei 2011 |accessdate=17 Desember 2025 |archive-date=23 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251123084410/https://cultura.gov.py/2011/05/la-primera-constitucion-democratica-de-la-historia-del-paraguay-en-1992/ |url-status=dead }}</ref> Op 9 Mei 1993 het die ''Partido Colorado'' die eerste as 't ware demokratiese verkiesings sedert die staatstigting gewen. Juan Carlos Wasmosy het die nuwe staats- en regeringshoof van Paraguay geword. Die jongste demokratiese tydperk is egter ook deur politieke onstabiliteit gekenmerk. In Mei 1996 was daar 'n landswye algemene staking en bloedige botsings tussen betogers en veiligheidsmagte nadat opposisiepartye en vakbonde die bedanking van president Juan Carlos Wasmosy geëis het, omdat aanklagte van [[korrupsie]] hom in die gesig gestaar het. 'n Gelyktydige staatsgreeppoging deur generaal Lino César Oviedo Silva het misluk, waarna dié generaal tot tien jaar tronkstraf gevonnis is. Ná sy inhuldiging in 1998 het die nuwe president, Raúl Cubas Grau, generaal Oviedo Silva egter begenadig. Dit het tot 'n ernstige krisis gelei, waartydens opposisiepartye met 'n [[mosie van wantroue]] teen die president gedreig het. Nadat die regeringskritiese adjunkpresident Luis María Argaña in Maart 1999 in Asunción doodgeskiet is, het gewelddadige onrus en straatgevegte opnuut tussen regeringsondersteuners en die opposisie uitgebreek. Die parlement het daarna die president uit sy amp verwyder en die president van die senaat, Luis Ángel González Macchi, tot sy voorlopige opvolger benoem. Oviedo Silva het na Argentinië gevlug en die voormalige president Cubas Grau het 'n lasbrief vir inhegtenisneming ontduik deur na Brasilië te vlug, maar hy is vroeg in 2002 in Paraguay in hegtenis geneem. Einde 1999 het die diplomatieke betrekkinge tussen Argentinië en Paraguay verswak ná 'n dispuut oor generaal Oviedo Silva se uitlewering. In Mei 2000 het aanhangers van die generaal 'n staatsgreeppoging onderneem wat misluk het. Ná sy terugkeer op 28 Mei 2004 is Oviedo in hegtenis geneem en tronk toe gesuur. Ná sy vrylating het hy tydens die presidentsverkiesing in 2008 vir die ''Unión Nacional de Ciudadanos Éticos'' gestaan. Aangesien die president volgens die Paraguaanse grondwet slegs vir een termyn mag dien, kon die sittende president Nicanor Duarte Frutos nie in 2008 aan die presidentsverkiesing deelneem nie. Presidentskandidate was, naas Oviedo, Blanca Ovelar vir die regerende ''Partido Colorado'' en die voormalige biskop van San Pedro, Fernando Lugo, vir die opposisie-alliansie ''Alianza Patriótica para el Cambio''. Lugo het die verkiesings met 40,8% van die stemme gewen; hy het tien persentasiepunte meer behaal as die voormalige minister van onderwys, Blanca Ovelar. Sy het gestaan vir vir ''Partido Colorado'', wat 61 jaar lank regeer het.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/historischer-sieg-linker-bischof-sorgt-fuer-machtwechsel-in-paraguay-a-548570.html |title=Linker Bischof sorgt für Machtwechsel in Paraguay |publisher=Der Spiegel |date=21 April 2008 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Lugo is op 15 Augustus 2008 as president ingehuldig,<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.dw.com/de/ex-bischof-fernando-lugo-als-präsident-vereidigt/a-3566924 |title=Lugo vereidigt |publisher=Deutsche Welle |date=15 Augustus 2008 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> terwyl Federico Franco van die ''Partido Radical Liberal Auténtico'' adjunkpresident geword het. Op 15 Junie 2012 het 'n gewelddadige botsing tussen polisiebeamptes en grondbesetters in Curuguaty in die Departamento Canindeyú die lewe van 17 mense geëis, waaronder ses polisielede. Lugo is polities verantwoordelik gehou vir dié voorval, waarna die kamer van afgevaardigdes op 21 Junie 2012 'n mosie van wantroue ingedien het.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/paraguay-parlament-erhebt-amtsenthebungsklage-gegen-praesident-lugo-a-840289.html |title=Lugo muss sich Amtsenthebungsklage stellen |publisher=Der Spiegel |date=21 Junie 2012 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Een dag later het die Paraguaanse senaat die mosie van wantroue met 'n stemming van 39 teen 4 aanvaar. Lugo het sy afsetting deur die parlement aanvaar, maar het dié gebeurtenis meer as 'n "staatsgreep" beskou. Sy prokureurs het 'n hersiening van die afsettingsproses deur die Paraguaanse hooggeregshof en die Inter-Amerikaanse Hof vir Menseregte aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://en.mercopress.com/2012/06/23/a-coup-against-democracy-organized-by-the-political-class-and-mafia-claims-lugo |title=“A coup against democracy” organized by the political class and mafia claims Lugo |publisher=MercoPress |date=23 Junie 2012 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Die [[Organisasie van Amerikaanse Lande]] het die afsettingsproses as "ietwat haastig" gekritiseer, 'n spreker van die [[Unie van Suid-Amerikaanse Nasies]] (UNASUR) het na die gebeure as 'n bedreiging van die demokratiese orde verwys.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.nzz.ch/aktuell/international/praesident-lugo-vom-parlament-abgesetzt-1.17274227 |title=Präsident Lugo vom Parlament abgesetzt |publisher=Neue Zürcher Zeitung |date=23 Junie 2012 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Lugo is deur die destydse adjunkpresident, Federico Franco, opgevolg. Ingevolge die gebeure rondom Fernando Lugo se afsetting is Paraguay se Mercosur-lidmaatskap tot die herverkiesing in April 2013 opgeskort.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.derstandard.at/1339639424379/mercosur-schliesst-paraguay-aus |title=Mercosur schließt Paraguay aus |publisher=Der Standard |date=29 Junie 2012 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Die daaropvolgende presidentsverkiesing het sonder noemenswaardige voorvalle verloop en is deur ''Partido Colorado'' se kandidaat [[Horacio Cartes]] gewen.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/amerika/paraguay-konservativer-cartes-gewinnt-praesidentschaftswahl-12157761.html |title=Konservativer Cartes gewinnt Präsidentschaftswahl |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |date=22 April 2013 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Lino Oviedo het ook in dié verkiesing gestaan, maar hy is tydens sy verkiesingsveldtog in 'n helikopterongeluk dood.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/paraguay-praesidentschaftskandidat-oviedo-toedlich-verunglueckt-12049798.html |title=Präsidentschaftskandidat Oviedo tödlich verunglückt |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |date=3 Februarie 2013 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Die ''Partido Colorado'' se lang bewind is ook voortgesit ná die presidentsverkiesing in 2018 wat hul kandidaat Mario Abdo Benítez gewen het.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2018-04/paraguay-mario-abdo-ben-tez-praesidentenwahl |title=Mario Abdo Benítez gewinnt Präsidentenwahl in Paraguay |publisher=Die Zeit |date=23 April 2018 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> In 2021 het Paraguay die eerste Suid-Amerikaanse land geword wat 100% [[hernubare energie]] genereer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://asunciontimes.com/paraguay-news/national-news/a-renewable-energy-powerhouse-embraces-green-hydrogen/ |title=Renewable Energy Powerhouse Paraguay Embraces Green Hydrogen |publisher=The Asunción Times |author=Jimena Alejandra |date=9 Augustus 2025 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Op 30 April 2023 het Santiago Peña van die ''Partido Colorado'' die presidentsverkiesing gewen en hy is op 15 Augustus 2023 ingehuldig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/world/americas/new-paraguayan-president-santiago-pena-sworn-2023-08-15/ |title=Paraguay's President Pena sworn in, Taiwan VP in attendance |publisher=[[Reuters]] |authors=Daniela Desantis, Lucinda Elliott |date=16 Augustus 2023 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> == Geografie == === Algemene gegewens === [[Lêer:Paraguay-CIA WFB Map.png|duimnael|Kaart van Paraguay]] Paraguay is een van die min lande in die wêreld sonder 'n kuslyn en is boonop baie plat. Dit is slegs een van twee landingeslote lande in beide die [[Amerikas]] en die [[Westelike Halfrond]], die ander is die buurland Bolivië. Die hoogste [[berg]] is Cerro Perro (842&nbsp;m) en die laagste punt is op 46&nbsp;m waar die [[Río Paraguay]] en die [[Río Paraná]] (albei riviere) saamvloei. Die langste rivier is egter die [[Río Pilcomayo]], wat by die hoofstad Asunción in die Río Paraná uitmond. Met 'n oppervlakte van sowat 407&nbsp;000&nbsp;km² is Paraguay een van die kleiner Suid-Amerikaanse lande. Die land grens nie aan die see nie en word hoofsaaklik deur riviere (Paraná, Pilcomayo en ander) van sy buurlande Argentinië, Brasilië en Bolivië geskei. Slegs die noordgrens met Bolivië word nie deur 'n rivier aangedui nie. Die [[Río Paraguay]], wat van noord na suid vloei, is die land se enigste verbinding met die [[Atlantiese Oseaan]] en verdeel die land in twee duidelik onderskeibare gebiede, naamlik die ''Oriental'' (die oostelike gebied) en die ''Occidental'' (die westelike gebied). Die oostelike deel is 'n voortsetting van die Brasiliaanse plato en lê gemiddeld 300 tot 600&nbsp;m bo [[seevlak]]. Dit omvat 40% van die totale grondgebied en is vanweë sy vrugbare grond een van die beste [[landbou]]gebiede op die vasteland. In die ooste is die gebied bergagtig. Die oostelike hellings van die bergland word deur [[reënwoud]]e bedek en verskeie onbevaarbare riviere wat in die Paraná uitmond, vloei deur die gebied. Die westelike hellings loop geleidelik af na die Río Paraguay en is die digs bevolkte gebied van die land wat hoofsaaklik uit vlaktes met hier en daar 'n heuwel bestaan. Die riviere is net deels bevaarbaar. Die westelike deel van Paraguay, die Chaco ('n [[Indiane|Indiaanse]] woord vir jaggebied), beslaan 60% van die grondgebied. Dit is veral in die ooste 'n plat gebied wat uit moerasse bestaan. Die riviere is hier oor die algemeen vlak en sommige mond uit in moerasse of eindig eenvoudig êrens onderweg na die Río Paraguay. Die Chaco kontrasteer met die [[Pantanal]] in die noordooste van Paraguay aan die grens met Brasilië, die grootste binnelandse [[vleiland]] en die grootste [[Oorstroming|oorstroomde]] grasvelde wêreldwyd, waarvan die grootste deel in Brasilië geleë is en kleiner dele in beide Paraguay en Bolivië. === Klimaat en plantegroei === [[Lêer:Koppen-Geiger Map PRY present.svg|duimnael|Klimaatsones in Paraguay volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Paraguay het 'n subtropiese [[klimaat]] en groot temperatuursveranderinge kom nie voor nie. Die [[reën]]val neem af van oos na wes, van sowat 2&nbsp;000&nbsp;mm per jaar by die oosgrens, tot ongeveer 800&nbsp;mm per jaar in die westelike Chaco. In die gebied kom groot droogtes voor, wat vererger word deur verdamping en die poreusheid van die grond. As dit na so 'n droogte begin reën, kom oorstromings dikwels voor. Die natuurlike [[plante]]groei is in ooreenstemming met die reënvalsyfers. In die oostelike dele, en veral in die valleie, oorheers die tropiese woude. Die westelike hellings van die oostelike deel van Paraguay bestaan uit grasland met bosgebiede langs die riviere. Die Chaco bestaan deels uit moerasagtige streke waar die [[quebracho-boom]] (familie ''Apocynaceae'') groei. Uit die boombas word die quebracho-ekstrak vir leerlooiery verkry. Meer weswaarts word die plantegroei yler terwyl [[struik]]e en [[kaktus]]se die algemeenste voorkom. Die Chaco het 'n ryk dierelewe, veral in die woude in die ooste, waar die fauna ooreenkom met dié van die aangrensende gebiede van Brasilië. Vanweë die talryke soorte voëls, ape, tapirs en groot verskeidenheid van riviervisse is die gebied 'n vrugbare jaggebied vir die Indiaanse bewoners. === Dierelewe === [[Lêer:Yacare caiman (Caiman yacare) 2.jpg|duimnael|'n [[Paraguaanse kaaiman]] (''Caiman yacare'') in die [[Pantanal]]]] Paraguay se wildlewe kom ooreen met dié van sy buurlande Argentinië, Brasilië en Bolivië. Dit sluit in verskeie [[aap]]spesies (''Simiiformes''), [[jaguar]]s (''Panthera onca''), [[poema]]s (''Puma concolor''), [[miervreter]]s (''Vermilingua''), [[tapir]]s (''Tapiridae''), [[gordeldier]]e (''Dasypodidae''), [[kapibara]]s (''Hydrochoerus hydrochaeris''), [[panterkat]]te (''Leopardus pardalis''), asook [[reptiel]]e soos [[Paraguaanse kaaiman]]ne (''Caiman yacare''), [[anakonda]]s (''Eunectes'') en ander [[slang]]spesies. Van Paraguay se talle [[vis]]soorte is [[longvisse]] (''Ceratodontiformes'' / ''Dipneusti''), wat hulleself tydens droë tye in slik ingrawe, asook [[piranha]]s (''Serrasalmus''). Daar is ook meer as 'n 700 [[voël]]soorte, waaronder [[toekan]]s (''Ramphastidae''), [[kolibrie]]s (''Trochilidae''), asook verskeie [[papegaaie]] (''Psittaciformes'') en [[dwergpapegaaie]] (''Agapornis'') en die grootste voëls van die land, die [[nandoe]] (''Rhea americana''). Talle nasionale parke is in Paraguay gestig om die dierelewe te beskerm. Van die grootstes is in die yl bevolkte westelike deel van die land geleë. == Politiek == [[Lêer:Palacio de los López.jpg|duimnael|Die ''Palacio de López'' in Asunción is die regeringspaleis en ampswoning van die president]] Die sesde en huidige grondwet erken die [[burgerregte]] en -pligte, organiseer die staatsmag en waarborg die [[Trias politica|skeiding van magte]].<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.bacn.gov.py/conoce-tu-ley/5235/constitucion-nacional |title=Constitucion Nacional |publisher=Biblioteek en Argief van die Nasionale Kongres |date=6 Februarie 2017 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Volgens sy grondwet is Paraguay 'n presidensiële republiek.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/de/service/laender/paraguay-node/paraguay-politisches-portraet/225074 |title=Paraguay: Steckbrief |publisher=Auswärtiges Amt |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Die sentrale owerheid gee die departemente en munisipaliteite 'n beperkte selfbestuur, hoewel hulle grootliks finansieel en polities van die sentrale regering afhanklik is.<ref name="Auswärtiges_Amt">{{de}} {{cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/paraguay-node/paraguay-politisches-portraet/225074 |title=Paraguay: Politisches Porträt |publisher=Auswärtiges Amt |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Daar is 'n skeiding van magte tussen die [[Wetgewer|wetgewende]], uitvoerende en regterlike gesag.<ref name="Auswärtiges_Amt" /> Die uitvoerende gesag word uitsluitlik deur die [[president]] uitgeoefen, wie [[staatshoof|staats-]] en [[regeringshoof]] in een persoon is. Die wetgewende gesag bestaan uit die Nasionale Kongres (''Congreso Nacional''), wat bestaan uit 'n Kamer van Afgevaardigdes (''Cámara de Diputados'', 80 lede) en 'n Senaat (''Cámara de Senadores'', 45 lede), waarvan die lede al om die vyf jaar verkies word.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.bpb.de/kurz-knapp/lexika/kosmos-weltalmanach/65768/paraguay/ |title=Paraguay |publisher=KOSMOS Welt-Almanach |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Die regbank berus by tribunale en howe van burgerlike reg en 'n nege-lede Hooggeregshof (''Corte Suprema de Justicia de Paraguay''), almal onafhanklik van die uitvoerende gesag en die wetgewer. Die algemene mansstemreg is met die 1870-grondwet ingevoer.<ref name="leon" /> Met die Wet Nr. 704 is in 1961 die algemene aktiewe en passiewe vrouestemreg op nasionale vlak ingevoer.<ref name="IPU" /><ref name="Almanac" /> Paraguay word sedert die einde van die burgeroorlog in 1947 deur die regskonserwatiewe ''Partido Colorado'' geregeer, slegs kortliks onderbreek deur die presidentskap van Fernando Lugo tussen 2008 en 2012 van die party-alliansie ''Alianza Patriótica para el Cambio''. Die lang tydperk aan bewind het gelei tot 'n noue onderlinge verweefdheid tussen die strukture van die staat en dié van die party. 'n Volledige omskakeling na 'n veelpartystelsel, soos dit in ander lande met voormalige militêre diktatorskappe in Suid-Amerika plaasgevind het (soos byvoorbeeld in Argentinië, Brasilië, Chili en Uruguay), het in Paraguay nog nie plaasgevind nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2007&country=7251 |title=Country Report |publisher=Freedom House |accessdate=21 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621133041/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2007&country=7251 |archive-date=21 Junie 2010 |url-status=dead}}</ref> === Departemente === [[Lêer:Mapa do Paraguai.gif|duimnael|Die huidige ''departamentos'' van Paraguay]] [[Lêer:Paraguay regions map 2.svg|duimnael|Die twee streke van Paraguay {{sleutel|#fee793|Oostelike Paraguay (''Oriental'' of Paraneña)}} {{sleutel|#d2fc7c|Westelike Paraguay (''Occidental'' of Chaco)}}]] Paraguay bestaan in administratiewe opsig uit 17 departemente (Spaans: ''departamentos'') en een hoofstaddistrik (''distrito capital'') met die hoofstad Asunción. Daarbenewens bestaan Paraguay uit twee streke: Die ''Occidental'' of Chaco (die westelike gebied met Boquerón, Alto Paraguay en Presidente Hayes) en die ''Oriental'' (die oostelike gebied met die ander departemente en die hoofstaddistrik). {| class="wikitable sortable" ! scope="col" style="width: 50px;" | ISO 3166-2 ! scope="col" style="width: 125px;" | Department ! scope="col" style="width: 125px;" | Hoofstad ! scope="col" style="width: 50px;" | Distrikte |----- | align="right" | ASU || [[Lêer:Flag of Asunción.svg|Asunción2|20px|raam]] [[Asunción|Distrito Capital]] | align="left" | [[Asunción]] | align="right" |6 |----- | align="right" | 1 || [[Lêer:Flag of Concepción Department.svg|20px|raam]] Concepción | align="left" | [[Concepción, Paraguay|Concepción]] | align="right" |11 |----- | align="right" | 2 || [[Lêer:Flag of San Pedro Department (Paraguay).svg|20px|raam]] San Pedro | align="left" | [[San Pedro de Ycuamandiyú|San Pedro]] | align="right" |20 |----- | align="right" | 3 || [[Lêer:Bandera del Departamento de Cordillera.JPG|20px|raam]] Cordillera | align="left" | [[Caacupé]] | align="right" |20 |----- | align="right" | 4 | [[Lêer:Flag of Guairá Department.svg|20px|raam]] Guairá | align="left" | [[Villarrica, Paraguay|Villarrica]] | align="right" |18 |----- | align="right" | 5 || [[Lêer:Flag of Caaguazú Department.svg|20px|raam]] Caaguazú | align="left" | [[Coronel Oviedo]] | align="right" |23 |----- | align="right" | 6 || [[Lêer:Flag of Caazapá Department.svg|20px|raam]] Caazapá | align="left" | [[Caazapá]] | align="right" |11 |----- | align="right" | 7 || [[Lêer:Flag of Itapúa Department.svg|20px|raam]] Itapúa | align="left" | [[Encarnación, Paraguay|Encarnación]] | align="right" |30 |----- | align="right" | 8 | [[Lêer:Flag of Misiones, Paraguay.svg|20px|raam]] Misiones | align="left" | [[San Juan Bautista, Paraguay|San Juan Bautista]] | align="right" |10 |----- | align="right" | 9 | [[Lêer:Flag of Paraguarí Department.svg|20px|raam]] Paraguarí | align="left" | [[Paraguarí]] | align="right" |17 |----- | align="right" | 10 || [[Lêer:Flag of Alto Paraná Department.svg|20px|raam]] Alto Paraná | align="left" | [[Ciudad del Este]] | align="right" |22 |----- | align="right" | 11 || [[Lêer:Flag of Central Department, Paraguay.svg|20px|raam]] Central | align="left" | [[Areguá]] | align="right" |19 |----- | align="right" | 12 || [[Lêer:Flag of Ñeembucú Department.svg|20px|raam]] Ñeembucú | align="left" | [[Pilar, Paraguay|Pilar]] | align="right" |16 |----- | align="right" | 13 || [[Lêer:Flag of Amambay.svg|20px|raam]] Amambay | align="left" | [[Pedro Juan Caballero, Paraguay|Pedro Juan Caballero]] | align="right" |5 |----- | align="right" | 14 || [[Lêer:Flag of Canindeyú Department.svg|20px|raam]] Canindeyú | align="left" | [[Salto del Guairá|Saltos del Guairá]] | align="right" |13 |----- | align="right" | 15 || [[Lêer:Flag of Presidente Hayes Department.svg|20px|raam]] Presidente Hayes | align="left" | [[Villa Hayes]] | align="right" |9 |----- | align="right" | 16 || [[Lêer:Flag of Alto Paraguay Department.svg|20px|raam]] Alto Paraguay | align="left" | [[Fuerte Olimpo]] | align="right" |5 |----- | align="right" | 17 || [[Lêer:Flag of Boquerón Department.svg|20px|raam]] Boquerón | align="left" | [[Filadelfia]] | align="right" |6 |} === Buitelandse beleid === [[Lêer:06.28 總統為我國駐巴拉圭大使館新館揭牌 (27893114261).jpg|duimnael|President [[Tsai Ing-wen]] van die Republiek China wy op 28 Junie 2016 die nuwe Taiwannese ambassade in Asunción in]] Paraguay se buitelandse beleid fokus op goeie betrekkinge met sy buurlande en dit is 'n aktiewe voorstander van streeksamewerking. Paraguay is 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]] en het van 1967 tot 1969 in die VN se [[Veiligheidsraad]] gedien. Daarnaas is dit ook 'n lidland van verskeie internasionale finansiële instellings soos die [[Wêreldbank]], die [[Inter-Amerikaanse Ontwikkelingsbank]] en die [[Internasionale Monetêre Fonds]]. Paraguay is ook 'n aktiewe lid van die [[Beweging van Onverbonde Lande]], die [[Organisasie van Amerikaanse Lande]], die [[Latyns-Amerikaanse Integrasievereniging]] (ALADI), die [[Limagroep]], die [[Riogroep]], [[Interpol]], [[Mercosur]] (die Suidelike Gemeenskaplike Mark) en die [[Unie van Suid-Amerikaanse Nasies]] (UNASUR). Paraguay is slegs een van twaalf lande wêreldwyd wat diplomatieke verhoudinge met die [[Republiek China]] op [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] handhaaf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://en.mofa.gov.tw/AlliesIndex.aspx?n=1294&sms=1007 |title=Diplomatic Allies |publisher=Departement van Buitelandse Sake |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> Daarmee is dit die grootste land volgens beide bevolking en oppervlakte wat amptelike diplomatieke betrekkinge met die Republiek China het. Paraguay is ook die enigste Suid-Amerikaanse land wat die Republiek China pleks van die [[Volksrepubliek China]] as die wettige verteenwoordiger van China erken. == Demografie == === Bevolkingsverspreiding === [[Lêer:Caacupe5.jpg|duimnael|'n Saamtrek in Caacupé]] Van Paraguay se bevolking is sowat 95% [[Mestizo|mestizo's]] met beide Europese en Indiaanse herkoms. Van die sowat 7,5 miljoen Paraguane is 3,5 miljoen in die metropolitaanse gebied Asunción saamgetrek, terwyl slegs 2% in die Chaco-streek woon.<ref name="CIA" /> === Taal en godsdiens === Paraguay is amptelik tweetalig en sowel Spaans as Guaraní word erken. Die Guaraní-taal is 'n noemenswaardige nalatenskap van die inheemse Guaraní-kultuur wat in Paraguay bly voortbestaan. Guaraní is een van die laaste algemeen gebruikte inheemse nasionale tale in Suid-Amerika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/03/paraguay-guarani-indigenous-language |title='Culture is language': why an indigenous tongue is thriving in Paraguay |publisher=[[The Guardian]] |author=William Costa |date=3 September 2020 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolisisme]] is die staatsgodsdiens in Paraguay. Bykans 80% van die bevolking is Rooms-Katoliek, en ook die president moet 'n Rooms-Katoliek wees. Daar is egter ook heelparty [[Protestantisme|Protestantse]] [[Kerk (organisasie)|kerkgenootskappe]] (sowat 7%) in die land.<ref name="CIA" /> 46,3% van die bevolking praat beide Guaraní en Spaans, 34% net Guaraní, 15,2% net Spaans en 4,1% ander tale (waaronder [[Portugees]], [[Duits]] en ander [[Inheemse tale van die Amerikas|inheemse tale]]).<ref name="CIA" /> Portugees is die derde belangrikste taal in Paraguay en word veral in die departemente langs die Brasiliaanse grens gepraat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ethnologue.com/country/PY/ |title=Paraguay |publisher=[[Ethnologue]] |date=17 Desember 2025}}</ref> 'n Noemenswaardige godsdienstige minderheidsgroep is die [[Mennonisme|Mennoniete]] wat met [[Plautdietsch]] oor hul eie [[Nederduits]]e [[dialek]] beskik. Vandag is daar sowat 40&nbsp;000 Mennoniete in Paraguay.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44090918 |title=Menonitas: la secta religiosa que está siendo desplazada en Paraguay por una misteriosa guerrilla |publisher=[[BBC]] |author=Daniel Pardo |date=25 Mei 2018 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> == Ekonomie == [[Lêer:Nuevo centro corporativo.jpg|duimnael|[[Asunción]] is die hoofstad en grootste stad van Paraguay]] [[Lêer:Banco GNB.png|duimnael|GNB Paraguay]] [[Lêer:Central vista externa en gris.jpg|duimnael|Waterkragsentrale Yacyretá]] [[Lêer:ItaipuAerea2AAL.jpg|duimnael|Waterkragsentrale [[Itaipudam]]]] Vleis en vleisprodukte is Paraguay se belangrikste uitvoerprodukte. Die veeteelt, en veral [[bees]]te ([[skaap]]- en [[vark]]boerdery is relatief onbelangrik), is die belangrikste vertakking van die [[landbou]]. Die veeteelt is baie uitgebrei en word net deur 'n beperkte aantal families beoefen. Van die 40 miljoen ha landbougrond word sowat 80% deur sowat 2&nbsp;000 families bewerk. Daar bly dus nie baie oor vir die meer as een miljoen ander Paraguane wat vir hul bestaan van die landbou afhanklik is nie. [[Mielie]]s en kassawe is die belangrikste voedselgewasse, terwyl [[katoen]], [[tabak]] en oliegewasse uitgevoer word. Vir die binnelandse mark word suikerriet, [[rys]], [[Grondboontjie|grondbone]] en [[patats]] verbou. [[Sitrus]]vrugte, ander vrugte en [[koffie]] word op klein skaal verbou. Die verbouing van [[yerbe maté]], die nasionale drank, is ook belangrik. Dit word ook mate, Paraguaanse tee, Brasiliëtee en Jesuïetetee genoem. Die [[Jesuïet]]e het eerste die yerbe maté as kultuurgewas gebruik. Dit word met die gedroogde blare van ''llex paraguariensis'', 'n plant wat ook in die Chaco wild groei, voorberei. Veral vanweë die grootgrondbesit is die toestand van die Paraguaanse boere baie benard, ondanks die bestaan van 'n paar organisasies wat tegniese raad en finansiële steun verleen en beskeie pogings aanwend om die landbou te hervorm. Die bosbou word ook toenemend belangrik. Die bosbouprodukte beloop 25% van die totale uitvoer. In die oostelike deel van Paraguay kom uitgestrekte hardehoutbosse voor. Tot betreklik onlangs was ’n aansienlike deel van die hout gebruik as brandstof vir elektriese kragsentrales en 'n klein hoeveelheid is in die vorm van vlotte oor die Río Paraná na Argentinië uitgevoer. Namate die kragvoorsiening verbeter, sal die bosbou waarskynlik 'n belangriker rol in die nasionale ekonomie speel. 'n Ander bosbouproduk is die quebracho-ekstrak, wat belangrik is vir die leerlooibedryf. Die meeste quebracho-bome groei in die oostelike deel van die Chaco, maar 'n gebrek aan vervoergeriewe belemmer die snelle ontwikkeling van die sektor. Die uitvoer van sitrusolie (Iemoenblaarolie, ’n ekstrak wat berei word uit die blare en takkies van wilde sitrusplante en in die kosmetieknywerheid gebruik word) is belangrik. === Mynbou en kragvoorsiening === Paraguay het nie 'n ryk mineralerykdom nie. Behalwe geringe [[mangaan]]- en [[koper]]ontginning is net die ontginning van die natuursteengroewe van belang. Klein hoeveelhede [[yster]]erts is wel ontdek, maar die ontginning daarvan sal waarskynlik nooit lonend wees nie. Die grootste nadeel vir die land se ekonomie is die gebrek aan fossiele brandstof. Tot onlangs is daar gemeen dat [[ruolie]]voorrade in die Chaco gevind sal word, maar die soektog het niks opgelewer nie. Daar is baie water in Paraguay en die land het 'n eie studam in die Río Acaray, 'n sytak van die Río Paraná. Een van die wêreld se grootste [[Hidroëlektrisiteit|hidroëlektriese]] sentrales is in samewerking met Brasilië by 'n studam in die Río Paraná gebou. In oorleg met Argentinië is 'n studam by die eiland Yaciretá (Yaciretá-projek) gebou. === Nywerheid en vervoer === [[Lêer:Rutas Nacionales del Paraguay.svg|duimnael|Kaart van nasionale paaie]] Die grootste deel van die Paraguaanse nywerheid is gebaseer op die verwerking van landbouprodukte (vleisinmaakfabrieke, suikerfabrieke, fabrieke waar [[quebracho]]-ekstrak en sitrusolie berei word, saagmeulens, leerlooierye, skoenfabrieke, ensovoorts) en produseer net vir die binnelandse mark. [[Tekstiel]]- en [[sement]]fabrieke en 'n [[olieraffinadery]] is ook onlangs opgerig. 'n Groot belemmering in die ontwikkeling van die nywerheid is die uiters gebrekkige verbindingsweë. Tot 1950 het die land net ’n 800&nbsp;km lange padnetwerk gehad. Met lenings van die [[Wêreldbank]] is duisende kilometers nuwe paaie aangelê, waarvan 'n groot deel egter van swak gehalte was. So is groot dele van die [[Transchaco-snelweg]] van Asunción na die noordweste tydens die reëntyd onbegaanbaar. Die belangrikste spoornetwerk is die van Asunción na [[Buenos Aires]]. Vanweë die onvoldoende pad- en spoornetwerk is Paraguay baie afhanklik van die sowat 3&nbsp;000&nbsp;km bevaarbare waterweë vir die vervoer van produkte. Die Río Paraguay is bevaarbaar tot by [[Concepción, Paraguay|Concepción]], wat naas die hoofstad die belangrikste hawe is. Die sentrale ligging van Paraguay binne die Suid-Amerikaanse kontinent het die land 'n belangrike sentrum vir internasionale lugvaart gemaak. Die lughawe van Asunción is toeganklik vir die grootste moderne vliegtuie en baie lugvaartmaatskappye doen daar aan. Naas 'n eie internasionale lugvaartmaatskappy het die land 'n paar maatskappye wat net binnelandse vlugte onderneem en oor vyf behoorlike lughawens beskik, waaronder een in [[Mariscal Estigarribia]] in Sentraal-Chaco. === Ekonomiese vooruitsigte === Paraguay het lank 'n positiewe handelsbalans gehad, maar dit is geruime tyd nie meer die geval nie. Die invoer van kapitaalgoedere, wat noodsaaklik is vir die ekonomiese opbou, het baie verswak. Verder moet die land baie brandstof invoer, asook verskillende nywerheidsprodukte en weeldeartikels. Die belangrikste handelsvennote is die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], Argentinië, [[Duitsland]], die [[Verenigde Koninkryk]] en Brasilië. Die Paraguaanse munteenheid is die guaraní (meervoud guaranís), genoem na die inheemse Guaraní. 1 guaraní bestaan uit 100 céntimos. Vanweë die aangaan van lenings, die negatiewe handelsbalans, groot militêre uitgawes en 'n belastingstelsel waardeur die rykes nie swaar betas word nie, het die land baie finansiële probleme. Ander negatiewe faktore vir die ekonomiese ontwikkeling is ernstige [[korrupsie]], smokkelhandel van allerlei artikels, die groot tekort aan geskoolde werkkragte (baie wyk uit na Argentinië) en 'n uiters swaar belaste dienssektor. Ondanks die vooruitgang op die gebied van kragvoorsiening, die instelling van 'n [[infrastruktuur]] en landhervorming is Paraguay steeds een van die armste lande in Suid-Amerika. === Handelsvennote === Paraguay se hoofuitvoervennote is [[Argentinië]] 33%, [[Brasilië]] 25%, [[Chili]] 10%, die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] 2% en [[Uruguay]] 2% (in 2023). Paraguay se hoofuitvoere is [[Sojaboon|sojabone]], [[beesvleis]], [[elektrisiteit]], [[mielie]] en sojaboonmeel. Met weinig natuurlike hulpbronne om ekonomiese ontwikkeling te onderhou steun Paraguay op ander lande vir meeste van sy grondstowwe; die land voer dus 'n verskeidenheid goedere in. Die land se hoofinvoervennote is die [[Volksrepubliek China]] 33%, Brasilië 24%, die Verenigde State 8%, Argentinië 7% en [[Duitsland]] 2% (ook in 2023). Paraguay se hoofinvoere is uitsaaitoerusting, geraffineerde petroleum, kunsmisstowwe, [[motor]]s en plaagdoders. Paraguay se algehele grootste handelsvennote is almal Mercosur-lidlande soos Argentinië, Brasilië en Chili.<ref name="CIA" /> === Ekonomiese kernsyfers === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Ekonomiese kernsyfers<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP, current prices Billions of U.S. dollars |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=2025 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP, current prices Purchasing power parity; billions of international dollars |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |datum=2025 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP per capita, current prices. U.S. dollars per capita |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=2025 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP per capita, current prices – Purchasing power parity; international dollars per capita |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |datum=2025 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> |- !Jaar !! 2010 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 !! 2023 !! 2024 |- |Bruto binnelandse produk (BBP, nominaal, in miljard VS$) || 59,8 || 78,9 || 83,0 || 88,6 || 90,9 || 92,2 || 94,5 || 103,0 || 110,5 || 120,3 || 128,5 |- |BBP per capita (nominaal, in VS$) || 10&nbsp;484 || 12&nbsp;904 || 13&nbsp;385 || 14&nbsp;076 || 14&nbsp;237 || 14&nbsp;245 || 14&nbsp;408 || 15&nbsp;488 || 16&nbsp;444 || 17&nbsp;689 || 18&nbsp;665 |- |Reële groei van die BBP in % || 11,1% || 3,0% || 4,3% || 4,8% || 3,2% || −0,4% || −0,8% || 4,0% || 0,2% || 5,0% || 4,3% |- |Inflasiekoers in % || 4,6% || 3,1% || 4,1% || 3,6% || 4,0% || 2,8% || 1,8% || 4,8% || 9,8% || 4,6% || 3,8% |- |Publieke skuldlas (in % van die BBP) || 13% || 19% || 19% || 20% || 22% || 26% || 37% || 38% || 41% || 41% || 45% |} == Kultuur == === Oorsprong === [[Lêer:Nanduti lace.jpg|duimnael|'n Tradisionele Paraguaanse ''ñandutí'': "Die blom in die spinnekop se web" uit Asunción]] [[Lêer:Chipa Paraguay.jpg|duimnael|Paraguaanse ''chipa'']] Paraguay se kulturele erfenis gaan terug na die uitgebreide huwelike tussen manlike Spaanse setlaars en inheemse Guaraní-vroue. Hul kultuur is daarnaas veral beïnvloed deur verskeie Europese lande, waaronder Spanje. Gevolglik is die Paraguaanse kultuur 'n samesmelting van twee kulture en tradisies: dié van die Europeërs en dié van die Indiane. Meer as 95% van die Paraguane is [[mestizo|mestizo's]], waarmee Paraguay een van die mees homogene Latyns-Amerikaanse lande is. 'n Kenmerk van die kulturele samesmelting is die groot vlak van tweetaligheid tot nou toe: meer as 80% van die Paraguane praat beide Spaans en die inheemse taal Guaraní. Die kulturele samesmelting word uitgedruk in kunste soos [[borduurwerk]] (''ao po'í'') en kantvervaardiging (''ñandutí''). === Kookkuns === Paraguay se kulinêre erfenis word ook diep beïnvloed deur die kulturele samesmelting. Verskeie gewilde geregte bevat [[broodwortel]], 'n plaaslike stapelgewas, en ook ander inheemse bestanddele. 'n Gewilde gereg is ''sopa paraguaya'', soortgelyk aan 'n [[mieliebrood]]. 'n Ander noemenswaardige gereg is ''chipa'', 'n [[bagel]]agtige brood gemaak van [[mielie]]meel, maniok en [[kaas]]. Baie ander geregte bevat verskeie soorte kase, [[ui]]e, [[soetrissie]]s, [[maaskaas]], mieliemeel, [[melk]], [[spesery]]e, [[botter]], [[Eier (voedsel)|eiers]] en vars mieliepitte. === Literatuur === Die grootste deel van die Paraguaanse literatuur word in Spaans geskryf en 'n klein deel in Guaraní. [[Augusto Roa Bastos]] (1917–2005) word as die belangrikste Paraguaanse romanskrywer beskou en ná [[Gabriel García Márquez]] en [[Mario Vargas Llosa]] ook as een van die mees befaamde skrywers van Suid-Amerika. Weens die diktatuur in Paraguay het Roa Bastos egter vir 'n lang tyd in ballingskap na Argentinië en daarna na Frankryk gegaan. Sy ''Yo, el Supremo'' ("Ek, die Almagtige", 1974) is een van die belangrikste Latyns-Amerikaanse romans en handel oor die diktatuur van José Gaspar Rodríguez de Francia van 1814 tot 1840. [[Josefina Pla]] (1903–1999) is op die [[Kanariese Eilande]] gebore en het bekendheid verwerf as 'n liriese digter, storieverteller en dramaturg. === Musiek === Die Paraguaanse musiek, wat bestaan uit swaaiende polkas, springerige ''galopas'' en trae ''guaranias'', word op die inheemse [[harp]] gespeel. In [[klassieke musiek]] is die [[kitaar]]virtuoos [[Agustín Barrios]] (1885-1944) noemenswaardig, wat in San Juan Bautista gebore is en in beide Suid-Amerika en Europa sukses behaal het as 'n [[Virtuositeit|virtuoos]], [[onderwyser]] en [[komponis]]. In Paraguay is ook volksmusiek lewendig, waaronder veral polka. 'n Klassieke volksmusiekinstrument is die harp. Uit hierdie volksmusiek het José Asunción Flores die ''Guarania'' ontwikkel. Soos in baie ander Latyns-Amerikaanse lande is die ''Cumbia'' (in Paraguay ''Cachaca'' genoem) die belangrikste weergawe van vermaakmusiek. == Sport == [[Lêer:Asunción - Edificio CSF.JPG|duimnael|Hoofkantoor van [[CONMEBOL]] in Luque]] [[Sport]] is 'n belangrike deel van Paraguay se nasionale kultuur. [[Sokker]] is die gewildste sportsoort en 'n voorloper van moderne sokker is reeds in die voor-Colombiaanse tydperk deur die Guaraní beoefen. Sedert 1639 is die balsport met 'n bal gemaak van harde rubber by hulle skriftelik gedokumenteer.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/08/140827_deportes_futbol_guarani_vs |title=¿Quién inventó el fútbol: los ingleses o los guaraníes? |publisher=[[BBC]] |author=Veronica Smink |date=29 Augustus 2014 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref><ref>{{es}} {{cite web |url=https://cultura.gov.py/2014/06/el-juego-de-la-pelota-con-los-pies-de-los-guaranies-que-se-transformo-en-deporte-universal/ |title=El juego de la pelota con los pies de los Guaraníes que se transformó en deporte universal |publisher=Secretaría Nacional de Cultura del Paraguay |date=22 Junie 2014 |accessdate=17 Desember 2025 |archive-date=12 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112123716/https://cultura.gov.py/2014/06/el-juego-de-la-pelota-con-los-pies-de-los-guaranies-que-se-transformo-en-deporte-universal/ |url-status=dead }}</ref> Die [[Paraguaanse nasionale sokkerspan]] het in onlangse jare beter gevaar en vir altesaam nege [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer, waar hulle tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] met die kwarteindrondte hul tot dusver beste prestasie behaal het. Tydens die [[Copa América]], die Suid-Amerikaanse Sokkerkampioenskap, het Paraguay tot dusver twee titels ingepalm (in 1953, 1979) en die 1999-toernooi gehuisves. Paraguay sal saam met [[Argentinië]], [[Marokko]], [[Portugal]], [[Spanje]] en [[Uruguay]] die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2030]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cqx80eqqyero |title=How will the 2030 World Cup work? |publisher=[[BBC]] |author=Emma Middleton |date=11 Desember 2024 |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> [[Basketbal]] is ook baie gewild, gevolg deur [[vlugbal]], [[handbal]], [[futsal]], [[swem]] en [[tennis]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Alison Behnke |title=Paraguay in Pictures |series=Visual Geography Series (VGS) |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/paraguayinpictur0000behn/page/56 56, 57] |isbn=978-1-57505-962-4 |url=https://archive.org/details/paraguayinpictur0000behn/page/56}}</ref> Daarbenewens word sportsoorte en tydverdrywe soos [[rugby]], [[skaak]], [[motorsport]], [[gholf]] en [[roei]] beoefen. Beide die [[CONMEBOL|Suid-Amerikaanse Sokkerkonfederasie]] en [[Suid-Amerika Rugby]] is in die metropolitaanse gebied Asunción gesetel. Rugby is een van die snelgroeiende sportsoorte in Paraguay en is ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] deur immigrante na Paraguay gebring. Die [[Paraguaanse nasionale rugbyspan]], bekend as ''Los Yacarés'' – “die [[kaaiman]]ne” – word as Suid-Amerika se vyfde beste span ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]], [[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]] en [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan|Brasilië]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=17 Desember 2025}}</ref> en hulle ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap mee. Paraguay het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Paraguay|title=Paraguay|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Desember 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/paraguay|title=Paraguay|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=17 Desember 2025}} * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-63-X}}, volume 22, bl. 103 ; Geskiedenis ---- * {{es}} {{cite journal |author=Nidia R. Areces |title=La independencia y los tiempos que siguieron, Paraguay 1810–1850 |editor=Ivana Frasquet, Andrea Slemian |work=De las independencias a los estados republicanos (1810–1850). 200 años de historia |publisher=Vervuert |location=Frankfurt am Main |year=2009 |isbn=978-3-86527-526-4 |pages=39–59}} * {{en}} {{cite book |author=R. Andrew Nickson |title=Historical Dictionary of Paraguay |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000nick |publisher=The Scarecrow Press |location=Metuchen/Londen |year=1993 |isbn=0-8108-2643-7}} * {{en}} {{cite book |author=Jan M. G. Kleinpenning |title=Paraguay 1515–1870: A thematic geography of its development |publisher=Iberoamericana |location=Madrid |year=2003 |isbn=3-89354-592-1}} * {{de}} {{cite journal |author=Max Zeuske |title=Paraguay |editor=Walter Markov |work=Weltgeschichte – Die Länder der Erde von A bis Z |publisher=VEB Bibliographisches Institut |location=Leipzig |year=1967 |pages=552v}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage|Paraguay}} * {{es}} [https://www.paraguay.gov.py/ ''Amptelike webportaal van die Paraguaanse regering''] * {{es}} [https://www.presidencia.gov.py/ ''Amptelike webportaal van die Paraguaanse presidentskap''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Paraguay}} | Noord = {{vlagland|Bolivië}} | Noordoos = {{vlagland|Brasilië}} | Oos = {{vlagland|Brasilië}} • {{vlagland|Argentinië}} | Suidoos = {{vlagland|Argentinië}} | Suid = {{vlagland|Argentinië}} | Suidwes = {{vlagland|Argentinië}} | Wes = {{vlagland|Bolivië}} • {{vlagland|Argentinië}} | Noordwes = {{vlagland|Bolivië}} }} {{Lande van Suid-Amerika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paraguay| ]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] dx98p42qri9ekq723zdl8etrk6jsmbe 0 19665 2968472 2967155 2026-09-18T22:51:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968472 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Chicago'''<br /> [[Lêer:Chicago montage.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Seël''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Cook County Illinois incorporated and unincorporated areas Chicago highlighted.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Seal of Chicago.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Chicago, Illinois.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Verenigde State}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Illinois.svg|20px]] [[Illinois]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[County (Verenigde State)|Counties]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Cook, DuPage |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|41|53|N|87|37|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | ca. [[1780]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Geïnkorporeer op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[4 Maart]] [[1837]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 607,44 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;- waarvan land | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 589,82 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 182,02&nbsp;m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;746&nbsp;388 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;656,33/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 9&nbsp;618&nbsp;502 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] -6 (CST) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | UTC -5 (CDT) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Kontinentale klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 10,5&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | -3,3 / 24,3&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 937,1&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Brandon Johnson ([[Demokratiese Party (Verenigde State)|D]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.chicago.gov/ ''chicago.gov''] |} '''Chicago''' ([[Engels]]: [ʃɪˈkɑːɡoʊ], {{Audio|En-Chicago.ogg|luister}}; plaaslik ook: [ʃɪˈkɔːɡoʊ], {{Audio|En-us-Chicago.ogg|luister}}) is die grootste stad in die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstaat]] [[Illinois]], in die Middelweste op die suidwestelike oewer van die [[Michiganmeer]]. Met 'n bevolking van byna drie miljoen is dit ook die derde grootste stad in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Dit is ’n belangrike nywerheid- en sakesentrum, bekend vir sy talle [[wolkekrabber]]s.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Die groter sogenaamde Chicagoland, 'n verstedelikte gebied wat oor die noordooste van Illinois tot in die suidooste van [[Wisconsin]] en die noordweste van [[Indiana]] strek, is die derde grootste metropolitaanse gebied in die Verenigde State en die oorheersende [[metropool]] in die Amerikaanse Middelweste met 'n bevolking van meer as nege miljoen.<ref>{{en}} [http://www.britannica.com/place/Chicago ''Encyclopædia Britannica: Chicago. Besoek op 18 Junie 2015'']</ref> Chicago, wat in die noordweste van Illinois aan die Michiganmeer lê, is die finansiële, sake- en kulturele spilpunt van die Amerikaanse Middelweste en word deur die ''Loughborough University Globalization and World Cities Study Group & Network'' as alfa-wêreldstad gelys. Die stad het in sy lang geskiedenis verskillende byname soos ''Windy City'', ''Chi-Town'' en ''Stad van die Groot Skouers'' (volgens [[Carl Sandburg]] se gedig ''Chicago'') gekry. Die stad is in 1833 as 'n dorp gestig wat die [[Groot Mere]] met die [[Mississippirivier]]stelsel verbind het en het vinnig tot 'n belangrike vervoersentrum in die Noordwesgebied ontwikkel, met stoomboot-, kanaal- en (sedert 1855) spoorwegverbindings na ander belangrike gebiede in die VSA. In 1890 is dit reeds by die tien invloedrykste wêreldstede gereken en was dit ook 'n belangrike nywerheids-, politieke, geneeskundige en opvoedkundige sentrum. Ná die groot brandramp van die jaar 1871 is Chicago binne 'n kort tydperk as moderne stedelike nedersetting herbou. Dit was in die laat 19de eeu die bakermat van die staalskelet-wolkekrabber, terwyl sy modernistiese 20ste eeuse boukuns rigtingwysende ontwerpe van internasionaal befaamde argitekte soos [[Louis Sullivan|Louis H. Sullivan]], [[Frank Lloyd Wright]] en [[Ludwig Mies van der Rohe]] insluit. Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Chicago 'n nuwe oplewing van boubedrywighede beleef, alhoewel 'n groot deel van die stedelike bevolking na die voorstede verhuis het. == Etimologie == Chicago se naam is afgelei van 'n Franse weergawe van die inheemse Miami-Illinois-woord ''shikaakw'' vir 'n wilde familielid van die [[ui]]; dit staan onder [[Plantkunde|plantkundiges]] bekend as ''Allium tricoccum'', terwyl die meer algemene naam ''ramps'' is. In 1679 was [[René Robert Cavelier de La Salle]] die eerste persoon wat in sy [[memoires]] na die huidige stad Chicago as ''Checagou'' verwys het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Milo M. Quaife |title=Checagou: From Indian Wigwam to Modern City, 1673–1835 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.151734 |year=1933 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago, IL |oclc=1865758}}</ref> In 1688 het [[Henri Joutel]] in sy joernaal opgemerk dat die gelyknamige wilde "knoffel" in die gebied se woude volop gegroei.<ref name="Swenson, John F. 235–248">{{en}} {{cite journal |author=John F. Swenson |title=Chicagoua/Chicago: The origin, meaning, and etymology of a place name |journal=Illinois Historical Journal |volume=84 |issue=4 |date=Winter 1991 |pages=235–248 |issn=0748-8149 |oclc=25174749}}</ref> Volgens sy dagboek in laat September 1687: {{caanhaling|''… when we arrived at the said place called "Chicagou" which, according to what we were able to learn of it, has taken this name because of the quantity of garlic which grows in the forests in this region.'' <small>"… toe ons by die genoemde plek genaamd "Chicagou" aangekom het, wat, volgens wat ons daarvan kon verneem, hierdie naam verkry het vanweë die hoeveelheid knoffel wat in die woude in hierdie streek groei."</small>|4=Henri Joutel|5=dagboek<ref name="Swenson, John F. 235–248" />}} Die stad het in sy geskiedenis verskeie byname gehad, soos die ''Windy City'', ''Chi-Town'', ''Second City'' en ''City of the Big Shoulders''.<ref>{{en}} {{cite book |author=Sarah S. Marcus |title=Chicago's Twentieth-Century Cultural Exports |editor=Grossman, Keating & Reiff |year=2004 |url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/410156.html |accessdate=6 Desember 2015 |archive-date=18 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118043358/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/410156.html |url-status=dead }}</ref> == Geografie == [[Lêer:Chicago.landsat.750pix.jpg|duimnael|'n ''Landsat''-beeld van Chicago]] Chicago lê in die noordooste van die deelstaat Illinois aan die suidwestelike oewer van Michiganmeer en op die kontinentale waterskeiding by die Chicago Portage, wat die waterskeidings van die Mississippirivier en die Groot Mere met mekaar verbind. Twee riviere vloei heeltemal of gedeeltelik deur die stadsgebied van Chicago – die Chicagorivier in die middestad en die Calumetrivier in die industriële voorstad South Side. Die ''Chicago Sanitary and Ship Canal'' verbind die Chicagorivier met die Des Plaines-rivier wes van die stad. Toe Chicago in die 1830's gestig is, het die meeste beboude gebiede by die monding van die Chicagorivier ontstaan. Tans beslaan Chicago 'n totale oppervlakte van 607,44&nbsp;km² (234,53 vierkante myl), waarvan 589,82&nbsp;km² (227,73 vierkante myl) land en 17,62&nbsp;km² (6,80 vierkante myl) of 2,90% [[water]] is. Die gemiddelde hoogte bo [[seevlak]] is 182,02 meter (579 voet), met die laagste punte langs die meeroewer (176 meter) en die hoogste, 'n vullisterrein, in die suide (224 meter/735 voet). === Die Chicagorivier === [[Lêer:Chicago Donwtown.jpg|duimnael|Plesierbote op die Chicagorivier]] Die Chicagorivier is tans 'n waterwegstelsel wat uit 'n verskeidenheid riviere en kanale met 'n totale lengte van 156 myl (251&nbsp;km) bestaan en regdeur die stad, insluitende die stadskern, loop. Alhoewel dit 'n betreklik kort waterloop is, het Chicago nogtans sy ontstaan aan dié rivier te danke, met die sogenaamde Chicago Portage as 'n belangrike geografiese verbindingstuk tussen die Groot Mere, die waterweë van die Mississippivallei en uiteindelik die [[Golf van Meksiko]]. Net so merkwaardig is die rivier se natuurlike en mensgemaakte geskiedenis. In 1887 het Illinois se Algemene Vergadering, onder meer vanweë rampspoedige weerstoestande wat in 1885 watervoorsiening in Chicago bedreig het, besluit om die Chicagorivier se vloeirigting om te keer. So is water uit die Michiganmeer herlei na die Mississippirivier-waterskeiding. In 1889 het die Vergadering die ''Chicago Sanitary District'' geskep om die Illinois-Michigankanaal, wat omrede Chicago se vinnige groei ontoereikend geword het as rioolwaterafloop en kommersiële waterweg, met die aansienlik groter ''Chicago Sanitary and Ship Canal'' te vervang. Die ''Chicago Sanitary District'' het die verbinding tussen die Groot Mere en die Mississippi-waterskeiding in 1900 voltooi deur die waterloop van die rivier se sogenaamde Main Stem en suidelike tak deur middel van 'n reeks kanaalsluise omgekeer. Daarnaas is ook die rivier se watertoeloop uit die Michiganmeer vergroot en na die nuwe kanaal herlei. Dié projek is deur die [[American Society of Civil Engineers|American Society of Civil Engineers (ASCE)]] in 1999 as 'n "Jaarduisendmonument van siviele ingenieurswese" aangewys.<ref>{{en}} [http://www.ktu.edu.tr/dosyalar/14_01_00_2d9a6.pdf ''Top 10 Achievements & MIllennium Monuments. Besoek op 28 Maart 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403183307/http://www.ktu.edu.tr/dosyalar/14_01_00_2d9a6.pdf |date=3 April 2018}}</ref> Op Chicago se stadsvlag word die rivier deur twee horisontale strepe versinnebeeld. Die Chicagorivier het daarnaas ook as inspirasie vir een van die stad se alomteenwordige simbole – 'n drieledige, Y-vormige simbool wat die Chicagorivier se drie vertakkings versinnebeeld en op talle geboue en ander strukture in die hele stadsgebied aangetref word. === Die Michiganmeer === [[Lêer:Chicago Downtown Aerial View.jpg|duimnael|'n Lugfoto van Chicago se middestad]] Die geskiedenis van Chicago is nou verbind met dié van die Michiganmeer en reeds voor die stigting van die stad is setlaars en goedere met skepe na die gebied vervoer. Die Michiganmeer is die derde grootste van die Groot Mere met 'n maksimum diepte van 282&nbsp;m (925 voet) en 'n oppervlakte wat effens groter is as dié van [[Kroasië]] in [[Europa]]. Die meer bereik net voor Chicago 'n gemiddelde diepte van tussen 4,5 en 10,6 meter. 'n Aantal skeepswrakke, waaronder skoeners, sleepbote en veerbote, maar ook vliegtuie uit die [[Tweede Wêreldoorlog]] lê hier op die meerbodem. Duiktogte en plesiervaarte langs die kus is baie gewild onder die inwoners. In 1988 is sebramossels in Lake Saint Clair ontdek en hulle het vinnig in die Groot Mere uitgebrei. Die mossels het 'n groot impak op die plaaslike ekostelsel. Hulle verstop waterpype en het 'n negatiewe uitwerking op die basiese voedselketting. 'n Onverwagte gevolg van hulle uitbreiding was die suiwering van die meerwater – terwyl sigbaarheid onderwater in die 1970's nog slegs 'n gemiddelde 1,5 tot 4,8 meter was, het dit tans gestyg tot gemiddeldes van meer as ses en soms selfs twaalf meter. === Klimaat === [[Lêer:Chicago above the clouds.jpg|duimnael|Die stadsilhoeët van Chicago, soos gesien vanuit 'n vliegtuig bo die wolke]] Chicago se klimaat word, net soos dié van ander gebiede in die Midweste, deur 'n groot verskeidenheid weerstoestande en vier verskillende seisoene gekenmerk. Julie is die warmste maand van die jaar met gemiddelde maksimum temperature van 29&nbsp;°C (84&nbsp;°F) en 'n gemiddelde minimum van 17&nbsp;°C (63&nbsp;°F). Die kwik daal in Januarie, die koudste maand, tot 'n gemiddelde maksimum van -2&nbsp;°C (29&nbsp;°F) en gemiddelde minimum van -10&nbsp;°C (13&nbsp;°F). Die hoogste temperature wat volgens die Nasionale Weerdiens ooit amptelik aangeteken is, was 40&nbsp;°C (117&nbsp;°F) op 24 Julie 1934, die laagste (-31&nbsp;°C of -23&nbsp;°F) op 20 Januarie 1985. Chicago se gemiddelde jaarlikse neerslag is 965 millimeter (38 duim). Somer is die hoofreënseisoen met oorwegend kortstondige reënval en donderbuie. Die winters is eerder droog en die meeste neerslag val as sneeu. Die sneeurykste winter was dié van 1929–1930 met 'n totale sneeuval van 290&nbsp;cm. Die sterkste reënval binne 24 uur is met 164 millimeter (6,49 duim) op 14 Augustus 1987 aangeteken. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Chicago |jan_gem_max=−0.6 |feb_gem_max=1.8 |mrt_gem_max=8.1 |apr_gem_max=15.0 |mei_gem_max=21.1 |jun_gem_max=26.5 |jul_gem_max=28.9 |aug_gem_max=27.7 |sep_gem_max=23.8 |okt_gem_max=16.8 |nov_gem_max=9.0 |dec_gem_max=1.6 |jaar_gem_max=15.0 |jan_gem_min=−8.6 |feb_gem_min=−6.6 |mrt_gem_min=−1.6 |apr_gem_min=3.8 |mei_gem_min=9.1 |jun_gem_min=14.5 |jul_gem_min=17.7 |aug_gem_min=17.2 |sep_gem_min=12.4 |okt_gem_min=6.0 |nov_gem_min=0.2 |dec_gem_min=−6.3 |jaar_gem_min=4.8 |jan_gem_ns=43.9 |feb_gem_ns=45.5 |mrt_gem_ns=63.5 |apr_gem_ns=85.9 |mei_gem_ns=93.5 |jun_gem_ns=87.6 |jul_gem_ns=94.0 |aug_gem_ns=124.5 |sep_gem_ns=81.5 |okt_gem_ns=80.0 |nov_gem_ns=80.0 |dec_gem_ns=57.2 |jaar_gem_ns=937.1 |rdjan=10.5 |rdfeb=8.8 |rdmrt=11.1 |rdapr=12.0 |rdmei=11.6 |rdjun=10.2 |rdjul=9.8 |rdaug=9.8 |rdsep=8.3 |rdokt=10.2 |rdnov=10.8 |rddec=11.0 |bron = World Weather Information Service<ref>{{en}} {{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=274 |title=Chicago, Illinois |publisher=World Weather Information Service |accessdate=2 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233332/http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=274 |archive-date=2 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} == Geskiedenis == Toe die Franse verkenners [[Louis Joliet]] en die sendeling [[Jacques Marquette]] in 1673 die eerste bekende ekspedisie na die gebied van die huidige Chicago onderneem het, was dit maar 'n modderige en stinkerige vlakte, wat deur die plaaslike [[Illinois-Miami]] 'shikaakwa' genoem is – letterlik "Plek van die wilde knoffel". Nogtans het Joliet onmiddellik die strategiese potensiaal van die gebied raakgesien, wat moontlik as 'n bootvervoerroete tussen die Groot Mere en die Mississippi-riviervallei sou kon dien. Sy voorstel om 'n kanaal tussen die Michiganmeer en die Mississippi te bou, is egter nie deur die [[Frankryk|Franse]] regering aanvaar nie. Die eerste nedersetting is dus eers in 1779 gestig, toe Jean Baptiste Point du Sable, 'n pelshandelaar van Haïtiaanse afkoms, hier sy handelspos aan die oewer van die Chicago-rivier opgerig het. Fort Dearborn, 'n militêre pos wat deur die Amerikaanse regering in 1803 oorkant die rivier gebou is, is gedurende die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|oorlog van 1812]] deur die [[Verenigde Koninkryk|Britte]] se [[Indiane|Indiaanse]] bondgenote verniel en eers in 1816 heropgebou. Dit het daarna die kern van 'n klein handelsdorp geword. [[Lêer:Chicago lit.jpg|duimnael|Chicago in die 19de eeu]] Die deelstaat Illinois se owerhede het Joliet se kanaalplanne in die dertigerjare van die 19de eeu begin heroorweeg en uiteindelik is die dorp Chicago as die beplande oostelike eindpunt van die waterweg aangelê. Die verwagte styging van grondpryse het talle spekulante na Chicago gelok en in 1837 was daar reeds 4&nbsp;000 inwoners. Die kanaalbouprojek is nogtans eers in die veertigerjare aangepak. Die Illinois-en-Michigankanaal is net soos die eerste spoorweglyn in 1848 geopen en Chicago het in die volgende dekade tot 'n belangrike vervoersentrum ontwikkel. In 1857 het reeds 120 treine per dag in Chicago aangekom of vertrek en die dorp het tot die wêreld se grootse uitvoerhawe vir [[graan]] ontwikkel. Ook groot hoeveelhede hout uit die deelstate [[Wisconsin]] en [[Michigan]] is van hier na die boomlose nedersettings van die [[Groot Vlaktes]] vervoer. Danksy die spoorweglyne en skeepsroetes het groot getalle immigrante in Chicago aangekom en in die dekade tussen 1850 en 1860 het die bevolking van 30&nbsp;000 tot meer as 100&nbsp;000 gegroei. Aanvanklik het veral [[Iere|Ierse]] setlaars hulle in die gebied gevestig en werk gevind by die kanaalbouprojek, maar tussen 1850 en 1920 was [[Duitsers]] die grootste groep nuwe aankomelinge. In die dekade tussen 1870 en 1880 het ook talle [[Skandinawië|Skandinawiese]] immigrante hulle in Chicago gevestig. In 1890 het Chicago reeds met die grootste Skandinawiese gemeenskap van alle Amerikaanse stede gepronk. 'n Derde belangrike groep was [[Pole (volk)|Poolse]] immigrante. [[Lêer:The maze of livestock pens and walkways at Chicago's stockyards, ca. 1947 - NARA - 541823 (cropped).jpg|duimnael|links|''Union Stock Yards'' (1947)]] Dit was veral Chicago se vinnig groeiende nywerhede wat mense na die stad gelok het. Die nyweraar Cyrus McCormick het sy maaierfabriek reeds in 1847 na Chicago verskuif en teen die laat tagtigerjare is vyftien persent van alle Amerikaanse [[landbou]]masjiene in Chicago vervaardig. Chicago het daarnaas sedert die 1860's ook tot die sentrum van die Amerikaanse vleisverpakkingsbedryf ontwikkel en sy ''Union Stock Yards'', wat in 1865 geopen is, was die grootse vleisverwerkingsfabriek ter wêreld. In die vroeë tagtigerjare is George Pullman se grootskaalse treinwanywerheid saam met 'n industriële modelstad net suid van Chicago opgerig. Maatskappye soos Montgomery Ward (wat later as Wards bekend gestaan en tot 'n afdelingswinkelketting ontwikkel het) en Sears & Roebuck het van Chicago die wêreld se posbesteldienshoofstad gemaak. Die Groot Vuur van die jaar 1871, wat enkele honderd menselewens geëis en 100&nbsp;000 van die 300&nbsp;000 inwoners dakloos gelaat het, was net 'n tydelike teenslag vir Chicago. Die stad is vinnig herstel en in die volgende dekades het 'n aantal bekende plaaslike argitekte hulle stempel op die stad se boukuns afgedruk. Die eerste kantoorgebou wat op die basis van 'n yster-en-staalkonstruksie ontstaan het, die ''[[Home Insurance Building]]'', is in 1885 deur William Le Baron Jenney opgerig. Wolkekrabbers met 'n yster- en staalraamwerk het die sakekern se argitektuur begin oorheers, terwyl die inwonerstal in 1890 een miljoen oorskry het. Toe Chicago in 1893 as die gasheerstad van die Kolumbus-wêreldtentoonstelling (''World's Columbian Exposition'') opgetree het, het meer as 27 miljoen nasionale en internasionale besoekers die neoklassieke argitektuur en ander argitektoniese en tegniese besienswaardighede bewonder. [[Lêer:ChicagovanafSearsTower.jpg|duimnael|Die middestad van Chicago, soos gesien vanaf die Sears-toring]] Die skadusy van die bevolkingsgroei en nywerheidsontwikkeling was die ellende van die krotbuurte, waarin talle immigrante uit [[Oos-Europa|Oos-]] en [[Suid-Europa]] beland het, en die voortdurende arbeidsonluste, wat hulle hoogtepunt in die Haymarket-onluste van die jaar 1886 en die Pullman-staking in 1894 bereik het. In die tydperk tussen ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] het ook duisende swartes uit die [[Suidelike Verenigde State]] hulle in Chicago gevestig, maar rasseverhoudinge het aanvanklik baie sleg gebly. Gedurende die rasseonluste van Julie 1919, wat vyf dae lank gewoed het, het 23 swartes en vyftien blankes gesterf. Daarnaas het Chicago in die 1920's ook weens die georganiseerde misdaad in die stad 'n slegte reputasie opgebou. Dit was die stad van [[Al Capone]], die berugte rampokker en Chicago het tydens die Prohibisie bekend gestaan vir ''bootlegging'' (onwettige stokery) en die gewapende bende-oorloë wat hier gewoed het. Nogtans het die stad se ekonomie in die 1920's verder gegroei. Die verkiesing van Anton Cermak as burgemeester in 1931 het 'n periode van byna vyftig jaar ingelui waarin die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] die stad oorheers het. Onder die regering van burgemeester Richard J. Daley, wat die amp vanaf 1955 tot met sy dood in 1976 beklee het, was Chicago een van min groot Amerikaanse metropole met 'n funksionerende bestuur. Die oplewing in boubedrywighede tydens die laat sestiger- en vroeë sewentigerjare was gekenmerk deur die oprigting van drie van die wêreld se hoogste wolkekrabbers – die John Hancock-sentrum, die Amoco-gebou en die [[Willis-toring|Sears-toring]]. Met die McCormick Place-konvensiesentrum het Chicago sy reputasie as die land se vernaamste bestemming vir konvensies gevestig, terwyl die O'Hare Field-lughawe in die 1970's en 1980's die besigste ter wêreld was. [[Lêer:Buckingham Fountain August 2010 2.JPG|duimnael|links|Grant Park met die Buckingham Fountain]] Die verandering in die rassamestelling, wat deur die voortgesette swart migrasie uit die Suide en talle blanke gesinne se verhuising na die voorstede veroorsaak is, het in die sewentigerjare 'n kwellende sosiale vraagstuk geword. Die aandeel swart bewoners het tussen 1940 en 1980 van 8,2 tot 39,8 persent gestyg. Die vervanging van krotbuurte deur grootskaalse sosiale behuisingprojekte het nuwe probleme vir swart inwoners geskep en segregasie gevestig. Met die agteruitgang van ou nywerhede in die groot sentrums van die sogenaamde ''Rust Belt'' het swart werkloosheid skerp gestyg, terwyl ontevredenheid met die Demokratiese Party steeds gegroei het. Die stemme van swart kiesers het in 1983 tot die oorwinning van die swart burgemeesterskandidaat Harold Washington gelei. Nogtans was die laat 20ste eeu 'n periode van ekonomiese agteruitgang, waartydens talle werkgeleenthede na die voorstede verskuif is. Chicago se bevolking, wat sy hoogtepunt met 3,6 miljoen in 1950 bereik het, het in die volgende dekades steeds verminder en was in 1990 nog slegs 2,8 miljoen. Danksy die groot aantal [[Spaans]]talige en [[Asië|Asiatiese]] immigrante het die inwonertal sindsdien weer begin styg. In 2000 was reeds sowat 'n kwart van die bevolking van [[Latyns-Amerika]]anse afkoms. Ook welvarende blankes het hulle weer in die nuwe spogbuurte van die middestad gevestig. Die stadshorison van Chicago het in 2009 met die voltooiing van 'n aantal nuwe wolkekrabbers merkbaar verander, terwyl 'n nuwe ekologiese ontwikkelingsplan naas die vermindering van lugbesoedeling ook die herstel van natuurlike groen gebiede en die skepping van daktuine bo-op die platdakke van wolkekrabbers insluit. == Ekonomie == [[Lêer:Cbot-close-night.jpg|duimnael|Die ''Chicago Board of Trade'' se hoofkwartier]] 'n Verskeidenheid ekonomiese sektore, wat in Chicago gesetel is, sorg vir die derde grootste metropolitaanse bruto geografiese produk in die VSA – naastenby VSA-$ 442 miljard volgens skattings uit die jaar 2007. Die [[Switserland|Switserse]] bank UBS het Chicago in 2006 tiende op sy lys van die welvarendste stede ter wêreld geplaas. Diversifikasie was Chicago se sleutel tot een van die mees gebalanseerde ekonomieë in die Verenigde State. Alhoewel nywerhede soos chemie, metaalverwerking, masjienbou en elektroniese verbruikersgoedere nog steeds 'n belangrike rol speel, is die meeste fabrieke lankal na die voorstede verskuif. Nogtans beskik die stad oor die grootste aantal werknemers in die hoëtegnologie- en inligtingsbedrywe. Chicago se meerhawe hanteer uitvoergoedere soos [[ruolie]], [[yster]]erts, [[steenkool]], chemiese produkte, [[tekstiel]]e en graan. Die belangrikste invoere is motors, [[staal]], visseryprodukte en alkoholiese dranke. 'n Aantal groot ondernemings uit alle sektore het tans hulle hoofkwartiere in die stad, waaronder ''Boeing Company'', wat sy administrasie in 2001 van [[Seattle]] na Chicago verskuif het, en vervaardigers van mediese produkte en aanbieders van mediese dienste soos Baxter International en Abbott Laboratories. Ander [[multinasionaal|multinasionale]] maatskappye met hoofkwartiere in Chicago is [[Encyclopædia Britannica]] Inc. (die uitgewer van die bekende [[ensiklopedie]]), Hyatt (een van die grootste hotelkettings ter wêreld), Midway Games (rekenaarspeletjies), Playboy Enterprises (media en vermaak), Tribune Company (media) en Wm. Wrigley Jr. Company (die grootste vervaardiger van kougom wêreldwyd). Die voorstede van Chicago huisves die hoofkwartiere van internasionale maatskappye soos ACNielsen (marknavorsing), die voedselvervaardiger Kraft Foods, McDonald's Corporation (kitskos-restourante), Motorola (elektroniese stelsels en bou-elemente), Sears Holdings Corporation (handel), [[United Airlines]] (lugredery) en U.S. Robotics (inligtings- en telekommunikasietegnologie). Dit was egter veral die finansiële sektor wat van Chicago se sentrale besigheidsdistrik die tweede grootste in die land gemaak het. Chicago is die setel van die Federale Reserwebank van Chicago en belangrike beurse soos die Effektebeurs van Chicago, die Handelsraad van Chicago (''Chicago Board of Trade, CBOT''), die ''Chicago Options Exchange'' en die ''Chicago Mercantile Exchange'' (die "Merc"). Chicago en sy omgewing huisves daarnaas ook talle makelarye en assuransie-maatskappye soos Allstate Corporation en Zurich North America. Chicago is naas [[Las Vegas]] en [[Orlando, Florida|Orlando]] (Florida) ook die derde belangrikste bestemming vir konvensies in die VSA. == Vervoer == [[Lêer:20110821 AmtrakEmpireBuilder.jpg|duimnael|'n Amtrak-trein op die Empire Builder-roete vertrek uit Chicago-stasie, op pad na die Pasifiese Noordweste]] [[Lêer:CTA blue line O'Hare.jpg|duimnael|Die Chicago Transit Authority (CTA) beheer 'n gekombineerde mol- en stadstreinnetwerk]] Chicago is 'n eersterangse vervoerspilpunt in die VSA, maar speel as die derde grootste intermodale hawe ter wêreld na [[Hongkong]] en [[Singapoer]] ook 'n belangrike rol op internasionale vlak. Die stad beskik oor uitstekende spoorwegverbindings en sy hoofstasie Chicago Union Station is die vertrekpunt vir baie langafstandtreindienste van die nasionale spoorwegmaatskappy Amtrak, met bestemmings soos [[New York Stad|New York]], Seattle, [[New Orleans]], [[San Francisco]], [[Los Angeles]] en [[Washington, D.C.]]. Plaaslike treindienste verbind Chicago met ander bestemmings in Illinois en die nabygeleë [[Milwaukee]]. === Lughawens === Die belangrikste internasionale [[lughawe]]ns van Chicago is [[Midway Internasionale Lughawe|Midway]] in die suide van die stad en [[O'Hare Internasionale Lughawe|Chicago/O'Hare]] in die noordweste, wat albei deur die Stad Chicago beheer word. O'Hare is een van die besigste lughawens ter wêreld. Die internasionale lughawe Gary/Chicago International in die nabygeleë Gary ([[Indiana]]) dien as die derde lughawe in die metropolitaanse gebied van Chicago, alhoewel ''SkyValue'' die enigste [[lugredery]] is wat hier gereelde seisoenale passasiersvlugte aanbied. 'n Vierde lughawe, Chicago/Rockford International Airport (die vroeëre Groter Rockford-lughawe), dien as 'n vraglughawe vir die maatskappy ''United Parcel Service'' ([[UPS Airlines]]) en hanteer ook 'n kleiner aantal passasiersvlugte. Dit is daarnaas 'n belangrike uitwyklughawe vir O'Hare, veral in slegte weersomstandighede. Chicago dien as die internasionale hoofkwartier van die Amerikaanse lugredery [[United Airlines]]. === Openbare vervoer === Die ''Regional Transportation Authority (RTA)'' koördineer die drie liggame wat die openbare vervoerstelsel van Chicago beheer. Die ''Chicago Transit Authority (CTA)'' beheer die openbare vervoer in Chicago en 'n aantal aangrensende voorstede soos Evanston, Rosemont, Oak Park, Cicero en Forest Park. Die CTA beskik oor 'n uitgebreide netwerk van buslyne en 'n gekombineerde mol- en stadstreinstelsel (Engels: ''rapid transport system''), wat plaaslik as "L" bekend staan ('n afkorting vir "''elevated''") en onder meer treinverbindings na Midway en O'Hare aanbied. ''Pace'' beheer die bus- en sogenaamde ''paratransit''-vervoer in meer as 200 voorstede van die omgewing, waarvan sommige lyne na die middestad uitgebrei is. ''Metra'' se spoorwegverbindings is veral op pendelaars uit die voorstede gemik. == Demografie == Volgens die sensus van 2010 het Chicago se bevolking 2&nbsp;695&nbsp;598 beloop – 'n afname van 6,9 persent sedert die sensus van 2000. Die stad se inwoners verteenwoordig sowat 'n vyfde van die totale bevolking van die deelstaat Illinois en sowat een persent van die totale Amerikaanse bevolking. [[Lêer:Marina10.jpg|duimnael|'n Nagtelike uitsig oor die River North-sone, met die Wrigley-gebou (links), 330 North Wabash in die middel, die Marina City-kompleks, Westin Chicago River North, en 321 North Clark. Aon Center en Two Prudential Plaza in die agtergrond. Heel agter: die Michiganmeer]] Van die bevolking was 41,97 persent blankes, 36,77 persent swartes, 0,36 persent [[Indiane]], 4,35 persent Asiate, 0,06 persent Pasifiese Eilanders, 13,58 persent van ander rasse en 2,92 persent van gemengde afkoms. 26,02 persent was van Latyns-Amerikaanse afkoms. Alhoewel die woongebiede in Chicago en sy voorstede oorwegend langs rasselyne verdeel is, het die stad sy unieke kultuur aan sy etniese diversiteit en sy historiese funksie as 'n smeltkroes te danke. Die blanke, swart en Latyns-Amerikaanse woonbuurte het radiaal vanuit die stadsentrum na die voorstede uitgebrei. Chicago se hoofsaaklik etniese groepe is [[Iere]], [[Duitsers]], [[Italianers]], [[Pole (volk)|Pole]], [[Han-Chinese]], [[Meksiko|Meksikaners]] en [[Puerto Rico|Puerto Ricaners]]. Die South Side van Chicago word deur 'n groot konsentrasie van Iers-Amerikaanse inwoners gekenmerk, alhoewel baie van hulle in die afgelope vyftig jaar na die voorstede verhuis het. Baie van Chicago se politikusse is van Ierse afkoms, soos die destydse burgemeester Richard M. Daley. Chicago besit daarnaas die grootste Poolse bevolking buite die Poolse hoofstad [[Warskou]]; die tweede grootste groep Latyns-Amerikaanse inwoners in die VSA na Los Angeles asook die tweede grootste gemeenskap van Puerto Ricaanse inwoners na New York Stad en die derde grootste aantal Suid-Asiate na New York Stad en San Francisco. Ander belangrike etniese groepe sluit naastenby 200&nbsp;000 [[Arabiere]] en 100&nbsp;000 [[Roemene]] in. Vir die groot [[Litauers|Litause]] gemeenskap fungeer Chicago as "Wêreldhoofstad". === Suid-Afrikaners in Chicago === Die eerste [[Suid-Afrika]]ners wat na Chicago gemigreer het, was meestal akademici en dokters in die 1960's.<ref name="chicago encyclopaedia">{{en}} [http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/1167.html South Africans – Encyclopedia Chicago] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260102123854/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/1167.html |date= 2 Januarie 2026 }}</ref> Hulle het 'n netwerk gevestig wat geleerdes in medisyne en verwante velde gewerf het etlike dekades geduur het en honderde professionele na Chicago gelok het.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Suid-Afrikaanse migrasie na Chicago het gedurende die 1970's toegeneem met die verhoogde geweld in die opstand teen die [[apartheid]]sbeleide wat vele wit Suid-Afrikaners genoop het om die land in vrees of in protes te verlaat.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Ná die [[Soweto-opstand|Soweto-studenteopstande]] van 1976 het emigrasie skielik toegeneem, met veral 'n groot groep [[Jode|Joodse]] Suid-Afrikaners wat 'n gemeenskap in die noordelike voorstede van Chicago gevestig het en ander na die area gelok het.<ref name="chicago encyclopaedia" /> 'n Klein aantal swart studente en politieke vlugtelinge het gemigreer, maar emigrasiebeleide tydens apartheid het dit vir die meeste swartes moeilik gemaak om die land te verlaat; politieke vlugtelinge moes gewoonlik eers na ander [[Afrika]]lande emigreer voordat hulle na Chicago kon verhuis. Migrasie het deur die 1980's en 1990's voortgeduur soos Suid-Afrikaners om politieke redes, om met families herenig te word, en om persoonlike geleenthede na te streef, die land verlaat het.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Die migrasie het rondom die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994]] 'n hoogtepunt bereik toe groot getalle wit Suid-Afrikaners – veral [[Afrikaners]] – gemigreer het uit vrees vir verandering wat sou plaasvind as 'n gevolg van die oordrag van politieke mag aan die swart meerderheid.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Volgens gemeenskapsskattings in 2001 het Chicago se Suid-Afrikaanse bevolking uit tussen 2&nbsp;000 en 3&nbsp;000 mense bestaan.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Hierdie mense het uit diverse etniese groepe en agtergronde gekom en is dwarsdeur die stad en die voorstede verspreid gevestig.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Die Chicagose Suid-Afrikaanse gemeenskap omvat verskillende groepe en organisasies wat kulturele en gemeenskapsbewustheid bevorder.<ref name="chicago encyclopaedia" /> ''Indaba'', wat "bespreking" in [[Zoeloe]] beteken, is 'n belangrike organisasie in hierdie gemeenskap.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Die organisasie is in die vroeë 1990's gestig en borg 'n aantal jaarlikse gemeenskapsgebeurtenisse, soos die jaarlikse somer[[braai]]. Daarby vergemaklik Indaba inligtingsuitwisseling deur middel van 'n [[webwerf]] en 'n e-poslys om Suid-Afrikaners oor beide internasionale en plaaslike kwessies en gebeurtenisse ingelig te hou.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Die Suid-Afrikaanse konsulaat in Chicago behou kontak met vele uitgewekenes en bied 'n jaarlikse [[Vryheidsdag]]partytjie op 27 April asook ander gebeurtenisse en sprekers deur die jaar.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Daarby het afgestudeerdes van die [[Universiteit van die Witwatersrand]] 'n oudstudentegroep in Chicago gestig wat gebeurtenisse vir lede reël.<ref name="chicago encyclopaedia" /> In 2001 is die Suid-Afrikaanse Verenigde State-vroueaksiegroep gestig wat bewustheid en begrip oor Suid-Afrika onder Amerikaners bevorder.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Suid-Afrikaners sosialiseer ook in verskeie andere fora, soos informele partytjies, religieuse aanbidding en ander aktiwiteite, [[rugby]]wedstryde, en feesdae.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Suid-Afrikaners het ook verskeie bande met die stad Chicago geskep met die belange om besigheids-, opvoedkundige en kulturele uitwisseling tussen Suid-Afrika en die Midweste te bevorder.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Die VSA se Midwesterse en Suid-Afrikaanse Kamer van Handel, wat in 2000 deur Amerikaners en Suid-Afrikaanse besigheidsmanne gestig is wat met die Suid-Afrikaanse konsulaat in Chicago werk, poog om bewustheid en uitwisseling tussen hierdie areas te vermeerder.<ref name="chicago encyclopaedia" /> Bykomend behou die Chicago Susterstede Internasionale Program 'n amptelike verhouding met die Suid-Afrikaanse stad [[Durban]].<ref name="chicago encyclopaedia" /> == Argitektuur == Chicago se argitektuur het steeds 'n groot invloed op die ontwikkeling van die Amerikaanse argitektuur uitgeoefen en sy nuutste boustyle gereflekteer. Die stad pronk dus met 'n verskeidenheid indrukwekkende geboue, wat deur belangrike argitekte in 'n groot aantal style ontwerp is. Aangesien die meeste geboue in die middestad in die Groot Brand van 1871 verniel is (Chicago se historiese watertoring is 'n bekende uitsondering), word Chicago se huidige argitektuur veral deur sy oorspronklikheid gekenmerk. === Geskiedenis === [[Lêer:Chicago from the Hancock observation deck.jpg|duimnael|links|North Lakeshore Drive, soos gesien vanaf die John Hancock Center]] [[Lêer:Home Insurance Building.JPG|duimnael|[[Home Insurance Building]] (1884–1885)]] Die snelle groei van Chicago en die gepaardgaande prysontploffing van onbeboude erwe was net soos die Groot Brandramp van 1871, toe ysterkonstruksies vanweë die groot hitte soos botter gesmelt het, 'n ingrypende ervaring vir plaaslike argitekte. Hulle het dus geprobeer om nuwe boukundige metodes te ontwikkel wat brandbestande en hoër geboue moontlik sou maak. Die argitekte Burnham en Root se ''Monadnock Building'', wat tussen 1884 en 1892 ontstaan het, was 'n poging om wolkekrabbers met tradisionele materiale soos bakstene te verwesenlik. Alhoewel hierdie gebou se nugtere fasade as rigtingwysend beskou is, moes die grondverdieping van twee meter dikke mure voorsien word om die wolkekrabber se vyftien verdiepings te kan dra. Sodoende is kosbare oppervlakte, wat anders vir winkels beskikbaar sou gewees het, vir statiese sterkte opgeoffer. Daarenteen het die sogenaamde Chicago-skool van argitektuur in die vroeë 1880's pionierswerk met die ontwikkeling van staalraamkonstruksies gedoen en was in die 1890's die eerste wat spieëlglas gebruik het. Hierdie nuwe tegnologieë en materiale het onder meer die oprigtig van die eerste wolkekrabbers moontlik gemaak. William LeBaron Jenney se ''[[Home Insurance Building]]'' was in 1885 die eerste gebou, waarin in plaas van gietyster staal vir die strukturele raamwerk gebruik is. Nogtans is hierdie gebou nog van 'n tradisionele steenfasade voorsien. Teen die middel van die 1890's het Daniel Burnham en sy vennote John Welborn Root en Charles Atwood tegnologies gevorderde staalraamwerke ontwerp, wat met glas- en terracotta-fasades gespog het. Hierdie ontwerpe is danksy die betrokkenheid van professionele ingenieurs soos E.C. Shankland en toekomsgerigte kontraktante soos George A. Fuller moontlik gemaak. Louis Sullivan het as Chicago se mees filosofiese argitek na vore getree. Hy het besef dat wolkekrabbers 'n nuwe vorm van argitektuur verteenwoordig het en dus geboue ontwerp waarby vir die eerste keer die vertikale struktuur beklemtoon is. Hierdie nuwe argitektoniese styl, wat deur Jenney, Burnham, Sullivan en ander verteenwoordig is, het aanvanklik bekendheid verwerf onder die naam "Kommersiële Styl", maar is deur geskiedkundiges later die "Chicago-skool" genoem. Chicago se Masonic Temple het in 1892 die World Building in New York Stad ná twee jaar as die hoogste gebou verbygesteek, maar net twee jaar later is 'n nuwe rekord deur 'n ander wolkekrabber in New York opgestel. Die sogenaamde "Wit Stad", wat onder die leiding van Daniel Burnham vir die ''World's Columbian Exposition'' in 1893 ontwerp is, word deur sommige geskiedkundiges as die beginpunt van die hernuwing van die neoklassieke boustyl in Chicago en die res van die Verenigde State beskou. Die mees gevorderde wolkekrabbers in Chicago is ná die sluiting van die tentoonstelling, in die periode tussen 1894 en 1899, opgerig. Frank Llyod Wright se Prairie-skool het sowel die ontwerp van geboue asook meubels beïnvloed, terwyl die Duits-gebore argitek [[Ludwig Mies van der Rohe]] met sy ''Illinois Institute of Technology''-kampus in Chicago een van die grondleggers van die latere Moderne of [[Internasionale Styl]] was. === Wolkekrabbers === [[Lêer:Chicago Skyline from an office building window.jpg|duimnael|Die middestad van Chicago in 2015]] Met die voltooiing van die eerste staalskelet-wolkekrabber in 1885 het Chicago bekendheid verwerf as 'n stad van wolkekrabbers en dit besit steeds die hoogste stadshorison ter wêreld. Die meeste wolkekrabbers het in die middestad ontstaan, waaronder historiese geboue soos die ''Chicago Board of Trade Building'' in die Loop, of langs die oewers van die Michiganmeer. Die ''Merchandise Mart'' by die vereniging van die Chicagorivier se noordelike en suidelike takriviere was vroeër die hoogste gebou ter wêreld. Die huidige hoogste drie wolkekrabbers in Chicago is die Sears Tower (tans die hoogste gebou in die Verenigde State), die Aon Center en die John Hancock Center. Die res van die stadsgebied bestaan hoofsaaklik uit hoë woonstelgeboue naby die Michiganmeer en laer geboue en gesinshuise verder af van die meeroewer. Die belangrikste nywerheidsgebiede lê langs die meeroewer digby die grens met die deelstaat Indiana, suid van die Midway-lughawe en aan die oewers van die ''Chicago Sanitary and Ship Canal''. Nuwe boubedrywighede sal Chicago se stadshorison met 'n aantal nuwe en hoër wolkekrabbers soos die Waterview Tower, die Chicago Spire en die Trump International Hotel and Tower verryk. Die Chicago Spire volgens 'n ontwerp van die Spaanse argitek Santiago Calatrava sou na verwagting in die jaar 2012 voltooi wees, maar die konstruksiewerk is in 2008 gestaak.<ref>{{en}} The Irish Emigrant: [http://www.irishemigrant.com/ie/go.asp?p=story&storyID=7981 ''Death knell for Chicago Spire as receiver appointed''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229085200/http://www.irishemigrant.com/ie/go.asp?p=story&storyID=7981 |date=29 Desember 2015}}</ref> Hierdie gebou met sy beplande hoogte van 610 meter sal nie die rekord as die hoogste wolkekrabber ter wêreld opstel nie, aangesien die Burj Dubai ("Toring van Dubai") in die [[Verenigde Arabiese Emirate]] die Spire nog voor sy voltooiing met 'n hoogte van 808 meter sal oortref. Die poskode 60602 in Chicago is deur Forbes danksy nuwe projekte soos ''The Heritage at Millennium Park'' in 130 N. Garland-straat as die begeerlikste in die land aangewys.<ref>{{en}} [https://archive.is/20120730072413/http://www.forbes.com/2006/03/09/cx_sc_0310homeslide1.html?thisSpeed=6000 ''Best and worst neighbourhoods to buy a home: zip codes with highest appreciation''] op www.forbes.com.</ref> Langs Lake Shore Drive is talle parke soos Grant Park en [[Millennium Park (Chicago)|Millenium Park]] by die meeroewer aangelê, wat onder meer 31 strande, die Lincoln Park-dieretuin, 'n aantal voëlreservate, die McCormick Place-konvensiesentrum, Navy Pier (die [[Amerikaanse Vloot]] se hawehoof in Chicago), [[Soldier Field]], die Museum-kampus en 'n watersuiweringsaanleg behels. [[Lêer:2010-02-19 16500x2000 chicago skyline panorama.jpg|duimnael|senter|900px|Die stadshorison van Chicago]] == Kultuur == === Museums === [[Lêer:Stairwell at The Museum of Contemporary Art in Chicago.jpg|duimnael|'n Traphuis in die ''Museum of Contemporary Art'' se nuwe gebou, wat deur Josef Paul Kleihues ontwerp is]] [[Lêer:Adler fg03.jpg|duimnael|Modelle van planete in die Adler-planetarium]] [[Lêer:Tiffany Dome Ceiling at the Chicago Cultural Center.jpg|duimnael|Tiffany-solder in die sentrale gebou van die Chicago Cultural Center]] Museum Campus met 'n oppervlakte van tien akkers (vier hektaar) teen die suidelike kant van Grant Park is in 1998 amptelik ingewy. Hierdie park langs die meeroewer behels drie van Chicago se belangrikste museums: die Adler-planetarium, die ''Field Museum of Natural History'' en die Shedd-akwarium. Die Adler-planetarium en die sterrekundige museum is in 1930 voltooi. Die museum behandel die [[heelal]], ons [[sonnestelsel]] en die historiese en moderne [[Sterrekunde|sterrekundige]] navorsing. Van sy bekendste voorwerpe is 'n versameling van historiese instrumente. Die museum beskik daarnaas oor twee teaters vir sterrekundige demonstrasies, wat met 'n Zeiss-projektor en 'n moderne digitale [[laser]]stelsel toegerus is. Hier word onder meer vlugsimulasies aangebied. Die ''Field Museum of Natural History'' is in 1893 as die ''Columbian Museum of Chicago'' gestig. Oorspronklik het dit ook kunsversamelings vertoon, maar hom later na sy hernoeming in 1905 op [[natuurwetenskappe]] en volkekunde toegespits. Sy beskermheer Marshall Field het die stigting van aansienlike fondse voorsien. Die museum het in 1921 na sy huidige gebou aan die oewer van die Michiganmeer verhuis. Met meer as 22 miljoen gekonserveerde organismes en ander voorwerpe behoort sy natuurwetenskaplike en antropologiese versamelings tot die grootstes ter wêreld. Grant Park huisves ook die ''Art Institute of Chicago'', die tweede belangrike museum in die middestad. Die kunsmuseum, wat ook 'n kunsskool huisves, is in 1866 gestig en vertoon bekende kunswerke soos [[Claude Monet]] se ''Haystacks'', George Serat se ''Sunday Afternoon on the Island of La Grande Jatte'', Grant Wood se ''American Gothic'' en Edward Hopper se ''Nighthawks''. Die Art Institute huisves daarnaas ook die lewenswerk van die fotograaf Irving Penn. Die enigste gebou van die ''World's Columbian Exposition'' van 1893 wat tot vandag bewaar gebly het, huisves die ''Museum of Science and Industry in Chicago'' in die nabygeleë Hyde Park-buurt se Jackson-park, net suid van die middestad. Baie van sy vertoonstukke is met die oog op interaktiwiteit ontwerp. Besoekers kan byvoorbeeld deur 'n model van die [[mens]]like [[hart]] wandel, die geskiedenis van die [[Telefoon|telefonie]] in die ''Hall of Communications'' bestudeer of die model van 'n koolmyn besigtig. Die ''Museum of Contemporary Art (MCA)'' was die Duitse argitek Josef Paul Kleihues se eerste projek in die Verenigde State en is in 1967 as 'n museum vir eietydse kuns gestig. Dit beskik oor 'n groot aantal interaktiewe vertoonstukke, video-aanbiedings asook 'n afdeling met kunswerke van onder meer Alexander Calder en [[Andy Warhol]]. Teen sy agterkant lê 'n beeldhouwkunstuin en 'n patio. Die ''Oriental Institute'' maak deel uit van die Universiteit van Chicago en vertoon 'n omvattende versameling van [[Antieke Egipte|Oud-Egiptiese]] kuns, asook argeologiese vondse uit die [[Midde-Ooste]], terwyl die Freedom Museum aan die ''First Amendment'' (Eerste Wysiging) van die Verenigde State se Grondwet gewy is. Ander museums en kunsgalerye in Chicago sluit die ''Chicago History Museum'', die ''DuSable Museum of African-American History'', die ''Mexican Fine Arts Center Museum'', die ''Peggy Notebaert Nature Museum'' en ''The Renaissance Society'' in. === Vermaak en uitvoerende kunste === Chicago besit 'n besige teaterlewe met teatergeselskappe soos ''Steppenwolf Theatre Company'', ''Goodman Theatre'' en ''Victory Gardens Theater'', asook oor twee bekende spanne komediante – ''The Second City'' en ''I.O.'' [[Lêer:Chicagothebandmillbrook lar.jpg|duimnael|links|300px|Die rockgroep ''Chicago'' tydens 'n konsert in Queenstown ([[Nieu-Seeland]])]] Die stad huisves die ''Lyric Opera of Chicago'', die ''Chicago Symphony Orchestra'', die ''Joffrey Ballet'' en 'n aantal moderne en [[jazz]]-dansgroepe. Die [[klassieke musiek]]lewe sluit geselskappe en orkeste soos ''Music of the Baroque'', die ''Chicago Opera Theater'', die ''Chicago Chamber Musicians'', ''Chicago a cappella'' en baie ander in. Chicago staan ook bekend vir sy ''Chicago blues'', ''Chicago soul'', jazz en gospel. Die stad is die bakermat van innoverende musiekstyle soos ''House'' en die tuiste van baie ''Hip-hop''-kunstenaars. Die plaaslike ''Wax Trax!''-etiket het 'n belangrike rol by die ontwikkeling van die ''New Wave'', ''Punk'' en ''Industrial''-musiekstyle van die 1980's gespeel en ook die alternatiewe musiekstyle van die 1990's beïnvloed. Chicago was een van die gasheerstede tydens beide die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]] en die [[Vrouesokkerwêreldbeker 1999]]. == Susterstede == {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Pole}} [[Warskou]], [[Pole]], sedert 1960.<ref name="Susterstede">{{en}} {{cite web |url=http://www.chicagosistercities.com/sister-cities/ |title=Chicago Sister Cities |publisher=Chicago Sister Cities International |accessdate=21 Mei 2024}}</ref> * {{vlagikoon|Italië}} [[Milaan]], [[Italië]], sedert 1973.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Osaka]], [[Japan]], sedert 1973.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Marokko}} [[Casablanca]], [[Marokko]], sedert 1982.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Shanghai]], [[Volksrepubliek China]], sedert 1985.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Shenyang]], Volksrepubliek China, sedert 1985.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Swede}} [[Gotenburg]], [[Swede]], sedert 1987.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Ghana}} [[Accra]], [[Ghana]], sedert 1989.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Tsjeggië}} [[Praag]], [[Tsjeggië]], sedert 1990.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Kijif]], [[Oekraïne]], sedert 1991.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Meksiko}} [[Meksikostad]], [[Meksiko]], sedert 1991.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto]], [[Kanada]], sedert 1991.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Birmingham]], [[Verenigde Koninkryk]], sedert 1993.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Litaue}} [[Vilnius]], [[Litaue]], sedert 1993.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Hamburg]], [[Duitsland]], sedert 1994.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Israel}} [[Petah Tikva]], [[Israel]], sedert 1994.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Parys]], [[Frankryk]], sedert 1996.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Griekeland}} [[Athene]], [[Griekeland]], sedert 1997.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Durban]], [[Suid-Afrika]], sedert 1997.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Ierland}} [[Galway]], [[Republiek Ierland]], sedert 1997.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Switserland}} [[Luzern]], [[Switserland]], sedert 1998.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Indië}} [[Delhi]], [[Indië]], sedert 2001.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Jordanië}} [[Amman]], [[Jordanië]], sedert 2004.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Serwië}} [[Belgrado]], [[Serwië]], sedert 2005.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Pakistan}} [[Lahore]], [[Pakistan]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Busan]], [[Suid-Korea]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Colombia}} [[Bogotá]], [[Colombia]], sedert 2009.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Australië}} [[Sydney]], [[Australië]], sedert 2019.<ref name="Susterstede" /> }} Voormalige susterstede (ná die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] beëindig): * {{vlagikoon|Rusland}} [[Moskou]], [[Rusland]], sedert 1997.<ref name="Susterstede" /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == ; Algemene oorsig en geskiedenis * {{en}} Cronon, William: ''Nature's Metropolis: Chicago and the Great West''. New York: Norton 1991 * {{en}} Furer, Howard B.: ''Chicago: A Chronological & Documentary History, 1784–1970''. New York: Oceana Publications 1974 * {{en}} Mayer, Harold M., en Richard C. Wade: ''Chicago: Growth of a Metropolis''. Chicago: University of Chicago Press 1969 * {{en}} Miller, Donald L.: ''City of the Century: The Epic of Chicago and the Making of America''. New York: Simon and Schuster 1996 ; Argitektuur * {{de}} Gympel, Jan: ''Geschichte der Architektur. Von der Antike bis heute''. Königswinter: Könemann/Tandem 2005 * {{en}} Pridmore, Jay en George A. Larson: ''Chicago Architecture and Design: Revised and expanded''. New York: Harry N. Abrams, Inc. 2005 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Algemene inligting ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [https://www.chicago.gov/ Amptelike webwerf] ; Aanlyn-ensiklopedie ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Chicago|title=Chicago|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=21 Mei 2024}} * {{en}} [http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/misc/showhistory.html ''Encyclopaedia of Chicago''] ; Argitektuur en ontwerpkuns ---- * {{en}} [http://www.architecture.org/ ''Chicago Architecture Foundation''] * {{en}} [https://www.aiachicago.org/ ''American Institute of Architects, Chicago''] * {{en}} [http://chi-athenaeum.org/ ''Chicago Athenaeum Museum of Architecture and Design''] ; Geskiedenis ---- * {{en}} [https://www.chicagohistory.org/ ''Chicago History Museum''] ; Afrikaanse reisberigte ---- * {{af}} [http://home.intekom.com/reisinafrikaans/bchicago.htm Jens Friis: "''Al Capone verdwyn, nou boer Chicago vooruit''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014617/http://home.intekom.com/reisinafrikaans/bchicago.htm |date=27 September 2007}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Chicago| ]] jmgv8m7wg0o4667ftrdp51n3uijpvno 0 20347 2968580 2428736 2026-09-19T10:12:30Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakel */ 2968580 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Rhodes-universiteit |beeld = Rhodes universiteit.jpg |beeldbyskrif = Wapen en logo van die Rhodes-universiteit |latyn_naam = |leuse = ''Vis, virtus, veritas'' |leuseafr = Krag, moed, waarheid |leuseeng = ''Strength, courage, truth'' |gestig = [[31 Mei]] [[1904]] |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = R429,6 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |title=Annual Reports and Consolidated Financial Statements for the year ended 31 December 2008 |publisher=Rhodes University |url=https://www.ru.ac.za/documents/Finance/URRHU%20-%20RHODES%20UNIVERSITY%20-%20AFS.pdf |accessdate=1 Junie 2014 |page=31 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (2008) |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |kanselier = Lex Mpati |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Saleem Badat |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 357<ref name="digestofstats">{{en}} {{cite book |title=Digest of Statistics Version 14: 2010 |year=2010 |pages=A1,G7 |publisher=Rhodes University |url=http://www.ru.ac.za/static/intranet/dmu/DIGEST2010.pdf |accessdate=1 Junie 2014 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |studentetal = 7&nbsp;005<ref name="digestofstats"/> |voorgraadse studente= 5&nbsp;372<ref name="digestofstats"/> |nagraadse studente = 1&nbsp;633<ref name="digestofstats"/> |doktoraal = |ander = |ligging = [[Grahamstad]], [[Oos-Kaap]] |stad = [[Grahamstad]] |provinsie = [[Oos-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|33|18|49|S|26|31|11|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = Rhodes Universiteitskollege |free_label = |free = |sport = |kleure = {{Kleurkas|#6C1B72}} violet |bynaam = ''Rhodian'', ''Rhodent'' (informeel) |gelukbringer = |affiliasies = [[Association of African Universities|AAU]], [[Association of Commonwealth Universities|ACU]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[International Association of Universities|IAU]] |webtuiste = [http://www.ru.ac.za/ ru.ac.za] |logo = |voetnotas = }} '''Rhodes-universiteit''' is 'n tersiëre instelling in [[Grahamstad]] in die [[Oos-Kaap]] met 7&nbsp;645 studente in 2013, van wie 5&nbsp;329 voorgraads en 2&nbsp;273 nagraads was. Dié universiteit het sy unieke karakter te danke aan 'n kombinasie van verskeie faktore – geskiedkundig, geografies, kultureel en argitektonies. Opeenvolgende geslagte Rhodes-studente het, danksy hulle onafhanklike denke, 'n invloed ver buite verhouding tot hulle klein getalle gehad op suidelike Afrika sowel as die wêreld. == Die ontstaan == [[Lêer:Grahamstad Rhodes-universiteit.jpg|duimnael|links|Die administrasiegebou van die Rhodes-universiteit, soos gesien vanaf die koppie waarop onder meer die [[Hoërskool PJ Olivier]] geleë is.]] [[Lêer:View High Street looking west from the corner of Hill Street towards the Drostdy Arch..jpeg|duimnael|links|Die plek van die huidige Rhodes-universiteit teen omstreeks 1898]] Universiteitsopleiding in die [[Oos-Kaap]] het begin in die kollege-afdelings van vier skole: [[St. Andrew's-kollege]] op [[Grahamstad]], [[Gill-kollege]] op [[Somerset-Oos]], die [[Graaff-Reinet-kollege]] en Grey-instituut in [[Port Elizabeth]]. Teen die vorige eeuwending het net St. Andrew's en Gill studente voorberei op die graadeksamens van die [[Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop]]. Dit het toe duidelik begin word dat net 'n sentrale universiteit 'n bevredigende standaard van universiteitsopleiding sou kon bied. Grahamstad, wat nog altyd ver van die ekonomiese en nywerheidshoofstroom van die provinsie en land geleë was, het na 'n onwaarskynlike keuse vir 'n universiteit gelyk, maar plaaslike inwoners was sterk ten gunste van die idee. Die grootste struikelblok was die gebrek aan die nodige geld. Ook het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] die beweging amper geheel en al ontspoor. In Desember 1902 het [[Josiah Slater]], parlementslid vir [[Albanie]] en redakteur van die ''[[Grahamstown Journal|Graham's Town Journal]]'', 'n vergadering belê om openbare belangstelling opnuut aan te vuur. Hy het bo alle verwagting geslaag, maar geesdriftigte beloftes van plaaslike geldelike ondersteuning was ontoereikend. Die pasgestigte komitee het sonder welslae by die Rhodes-trustees aansoek om befondsing gedoen. Dr. [[Selmar Schönland]], gevierde botanis en kurator van die [[Albanie-museum]], het toe probeer om 'n Rhodes-trustee, dr. [[Leander Starr Jameson]], regstreeks te nader. Jameson, wat kort daarna parlementslid vir [[Albanie]] sou word en daarna eerste minister van die [[Kaapkolonie]], het £50 000 belowe sonder om sy medetrustees te raadpleeg. Hulle het aanvanklik geweier, maar, oorreed deur Schönland, het hulle ingewillig om [[De Beers]]-voorkeuraandele ter waarde van £50 000 aan die Rhodes Universiteitskollege, wat deur 'n wet van die parlement op [[31 Mei]] [[1904]] in die lewe gebring is, oor te dra. == Eerste jare == [[Lêer:Rhodes oldcampus.jpg|duimnael|Die ou deel van die Rhodes-universiteit]] Die vier professore van St. Andrew's het die stigter-professore van Rhodes Universiteitskollege geword en hulle studente voorberei op die eksamens van die [[Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop]]. Aan die begin van [[1905]] het die universiteitskollege uit beknopte ruimte op St. Andrew's se perseel na die Drostdy-gebou, wat Rhodes in [[1909]] van die Britse regering gekoop het, getrek. In daardie jaar het sewe professore, onder meer ook Schönland, hulle by die oorspronklike vier aangesluit. Een van die kenmerkende eienskappe van Rhodes, wat reeds vroeg ontwikkel is, was die tutoriale stelsel, oorgeneem van die model van [[Cambridge]] en [[Oxford]]. Elke student is aan 'n personeellid toegewys, wat persoonlike belangstelling in sy werk en welstand getoon het. Namate die getalle toegeneem het, het tutors en tutoriale groepe hierdie verantwoordelikheid aanvaar. == Uitbreiding == [[Lêer:Herbert Baker clocktower, Rhodes University, 2004.jpg|duimnael|upright|Die bekende [[Herbert Baker]] kloktoring van die Rhodes-universiteit]] Baker en Kendall, die argiteksfirma wat deur sir [[Herbert Baker]] gestig is, het die kompetisie in 1910 gewen wat die raad uitgeskryf het vir die ontwerp van nuwe geboue. Geboue is mettertyd bygevoeg om in Rhodes se behoeftes te voorsien. Rhodes het in [[1918]] 'n lidkollege van die nuwe [[Universiteit van Suid-Afrika]] geword. Die [[Groot Depressie]] was 'n baie moeilike tyd vir Rhodes, maar teen [[1933]] het die universiteitskollege se sake beter begin lyk. Studente het hulle land goed gedien in albei wêreldoorloë. In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het 47 gesneuwel en in die [[Tweede Wêreldoorlog]] 70. Hulle word jaarliks gedenk op Stigtersdag, [[12 September]], met 'n seremonie voor die Groot Saal by die standbeeld van die krygsman. == Keerpunt == Toe die toekoms van die [[Universiteit van Suid-Afrika]] in [[1947]] hersien moes word, het Rhodes gekies om 'n volwaardige, onafhanklike universiteit te word. Rhodes sou egter £150&nbsp;000 se kapitaal nodig hê. Geen oortollige fondse was beskikbaar nie, aangesien die kollege op daardie kritieke oomblik in sy geskiedenis reeds £561&nbsp;015 oortrokke was. Net toe dit wou lyk of die universiteit weens sy skuldlas sou ondergaan, het die vennote in 'n plaaslike drukkery 'n aansienlike bedrag geld geskenk. Dit wou voorkom asof hulle vrygewigheid 'n waterskeiding was. Die regering en die plaaslike stadsraad het hulp aangebied en 'n versekeringsmaatskappy het die kollege £200&nbsp;000 teen 'n gunstige rentekoers geleen. Toe die privaat mosie vir die stigting van die universiteit in April [[1949]] in die parlement aanvaar is, is 'n fondsinsameling van stapel laat loop. Oorweldigende reaksie van maatskappye en privaat individue het gou £100&nbsp;000 byeengebring met ondernemings van 'n verdere £50&nbsp;000 en 'n belofte deur die regering om die skenkings een-tot-een te ewenaar. Die universiteit het sy amptelik beslag gekry op [[10 Maart]] [[1951]]. Die eerste kanselier was sir [[Basil Schonland]], seun van Selmar Schönland, die eerste visekanselier dr. Thomas Alty. == Voortgesette groei == Buiten die aanbou van koshuise en akademiese geboue, het die studentetal ook voortdurend toegeneem. In [[1982]] was daar die eerste keer meer as 3&nbsp;000 studente en in [[1991]] reeds 4&nbsp;196, wat teen 2013 amper verdubbel het tot 7&nbsp;645, van wie 1&nbsp;600 eerstejaars was. Die universiteit mik daarna om die persentasie nagraadse studente meer en die persentasie voorgraadse studente minder te maak as die huidige (2013) verdeling van 70/30. Ondanks die groei het Rhodes 'n klein universiteit gebly met die nieamptelike leuse "''We've grown great by staying small''" wat sy etos goed saamvat. Die meeste studente woon in die meer as 30 koshuise en die klasse is klein genoeg om persoonlike aandag moontlik te maak. == Sien ook == * [[Drosdyhek]] * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakel == {{CommonsKategorie|Rhodes University|Rhodes-universiteit}} * [http://www.ru.ac.za Amptelike webwerf] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Grahamstad]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] 7x0uizkc1ptif8mvb9gu2hu0kmdj3w6 0 21260 2968579 2776588 2026-09-19T10:12:16Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968579 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Pretoria |beeldgrootte = 270px |beeld = Ou Lettere, f, Tuks.jpg |beeldbyskrif = Die [[Ou Letteregebou|Ou Lettere]]- en Geesteswetenskappegeboue |latyn_naam = |leuse = ''Ad Destinatum Persequor'' |leuseafr = Met ywer en volharding streef ek na die doel |leuseeng = ''With zeal and perseverance I strive towards the goal''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://geocities.com/bona_spes/UP_E.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090806140112/http://geocities.com/bona_spes/UP_E.html |archivedate= 6 Augustus 2009 |title=Pretoria University |publisher=Web.archive.org |date=6 Augustus 2009 |accessdate=1 Junie 2014 |url-status=live }}</ref> |gestig = [[4 Maart]] [[1908]]<ref name="web.up.ac.za">{{en}} [http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=2&subid=2&ipklookid=2 History of the University of Pretoria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101004552/http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=2&subid=2&ipklookid=2 |date= 1 November 2009 }}. Besoek op 1 Junie 2014.</ref> |gesluit = |tipe = Openbare universiteit<ref name="southafrica.info">{{en}} [http://www.southafrica.info/about/education/universities.htm South Africa's universities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410035253/http://www.southafrica.info/about/education/universities.htm |date=10 April 2012 }}. Besoek op 1 Junie 2014.</ref> |affiliasie = |befondsing = R2&nbsp;470 miljoen<ref>{{en}} [http://web.up.ac.za/sitefiles/file/publications/2011/UP_Annual_report_2010.pdf University of Pretoria Annual Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202050345/http://web.up.ac.za/sitefiles/file/publications/2011/UP_Annual_report_2010.pdf |date= 2 Februarie 2013 }}. Besoek op 1 Junie 2014</ref> (31 Desember 2010) |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= Futhi Mtoba<ref>{{cite web |url=http://www.busa.org.za/people.html |title=Mtšna Futhi Mtoba] |publisher=Busa.org.za |access-date=1 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130920142510/http://www.busa.org.za/people.html |archive-date=20 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |kanselier = Wiseman Nkuhlu |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Cheryl de la Rey<ref>{{en}} {{cite web |url=http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=8&sub=1&parentid=1&subid=6&ipklookid=2 |title=Chancellor > University of Pretoria |publisher=Web.up.ac.za |date=5 Februarie 1944 |accessdate=1 Junie 2014 |archive-date=19 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219223712/http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=8&sub=1&parentid=1&subid=6&ipklookid=2 |url-status=dead }}</ref> |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 4&nbsp;099 (voltydse aanstellings) |studentetal = 38&nbsp;934 Kontak<br />18&nbsp;475 Afstand<br />57&nbsp;409 Totaal<ref name="ReferenceB">{{en}} [http://web.up.ac.za/sitefiles/file/web-team/UP%20in%20a%20Nutshell%202009.pdf UP in a Nutshell 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903121532/http://web.up.ac.za/sitefiles/file/web-team/UP |date= 3 September 2013 }}. Besoek op 1 Junie 2014.</ref> |voorgraadse studente= 28&nbsp;450<ref name="ReferenceB" /> |nagraadse studente = 10&nbsp;484<ref name="ReferenceB" /> |doktoraal = |ander = |ligging = [[Pretoria]], [[Gauteng]] |stad = [[Pretoria]] |provinsie = [[Gauteng]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|25|45|13|S|28|13|47|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = 7 Suburban kampusse en fasiliteite 1120&nbsp;ha (2767 akker)<ref name="Campuses &gt; University of Pretoria">{{en}} {{cite web |url=http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=77 |title=Campuses > University of Pretoria |publisher=Web.up.ac.za |accessdate=1 Junie 2014 |archive-date=20 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020100100/http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=77 |url-status=dead }}</ref><ref name="campuses">{{en}} {{cite web |url=http://web.up.ac.za/sitefiles/file/web-team/UP%20in%20a%20Nutshell%202009.pdf |title=Up in a Nutshell 2009 |format=PDF |accessdate=1 Junie 2014 |archive-date= 3 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903121532/http://web.up.ac.za/sitefiles/file/web-team/UP |url-status=dead }}</ref> |voormalige_name = Transvaal Universiteitskollege (1908–1930)<ref>{{en}} [web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=2History of the University of Pretoria]. Besoek op 1 Junie 2014.</ref> |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#16166B}} {{kleurkas|#f5af00}} {{kleurkas|#CF1020}} Blou, rooi en goud |bynaam = ''Tuks'' of ''Tukkies''<ref name="web.up.ac.za" /> |gelukbringer = Oom Gert<ref>{{en}} {{cite web |url=http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=6972&subid=6972 |title=Oom Gert > University of Pretoria |publisher=Web.up.ac.za |accessdate=1 Junie 2014 |archive-date=19 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219223736/http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=6972&subid=6972 |url-status=dead }}</ref> |affiliasies = [[Association of African Universities|AAU]]<br />[[Association of Commonwealth Universities|ACU]]<ref>{{cite web |url=http://www.acu.ac.uk/institutions/search?code=ZA&member_search.x=44&member_search.y=17 |title=Members by country |publisher=Acu.ac.uk |access-date=1 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018104154/http://www.acu.ac.uk/institutions/search?code=ZA |archive-date=18 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />[[CDIO]]<ref>{{en}} [http://www.cdio.org/ The CDIO INITIATIVE]. Besoek op 1 Junie 2014.</ref><br />[[Foundation of Tertiary Institutions of the Northern Metropolis|FOTIM]]<ref>{{en}} [http://www.fotim.ac.za/members.aspx Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091120060734/http://www.fotim.ac.za/members.aspx |date=20 November 2009 }}. Besoek op 1 Junie 2014.</ref><br />[[Higher Education South Africa|HESA]]<br />[[International Education Association of South Africa|IEASA]] |webtuiste = [http://www.up.ac.za/ up.ac.za] |logo = |voetnotas = }} [[Lêer:Kya rosa.jpg|200px|duimnael|Die Kya Rosa was die eerste tuiste van die universiteit]] Die '''Universiteit van Pretoria''' (algemeen na verwys as '''UP''', '''Tuks''', of '''Tukkies''') is 'n multikampus openbare navorsingsuniversiteit in [[Pretoria]], die administratiewe hoofstad van [[Suid-Afrika]]. == Ontstaan == Die oorsprong van die Universiteit van Pretoria kan teruggevoer word na pogings om hoër onderwys in die Transvaal-streek te vestig lank voor die amptelike stigting daarvan. Soos in Rautenbach<ref name="UPGedenkboek1960">{{cite book |author=Universiteit van Pretoria |editor-last=Rautenbach |editor-first=C.H. |year=1960 |title=Ad destinatum: Gedenkboek van die Universiteit van Pretoria (1910–1960) |location=Johannesburg |publisher=Voortrekkerpers Beperk |isbn= |oclc=}}</ref> genoem, was daar reeds in die 1870's, gedurende die tyd van President Burgers, pogings om "hoger onderwys" in Pretoria te vestig. Hoewel hierdie aanvanklike pogings nie onmiddellik tot stand gekom het nie, het die konsep van 'n universiteit in die streek 'n volgehoue ​​doelwit gebly. Later, in die 1880's en 1890's, is verdere planne voorgestel, met figure soos Superintendent van Onderwys S.J. du Toit en President [[Paul Kruger]] wat gepleit het vir die stigting van 'n universiteit in Pretoria. Die uitbreek van die [[Anglo-Boereoorlog]] het egter hierdie pogings tot 'n skielike stilstand gebring.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Ná die oorlog het die landskap van hoër onderwys in Transvaal begin verskuif. In 1903 is die [[Transvaalse Tegniese Instituut]] (TTI) in Johannesburg gestig, met 'n fokus op tegniese en wetenskaplike onderwys.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Selfs van sy vroeë dae af was daar egter besprekings oor die uitbreiding van die omvang van die TTI om kuns- en wetenskapfakulteite in te sluit, met die idee dat dit moontlik buite Johannesburg ontwikkel kan word. Teen 1906 het die TTI ontwikkel tot die [[Transvaalse Universiteitskollege]] (TUC), wat sy breër aspirasies weerspieël om 'n meer omvattende instelling van hoër onderwys te word.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Rautenbach<ref name="UPGedenkboek1960"/> meld dat die naamsverandering op 7 Julie 1906 plaasgevind het deur die waarnemende Luitenant-Goewerneur, Sir Richard Solomon. Dit was 'n belangrike stap in die rigting van die uiteindelike stigting van die Universiteit van Pretoria. 'n Kernmoment in die universiteit se geskiedenis het gekom met die betrokkenheid van Generaal [[J.C. Smuts]], wat in 1907 die Koloniale Sekretaris in die Transvaalse regering geword het. Smuts het die behoefte erken dat hoër onderwys meer toeganklik moes wees en het 'n stelsel in die vooruitsig gestel waar verskillende leervertakkings op plekke geleë sou wees wat die beste geskik is vir hul ontwikkeling. Hy het 'n "drieledige universiteits"-stelsel voorgestel, met tegniese en mynbou-onderwys in Johannesburg, landbou by Frankenwald (’n groot landgoed wat vir opvoedkundige doeleindes geskenk is), en letterkundige en wetenskapkursusse in Pretoria.<ref name="UPGedenkboek1960"/> In 1907 het Smuts 'n plan geïnisieer om universiteitsklasse in Pretoria te vestig, wat effektief die Pretoria-sentrum van die TUC sou word.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Die Pretoria-sentrum het sy nederige bestaan ​​in Februarie 1908 begin in 'n huis genaamd Kya Rosa, geleë in Skinnerstraat.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Aanvanklik was daar slegs vier professore en 'n klein groepie studente. Die eerste professore was H. Th. Reinink, John Purves, Alfred Croom Paterson en D.F. du Toit Malherbe, wat elk 'n wye reeks vakke gedek het.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Die vroeë dae is gekenmerk deur informaliteit en noue interaksie tussen professore en studente. Rautenbach<ref name="UPGedenkboek1960"/> beskryf die klasse as "min of meer gesellig" as gevolg van die huishoudelike omgewing van Kya Rosa. Ten spyte van die beskeie begin, was die stigting van die Pretoria-sentrum 'n deurslaggewende stap in die rigting van die skepping van 'n afsonderlike universiteit in die stad. In 1910 is 'n belangrike mylpaal bereik toe die Transvaalse Parlement Wet Nr. 1 van 1910 aangeneem het, wat die Transvaalse Universiteitskollege amptelik as 'n aparte entiteit in Pretoria gevestig het.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Hierdie wet het die formele skeiding van die Pretoria-tak van die Johannesburg-tak gemerk. Die TUC in Pretoria was egter steeds nie ten volle onafhanklik nie, aangesien dit grootliks onder beheer van die [[Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop]] gebly het. Groter outonomie is in 1918 toegestaan ​​toe die TUC by die federale [[Universiteit van Suid-Afrika]] aangesluit het.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Volledige onafhanklikheid is uiteindelik op 10 Oktober 1930 bereik, toe die Transvaalse Universiteitskollege die Universiteit van Pretoria geword het.<ref name="UPGedenkboek1960"/> Dit was die hoogtepunt van jare se pogings en die verwesenliking van 'n lang gekoesterde visie. Rautenbach<ref name="UPGedenkboek1960"/> verklaar dat die Universiteit op 13 September 1932 meer spesifiek in diens van Afrikaanssprekendes geplaas is deur amptelike besluit. Oor die volgende dekades het die Universiteit van Pretoria aansienlik gegroei, beide in grootte en omvang. Dit het sy fakulteite uitgebrei, sy kampus ontwikkel en 'n toonaangewende instelling vir hoër onderwys in Suid-Afrika geword. Rautenbach<ref name="UPGedenkboek1960"/> noem dat die Universiteit teen 1960 die grootste residensiële universiteit in die land geword het, 'n bewys van sy merkwaardige groei vanaf sy nederige begin in Kya Rosa. Sedert 1997 het die Universiteit meer navorsingsuitsette elke jaar as enige ander instelling van hoëronderwys in Suid-Afrika geproduseer, soos gemeet deur die Departement van Onderwys se akkreditasiemaatstaf. In 2008 het die universiteit 15,8% van alle meesters- en doktorsgrade in Suid-Afrika toegeken, die hoogste persentasie in Suid-Afrika. == Hede == In die [[1980]]<nowiki/>s het die universiteit sowat 13&nbsp;000 studente gehad, maar in [[2005]] was daar reeds 38&nbsp;499 inwonende studente aan die universiteit geregistreer, teenoor 28&nbsp;093 in [[2000]]. Die verhouding tussen wit en swart was 60:40. Buiten die residensiële studente was daar ook sowat 13&nbsp;000 studente wat vir die universiteit se afstandsonderrigprogramme ingeskryf het, hoofsaaklik in die Fakulteit Opvoedkunde. Van hulle was meer as 95% swart. Klasse het in [[1989]] op die [[Witbank]]-kampus begin. == Fakulteite == Die universiteit het nege fakulteite: * Ekonomiese en Bestuurswetenskappe * [[Opvoedkunde]] * Ingenieurswese, Bou-omgewing en Inligtingstegnologie * Gesondheidswetenskappe * [[Geesteswetenskappe]] * Regte * Natuur- en Landbouwetenskappe * [[Teologie]] * Veeartsenykunde == Hatfieldkampusgeboue == <div style="-moz-column-count: 2"> * [[AE du Toit Auditorium & Anneks UP|AE du Toit Auditorium & Anneks]] * [[Administrasiegebou_UP|Administrasiegebou]] (Die Skip) * [[Musaion en Amfiteater UP|Amfiteater]] * [[Aula]] * [[Margaretha Mes Instituut vir Plantfisiologie|Bateman-gebou]] * [[Boukundegebou UP|Boukunde]] * [[Carl en Emily Fuchs Instituut vir Mikroëlektronika|Carl en Emily Fuchs Instituut vir Mikroëlektronika (CEFIM)]] * [[Chemiegebou UP|Chemiegebou]] * [[Die Lier (UP)|Die Lier]] * [[Dierkundegebou UP|Dierkundegebou]] * [[Dramagebou, UP|Dramagebou]] * [[Eeufeesgebou, UP|Eeufeesgebou]] * [[Ekonomiese- en Bestuurswetenskappe-gebou, UP|Ekonomiese- en Bestuurswetenskappe]] (EB) * [[Bosbou- en Landbou Biotegnologie-instituut-geboue UP|FABI 1 & 2 (Bosbou- en Landbou Biotegnologie-instituut)]] * [[Geesteswetenskappegebou UP|Geesteswetenskappegebou]] * [[Geografiegebou UP]] * [[Informatorium, UP|Informatorium]] (Rekenaarsentrum) * [[Ingenieurswese-geboue UP|Ingenieurswese I, II & III]] * [[Inligtingstegnologiegebou, UP|Inligtingstegnologie]] (IT) * [[Kanseliersgebou UP|Kanselliersgebou]] * [[Tukkiewerf|Kapel (Ou Klooster)]] * [[Kliëntedienssentrum (KDS) UP|Kliëntedienssentrum (KDS)]] * [[Tukkiewerf|Kloostersaal]] * [[Klubsaalgebou UP|Klubsaal]] * [[Kommunikasiepatologiegebou UP|Kommunikasiepatologie]] * [[Kya Rosa]] * [[Landbouwetenskappe-gebou UP|Landbouwetenskappe]] * [[Margaretha Mes Instituut vir Plantfisiologie]] * [[Maskerteater]] * [[Merensky II Biblioteek]] * [[Mineralewetenskappegebou UP|Mineraalwetenskappe]] * [[Musaion en Amfiteater UP|Musaion]] * [[Nagraadse Sentrum UP|Nagraadse Sentrum]] * [[Natuurwetenskappe-geboue UP|Natuurwetenskappe I & II]] * Oom Gert se Plek (studentekroeg) * [[Ou Bemarkingsdienstegebou UP|Ou Bemarkingsdienstegebou]] * [[Ou Chemiegebou UP|Ou Chemiegebou]] * [[Ou Landbougebou UP|Ou Landbougebou]] * [[Ou Letteregebou]] * [[Ou Merensky Biblioteek]] (Edoardo Villa Museum) * [[Plantkundegebou UP|Plantkundegebou]] * [[Regsgeleerdheidgebou UP|Regsgeleerdheidgebou]] * [[Roosmaryn]] * [[Tegniese Dienste-gebou UP|Sci-Enza]] * Sanlam-konferensiesentrum * [[Margaretha Mes Instituut vir Plantfisiologie|Stoneman-gebou]] * [[Studentesakegebou UP|Studentesake]] * [[Studentesentrum UP|Studentesentrum]] * [[Swaarmasjienlaboratorium UP|Swaarmasjienlaboratorium]] * [[Tegniese Dienste-gebou UP|Tegniese Dienste-gebou]] * [[Teologiegebou UP|Teologie]] * [[Tukkiewerf]] * [[Van de Graaff-versneller UP|Van de Graaff-versneller]] * [[Margaretha Mes Instituut vir Plantfisiologie|Vetman-gebou]] * [[Visuele Kunste-gebou UP|Visuele Kunste]] * [[Wiskunde-gebou UP|Wiskunde-gebou]] </div> == Koshuise == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Kampus !! Hatfield !! Groenkloof !! Prinshof !! Mamelodi !! Onderstepoort !! Nagraads |- ! Mans | Boekenhout, Kollege, Maroela, Mopanie, Olienhout, Taaibos || Kiaat || Olympus || || || |- ! Dames | Asterhof, Erika, Jasmyn, Katjiepiering, Klaradyn, Madelief, Magrietjie, Nerina || Inca, Lilium, Zinnia || Curlitzia || || || |- ! Gemeng | TuksVillage || || Hippokrates || Tuks Naledi || Onderstepoort || Tuksdorp, Protea, Jacaranda |- |} ==Noemenswaardige personeel== * [[Andries Breytenbach]] (1944-), professor in die Departement Teologie. == Bekende alumni == [[Lêer:Mimi Coertse Wien.JPG|duimnael|upright|Mimi Coertse in [[Wene]]]] * Dr [[Anton Rupert]] – Miljarder, voormalige UP-Kanselier en Tukkie-van-die-Eeu * Prof dr [[Christiaan Barnard|Chris Barnard]] – Beroemde hartchirurg * Dr [[Mimi Coertse]] – Internasionale Operasanger * Prof Christof Heyns – Spesiale Rapporteur aan die Verenigde Nasies se Raad op Menseregte<ref>[http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=8641&articleID=4830 United Nations Human Rights Council appoints Dean of Faculty of Law, University of Pretoria as Special Rapporteur on extrajudicial, summary or arbitrary executions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401181817/http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=8641&articleID=4830 |date= 1 April 2012 }} Besoek op 23 September 2010</ref> * Dr Marius Kloppers – Internasionale [[Hoof- uitvoerende beampte|HUB]] van wêreldwye mynreus [[BHP Billiton]] * Dr [[Christian Lodewyk Stals|Chris Stals]] – Sakeleier & voormalige UP-Kanselier * Emeritus Aartsbiskop [[Desmond Tutu]] – Ontvanger van die [[Nobelprys vir Vrede]] * Dr Johan van Zyl – HUB: Sanlam * [[Jacques Freitag]] – Suid-Afrikaanse rekordhouer in hoogspring * [[Tobie Cronjé]] - Afrikaanse akteur * [[Naas Botha]] - Voormalige Springbokrugbyspeler * [[Jacobus Hendrik Pierneef|Pierneef]] - Suid-Afrikaanse landskapkunstenaar <ref>[http://whoswho.co.za/jacob-pierneef-6653 Who's Who Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003231605/http://whoswho.co.za/jacob-pierneef-6653 |date= 3 Oktober 2015 }} Besoek op 30 Mei 2015</ref> * [[Jak de Priester]] - Afrikaanse sanger en skrywer <ref>[http://whoswho.co.za/jak-de-priester-6891 Who's Who Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003233121/http://whoswho.co.za/jak-de-priester-6891 |date= 3 Oktober 2015 }} Besoek op 30 Mei 2015</ref> * [[Adriaan Vlok]] - Minister van Wet en Orde in Suid-Afrika vanaf 1986 tot 1991 <ref>[http://whoswho.co.za/adriaan-vlok-5623 Who's Who Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226144126/http://whoswho.co.za/adriaan-vlok-5623 |date=26 Februarie 2015 }} Besoek op 30 Mei 2015</ref> * [[Joost van der Westhuizen]] - Voormalige Springbokrugbyspeler <ref>[http://whoswho.co.za/joost-van-der-westhuizen-4396 Who's Who Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915191159/http://whoswho.co.za/joost-van-der-westhuizen-4396 |date=15 September 2015 }} Besoek op 30 Mei 2015</ref> * [[Margaret Roberts]] - Internasionaal erkende kruiekundige <ref>[http://whoswho.co.za/margaret-roberts-5166 Who's Who Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930154721/http://whoswho.co.za/margaret-roberts-5166 |date=30 September 2015 }} Besoek op 30 Mei 2015</ref> == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://www.up.ac.za/ Amptelike Tukkies-webwerf] * Schirmer, Peter. ''Die beknopte geïllustreerde ensiklopedie van Suid-Afrika'', Sentrale Nuusagentskap (Edms.) Bpk., Johannesburg, 1981 == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of Pretoria|Universiteit van Pretoria}} * [http://www.up.ac.za/af/home Die universiteit se webwerf] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Universiteit van Pretoria| ]] c5pmui10p4e0pseo7fwokm3d9luawje 0 21331 2968584 2689028 2026-09-19T10:13:53Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968584 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit2 |name = Universiteit van die Witwatersrand |native_name = University of the Witwatersrand |image_name = The Wits University East Campus (archived).jpg |image_size = 250px |caption = Die oos-kampus uit die noorde gesien, met die Senaathuis in die agtergrond |latin_name = |motto = Scientia et Labore |mottoafr = Deur kennis en arbeid |mottoeng = |established = 1896 |closed = |type = Openbare universiteit |affiliation = |endowment = |rector = |officer_in_charge = |chairman = |chancellor = Dr. Judy Dlamini |president = |vice-president = |superintendent = |provost = |vice_chancellor = prof Zeblon Vilakazi |principal = |dean = |director = |head_label = |head = |faculty = 15 |staff = 1&nbsp;294 |students = 27&nbsp;934 |undergrad = 18&nbsp;911 |postgrad = 9&nbsp;023 |doctoral = |other = |city = [[Johannesburg]] |state = |province = [[Gauteng]] |country = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|26|11|27|S|28|1|49|E|aansig=titel}} |campus = 2 stedelike en 3 voorstedelike kampusse |former_names = Suid-Afrikaanse Skool vir Mynbou (1896–1904), Transvaalse Tegniese Intsituut (1904-1096), Transvaalse Universiteitskollege (1906–1910), Suid-Afrikaanse Skool vir Mynbou en Tegnologie (1910–1920), Johannesburgse Universiteitskollege (1920–1922) |free_label = |free = |sports = |colors = |colours = Blou {{kleurkas|#191970}}, goud {{kleurkas|#FFD700}} |nickname = Wits |mascot = Kudos Kudu |athletics = |affiliations = [[Vereniging van Afrika-universiteite|AAU]], [[Vereniging van Statebondsuniversitieite|ACU]], [[Stigting vir Tersiêre Instellings van die Noordelike Metropool|FOTIM]], [[Hoëronderwys Suid-Afrika|HESA]], [[International Association of Universities|IAU]] |website = http://www.wits.ac.za/ |logo = |footnotes = }} [[Lêer:The Wits University Great Hall.jpg|duimnael|Die Groot Saal, op die ooskampus, waar gradeplegtigheids seremonies, seremoniële lesings, konserte en ander funksies gehou word.]] Die '''Universiteit van die Witwatersrand''' is 'n Suid-Afrikaanse multikampus-openbare navorsings[[universiteit]] geleë in die noordelike gebiede van die [[Johannesburg]]se middestad. Dit is algemeen bekend as net '''Wits'''.<ref>[http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20100523104119724 University World News], South Africa: New university clusters emerge, besoek op 13 Desember 2011</ref> Dit is die derde oudste Suid-Afrikaanse universiteit in deurlopende operasie, na die [[Universiteit van Kaapstad]] (gestig in 1829),<ref>[http://www.uct.ac.za/about/welcome/english/ University of Cape Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111225110215/http://www.uct.ac.za/about/welcome/english/ |date=25 Desember 2011 }}, Welcome to UCT, besoek op 13 Desember 2011</ref> en die [[Universiteit Stellenbosch]] (gestig in 1866).<ref>[http://www.sun.ac.za/university/history/history.htm Stellenbosch University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131210957/http://www.sun.ac.za/university/history/history.htm |date=31 Januarie 2012 }}, Historiese agtergrond, besoek op 13 Desember 2011</ref> Dit was tradisioneel die grootste residensiële Engelsmediumuniversiteit in die land toe daar nog 'n duidelike verdeling tussen Afrikaanse en Engelse universiteite was. Die Wet op Uitbreiding van Universiteitsopleiding van 1959 het die registrasie van swart studente beperk, maar ten spyte daarvan het 'n paar swart studente steeds aan die universiteit gegradueer. Die universiteit het sy oorsprong gehad in die South African School of Mines, wat in [[1896]] in [[Kimberley]] gestig is om te voorsien in die behoefte van die vinnigontwikkelende mynbedryf ná die ontdekking van eers diamante en toe goud. Dit is in [[1903]] na [[Johannesburg]] verplaas as die Transvaal Technical Institute en in [[1906]] herdoop tot die Transvaalse Universiteitskollege, wat uiteindelik ontwikkel het in die [[Universiteit van Pretoria]] ná afsonderlike klasse daar in [[1910]] begin het in 'n afsonderlike instelling, wat die naam Transvaalse Universiteitskollege geërf het. Op [[20 September]] [[1920]] word die naam South African School of Mines and Technology verander na die University College, [[Johannesburg]]. In [[1921]] het die Parlement 'n wet deurgevoer ingevolge waarvan die kollege met ingang [[1 Maart]] [[1922]] 'n universiteit, met sy huidige naam, geword het. Aanvanklik was daar fakulteite van lettere, wetenskap, geneeskunde (insluitende tandheelkunde), handel, ingenieurswese en regte. Die eerste kanselier was sy koninklike hoogheid prins [[Prins Arthur van Connaught|Arthur van Connaught]], goewerneur-generaal van die [[Unie van Suid-Afrika]], en die eerste rektor was die 28-jarige prof. [[Jannie Hofmeyr]]. Die kanselier is op die oomblik Dikgang Moseneke, adjunk-hoofregter van die Grondwethof van Suid-Afrika, en die rektor is [[Adam Habib]]. Die universiteit se [[sokker]]span [[Wits University FC]] speel tans in die [[Premier Sokkerliga]]. == Fakulteite == * Fakulteit Handel, Regsgeleerdheid en Bestuur (''Commerce, Law and Management'') * Fakulteit Ingenieurswese en die Bou-omgewing (''Engineering and the Built Environment'') * Fakulteit Gesondheidswetenskappe (''Health Sciences'') * Fakulteit Geesteswetenskappe (''Humanities'') * Fakulteit Wetenskap (''Science'') == Bekende oud-Witsies == * [[Aaron Klug]], 1982 Nobelprys vir Chemie * [[Nadine Gordimer]], 1991 Nobelprys vir Letterkunde * [[Nelson Mandela]], wat lesings by die universiteit bygewoon het, maar nie aan die universiteit gegradueer het nie * [[Sydney Brenner]], 2002 Nobelprys vir Fisiologie van Geneeskunde == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Holloway, J.E., ''Official Year Book of the Union and of Basutoland, Bechuanaland Protectorate and Swaziland No. 7 – 1924'', Unie-Kantoor van Sensus en Statistiek, Pretoria, 1925 * Schirmer, Peter. ''Die beknopte geïllustreerde ensiklopedie van Suid-Afrika'', Sentrale Nuusagentskap, Johannesburg, 1981 * The history of the University of the Witwatersrand. Lantern. Tydskrif vir Volksopvoeding. Jaargang 3, no. 1, Junie-Augustus 1953. == Eksterne skakels == * {{en}} [http://web.wits.ac.za/ Amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070412100840/http://web.wits.ac.za/ |date=12 April 2007 }} * {{en}} [http://www.sarua.org/?q=content/wits-history Geskiedenis] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Witwatersrand]] 09rycut1d5jjlforw1t6520hgncqwgh 0 25899 2968303 2956716 2026-09-18T12:02:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968303 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | land = België | beeld = Kenteken van die Belgiese nasionale rugbyspan.png | unie = [[Belgium Rugby]] (BR) | bynaam = ''Zwarte Duivels'' {{nl}} / ''Diables noirs'' {{fr}} / ''Schwarze Teufel'' {{de}} (Swart duiwels) | embleem = Belgiese leeu | stadion = Nelson Mandela-stadion, [[Brussel]] | kapasiteit = | kaptein = [[Jens Torfs]] | afrigter = {{vlagikoon|Frankryk}} [[Laurent Dossat]] <small>(sedert 2024)</small> | patroon_la1 = _Belgiumleft17 | patroon_b1 = _Belgiumkit17 | patroon_ra1 = _Belgiumright17 | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _Belgiumsocks | linkerarm1 = 000000 | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = 000000 | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _Belgiumleftb17 | patroon_b2 = _Belgiumkitb17 | patroon_ra2 = _Belgiumrightb17 | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _Belgiumsocks | linkerarm2 = 000000 | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = 000000 | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Thomas Dienst]] (27)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=21;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> | toppuntebehaler = [[Alan Williams]] (173)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=21;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Thomas de Molder]] (5)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=21;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> | eerste = ''Eerste nieamptelike toetswedstryd''<br />{{NEDru}} 0–6 {{BELru-r}}<br />([[Den Haag]], [[Nederland]]; 1 Julie 1930)<br />''Eerste amptelike toetswedstryd''<br />{{NEDru}} 6–6 {{BELru-r}}<br />([[Amsterdam]], Nederland; 13 Maart 1932) | grootwen = {{UAEru}} 3–94 {{BELru-r}}<br />([[Doebai (stad)|Doebai]], [[Verenigde Arabiese Emirate]]; 8 Desember 2012) | grootverloor = {{ESPru}} 77–0 {{BELru-r}}<br />([[Madrid]], [[Spanje]]; 8 Desember 1996) | Wêreldbekerverskynings = | jaar = | beste = | url = | unieurl = www.rugby.be }} Die '''Belgiese nasionale rugbyspan''' ([[Duits]]: ''Belgische Rugby-Union-Nationalmannschaft''; [[Frans]]: ''Équipe nationale de Belgique de rugby à XV''; [[Nederlands]]: ''Belgisch rugbyteam'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[België]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in België geadministreer deur [[Belgium Rugby]] (BR) wat in 1931 gestig is. Hulle dra die bynaam “Swart duiwels”. België word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Belgiese rugbyspan is tans (Maart 2026) 21ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> België het in 1930 sy eerste nieamptelike toetswedstryd teen [[Nederlandse nasionale rugbyspan|Nederland]] gespeel; hul eerste amptelike toetswedstryd het twee jaar later gevolg. In die daaropvolgende jare het albei spanne mekaar gereeld ontmoet. Van die ander teenstanders in die begintydperk was [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] en [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]]. In 1934 was België een van die stigterslede van die ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) wat as mededinger tot die destydse eksklusiewe, Angel-Saksies oorheersde Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig is.<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1930s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1930s |publisher=Rugby Football History |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Sedert die 2000’s het die rugbysport in België verder ontwikkel en die keurspan lok intussen gereeld skare van sowat 1&nbsp;000 tydens tuiswedstryde. België speel die meeste van sy toetswedstryde tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]], waar hulle met ander ontluikende rugbyspanne meeding. Die nasionale span se beste prestasies tot dusver is die promosie na die eerste vlak in 2010, 2014 en 2022. Hulle kon tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie; in 2025 het hulle die [[Rugbywêreldbeker 2027]] naelskraap misgeloop ná ’n gelykop teen [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] in die internasionale uitspeelrondte. Die Belgiese span speel tradisioneel in rooi-swart-gestreepte truie met swart broeke en swart sokkies. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Belgium Rugby}} Die beheerliggaam vir rugby in België is [[Belgium Rugby]] (BR), tot in 2019 die Belgiese Rugbyfederasie (''Fédération Belge de Rugby'', FBRB) genoem. Belgium Rugby is in 1931 gestig en het in 1998 by die Internasionale Rugbyraad (IRR; nou [[Wêreldrugby]]) aangesluit.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/belgium |title=Belgium |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens was die Belgiese beheerliggaam in 1934 ’n stigterslid van die kontinentale beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE).<ref name="rugbyfootballhistory" /> Die hoogste rugbyliga in België is die Eerste Divisie, waaraan agt spanne deelneem. Die meeste spelers van die Belgiese nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral in Frankryk op professionele vlak aktief. In België aktiewe nasionale spelers draf meestal uit vir die professionele span Brussels Devils wat sedert 2021 aan die Rugby Europa Superbeker deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/news/rugby-europe-super-cup-2023 |title=Rugby Europe Super Cup 2023 |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Naas die amptelike nasionale span roep Belgium Rugby ook ander keurspanne byeen. Die ''Belgium Sevens'' is die Belgiese [[sewesrugby]]span en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker en [[Olimpiese Somerspele]] deel. Net soos ander rugbylande beskik België oor ’n o/20-nasionale span wat aan die Europese Juniorkampioenskap en die [[Wêreldrugby o/20-trofee]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/trophy |title=World Rugby U20 Trophy |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === [[Lêer:Italy v Belgium FIRA Trophy 1937.jpg|duimnael|België teen [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] tydens die FIRA-toernooi in 1937]] Rugby is in België veral deur Britte en Franse gevestig. Die Rugby Club Français is deur die Fransman Jean Rey gestig en hy het later die eerste hoofafrigter van die nasionale span geword. Britte was later by die stigting van die Britse Sportklub in [[Antwerpen]] (gestig in 1919) en Brussel (gestig in 1925) betrokke wat rugby in België verder versprei het. België het op 1 Julie 1930 in sy eerste wedstryd weg in [[Den Haag]] gespeel en hulle kon [[Nederlandse nasionale rugbyspan|Nederland]] met 6–0 klop, waarmee die tot op hede aanhoudende mededinging met die noordelike buurland afgeskop het. Later dieselfde jaar het die tweede wedstryd in [[Brussel]] gevolg, wat hulle met 11–0 kon wen. Albei wedstryde word deur [[Belgium Rugby]] egter nie as amptelike toetswedstryde erken nie omdat beide die Belgiese en die [[Rugby Nederland|Nederlandse rugbybeheerliggam]] nog nie bestaan het nie. In 1931 is die Belgiese Rugbyfederasie (''Fédération Belge de Rugby'', FBRB; nou Belgium Rugby, RB) gestig.<ref name="History">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.be/?oid=28061&pid=38815 |title=History |publisher=[[Belgium Rugby]] |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Die eerste raadsvergadering is op 20 Januarie 1932 gehou. Op 13 Maart dieselfde jaar is in [[Amsterdam]] die eerste amptelike, deur die Belgiese rugbybeheerliggaam erkende, toetswedstryd teen Nederland beslis en dit het in ’n 6–6-gelykop geëindig.<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.rugby.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=734:bijna-80-jaar-nederland-vs-belgie&catid=3:newsflash&Itemid=237 |title=Bijna 80 jaar Nederland vs Belgie |publisher=[[Rugby Nederland]] |date=22 Maart 2011 |accessdate=30 Mei 2012 |archive-url=https://archive.today/20120530140809/www.rugby.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=734:bijna-80-jaar-nederland-vs-belgie&catid=3:newsflash&Itemid=237 |archive-date=30 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tot in 1937 het die Belge jaarliks teen die Nederlanders te staan gekom, maar telkens verloor. In 1934 was België een van die stigterslede van die vastelandse beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) wat onder Franse leiding as mededinger tot die destydse eksklusiewe, Angel-Saksies oorheersde Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig is.<ref name="rugbyfootballhistory" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us/about-rugby-europe |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Nogtans was internasionale ontmoetings skaars. In 1937 is die Eerste Divisie, die nasionale kampioenskap, vir die eerste keer beslis. In dieselfde jaar het die span, tydens die tweede FIRA-toernooi in [[Parys]] (die [[Europese Rugbykampioenskap]] se voorloper), ook teen [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] gespeel, maar hulle is verslaan. Hulle kon in die uitspeelwedstryd om die vyfde plek Nederland klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1937 |title=1937 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> === Gereelde internasionale kontak === Ná die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Belgiese span in die laat 1940’s slegs teen Nederland te staan gekom. In 1952 is die Europese Rugbybeker ná ’n onderbreking van vyftien jaar hervat, maar die Belge is deur [[Duitse nasionale rugbyspan|Wes-Duitsland]] geklop en daarmee in die eerste rondte uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1952 |title=1952 European Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die Europese Rugbybeker 1954 het hulle vir die eerste keer [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] ontmoet, maar hulle is weer in die eerste rondte uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1954 |title=1954 European Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tot en met 1969 het die Belge in minstens een jaarlikse vriendskaplike wedstryd teen die noordelike buurland gespeel. Toe die FIRA die Europese Rugbykampioenskap ná ’n onderbreking van meer as tien jaar hervat het (onder deelname van Noord-Afrikaanse spanne), het die Belge in die tweede afdeling begin. Tydens die FIRA-nasiesbeker 1965/66 het hulle ná ’n gelykop teen [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] op eie bodem promosie na die eerste afdeling misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1965%2F66 |title=1965/66 FIRA Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die FIRA-nasiesbeker 1966/67 het hulle in die eindstryd teen [[Tsjeggiese nasionale rugbyspan|Tsjeggo-Slowakye]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1966%2F67 |title=1966/67 FIRA Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> In 1967/68 is hulle deur Spanje, [[Marokkaanse nasionale rugbyspan|Marokko]] en Portugal verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1967%2F68 |title=1967/68 FIRA Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> In 1968/69 het die span ná ’n oorwinning oor Nederland die finale rondte gehaal, maar hulle is deur Italië en Spanje geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1968%2F69 |title=1968/69 FIRA Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> In 1970/71 is België in die groepfase uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1970%2F71 |title=1970/71 FIRA Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Ná ’n herstrukturering van die FIRA-beker het België tydens die FIRA-beker 1974/75 in die tweede afdeling aangebly, maar albei groepwedstryde verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1974%2F75 |title=1974/75 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Daarmee is hulle na die derde afdeling gerelegeer, waar hulle ná drie oorwinnings regstreekse promosie behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1976%2F77 |title=1976/77 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> In 1977/78 het die span ’n nederlaag teen Marokko gely, terwyl hulle nie teen [[Joego-Slawiese nasionale rugbyspan|Joego-Slawië]] gespeel het nie en dié wedstryd ook as ’n nederlaag geag is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1977%2F78 |title=1977/78 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tot in die middel-1980’s het die Belge veral in die derde afdeling gespeel, maar ná nog ’n herstrukturering ná die FIRA-beker 1984/85, toe die FIRA die tweede en derde afdeling saamgevat het, het hulle in die derde afdeling aangebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1984%2F85 |title=1984/85 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> In 1985 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]), wat destyds baie eksklusief was en slegs agt lede gehad het, op die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi besluit. Vir die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die IRVR nege spanne vir deelname genooi, maar België het geen uitnodiging ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Die Belge se eerste deelname was tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]]-kwalifisering, waar hulle in die tweede rondte van die Europese kwalifisering slegs die vierde plek kon behaal, nadat België al drie sy wedstryde verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> In die 1990’s het die span al hoe meer wedstryde teen hulle gereelde Europese teenstanders begin speel en tydens die FIRA-beker 1992–1994 aan die eerste divisie deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1992%2F94 |title=1992/94 FIRA Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]]-kwalifisering kon die span slegs Switserland klop, maar hulle is deur Portugal en Spanje geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Die FIRA het die Europese toernooi weereens herstruktureer, maar België het tydens die FIRA-beker 1994–1997 in die eerste afdeling aangebly en tydens die hoofrondte die laaste groepplek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1994%2F96 |title=1994/96 FIRA Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> België het in 1998 amptelik by die IRR aangesluit.<ref name="Wêreldrugby" /> Die jare van 1997 tot 1999 was ’n tyd van veranderinge in Europese rugby, aangesien FIRA homself onder die IRR as vastelandse beheerliggaam geskik en gelyktydig die nie-Europese lede ontslaan het. Buitendien het met Frankryk en Italië die twee sterkste spanne nie meer aan die Europese kampioenskappe deelgeneem nie. Om dié redes is ander toernooie beslis, wat nie as vastelandse kampioenskappe geag is nie. Tydens die FIRA-toernooi 1996/97 het die Belge die agtste plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1996%2F97 |title=1996/97 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering, wat in die [[winter]]semester 1997/98 beslis is, het hulle slegs die vyfde groepplek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die FIRA-toernooi 1998/99 het België sy wedstryde teen Joego-Slawië en [[Luxemburgse nasionale rugbyspan|Luxemburg]] gewen, terwyl hulle deur Tunisië en Duitsland geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1998%2F99 |title=1998/99 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Daarmee het die span die derde groepplek behaal, waarmee hulle die Europese Nasiesbeker 1999/2000 se derde afdeling gehaal het, die eerste toernooi van die Europese toernooi se nuwe formaat. België het die wedstryd teen [[Switserse nasionale rugbyspan|Switserland]] gewen, maar hulle het die ander wedstryde teen [[Poolse nasionale rugbyspan|Pole]], [[Tsjeggiese nasionale rugbyspan|Tsjeggië]] en [[Letse nasionale rugbyspan|Letland]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2000 |title=2000 European Nations Cup – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> === In die nuwe millennium === [[Lêer:Germany vs Belgium rugby match.jpg|duimnael|[[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] speel tydens die Europese [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering teen België op 29 April 2006 in [[Hannover]], [[Duitsland]]]] [[Lêer:Poland vs Belgium 2009 rugby (2).jpg|duimnael|[[Poolse nasionale rugbyspan|Pole]] speel tydens die Europese [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering teen België op 30 Mei 2009]] Die Europese Nasiesbeker 2000/01 en die Europese Nasiesbeker 2001/02 was gelyktydig die eerste en tweede rondte van die [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering en die Belge het met hul promosie na die tweede afdeling ook die tweede rondte gehaal, maar daar het hulle slegs die laaste plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2001%2F02 |title=2001/02 European Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2002–2004 het die Belge die laaste plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2002%2F04 |title=2002/04 European Nations Cup – Division 2B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Die Europese Nasiesbeker 2004–2006 het gelyktydig as die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering se eerste deel gedien. Dit het vir die span in die tweede rondte geëindig, nadat hulle die tweede plek behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2004%2F06 |title=2004/06 European Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Voor die Rugbywêreldbeker 2007 het ’n Belgiese span teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] gespeel en op 24 Mei 2008 het ’n Belgiese XV teen die [[Britse Barbarians]] gespeel. België het geleidelik verbeter, van die 55ste rang af in 2004 het die “Swart Duiwels” gedurende die volgende jare baie verbeter en goeie resultate teen ander Europese spanne behaal en hulle was in 2010 onder die 30 beste spanne op die IRR se ranglys. Sedert België se toetreding tot die eerste 30 spanne op die internasionale ranglys het hulle daarin geslaag om hul plek te behou.<ref name="ranglys" /> Die Europese Nasiesbeker 2006–2008 het die Belge in die tweede plek afgesluit en sodoende promosie na die eerste afdeling misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2006%2F08 |title=2006/08 European Nations Cup – Division 2A |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2008–2010, wat ook deel gevorm het van die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering, het die Belge beide promosie en die Europese uitspeelwedstryd misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2008%2F10 |title=2008/10 European Nations Cup – Division 2A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Gedurende die Europese Nasiesbeker 2010–2012 het België ’n baie suksesvolle veldtog gehad en kon tussen Maart 2011 en Desember 2012 tien agtereenvolgende wedstryde wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2010%2F12 |title=2010/12 European Nations Cup – Division 1B |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Hulle het vir die 2012–14-toernooi tot die ENB 1A gevorder, waar hulle teen spanne soos Spanje en Portugal, maar ook die Rugbywêreldbeker 2011-deelnemers [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]], [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] en [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] gespeel het. Die span het egter in die sesde plek geëindig en is weer na die afdeling 1B gerelegeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/7?Stagione=2012%2F14 |title=2012/14 European Nations Cup – Division 1A |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Aangesien dit ook deel was van die Europese [[Rugbywêreldbeker 2015]]-kwalifisering, het die span ook dié toernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=2015 |title=2015 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2014–2016 het België regstreekse promosie na afdeling 1A behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2014%2F16 |title=2014/16 European Nations Cup – Division 1A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> === ’n Kontroverse en sy gevolge === Ná nog ’n formaatverandering in die Europese Nasiesbeker het België aan die hoogste vlak Europese Rugbykampioenskap 2017 deelgeneem. Dié toernooi se uitslae is soos die Europese Rugbykampioenskap 2018 s’n vir die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering in ag geneem (uitsluitende die wedstryde teen die reeds gekwalifiseerde Georgiërs). Die Belge kon egter slegs ’n oorwinning oor Duitsland aanteken. Daarna het hulle op 18 Maart 2018 in [[Brussel]] ’n omstrede 18–10-tuisoorwinning oor Spanje behaal. Die Roemeense skeidsregter [[Vlad Iordăchescu]] en die twee Roemeense lynregters het tydens die wedstryd verskeie omstrede besluite ten gunste van die Belge geneem, wat daartoe gelei het dat Roemenië pleks van Spanje sou gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2018/03/18/belgium-down-spain-in-rwc-qualifier-amid-controversy/ |title=Belgium Down Spain in RWC Qualifier Amid Controversy |publisher=America Rugby News |author=Paul Tait |date=18 Maart 2018 |accessdate=18 Maart 2026 |archive-date=10 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250510125441/https://www.americasrugbynews.com/2018/03/18/belgium-down-spain-in-rwc-qualifier-amid-controversy/ |url-status=dead }}</ref> Drie weke later het Wêreldrugby ’n ondersoek aangekondig. Die amptenare was bekommerd oor die benoeming van ’n klaarblyklik nie neutrale skeidsregterspan deur die vastelandse beheerliggaam [[Rugby Europa]]. Hulle wou ook ondersoek instel na gerugte wat intussen opgeduik het, waarvolgens verskeie spanne uitgesluite spelers gebruik het. Nasionale rugbyspanne kon destyds naas staatsburgers ook buitelandse spelers insluit, wat vir ten minste drie jaar sonder onderbreking hul verblyf in die betrokke land gehad het (sedert 2020 is dit vyf jaar).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/international/world-rugby-to-review-spain-and-belgium-qualifier-1.3451807 |title=World Rugby to review Spain and Belgium qualifier |publisher=[[The Irish Times]] |date=5 April 2018 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Middel Mei 2018 het die onafhanklike ondersoekkomitee in opdrag van Wêreldrugby sy verslag gepubliseer. Volgens dié berig het België, Roemenië en Spanje in verskeie wedstryde spelers gebruik, wat volgens die verblyfreël nie geskik was nie. In België se geval was dit ses kwalifiseringswedstryde en hulle is met die aftrekking van 30 tabelpunte beboet (vyf vir elke wedstryd). Gevolglik het die span van die vierde na die sesde plek afgegly. Roemenië, wat ook beboet is, is by dié toernooi deur Rusland vervang, terwyl Duitsland pleks van Spanje aan die volgende kwalifiseringsrondte kon deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2018/0515/963738-russia-into-rugby-world-cup-as-romania-are-disqualified/ |title=Russia into Rugby World Cup as Romania are punished |publisher=[[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] |date=16 Mei 2018 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> In Junie het ’n onafhanklike appèlliggaam dié uitspraak bevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2018/06/07/rugby/romania-spain-lose-appeals-wont-compete-2019-rugby-world-cup/ |title=Romania, Spain lose appeals, won't compete in 2019 Rugby World Cup |publisher=[[The Japan Times]] |date=7 Junie 2018 |accessdate=28 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328055624/https://www.japantimes.co.jp/sports/2018/06/07/rugby/romania-spain-lose-appeals-wont-compete-2019-rugby-world-cup/ |archive-date=28 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Onlangse ontwikkeling === Vroeg in 2019 het die Belgiese beheerliggaam sy amptelike naam verander in “Belgium Rugby” (BR), daarmee wou die beheerliggaam enersyds aan homself ’n neutraler naam gee in ’n meertalige België en andersyds toegankliker vir die internasionale rugbygemeenskap word.<ref name="History" /> Tydens die Europese Rugbykampioenskap 2020 kon die Belge slegs ’n oorwinning oor Rusland aanteken, waarmee hulle in die laaste plek geëindig het en om promosie/relegasie teen die Nederlanders moes speel. Hulle het ’n naelskraapse 21–23-nederlaag gely, waarmee hulle na die Europese Rugbytrofee gerelegeer is en nie meer vir die [[Rugbywêreldbeker 2023]] kon kwalifiseer nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/7?Stagione=2019%2F20 |title=2019/20 Rugby Europe Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> In Maart 2020 is die internasionale speelprogram weens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] tot in Oktober 2021 gekniehalter. Tydens die Europese Rugbytrofee 2021/22 het België die eerste plek behaal,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2021%2F22 |title=2021/22 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> waarvolgens hulle na die Europese Rugbykampioenskap 2022/23 gepromoveer is, waartydens die span die sewende plek onder agt deelnemers beklee het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/7?Stagione=2022%2F23 |title=2022/23 Rugby Europe Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die Europese Rugbykampioenskap 2023/24 het die Belge weer die sewende plek behaal, waarmee hulle in dié afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/7?Stagione=2023%2F24 |title=2023/24 Rugby Europe Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens dié toernooi kon die Belge ’n verrassende tuisoorwinning oor die rugbywêreldbekerdeelnemer Portugal aanteken (met 10–6).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/news/watch-portugal-lose-first-game-since-world-cup-heroics-in-huge-rugby-europe-upset-164126 |title=Watch Portugal lose first game since World Cup heroics in huge Rugby Europe upset |publisher=Rugby World |author=Oliver Jervis |date=7 Februarie 2024 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Gedurende [[2024 midjaarrugbytoetsreeks|somer dieselfde jaar]] het die Belge vir die eerste keer na Suid-Amerika getoer en [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan|Brasilië]], [[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]] en [[Paraguaanse nasionale rugbyspan|Paraguay]] ontmoet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2024/04/16/historic-belgium-tour-brazil-chile-and-paraguay-in-july-2024/ |title=Historic: Belgium Tour Brazil, Chile and Paraguay in July 2024 |publisher=Americas Rugby News |date=16 Junie 2024 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Terwyl hulle Paraguay maklik kon klop, het België teen beide Brasilië en Chili swak nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2024/07/27/brazil-complete-significant-win-over-belgium/ |title=Brazil Complete Significant Win over Belgium |publisher=Americas Rugby News |date=27 Julie 2024 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Tydens die Rugbykampioenskap 2024/25 het die span die vyfde plek behaal, waarmee hulle die internasionale uitspeelrondte vir die [[Rugbywêreldbeker 2027]] gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/994349/belgium-book-place-at-rwc-2027-final-qualification-tournament |title=Belgium book place at RWC 2027 Final Qualification Tournament |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=15 Maart 2025 |accessdate=18 Maart 2025}}</ref> Hulle het beide Brasilië en [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] geklop, terwyl die laaste en beslissende wedstryd teen [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] met 13–13 gelykop geëindig het; danksy meer bonuspunte het Samoa pleks van België vir die hooftoernooi in Australië gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2027/en/news/1018794/samoa-tie-with-belgium-in-thrilling-decider-to-clinch-rwc-2027-spot |title=Samoa tie with Belgium in thrilling decider to clinch RWC 2027 spot |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 November 2025 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Ná die internasionale uitspeelrondte was België 21ste op Wêreldrugby se wêreldranglys, hul beste plek ooit, en die enigste van die 25 beste spanne op die wêreldranglys wat nie vir die hooftoernooi kon kwalifiseer nie.<ref name="ranglys" /> Die daaropvolgende Europese Rugbykampioenskap 2025/26 het die Belge weer in die vyfde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/portugal-dethrone-georgia-with-shock-win-in-rec-final/ |title=Portugal dethrone Georgia after shock win in REC final |publisher=RugbyPass |author=Francisco Isaac |date=16 Maart 2026 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == België speel tradisioneel in ’n rooi-swart-gestreepte trui met die [[Vlag van België|Belgiese vlag]] op die moue, swart broeke en swart sokkies met die Belgiese vlag aan die bokant. Hul alternatiewe trui is geel-swart-gestreep met die Belgiese vlag op die moue, swart broeke en swart sokkies met die Belgiese vlag aan die bokant. Die huidige truiverskaffer is die Nieu-Seelandse sportuitruster [[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] en die truiborg is die Belgiese THV.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.be/?oid=28061&pid=37929&aid=216257&lg=2 |title=TVH Becomes Main Sponsor of Belgian Rugby |publisher=[[Belgium Rugby]] |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel. Belgium Rugby se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n leeu met doelpale op die agtergrond voor ’n rugbybal in die nasionale kleure swart-geel-rooi met die afkorting FBRB daaronder. Die Belgiese nasionale rugbyspan se bynaam is sedert 2006 “Swart Duiwels” (Duits: ''Schwarze Teufel''; [[Frans]]: ''Diables noirs''; [[Nederlands]]: ''Zwarte Duivels'') en verbind die bynaam van die [[Belgiese nasionale sokkerspan]] (“Rooi Duiwels”) met dié van die [[All Blacks|Nieu-Seelandse nasionale rugbyspan]] (“All Blacks”). Daar is egter ook ’n historiese konneksie met die [[Slag by Halen]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], waartydens ’n Belgiese Kompanie fietsryers met die bynaam “Swart Duiwels” ’n Duitse aanval gestuit het.<ref>{{nl}} {{cite web |url=https://www.knack.be/sport/belgian-cheetahs-red-lions-en-belgian-tornados-waar-komen-die-bijnamen-toch-vandaan/ |title=Belgian Cheetahs, Red Lions en Belgian Tornados: waar komen die bijnamen toch vandaan? |publisher=[[Knack]] |author=Jonas Creteur |date=25 Augustus 2023 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> == Tuisstadion == België se tuisstadion is die Nelson Mandela-stadion in Brussel met 750 sitplekke.<ref>{{nl}} {{cite web |url=https://www.brussel.be/sportcentrum-nelson-mandela-ingehuldigd |title=Sportcentrum Nelson Mandela ingehuldigd |publisher=[[Brussel]] |date=12 Oktober 2017 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> Dit is in 2017 geopen en huisves ook die setel van die beheerliggaam Belgium Rugby. == Toetswedstryde == België het 148 van sy 333 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 44,44%. België se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Maart 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=21;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Belgium |publisher=ESPNscrum |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARMru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{BRAru}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{CHIru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{DENru}} || 7 || 6 || 1 || 1 || 85,71 |- | {{GERru}} || 35 || 12 || 22 || 1 || 34,29 |- | {{FIJru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{GEOru}} || 5 || 0 || 5 || 0 || 0,00 |- | {{HKGru}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 25,00 |- | {{ITAru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{YUGru}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 80,00 |- | {{CANru}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 25,00 |- | {{CROru}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 60,00 |- | {{LATru}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00 |- | {{LTUru}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{LUXru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{MLTru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{MARru}} || 7 || 0 || 7 || 0 || 0,00 |- | {{MDAru}} || 9 || 7 || 2 || 0 || 77,78 |- | {{MCOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NEDru}} || 76 || 42 || 30 || 4 || 55,26 |- | {{UKRru}} || 9 || 5 || 4 || 0 || 55,56 |- | {{PARru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{POLru}} || 22 || 9 || 12 || 1 || 40,91 |- | {{PORru}} || 18 || 4 || 12 || 2 || 22,22 |- | {{ROMru}} || 11 || 0 || 11 || 0 || 0,00 |- | {{RUSru}} || 9 || 1 || 8 || 0 || 11,11 |- | {{SAMru}} || 2 || 0 || 1 || 1 || 0,00 |- | {{vlagikoon|Serwië en Montenegro}} [[Serwiese nasionale rugbyspan|Serwië en Montenegro]] || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SLOru}} || 4 || 2 || 1 || 1 || 50,00 |- | {{ESPru}} || 17 || 2 || 14 || 1 || 11,76 |- | {{SWEru}} || 14 || 11 || 3 || 0 || 78,57 |- | {{SUIru}} || 14 || 10 || 4 || 0 || 71,43 |- | {{CZEru}} || 7 || 4 || 2 || 1 || 57,14 |- | {{CSKru}} || 6 || 1 || 5 || 0 || 16,67 |- | {{TUNru}} || 11 || 5 || 5 || 1 || 45,45 |- | {{URUru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{UAEru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{ZIMru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''333''' || '''148''' || '''173''' || '''12''' || '''44,44''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === België kon tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Europese Rugbykampioenskap === Die Belgiese nasionale span neem sedert 1952 aan die Europese Rugbykampioenskap deel, meestal in die tweede afdeling. Hulle het sedertdien nog nie ’n toernooi gewen nie. === Ander toetswedstryde === Vanweë sy laat vestiging het België gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]]. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel België nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Belgiese span gevorm tydens die internasionale uitspeelrondte vir die [[Rugbywêreldbeker 2027]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/10/27/belgium-names-squad-to-contest-world-cup-repechage/ |title=Belgium names squad to contest World Cup Repechage |publisher=America Rugby News |date=27 Oktober 2025 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Julien Berger]] || [[Skrumskakel]] || La Roche-sur-Yon || style="text-align:center" | 65 |- | [[Isaac Montoisy]] || Skrumskakel || Salles || style="text-align:center" | 19 |- | [[Timothe Rifon]] || Skrumskakel || Mâcon || style="text-align:center" | 13 |- | [[Hugo De Francq]] || [[Losskakel]] || [[AEIS Agronomia|Agronomia]] || style="text-align:center" | 20 |- | [[Matias Remue]] || Losskakel || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 13 |- | [[Florian Remue]] || [[Senter]] || [[Avenir Valencien|Valence d’Agen]] || style="text-align:center" | 27 |- | [[Jens Torfs]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Senter || Barbezieux || style="text-align:center" | 39 |- | [[Maxime Vacquier]] || Innendreiviertel || [[AS Béziers|Béziers]] || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Robin Wedlake]] || Senter || [[Camborne RFC|Camborne]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Dazzy Cornez]] || [[Vleuel]] || [[RC Aubenas Vals|Aubenas]] || style="text-align:center" | 25 |- | [[Lucas Michiels]] || Vleuel || [[Alcobendas Rugby|Alcobendas]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Ervin Muric]] || Vleuel || [[Olympique Marcquois Rugby|Olympique Marcquois]] || style="text-align:center" | 19 |- | [[Thomas Wallraf]] || Vleuel || Langon || style="text-align:center" | 32 |- | [[Siméon Soenen]] || [[Heelagter]] || [[SC Albi|Albi]] || style="text-align:center" | 15 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Alexandre Raynier]] || [[Haker]] || [[FC Auch|Auch]] || style="text-align:center" | 21 |- | [[Vincent Tauzia]] || Haker || Martres de Veyre || style="text-align:center" | 13 |- | [[Charlesty Berguet]] || [[Stut]] || [[RC Vannes|Vannes]] || style="text-align:center" | 13 |- | [[Jean-Baptiste de Clercq]] || [[Stut]] || [[SC Albi|Albi]] || style="text-align:center" | 17 |- | [[Maxime Jadot]] || Stut || Emak Hor || style="text-align:center" | 56 |- | [[Basile van Parys]] || Stut || Brussels Devils || style="text-align:center" | 14 |- | [[Seppe Verelst]] || Stut || Brussels Devils || style="text-align:center" | {{0}}6 |- | [[Bruno Vliegen]] || Stut || [[Olympique Marcquois Rugby|Olympique Marcquois]] || style="text-align:center" | 17 |- | [[Gillian Benoy]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[AS Béziers|Béziers]] || style="text-align:center" | 31 |- | [[Maurice Fromont]] || Slot || Stade Métropolitain || style="text-align:center" | {{0}}9 |- | [[Maximilien Hendrickx]] || Slot || [[RC Suresnes|Suresnes]] || style="text-align:center" | 27 |- | [[Jérémie Brasseur]] || [[Losvoorspeler]] || [[RC Orléans|Orléans]] || style="text-align:center" | 14 |- | [[Toon Deceuninck]] || Losvoorspeler || [[FC Auch|Auch]] || style="text-align:center" | 14 |- | [[Jean-Maurice Decubber]] || Losvoorspeler || [[Soyaux Angoulême XV Charente|Angoulême]] || style="text-align:center" | 20 |- | [[Felipe Geraghty]] || Losvoorspeler || Brussels Devils || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Lucas Rassinfosse]] || Losvoorspeler || Anglet || style="text-align:center" | 14 |- | [[William Van Bost]] || Losvoorspeler || [[AS Béziers|Béziers]] || style="text-align:center" | 14 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:14-01-10-tbh-263-jacques-rogge.jpg|duimnael|upright|Jacques Rogge (2014)]] Tot dusver is nog geen Belgiese speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie. [[Jacques Rogge]], die voormalige [[Internasionale Olimpiese Komitee]]-president, het tien keer vir die Belgiese nasionale rugbyspan uitgedraf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2021/sep/03/jacques-rogge-obituary |title=Jacques Rogge obituary |publisher=[[The Guardian]] |author=John Goodbody |date=3 September 2021 |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === Vervolgens die belangrikste statistieke van België se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Maart 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=21;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Thomas Dienst]] || 2014–2021 || 27 |- | {{0}}2 || [[Guillaume Piron]] || 2013–2021 || 23 |- | {{0}}3 || [[Alan Williams]] || 2013–2021 || 23 |- | {{0}}4 || [[Thomas de Molder]] || 2013–2021 || 21 |- | {{0}}5 || [[Bertrand Billi]] || 2013–2020 || 20 |- | {{0}}6 || [[Gillian Benoy]] || 2017–2021 || 20 |- | {{0}}7 || [[Maxime Jadot]] || 2013–2021 || 18 |- | {{0}}8 || [[Tom Cocqu]] || 2017–2021 || 18 |- | {{0}}9 || [[Alexis Cuffolo]] || 2013–2020 || 17 |- | 10 || [[Julien Berger]] || 2013–2020 || 16 |} <!-- | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=21;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} --> |} {| | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=21;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Alan Williams (Rugbyspieler)|Alan Williams]] || 2013–2021 || 173 |- | {{0}}2 || [[Vincent Hart]] || 2017–2021 || {{0}}32 |- | {{0}}3 || [[Louis de Moffarts]] || 2019–2021 || {{0}}27 |- | {{0}}4 || [[Thomas de Molder]] || 2013–2021 || {{0}}25 |- | {{0}}5 || [[Thomas Dienst]] || 2014–2021 || {{0}}20 |- | {{0}}6 || [[Gillian Benoy]] || 2017–2021 || {{0}}20 |- | {{0}}7 || [[Maxime Jadot]] || 2013–2021 || {{0}}20 |- | {{0}}8 || [[Julien Berger]] || 2013–2020 || {{0}}15 |- | {{0}}9 || [[Ervin Muric]] || 2017–2020 || {{0}}15 |- | 10 || [[Charles Reynaert]] || 2017–2019 || {{0}}15 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=21;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=18 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Thomas de Molder]] || 2013–2021 || 5 |- | {{0}}2 || [[Thomas Dienst]] || 2014–2021 || 4 |- | {{0}}3 || [[Gillian Benoy]] || 2017–2021 || 4 |- | {{0}}4 || [[Maxime Jadot]] || 2013–2021 || 4 |- | {{0}}5 || [[Jens Torfs]] || 2014–2021 || 4 |- | {{0}}6 || [[Julien Berger]] || 2013–2020 || 3 |- | {{0}}7 || [[Ervin Muric]] || 2017–2020 || 3 |- | {{0}}8 || [[Charles Reynaert]] || 2017–2019 || 3 |- | {{0}}9 || [[Craig Dowsett]] || 2017–2020 || 2 |- | 10 || [[Vincent Hart]] || 2017–2021 || 2 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Richard McClintock.jpg|duimnael|upright|Richard McClintock (2015)]] Die volgende persone het al as hoofafrigters van die Belgiese nasionale rugbyspan gedien: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Frankryk}} Richard McClintock || 2004–2014 |- | {{vlagikoon|Frankryk}} Guillaume Ajac || 2014–2020 |- | {{vlagikoon|Frankryk}} Frédéric Cocqu || 2020–2022 |- | {{vlagikoon|Engeland}} Chris Cracknell || 2022–2023 |- | {{vlagikoon|Engeland}} Mike Ford || 2023 |- | {{vlagikoon|Frankryk}} Laurent Dossat || sedert 2024 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Belgiese nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Belgium national rugby union team|Belgiese nasionale rugbyspan}} * {{en}} {{fr}} {{nl}} [http://www.rugby.be/ Amptelike webwerf van Belgium Rugby] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/belgium België by Wêreldrugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in België]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] gft4ya0cedyjiiw9dvi89151xkr1wdn 0 26035 2968631 2584753 2026-09-19T11:51:17Z Kewarona 203617 Borskanker 2968631 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas siekte |naam = Borskanker |beeld = Mammo breast cancer.jpg |beeldgrootte = 260px |onderskrif = Mammogramme van ’n gesonde bors (links) en een met kanker. | ICD10 = {{ICD10|C|50||c|50}} | ICD9 = {{ICD9|174}}-{{ICD9|175}},{{ICD9|V10.3}} | ICDO = | OMIM = 114480 | MedlinePlus = 000913 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2808 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|3287}} {{eMedicine2|radio|115}} {{eMedicine2|plastic|521}} | MeshID = D001943 }} '''Borskanker''' is 'n kwaadaardige [[gewas (medies)|gewas]] wat ontstaan weens die ongekontroleerde en onbeheerste groei en vermenigvuldiging van 'n [[sel]] in die [[Borste|bors]] wat 'n reeks [[Mutasie|mutasies]] (veranderings) ondergaan het. Hoewel die gewas aanvanklik net die bors affekteer, kan borskanker versprei wanneer selle uit die gewas ontsnap en deur die [[bloed]] en [[Limf|limfstelsel]] versprei na ander dele van die [[liggaam]] soos die [[longe]] en [[skelet]], waar dit vermenigvuldig en ander gewasse vorm. Dié proses word [[metastase]] (uitsaaiing) genoem. Die belangrike ontdekking in die twintigste eeu dat kanker veroorsaak word deur 'n reeks fundamentele [[Genoom|genetiese]] foute in 'n enkele sel, het grootliks daartoe bygedra dat borskanker teen die einde van die twintigste eeu gestroop was van mistiek en bygeloof. Dit het ook bygedra tot die groeiende bewustheid onder [[Vrou|vroue]] van die belangrikheid van selfondersoeke, vroeë [[Diagnostiek|diagnose]] en behandeling. Die sukses van behoudende [[chirurgie]] en doeltreffender behandelingsmetodes om verspreide borskanker te hanteer, het bygedra tot 'n baie beter borskankeroorlewingsyfer as in die verlede. Dit eis meer lewens van vroue tussen die ouderdomme van 35 en 50 jaar as enige ander siekte. Vroue kry ook meer borskanker as enige ander vorm van [[kanker]]. == Simptome == Hoewel sekere [[Simptoom|simptome]] kan dui op borskanker, kan die siekte net positief deur 'n gekwalifiseerde [[Dokter|geneesheer]] [[Diagnostiek|gediagnoseer]] word, met behulp van spesiale laboratoriumtoetse. Volgens kankerkenners moet enige van die volgende simptome dadelik onder die aandag van 'n dokter gebring word: * 'n ongewone knop in die bors of 'n verandering in die grootte of vorm van die bors * afskeiding uit 'n [[tepel]] * onnatuurlike rimpeling of veranderings in die kleur en tekstuur van die vel, soos "lemoenskilvel" * 'n ingetrekte tepel, of skubagtigheid en afskilfering van die vel om die tepel * swellings in die bo-arm of in die armholte, net bokant die bors * pyn (hoewel pyn baie selde 'n simptoom van borskanker is), ongemak, swelling en 'n warm gloed in die bors. == Voorkoms van en sterftes weens borskanker == Borskanker is wêreldwyd die algemeenste kanker by vroue. Een uit elke twaalf vroue loop die risiko om in haar leeftyd borskanker te ontwikkel. Hoewel daar aanduidings is dat die voorkoms van borskanker besig is om te styg, het borskankersterftes in die afgelope jare in die meeste ontwikkelde lande begin daal of op dieselfde vlak gebly. In [[Groot-Brittanje|Brittanje]], byvoorbeeld, kry 56,1 uit elke 100 000 vroue borskanker, maar net 30,27 van hulle sterf daaraan, terwyl [[Australië]] 'n voorkomssyfer van 59,6 het, maar 'n sterftesyfer van net 21,4. By [[Japan|Japannese]] vroue (waar die voorkoms van borskanker skaars is) is die voorkomssyfer 27,8 uit elke 100 000, maar net 6,11 sterf weens die siekte. === Suid-Afrika === Volgens die jongste uitgawe van die Nasionale Kankerregister van Suid-Afrika is borskanker ook die algemeenste kanker by vroue in Suid-Afrika. Dit affekteer 70,2 uit elke 100 000 [[Wit mense|wit]] vroue in [[Suid-Afrika]], 42,1 uit elke 100 000 [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiërvroue]], 14,7 uit elke 100 000 [[Bruin mense|kleurlingvroue]] en 11,3 uit elke 100 000 [[Swart mense|swart]] vroue. Van 1993 tot 1995 is daar in Suid-Afrika elke jaar gemiddeld 3 785 nuwe gevalle van borskanker by die Nasionale Kankerregister aangemeld. Hierteenoor is in 1994 net 1 572 borskankersterftes deur die land se Sentrale Statistiekdiens aangeteken. Dié verskille tussen die voorkoms- en sterftesyfers word toegeskryf aan die groeiende bewustheid van borskanker en gepaardgaande vroeë diagnose en behandeling. Soos met die meeste kankers, het borskanker wat vroeg opgespoor en behandel word, 'n baie beter kans om genees te word as gevorderde kanker. == Risikofaktore == Die verskillende risikofaktore wat betrokke is by die ontwikkeling van borskanker is die volgende: * [[Geslag]] Die feit dat 'n vrou 'n vrou is, is die grootste enkele risikofaktor vir borskanker. [[Man|Mans]] kry ook borskanker, maar dit is baie seldsaam. * Ouderdom Namate 'n vrou ouer word, styg haar risiko om borskanker te ontwikkel. In Suid-Afrika is daar egter aanduidings van 'n toename in die aantal jonger vroue wat borskanker ontwikkel, veral in die swart gemeenskappe. * Familiegeskiedenis Die risiko om borskanker te ontwikkel is groter in vroue met bloedverwante wat borskanker gehad het. Dit kan bloedverwante aan die moeders- of vaderskant van die familie wees. 'n Vrou se risiko om borskanker te ontwikkel verdubbel as haar ma of suster borskanker gehad het, en is selfs nog groter as die ma of suster die siekte voor menopouse ontwikkel het. * Genetiese faktore Vyf tot tien persent van alle borskankers hou verband met mutasies (veranderings) in sekere gene. Daar is gevind dat twee gene, BRCA1 en BRCA2, 'n rol speel in familiële borskanker, veral by jong vroue. As 'n vrou een van dié mutasies van een of albei haar ouers geërf het, verhoog dit haar risiko om borskanker te ontwikkel. Daar is gevind dat 50-60 persent van alle vroue met die oorgeërfde mutasies borskanker ontwikkel het teen die ouderdom van 70 jaar. Toetse word ontwikkel om mutasies van dié gene vroegtydig op te spoor. Daar word ook kliniese proewe gedoen om vas te stel of die middel tamoksifeen - wat hormone blokkeer - die ontwikkeling van borskanker kan teëwerk in vroue met 'n hoë risiko. * Persoonlike geskiedenis van borskanker Vroue wat kanker in een bors gehad het, het 'n groter kans om ook kanker in die ander bors te ontwikkel. * Ras In Suid-Afrika is wit en Indiërvroue se risiko om borskanker te ontwikkel aansienlik hoër as dié van kleurling- en swart vroue. Omdat borskanker by swart vroue egter dikwels eers baie laat gediagnoseer word, is hul kanse om van die siekte te sterf, groter as dié van blanke vroue. * Hormonale faktore Die vroulike hormoon estrogeen speel 'n belangrike rol in die ontwikkeling van borskanker. Daar is gevind dat menstruasie op 'n vroeë leeftyd en menopouse op 'n latere leeftyd die borskankerrisiko in vroue verhoog. Hoewel geen deurslaggewende bewyse gevind is dat hormoonvervangingsterapie ná menopouse die borskankerrisiko verhoog nie, is studies gedoen wat daarop dui dat daar 'n geringe kans is dat die gebruik van hormone vir langer as tien jaar ná menopouse die borskankerrisiko kan verhoog. Dokters en navorsers wys daarop dat die klein borskankerrisiko wat verband hou met hormoonvervangingsterapie, opgeweeg moet word teen die voordele van dié behandeling vir vroue - onder meer 'n verlaagde risiko vir hartsiektes, osteoporose en moontlik ook maagkanker. Daar is ook gevind dat vroue wat estrogeenbevattende geboortebeperkingspille gebruik, se kanse om borskanker te ontwikkel effens hoër is terwyl hulle die voorbehoedpil gebruik, maar dat dié risiko afneem wanneer die gebruik van die pil gestaak word. * Kindergeboorte Borskankerrisiko hou ook verband met die ouderdom waarop 'n vrou vir die eerste keer swanger raak en geboorte gee. As sy vir die eerste keer swanger geraak het ná die ouderdom van 35, is haar risiko om later in haar lewe borskanker te ontwikkel, nagenoeg drie keer hoër as dié van 'n vrou wat voor haar twintigste verjaardag 'n baba gehad het. Vroue wat geen kinders gehad het nie, se risiko om borskanker te ontwikkel is ook hoër. * Lewenstyl Drink- en eetgewoontes en oorgewig kan bydra tot 'n verhoogde borskankerrisiko. Die vermoede dat vetinname 'n rol speel in die ontwikkeling van borskanker is verkeerd bewys, maar navorsers het in omvattende studies getoon dat daar 'n besliste verband is tussen alkoholinname en borskanker. Die inname van twee drankies per dag kan byvoorbeeld 'n vrou se risiko om borskanker te ontwikkel met tot 25 persent verhoog. Alkoholinname verhoog ook die sirkulasie van estrogeen. Daar is terselfdertyd 'n sterk verband gevind tussen die hoeveelheid gewig wat 'n vrou van die ouderdom van agtien aansit en die ontwikkeling van borskanker ná menopouse. Vroue wie se gewig met twintig kilogram of meer toeneem, se risiko verdubbel. Dié verhoogde risiko hou verband met verhoogde estrogeenvlakke omdat liggaamsvet ná menopouse die hoofbron van estrogeen is - en hoe swaarder 'n vrou is, hoe hoër is haar estrogeenvlak. == Vroeë opsporing en diagnose == Vroeë opsporing en diagnose van borskanker is lewensbelangrik vir die geslaagde hantering van die siekte. Hoe kleiner die gewas is wanneer dit opgespoor en verwyder word, hoe beter is die kans dat dit nog nie uitgesaai het na ander dele van die liggaam nie. Navorsing het getoon dat gewasse van kleiner as 1,5 cm in deursnit 'n kleiner kans het om uit te saai en ook minder aggressief is. Daar is verskillende maniere waarop 'n vrou haarself deur vroeë opsporing kan beskerm. Dit sluit in: * Mammografie 'n Mammogram is 'n spesiale laedosis-X-straalondersoek van die sagte borsweefsel. Die X-straal-foto, wat die weefselmassa in die bors duidelik sigbaar maak, word dan op wit of blou papier ontwikkel. Dit stel die dokter in staat om enige afwykings, kwaadaardigheid of ander abnormaliteite in die borsweefsel te identifiseer. 'n Ervare spesialis kan op dié manier gewasse identifiseer terwyl dit nog baie klein en nie eens met die vingers voelbaar is nie. Volgens Suid-Afrikaanse kenners kan borskankersterftes met meer as 30 persent verminder word as vroue tussen die ouderdomme van 45 en 64 elke twee jaar 'n mammogram sou laat doen. Die Amerikaanse Kankervereniging beveel aan dat 'n vrou vanaf die ouderdom van 40 elke jaar 'n mammogram moet laat doen en 'n kliniese borsondersoek moet ondergaan. * Ultrasoniese klankgolwe Ultrasoniese klankgolwe (sonar) word toenemend as diagnostiese hulpmiddel gebruik. Daar is gevind dat dit by sekere vorme van kanker, soos borskanker, subtiele verskille in die digtheid van weefsel doeltreffender kan blootlê as [[X-strale]]. * Selfondersoek Vroue word sterk aangeraai om in die tydsverloop tussen gereelde mammogramme in ieder geval vanaf die ouderdom van twintig jaar gereeld self hul borste te ondersoek. Dit beteken dat 'n vrou haar borste maandeliks moet ondersoek vir ongewone tekens soos 'n knop, bloeding of afskeiding uit die tepels. Byna 70 persent van alle knoppe in die bors word deur vroue self ontdek en sowat 80 persent van dié knoppe is nie kwaadaardig nie. As 'n vrou enige abnormaliteite of veranderings in haar borste ontdek, moet sy dadelik haar dokter daarvan vertel, sodat hy/sy dit verder kan ondersoek. * Kliniese ondersoek Vroue word ook aangeraai om vanaf die ouderdom van 40 of 45 jaarliks 'n kliniese borsondersoek deur 'n ervare dokter of verpleegster te laat doen. Vroue van 20-40 jaar kan dié ondersoek elke drie jaar laat doen. Die dokter ondersoek die borste om vas te stel of daar enige veranderings in die vorm of grootte is, en ondersoek ook die armholtes. == Behandeling == * Borskanker in enige stadium Om vas te stel of die kanker versprei het, word die kliere (nodes) onder die arm verwyder vir patologiese ontleding. As daar kankerselle in die kliere teenwoordig is, is dit 'n aanduiding dat die kanker wel versprei het. As die kliere negatief is, het die kanker nie versprei nie. Dié prosedure word vir alle borskanker gebruik, hetsy of dit in 'n vroeë of gevorderde stadium is. Die toets word gebruik as rigtingwyser vir verdere behandeling. * Vroeë borskanker Met die vordering wat in die afgelope dekades gemaak is met die behandeling van borskanker, word behoudende chirurgie toenemend gebruik in die hantering van vroeë borskanker. Behoudende chirurgie is geskik vir vroeë borskanker of borskanker in situ (kanker wat tot die voering van die klein buisies beperk is), maar dit kan ook oorweeg word vir stadium 1- en stadium 2-borskankers. Dit behels slegs die verwydering van die knop in die bors en die limfkliere onder die arm, en nie die verwydering van die hele bors nie. Dié behandeling word opgevolg met 'n kursus bestraling. Navorsing het deurslaggewend getoon dat behoudende chirurgie dieselfde resultate en dieselfde lewensverwagting bied as die meer ingrypende mastektomie of borsverwydering. In vroue wat reeds menopouse bereik het, kan die behandeling verder opgevolg word met tamoksifeen, 'n middel wat hormone blokkeer. In jonger vroue word ovariese ablasie ('n metode om te verhoed dat die eierstokke estrogeen produseer) toenemend gebruik om die lewens van borskankerpasiënte te red. Dit word gedoen met behulp van spesifieke middels, of deur die verwydering of bestraling van die eierstokke. * Gevorderde borskanker Die behandeling van gevorderde borskanker - oftewel borskanker wat versprei het - is nie soseer op genesing gerig nie, maar op die doeltreffende beheer van die siekte en die lewensgehalte van die pasiënt. Dit behels gewoonlik chirurgie ('n mastektomie of knopuitsnyding), bestraling en chemoterapie. Die dokter kan ook hormoonterapie soos tamoksifeen gebruik om die pasiënt se estrogeenvlak te verlaag. Chemoterapie verwys na middels wat gebruik word om kankerselle te vernietig. Die middels word gewoonlik binne-aars toegedien, maar kan ook mondelings ingeneem word. As chemoterapie ná chirurgie toegedien word, kan dit verhoed dat die kanker weer opvlam. Wanneer die kanker versprei het, word dit dikwels as oorhoofse behandeling gebruik. In sommige gevalle word chemoterapie voor chirurgie toegedien ten einde 'n gewas te laat krimp sodat dit makliker verwyder kan word. Bestraling of radioterapie word gebruik om kankerselle te krimp of te vernietig. Die bestraling kan van buite die liggaam gedoen word of deur middel van radioaktiewe materiaal wat regstreeks in die gewas geplaas word. Eksterne bestraling word meestal gebruik om borskanker te behandel. Dit kan voor chirurgie gebruik word om die gewas te krimp, of ná chirurgie om kankerselle wat moontlik agtergebly het, te vernietig. Daar word tans kliniese proewe gedoen om die doeltreffendheid van 'n verskeidenheid nuwe middels en behandelingsmetodes te toets, onder meer genetiese en immunoterapie, maar dit sal nog 'n geruime tyd duur voor dit duidelik is of dié nuwe metodes van enige waarde is in die behandeling van gevorderde borskanker. {{Normdata}} [[Kategorie:Kanker]] rz8f9i0tua0jrybtkd38zka3berhwbf 2968632 2968631 2026-09-19T11:54:47Z Pynappel 70858 Wysiging deur [[Special:Contributions/Kewarona|Kewarona]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Jcwf|Jcwf]] 2584753 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas siekte |naam = Borskanker |beeld = Mammo breast cancer.jpg |beeldgrootte = 260px |onderskrif = Mammogramme van ’n gesonde bors (links) en een met kanker. | ICD10 = {{ICD10|C|50||c|50}} | ICD9 = {{ICD9|174}}-{{ICD9|175}},{{ICD9|V10.3}} | ICDO = | OMIM = 114480 | MedlinePlus = 000913 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2808 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|3287}} {{eMedicine2|radio|115}} {{eMedicine2|plastic|521}} | MeshID = D001943 }} '''Borskanker''' is 'n kwaadaardige [[gewas (medies)|gewas]] wat ontstaan weens die ongekontroleerde en onbeheerste groei en vermenigvuldiging van 'n [[sel]] in die [[Borste|bors]] wat 'n reeks [[Mutasie|mutasies]] (veranderings) ondergaan het. Hoewel die gewas aanvanklik net die bors affekteer, kan borskanker versprei wanneer selle uit die gewas ontsnap en deur die [[bloed]] en [[Limf|limfstelsel]] versprei na ander dele van die [[liggaam]] soos die [[longe]] en [[skelet]], waar dit vermenigvuldig en ander gewasse vorm. Dié proses word [[metastase]] (uitsaaiing) genoem. Die belangrike ontdekking in die twintigste eeu dat kanker veroorsaak word deur 'n reeks fundamentele [[Genoom|genetiese]] foute in 'n enkele sel, het grootliks daartoe bygedra dat borskanker teen die einde van die twintigste eeu gestroop was van mistiek en bygeloof. Dit het ook bygedra tot die groeiende bewustheid onder [[Vrou|vroue]] van die belangrikheid van selfondersoeke, vroeë [[Diagnostiek|diagnose]] en behandeling. Die sukses van behoudende [[chirurgie]] en doeltreffender behandelingsmetodes om verspreide borskanker te hanteer, het bygedra tot 'n baie beter borskankeroorlewingsyfer as in die verlede. Nietemin is dit steeds die siekte wat vroue die meeste vrees. Dit eis meer lewens van vroue tussen die ouderdomme van 35 en 50 jaar as enige ander siekte. Vroue kry ook meer borskanker as enige ander vorm van [[kanker]]. == Simptome == Hoewel sekere [[Simptoom|simptome]] kan dui op borskanker, kan die siekte net positief deur 'n gekwalifiseerde [[Dokter|geneesheer]] [[Diagnostiek|gediagnoseer]] word, met behulp van spesiale laboratoriumtoetse. Volgens kankerkenners moet enige van die volgende simptome dadelik onder die aandag van 'n dokter gebring word: * 'n ongewone knop in die bors of 'n verandering in die grootte of vorm van die bors * afskeiding uit 'n [[tepel]] * onnatuurlike rimpeling of veranderings in die kleur en tekstuur van die vel, soos "lemoenskilvel" * 'n ingetrekte tepel, of skubagtigheid en afskilfering van die vel om die tepel * swellings in die bo-arm of in die armholte, net bokant die bors * pyn (hoewel pyn baie selde 'n simptoom van borskanker is), ongemak, swelling en 'n warm gloed in die bors. Daar is gevind dat agt uit tien knoppe in die bors gewoonlik nie kwaadaardig is nie, en dat kanker gediagnoseer word in net een uit elke 40 vroue wat enige van dié lys simptome onder die aandag van 'n dokter bring. == Voorkoms van en sterftes weens borskanker == Borskanker is wêreldwyd die algemeenste kanker by vroue. Een uit elke twaalf vroue loop die risiko om in haar leeftyd borskanker te ontwikkel. Hoewel daar aanduidings is dat die voorkoms van borskanker besig is om te styg, het borskankersterftes in die afgelope jare in die meeste ontwikkelde lande begin daal of op dieselfde vlak gebly. In [[Groot-Brittanje|Brittanje]], byvoorbeeld, kry 56,1 uit elke 100 000 vroue borskanker, maar net 30,27 van hulle sterf daaraan, terwyl [[Australië]] 'n voorkomssyfer van 59,6 het, maar 'n sterftesyfer van net 21,4. By [[Japan|Japannese]] vroue (waar die voorkoms van borskanker skaars is) is die voorkomssyfer 27,8 uit elke 100 000, maar net 6,11 sterf weens die siekte. === Suid-Afrika === Volgens die jongste uitgawe van die Nasionale Kankerregister van Suid-Afrika is borskanker ook die algemeenste kanker by vroue in Suid-Afrika. Dit affekteer 70,2 uit elke 100 000 [[Wit mense|wit]] vroue in [[Suid-Afrika]], 42,1 uit elke 100 000 [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiërvroue]], 14,7 uit elke 100 000 [[Bruin mense|kleurlingvroue]] en 11,3 uit elke 100 000 [[Swart mense|swart]] vroue. Van 1993 tot 1995 is daar in Suid-Afrika elke jaar gemiddeld 3 785 nuwe gevalle van borskanker by die Nasionale Kankerregister aangemeld. Hierteenoor is in 1994 net 1 572 borskankersterftes deur die land se Sentrale Statistiekdiens aangeteken. Dié verskille tussen die voorkoms- en sterftesyfers word toegeskryf aan die groeiende bewustheid van borskanker en gepaardgaande vroeë diagnose en behandeling. Soos met die meeste kankers, het borskanker wat vroeg opgespoor en behandel word, 'n baie beter kans om genees te word as gevorderde kanker. == Risikofaktore == Die verskillende risikofaktore wat betrokke is by die ontwikkeling van borskanker is die volgende: * [[Geslag]] Die feit dat 'n vrou 'n vrou is, is die grootste enkele risikofaktor vir borskanker. [[Man|Mans]] kry ook borskanker, maar dit is baie seldsaam. * Ouderdom Namate 'n vrou ouer word, styg haar risiko om borskanker te ontwikkel. In Suid-Afrika is daar egter aanduidings van 'n toename in die aantal jonger vroue wat borskanker ontwikkel, veral in die swart gemeenskappe. * Familiegeskiedenis Die risiko om borskanker te ontwikkel is groter in vroue met bloedverwante wat borskanker gehad het. Dit kan bloedverwante aan die moeders- of vaderskant van die familie wees. 'n Vrou se risiko om borskanker te ontwikkel verdubbel as haar ma of suster borskanker gehad het, en is selfs nog groter as die ma of suster die siekte voor menopouse ontwikkel het. * Genetiese faktore Vyf tot tien persent van alle borskankers hou verband met mutasies (veranderings) in sekere gene. Daar is gevind dat twee gene, BRCA1 en BRCA2, 'n rol speel in familiële borskanker, veral by jong vroue. As 'n vrou een van dié mutasies van een of albei haar ouers geërf het, verhoog dit haar risiko om borskanker te ontwikkel. Daar is gevind dat 50-60 persent van alle vroue met die oorgeërfde mutasies borskanker ontwikkel het teen die ouderdom van 70 jaar. Toetse word ontwikkel om mutasies van dié gene vroegtydig op te spoor. Daar word ook kliniese proewe gedoen om vas te stel of die middel tamoksifeen - wat hormone blokkeer - die ontwikkeling van borskanker kan teëwerk in vroue met 'n hoë risiko. * Persoonlike geskiedenis van borskanker Vroue wat kanker in een bors gehad het, het 'n groter kans om ook kanker in die ander bors te ontwikkel. * Ras In Suid-Afrika is wit en Indiërvroue se risiko om borskanker te ontwikkel aansienlik hoër as dié van kleurling- en swart vroue. Omdat borskanker by swart vroue egter dikwels eers baie laat gediagnoseer word, is hul kanse om van die siekte te sterf, groter as dié van blanke vroue. * Hormonale faktore Die vroulike hormoon estrogeen speel 'n belangrike rol in die ontwikkeling van borskanker. Daar is gevind dat menstruasie op 'n vroeë leeftyd en menopouse op 'n latere leeftyd die borskankerrisiko in vroue verhoog. Hoewel geen deurslaggewende bewyse gevind is dat hormoonvervangingsterapie ná menopouse die borskankerrisiko verhoog nie, is studies gedoen wat daarop dui dat daar 'n geringe kans is dat die gebruik van hormone vir langer as tien jaar ná menopouse die borskankerrisiko kan verhoog. Dokters en navorsers wys daarop dat die klein borskankerrisiko wat verband hou met hormoonvervangingsterapie, opgeweeg moet word teen die voordele van dié behandeling vir vroue - onder meer 'n verlaagde risiko vir hartsiektes, osteoporose en moontlik ook maagkanker. Daar is ook gevind dat vroue wat estrogeenbevattende geboortebeperkingspille gebruik, se kanse om borskanker te ontwikkel effens hoër is terwyl hulle die voorbehoedpil gebruik, maar dat dié risiko afneem wanneer die gebruik van die pil gestaak word. * Kindergeboorte Borskankerrisiko hou ook verband met die ouderdom waarop 'n vrou vir die eerste keer swanger raak en geboorte gee. As sy vir die eerste keer swanger geraak het ná die ouderdom van 35, is haar risiko om later in haar lewe borskanker te ontwikkel, nagenoeg drie keer hoër as dié van 'n vrou wat voor haar twintigste verjaardag 'n baba gehad het. Vroue wat geen kinders gehad het nie, se risiko om borskanker te ontwikkel is ook hoër. * Lewenstyl Drink- en eetgewoontes en oorgewig kan bydra tot 'n verhoogde borskankerrisiko. Die vermoede dat vetinname 'n rol speel in die ontwikkeling van borskanker is verkeerd bewys, maar navorsers het in omvattende studies getoon dat daar 'n besliste verband is tussen alkoholinname en borskanker. Die inname van twee drankies per dag kan byvoorbeeld 'n vrou se risiko om borskanker te ontwikkel met tot 25 persent verhoog. Alkoholinname verhoog ook die sirkulasie van estrogeen. Daar is terselfdertyd 'n sterk verband gevind tussen die hoeveelheid gewig wat 'n vrou van die ouderdom van agtien aansit en die ontwikkeling van borskanker ná menopouse. Vroue wie se gewig met twintig kilogram of meer toeneem, se risiko verdubbel. Dié verhoogde risiko hou verband met verhoogde estrogeenvlakke omdat liggaamsvet ná menopouse die hoofbron van estrogeen is - en hoe swaarder 'n vrou is, hoe hoër is haar estrogeenvlak. == Vroeë opsporing en diagnose == Vroeë opsporing en diagnose van borskanker is lewensbelangrik vir die geslaagde hantering van die siekte. Hoe kleiner die gewas is wanneer dit opgespoor en verwyder word, hoe beter is die kans dat dit nog nie uitgesaai het na ander dele van die liggaam nie. Navorsing het getoon dat gewasse van kleiner as 1,5 cm in deursnit 'n kleiner kans het om uit te saai en ook minder aggressief is. Daar is verskillende maniere waarop 'n vrou haarself deur vroeë opsporing kan beskerm. Dit sluit in: * Mammografie 'n Mammogram is 'n spesiale laedosis-X-straalondersoek van die sagte borsweefsel. Die X-straal-foto, wat die weefselmassa in die bors duidelik sigbaar maak, word dan op wit of blou papier ontwikkel. Dit stel die dokter in staat om enige afwykings, kwaadaardigheid of ander abnormaliteite in die borsweefsel te identifiseer. 'n Ervare spesialis kan op dié manier gewasse identifiseer terwyl dit nog baie klein en nie eens met die vingers voelbaar is nie. Volgens Suid-Afrikaanse kenners kan borskankersterftes met meer as 30 persent verminder word as vroue tussen die ouderdomme van 45 en 64 elke twee jaar 'n mammogram sou laat doen. Die Amerikaanse Kankervereniging beveel aan dat 'n vrou vanaf die ouderdom van 40 elke jaar 'n mammogram moet laat doen en 'n kliniese borsondersoek moet ondergaan. * Ultrasoniese klankgolwe Ultrasoniese klankgolwe (sonar) word toenemend as diagnostiese hulpmiddel gebruik. Daar is gevind dat dit by sekere vorme van kanker, soos borskanker, subtiele verskille in die digtheid van weefsel doeltreffender kan blootlê as [[X-strale]]. * Selfondersoek Vroue word sterk aangeraai om in die tydsverloop tussen gereelde mammogramme in ieder geval vanaf die ouderdom van twintig jaar gereeld self hul borste te ondersoek. Dit beteken dat 'n vrou haar borste maandeliks moet ondersoek vir ongewone tekens soos 'n knop, bloeding of afskeiding uit die tepels. Byna 70 persent van alle knoppe in die bors word deur vroue self ontdek en sowat 80 persent van dié knoppe is nie kwaadaardig nie. As 'n vrou enige abnormaliteite of veranderings in haar borste ontdek, moet sy dadelik haar dokter daarvan vertel, sodat hy/sy dit verder kan ondersoek. * Kliniese ondersoek Vroue word ook aangeraai om vanaf die ouderdom van 40 of 45 jaarliks 'n kliniese borsondersoek deur 'n ervare dokter of verpleegster te laat doen. Vroue van 20-40 jaar kan dié ondersoek elke drie jaar laat doen. Die dokter ondersoek die borste om vas te stel of daar enige veranderings in die vorm of grootte is, en ondersoek ook die armholtes. == Behandeling == * Borskanker in enige stadium Om vas te stel of die kanker versprei het, word die kliere (nodes) onder die arm verwyder vir patologiese ontleding. As daar kankerselle in die kliere teenwoordig is, is dit 'n aanduiding dat die kanker wel versprei het. As die kliere negatief is, het die kanker nie versprei nie. Dié prosedure word vir alle borskanker gebruik, hetsy of dit in 'n vroeë of gevorderde stadium is. Die toets word gebruik as rigtingwyser vir verdere behandeling. * Vroeë borskanker Met die vordering wat in die afgelope dekades gemaak is met die behandeling van borskanker, word behoudende chirurgie toenemend gebruik in die hantering van vroeë borskanker. Behoudende chirurgie is geskik vir vroeë borskanker of borskanker in situ (kanker wat tot die voering van die klein buisies beperk is), maar dit kan ook oorweeg word vir stadium 1- en stadium 2-borskankers. Dit behels slegs die verwydering van die knop in die bors en die limfkliere onder die arm, en nie die verwydering van die hele bors nie. Dié behandeling word opgevolg met 'n kursus bestraling. Navorsing het deurslaggewend getoon dat behoudende chirurgie dieselfde resultate en dieselfde lewensverwagting bied as die meer ingrypende mastektomie of borsverwydering. In vroue wat reeds menopouse bereik het, kan die behandeling verder opgevolg word met tamoksifeen, 'n middel wat hormone blokkeer. In jonger vroue word ovariese ablasie ('n metode om te verhoed dat die eierstokke estrogeen produseer) toenemend gebruik om die lewens van borskankerpasiënte te red. Dit word gedoen met behulp van spesifieke middels, of deur die verwydering of bestraling van die eierstokke. * Gevorderde borskanker Die behandeling van gevorderde borskanker - oftewel borskanker wat versprei het - is nie soseer op genesing gerig nie, maar op die doeltreffende beheer van die siekte en die lewensgehalte van die pasiënt. Dit behels gewoonlik chirurgie ('n mastektomie of knopuitsnyding), bestraling en chemoterapie. Die dokter kan ook hormoonterapie soos tamoksifeen gebruik om die pasiënt se estrogeenvlak te verlaag. Chemoterapie verwys na middels wat gebruik word om kankerselle te vernietig. Die middels word gewoonlik binne-aars toegedien, maar kan ook mondelings ingeneem word. As chemoterapie ná chirurgie toegedien word, kan dit verhoed dat die kanker weer opvlam. Wanneer die kanker versprei het, word dit dikwels as oorhoofse behandeling gebruik. In sommige gevalle word chemoterapie voor chirurgie toegedien ten einde 'n gewas te laat krimp sodat dit makliker verwyder kan word. Bestraling of radioterapie word gebruik om kankerselle te krimp of te vernietig. Die bestraling kan van buite die liggaam gedoen word of deur middel van radioaktiewe materiaal wat regstreeks in die gewas geplaas word. Eksterne bestraling word meestal gebruik om borskanker te behandel. Dit kan voor chirurgie gebruik word om die gewas te krimp, of ná chirurgie om kankerselle wat moontlik agtergebly het, te vernietig. Daar word tans kliniese proewe gedoen om die doeltreffendheid van 'n verskeidenheid nuwe middels en behandelingsmetodes te toets, onder meer genetiese en immunoterapie, maar dit sal nog 'n geruime tyd duur voor dit duidelik is of dié nuwe metodes van enige waarde is in die behandeling van gevorderde borskanker. {{Normdata}} [[Kategorie:Kanker]] jvr2qp6x8guof0wfczj1ewlsdzvmqdd 0 26057 2968415 2967141 2026-09-18T18:13:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968415 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Boekarest | ander_naam = | inheemse_naam = Bucuresti | nedersetting_tipe = Stad | bynaam = “Klein Parys”, “Parys van die Ooste” | slagspreuk = ''Patria si Dreptul Meu'' (“My Land en My Reg”) | translit_taal1 = | translit_taal1_tipe = | translit_taal1_inligting = | translit_taal2 = | translit_taal2_tipe = | translit_taal2_inligting = | beeld_stadsilhoeët = Bucharest collage 02.jpg | beeldgrootte = | beeldbyskrif = | beeld_vlag = ROU Bucharest Flag.svg | vlaggrootte = 150px | vlagskakel = | beeld_seël = | seëlskakel = | seëlgrootte = | beeld_skild = Coat of arms of Bucharest.svg | skildskakel = | skildgrootte = | beeld_leë_embleem = | leë_embleemtipe = | leë_embleemgrootte = | leë_embleemskakel = | beeld_kaart = Municipiul Bucuresti in Romania.svg | kaartgrootte = 200px | kaartbyskrif = Ligging van Boekarest in [[Roemenië]] (in rooi) | beeld_kaart1 = | kaartgrootte1 = | kaartbyskrif1 = | beeld_punt_kaart = | puntkaartgrootte = | puntkaartbyskrif = | punt-x = | punt-y = | duimdrukkerkaart = | duimdrukkeretiketposisie = | duimdrukkerkaartgrootte = | duimdrukkerkaartbyskrif = | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlagland|Roemenië}} | onderafdelingtipe1 = Ontwikkelingsstreek | onderafdelingtipe2 = Distrik | onderafdelingtipe3 = | onderafdelingtipe4 = | onderafdelingnaam1 = Boekarest-Ilfov | onderafdelingnaam2 = Boekarest | onderafdelingnaam3 = | onderafdelingnaam4 = | regeringvoetnotas = | regeringstipe = | leiertitel = Burgemeester | leiernaam = Ciprian Ciucu | leiertitel1 = | leiertitel2 = | leiertitel3 = | leiertitel4 = | leiernaam1 = | leiernaam2 = | leiernaam3 = | leiernaam4 = | stigtingstitel = Gestig op | stigtingsdatum = 20 September 1459 (eerste amptelike verwysing) | stigtingstitel2 = Gestig deur | stigtingsdatum2 = [[Vlad Dracula]] | stigtingstitel3 = | stigtingsdatum3 = | eenheidvoorkeur = | oppervlakvoetnotas = | oppervlakgroottes = | oppervlak_totaal_km2 = 240 | oppervlak_land_km2 = | oppervlak_water_km2 = | oppervlak_totaal_myl2 = 93 | oppervlak_land_myl2 = | oppervlak_water_myl2 = | oppervlak_water_persent = | oppervlak_stedelik_km2 = | oppervlak_stedelik_myl2 = | oppervlak_metro_km2 = 1803 | oppervlak_metro_myl2 = 696 | oppervlak_leeg1_titel = | oppervlak_leeg1_km2l = | oppervlak_leeg1_myl2 = | oppervlak_leeg2_titel = | oppervlak_leeg2_km2l = | oppervlak_leeg2_myl2 = | hoogtevoetnotas = | hoogte_m = 55.8–91.5 | hoogte_voet = 183–300 | breedtegraad = 44 | breedtegraad_m = 25 | breedtegraad_s = 57 | breedtegraad_NS = N | lengtegraad = 26 | lengtegraad_m = 6 | lengtegraad_s = 14 | lengtegraad_OW = O | bevolking_soos_op = 2021-sensus | bevolkingnotas = <ref name="RPL2021">{{ro}} {{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=Nasionale Statistiekinstituut|date=31 Mei 2023|accessdate=29 April 2026|archive-date=26 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}</ref> | bevolking_totaal = 1877155 | bevolkingsdigtheid_km2 = 7123 | bevolkingsdigtheid_myl2 = 18450 | bevolking_metro = 2313519 | bevolkingsdigtheid_metro_km2 = 1283 | bevolkingsdigtheid_metro_myl2 = 3320 | bevolking_stedelik = | bevolkingsdigtheid_stedelik_km2 = | bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2 = | bevolking_leeg1_titel = | bevolking_leeg1 = | bevolkingsdigtheid_leeg1_km2 = | bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2 = | bevolking_leeg2_titel = | bevolking_leeg2 = | bevolkingsdigtheid_leeg2_km2 = | bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2 = | bevolkingnota = | tydsone = [[Oos-Europese Tyd|OET]] | utcafset = +02:00 | tydsone_DST = [[Oos-Europese Somertyd|OEST]] | uctafset_DST = +03:00 | poskodetipe = Poskode | poskode = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | skakelkode = +40 31 | leë_naam = Nommerplate | leë_inligting = B | leë1_naam = | leë1_inligting = | voetnotas = | webwerf = [https://www.pmb.ro/ www.pmb.ro] }} '''Boekarest''' ([[Roemeens]]: ''Bucuresti'', [bukuˈreʃtʲ], {{Audio|Ro-București.ogg|luister}}) is die [[hoofstad]] en grootste stad van [[Roemenië]]. Die [[metropool]] lê aan die Dambovita-rivier in die suidooste van die land. Die bevolking word amptelik op 1,71 miljoen geskat en in die groter metropolitaanse gebied op 2,31 miljoen. Dit maak Boekarest die negende digsbevolkte stad binne stadsgrense in die [[Europese Unie]] is. Die stad beslaan 240&nbsp;km², terwyl die metropolitaanse gebied oor 1&nbsp;811&nbsp;km² strek. Die stad staan amptelik bekend as die “Munisipaliteit Boekarest” (Roemeens: ''Municipiul Bucuresti'') en het dieselfde status as ’n nasionale provinsie. Dit is verder verdeel in ses sektore, elk met ’n eie burgemeester. Boekarest is ’n belangrike kulturele, politieke en ekonomiese sentrum, die setel van die regering en die hoofstad van die streek Muntenië. [[Lêer:Hotel Continental - Calea Victoriei.jpg|duimnael|links|Die ''Calea Victoriei'' (“Oorwinningspad”) in die binnestad van Boekarest.]] In 1459 is die eerste keer in geskiedkundige bronne na Boekarest verwys: deur [[Vlad Dracula]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www1.pmb.ro/pmb/bucuresti/emed_en.htm |title=Medieval history |publisher=Stad Boekarest |accessdate=21 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080221234051/http://www1.pmb.ro/pmb/bucuresti/emed_en.htm |archive-date=21 Februarie 2008 |url-status=dead}}</ref> Die stad het in 1862 die hoofstad geword en is sedertdien die middelpunt van Roemeense media, kultuur en kuns. Die argitektuur is uiteenlopend en sluit historiese style (hoofsaaklik eklekties, maar ook neoklassiek en [[Jugendstil|Art Nouveau]]), tussenoorlogse style ([[Bauhaus]], [[Art Deco]] en Roemeense herlewingsargitektuur), sowel as [[Sosialistiese realisme|sosialistiese]] en [[Modernisme|moderne]] boukuns in. In die tussenoorlogse tydperk het die stad se elegante argitektuur en die verfyndheid van sy elite daartoe gelei dat Boekarest die byname “Klein [[Parys]]” en “Parys van die Ooste” verkry het.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://museum.ici.ro/mbucur/english/micparis.htm|title=Bucharest, the small Paris of the East|publisher=Museums from Romania|accessdate=21 Februarie 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060221002454/http://museum.ici.ro/mbucur/english/micparis.htm|archive-date=21 Februarie 2006|url-status=dead}}</ref> Hoewel dele van die historiese stadskern deur oorloë, [[aardbewing]]s en [[Nicolae Ceausescu]] se sistematiseringsprogram beskadig of vernietig is, het baie geboue behoue gebly en is hulle onlangs gerestoureer. Die stad beleef die afgelope jare ’n beduidende ekonomiese en kulturele oplewing.<ref>{{en}} Bucica, 2000, bl. 6.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.qualitestgroup.com/blog/uncategorized/bucharest-is-booming/|title=Bucharest is Booming|publisher=qualitestgroup.com|date=23 April 2019|accessdate=5 Augustus 2020|archive-date=5 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805053938/https://www.qualitestgroup.com/blog/uncategorized/bucharest-is-booming/|url-status=live}}</ref> Dit is een van die snelsgroeiende hoëtegnologie-stede in Europa,<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.pentalog.com/blog/high-tech-city-bucharest|title=High-Tech Cities: Have You Ever Tried Coffee in Bucharest?|publisher=Pentalog|date=17 April 2019|accessdate=20 Mei 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520005412/https://www.pentalog.com/blog/high-tech-city-bucharest|archive-date=20 Mei 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.ft.com/content/a0652dba-632f-11e7-8814-0ac7eb84e5f1|title=How Romania became a popular tech destination|publisher=[[Financial Times]]|date=19 September 2019|accessdate=27 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927042536/https://www.ft.com/content/a0652dba-632f-11e7-8814-0ac7eb84e5f1|archive-date=27 September 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.romaniajournal.ro/business/bucharest-in-the-top-of-cities-with-the-most-experts-in-high-tech-industry/|title=Bucharest, In The Top Of Cities With The Most Experts In High-Tech Industry|publisher=Romania Journal|date=11 Februarie 2019|accessdate=29 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529151218/https://www.romaniajournal.ro/business/bucharest-in-the-top-of-cities-with-the-most-experts-in-high-tech-industry/|archive-date=29 Mei 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.eu-startups.com/2019/05/10-romanian-startups-to-look-out-for-in-2019-and-beyond/|title=10 Romanian startups to look out for in 2019 and beyond|publisher=EU Startups|date=29 Mei 2019|accessdate=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113142748/https://www.eu-startups.com/2019/05/10-romanian-startups-to-look-out-for-in-2019-and-beyond/|archive-date=13 November 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://techcrunch.com/2016/04/06/the-silicon-valley-of-transylvania/|title=The Silicon Valley of Transylvania|publisher=TechCrunch|author=Bryan Martin|date=6 April 2016|accessdate=13 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413223601/https://techcrunch.com/2016/04/06/the-silicon-valley-of-transylvania/|archive-date=13 April 2019|url-status=live}}</ref> en die historiese stadskern is in 2016 deur die World Monuments Watch as “bedreig” gelys.<ref name="wmf.org">{{en}} {{cite web|url=https://www.wmf.org/watch/watch_year/2016|title=World Monuments Fund|publisher=World Monuments Fund|accessdate=2 Oktober 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002022044/https://www.wmf.org/watch/watch_year/2016|archive-date=2 Oktober 2017|url-status=dead}}</ref> Boekarest is verreweg die digsbevolkte stad in Roemenië en het reeds in die 1940’s meer as ’n miljoen inwoners gehad. Volgens die ''Mastercard Global Index of Urban Destinations'' was Boekarest in 2017 die Europese stad met die vinnigste groei in oornaggaste.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://business-review.eu/news/mastercard-study-bucharest-is-the-european-city-with-the-highest-growth-of-tourists-148885|title=Mastercard study: Bucharest is the European city with the highest growth of tourists' number|publisher=Business Review|date=29 September 2017|accessdate=26 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726002152/http://business-review.eu/news/mastercard-study-bucharest-is-the-european-city-with-the-highest-growth-of-tourists-148885|archive-date=26 Julie 2019|url-status=live}}</ref> In 2018 en 2019 is dit as die Europese bestemming met die grootste ontwikkelingspotensiaal aangewys.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.travelandtourworld.com/news/article/bucharest-surpasses-european-destinations-study/|title=Bucharest has highest potential for development in Europe|publisher=Travel And Tour World|date=15 Oktober 2015|accessdate=5 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805041618/http://www.travelandtourworld.com/news/article/bucharest-surpasses-european-destinations-study/|archive-date=5 Augustus 2020|url-status=dead}}</ref> Boekarest is die welvarendste stad in Roemenië en die rykste hoofstad in die streek, nadat dit [[Boedapest]] in 2017 verbygesteek het.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.pwcglobal.com/ro/eng/ins-sol/spec-int/Regional%20Attractiveness%20Index.pdf|title=Regional Attractiveness Report Romania|publisher=Price Water house Coopers Global|accessdate=13 Maart 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060313160507/http://www.pwcglobal.com/ro/eng/ins-sol/spec-int/Regional%20Attractiveness%20Index.pdf|archive-date=13 Maart 2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://dailynewshungary.com/people-in-bucharest-really-live-better-than-people-in-budapest/|title=Do people in Bucharest really live better than people in Budapest?|publisher=Daily News Hungary|date=2 Januarie 2022|accessdate=2 Januarie 2022}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://business-review.eu/business/romanias-regions-bucharest-is-now-richer-than-budapest-banat-and-transylvania-are-more-developed-than-most-of-hungary-eu-data-show-197250|title=Romania's regions. Bucharest is now richer than Budapest, Banat and Transylvania are more developed than most of Hungary, EU data show|publisher=Business Review|date=27 Februarie 2019|accessdate=27 Februarie 2019}}</ref> Die stad beskik oor groot konferensiegeriewe, opvoedkundige instellings, kulturele sentrums, tradisionele winkelarkades en talle ontspanningsruimtes. Boekarest lê binne, en word volledig omring deur die Ilfov-provinsie. == Etimologie == Die Roemeense naam ''Bucuresti'' se oorsprong is nie geverifieer nie. Volgens ’n tradisie is die stigting van Boekarest met die naam ''Bucur'' geassosieer, wat volgens verskeie legendes ’n prins, ’n voëlvrye, ’n visserman, ’n herder of ’n jagter was. In Roemeens beteken die woordstam ''bucurie'' “vreugde” (“geluk”),<ref>{{ro}} Rosetti, II. bl. 110</ref> gevolglik sou die stadsnaam “stad van vreugde” beteken.<ref>{{en}} {{cite book|last=Cutler|first=Nellie|date=2011|chapter=Southeastern Europe|title=Time for Kids World Atlas|url=https://archive.org/details/kidsworldatlas0000time|publisher=Time for Kids Books|location=New York, NY|page=68|isbn=978-1-60320-884-0}}</ref> Vroeë geleerdes het ander etimologieë verskaf, waaronder dié van ’n Ottomaanse reisiger, Evliya Celebi, wat beweer het dat Boekarest na ene “Abu-Karis” uit die “[[Koeraisj]]-stam” genoem is. In 1781 het die [[Oostenryk]]se historikus Franz Sulzer beweer dat dit afgelei is van ''bucurie'' (“vreugde”), ''bucuros'' (“vreugdevolle”) of ''a se bucura'' (“om vreugdevol te wees”). In ’n vroeë 19de-eeuse boek, gepubliseer in [[Wene]], word beweer die stadsnaam is ontleen aan ''Bukovie'', ’n beukewoud, en dat dit dus verwant sou wees aan die streeksnaam [[Boekowina]] in die huidige Noord-Roemenië en Suidwes-[[Oekraïne]].<ref>{{ro}} Georgescu et al., bl. 76–77</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Curtea Veche 1.jpg|duimnael|Die Ou Vorstelike Hof (''Curtea Veche''), die voormalige residensie van [[Vlad Dracula|Vlad die Deurboorder]], is in die Ou Stad geleë.]] [[Lêer:Nicolae Ionescu - Victory Avenue in 1923, Sunday at noon.jpg|duimnael|Boekarest in 1923, tydens Roemenië se Goue Eeu in die tussenoorlogse tydperk.]] Die geskiedenis van Boekarest toon ’n afwisseling van tydperke van ontwikkeling en verval, vanaf die vroeë nedersettings in die [[Klassieke Oudheid|oudheid]] tot die stad se konsolidasie as die nasionale hoofstad van Roemenië laat in die 19de eeu. Op 20 September 1459 word die eerste keer in bronne na die stad verwys as die “[[Sitadel]] van Bucuresti”, en dit het die residensiestad geword van die heerser van [[Walachye]], die ''woiwode'' [[Vlad Dracula|Vlad die Deurboorder (Vlad Țepes)]].<ref name=Giurescu>{{en}} {{cite book|first=Constantin C.|last= Giurescu|year=1976|title=History of Bucharest|location=Boekarest|publisher=The Publishing House for Sports and Tourism}}</ref>{{rp|23}} Die Ou Vorstelike Hof (''Curtea Veche'') is in die middel van die 16de eeu deur Mircea Ciobanul opgerig. Onder latere heersers is Boekarest as somerresidensie van die vorstelike hof gevestig. In die daaropvolgende jare het die stad met [[Targoviste]] meegeding om die status as hoofstad, nadat die belang van Suid-Muntenië toegeneem het weens die eise van die [[Susereiniteit|suserein]], die [[Ottomaanse Ryk]]. Boekarest het ná 1698 onder die bewind van Konstantyn Brancoveanu uiteindelik die permanente setel van die Walachyse hof geword. In die daaropvolgende 200 jaar is die stad herhaaldelik deur natuurrampe, groot brande en oorloë beskadig en telkens weer herbou. Van die 18de eeu af het die [[Ottomaanse Ryk|Ottomane]] Grieks-Christelike administrateurs uit die Fanar-distrik van [[Konstantinopel]], die sogenaamde Fanariote, aangestel om die stad en vorstedom te bestuur.<ref>{{tr}} {{cite book|url=https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusulalam/tafsil-8131-me9.html|title=Kamus'ul Alam|last=Semseddin|first=Sâmî|year=1898|volume=2|publisher=Osmanlıca Sözlükler|location=Istanboel|pages=533|chapter=بكرش}}</ref> Die Walachyse Opstand van 1821 onder leiding van Tudor Vladimirescu het ’n einde gebring aan die Fanariotebewind in Boekarest.<ref>{{tr}} {{cite book|title = Între Orient și Occident. Țările române la începutul epocii moderne (1800–1848)|last = Djuvara|first = Neagu|publisher = Humanitas|year = 2013|isbn = 978-973-50-4083-3}}</ref> In 1813-1814 is die stad deur Caragea se pes geteister. In die 18de en vroeë 19de eeu is Boekarest verskeie kere van Ottomaanse invloed losgeskeur en op verskillende tye deur die [[Huis van Habsburg|Habsburgse monargie]] (1716, 1737, 1789) en die [[Russiese Ryk]] (drie keer tussen 1768 en 1806) beset. Tussen 1828 en die uitbreek van die [[Krimoorlog]] was die stad onder Russiese administrasie, met ’n onderbreking tydens die Walachyse Rewolusie van 1848, wat in Boekarest gesentreer was. Ná die Russiese onttrekking het ’n [[Keiserryk Oostenryk|Oostenrykse]] garnisoen die stad beset en tot Maart 1857 daar gebly. Op 23 Maart 1847 het ’n verwoestende brand sowat 2&nbsp;000 geboue vernietig en omtrent ’n derde van die stad in puin gelê. In 1862, nadat [[Walachye]] en [[Moldawië (prinsdom)|Moldawië]] verenig is om die Vorstedom Roemenië te vorm, het Boekarest die nuwe staat se hoofstad geword. In 1881, met die uitroeping van die Koninkryk Roemenië onder koning [[Carol I van Roemenië|Carol I]], het Boekarest die politieke sentrum van die koninkryk geword. Gedurende die tweede helfte van die 19de eeu het die stad se bevolking aansienlik toegeneem en ’n nuwe fase van verstedeliking en stedelike modernisering het begin. Gasbeligting, perdetrems en beperkte elektrifisering is ingevoer.<ref>{{ro}} Giurescu, bl.154-161, 169–171</ref> Die Dambovita-rivier is in 1883 sterk gekanaliseer, wat ’n einde gebring het aan herhalende oorstromings soos die groot oorstroming van 1865.<ref>{{ro}} Giurescu, p.157, 161, 163</ref> Die Verdedigingswerke van Boekarest is ook in hierdie tydperk gebou. Die uitspattige argitektuur en kosmopolitiese hoëkultuur van hierdie periode het aan Boekarest die bynaam “Parys van die Ooste” besorg, met ''Calea Victoriei'' (“Oorwinningspad”) as sy "[[Avenue des Champs-Élysées|Champs-Élysées]]". Tussen 6 Desember 1916 en November 1918 is Boekarest ná die Slag van Boekarest deur [[Duitse Keiserryk|Duitse]] magte beset en die amptelike hoofstad is tydelik na Iasi in die streek Moldawië verskuif. Ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Boekarest die hoofstad van Groot-Roemenië geword. In die tussenoorlogse periode het die stedelike ontwikkeling aangehou, met die stad wat jaarliks gemiddeld 30&nbsp;000 nuwe inwoners gelok het. Sommige van die belangrikste landmerke is in hierdie tyd gebou, onder meer die Arcul de Triumf en die Palatul Telefoanelor.<ref>{{ro}} Giurescu, p.191-195</ref> Die [[Groot Depressie]] in Roemenië het egter ernstige sosiaal-ekonomiese gevolge gehad en het onder meer uitgeloop op die Grivita-staking van 1933.<ref>{{ro}} {{cite web|url=http://www.geocities.com/integral_tradition/irongua.html|title=Data |publisher=Geocities|accessdate=25 Oktober 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091025083507/http://www.geocities.com/integral_tradition/irongua.html|archive-date=25 Oktober 2009|url-status=dead}}</ref> In Januarie 1941 was die stad die toneel van die Legionêre opstand en die Boekarest-pogrom. As hoofstad van ’n [[Spilmoondhede|Spilmoondheid]] en ’n belangrike deurgangspunt vir Spilmoondheidstroepe op pad na die oosfront het Boekarest groot skade gely as gevolg van [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde]] bombardemente tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Op 23 Augustus 1944 was die stad die plek van die koninklike staatsgreep wat Roemenië by die Geallieerdes gevoeg het. Kort daarna het Boekarest ’n kort periode beleef van [[Luftwaffe]]-bombardemente en ’n mislukte poging deur Duitse troepe om die stad te herower. Ná die vestiging van [[kommunisme]] in Roemenië is die stad verder uitgebrei. Nuwe woonbuurte is aangelê, die meeste oorheers deur woonstelblokke (toringblokke). Onder Nicolae Ceausescu se bewind (1965-1989) is ’n deel van die historiese stadskern gesloop en vervang met ontwikkeling in die styl van [[sosialistiese realisme]]: * die ''Centrul Civic'' (Burgersentrum), en * die Parlementspaleis, toe ’n hele historiese woonbuurt platgevee is om plek te maak vir Ceaușescu se projekte. Op 4 Maart 1977 het ’n [[aardbewing]] met sy episentrum in Vrancea, sowat 135&nbsp;km buite die stad, 1&nbsp;500 lewens geëis en verdere skade aan die historiese sentrum aangerig. Die Roemeense Rewolusie van 1989 het in Timisoara begin en daarna na Boekarest uitgebrei, en het tot die omverwerping van die kommunistiese regime gelei. Ontevredenheid met die postrewolusionêre Nasionale Volksreddingsfront het studentebonde en opposisiegroepe vroeg in 1990 grootskaalse anti-kommunistiese betogings in Boekarest laat reël wat tot verdere politieke verandering gelei het. Sedert 2000 is die stad voortdurend gemoderniseer. Residensiële en kommersiële ontwikkeling is veral in die noordelike distrikte sigbaar en Boekarest se ou historiese sentrum word sedert die middel 2000’s stelselmatig gerestoureer. == Geografie == [[Lêer:Bucuresti de sus.jpg|duimnael|Boekarest is [[Roemenië]] se hoofstad en grootste stad.]] [[Lêer:Parcul Herastrau park lake Bucharest Bucuresti Romania 2.JPG|duimnael|Die Koning Mihai I-park.]] [[Lêer:Parcul Carol - toamna.jpg|duimnael|Carolpark.]] [[Lêer:2017 Cismigiu, Bucuresti (3).jpg|duimnael|Die Cismigiutuin.]] [[Lêer:2018 Parcul IOR Mai.jpg|duimnael|Die Alexandru Ioan Cuza-park.]] Boekarest lê aan die oewers van die Dambovitarivier, wat uitmond in die Argesrivier, ’n sytak van die [[Donau]]. ’n Reeks mere – onder meer die Herastrau-, Floreasca-, Tei- en Colentinameer – strek deur die noordelike stadsgebied langs die Colentinarivier, self ’n sytak van die Dambovita. In die stadsentrum is daar ook ’n klein kunsmatige waterliggaam, die Cismigiumeer, omring deur die Cismigiutuin. Die tuin, wat deur die Duitse landskapargitek Carl F.W. Meyer ontwerp en in 1847 geopen is, is een van die oudste en belangrikste stadsparke in Boekarest en was histories ’n ontmoetingsplek vir skrywers en digters. Die stad se netwerk van parke en groen ruimtes sluit onder meer die Koning Mihai I-park (voorheen Herastraupark), Tineretuluipark en die Botaniese Tuin in. Die Koning Mihai I-park, in die noordelike stadsomgewing rondom die Herastraumeer, huisves ook die Stadsmuseum. Die Grigore Antipa- Natuurhistoriese Museum is naby Oorwinningsplein geleë. In dieselfde gebied is Hard Rock Cafe Boekarest en Beraria H, een van die grootste biersale in Europa. Tineretuluipark, wat in 1965 aangelê is, dien as die hoofontspanningsgebied vir Suid-Boekarest en bevat ’n Mini Town-speelkompleks vir kinders. Die Botaniese Tuin in die Cotroceni-woonbuurt, wes van die stadsentrum, is die grootste in Roemenië en bevat meer as 10&nbsp;000 [[plant]]spesies, waaronder talle uitheemse soorte. Die tuin het oorspronklik as die Koninklike Plesiertuin ontstaan.<ref>{{ro}} {{cite web|url=http://www.onlinegallery.ro/gradina_bot_bucurestie.html|title=Botanical Garden|publisher=Online Gallery|accessdate=29 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060929164505/http://onlinegallery.ro/gradina_bot_bucurestie.html|archive-date=29 September 2006|url-status=dead}}</ref> Daarbenewens is daar talle kleiner buurtparke, onder meer Alexandru Ioan Cuza-, Kiseleff-, Carol-, Izvor-, Circului- en Moghiorospark. Van die ander groot parke sluit in die Nasionale Park, Teipark, Eroilorpark en Crangasipark met die Moriimeer. ’n Besonderse landskapvorm in die suide van die stad is Vacarestimeer, wat saam met omliggende vleilande ’n gebied van ongeveer 190 hektaar beslaan (waarvan 90 hektaar water is). Dit bevat 97 [[voël]]spesies (waarvan die helfte beskerm word) en minstens sewe [[soogdier]]spesies.<ref>{{ro}} {{cite web|url=http://www.hotnews.ro/stiri-mediu-20841205-fotogalerie-cum-afectata-fauna-din-delta-vacaresti-incendii-distrugeri-dureaza-atat-mult-protejarea-zonei.htm|title=Fotogalerie – Cum e afectata fauna din Delta Vacaresti de incendii si distrugeri si de ce dureaza atat de mult protejarea zonei|publisher=HotNews|date=3 Maart 2016|accessdate=12 Mei 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512043647/http://www.hotnews.ro/stiri-mediu-20841205-fotogalerie-cum-afectata-fauna-din-delta-vacaresti-incendii-distrugeri-dureaza-atat-mult-protejarea-zonei.htm|archive-date=12 Mei 2016|url-status=live}}</ref> Die gebied, oorspronklik ’n dorpie wat Ceausescu in ’n meer wou omskep, het ná die 1989-rewolusie – nadat die projek laat vaar is – geleidelik tot ’n selfstandige stedelike vleiland-ekostelsel ontwikkel.<ref>{{ro}} {{cite web|url=http://adevarul.ro/news/bucuresti/delta-vacaresti-privita-etajul-17-s-a-transformat-lacul-ceausescu-parcul-natural-urban-astazi-1_53942e620d133766a865a7b1/index.html|title=Delta Văcăreşti, privită de la etajul 17. Cum s-a transformat lacul lui Ceauşescu în parcul natural urban de astăzi|publisher=adevarul.ro|date=8 Junie 2014|accessdate=1 Mei 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501235910/http://adevarul.ro/news/bucuresti/delta-vacaresti-privita-etajul-17-s-a-transformat-lacul-ceausescu-parcul-natural-urban-astazi-1_53942e620d133766a865a7b1/index.html|archive-date=1 Mei 2016|url-status=live}}</ref> In Mei 2016 is dit tot die Vacarestinatuurpark verklaar, wat dikwels die “Delta van Boekarest” genoem word.<ref>{{ro}} {{cite web|url=http://parcnaturalvacaresti.ro/parcul-natural-vacaresti-a-fost-aprobat-oficial/|title=Parcul Natural Văcărești a fost aprobat oficial – "delta" dintre blocuri|publisher=Parcul Natural Văcărești|accessdate=24 Junie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624022322/http://parcnaturalvacaresti.ro/parcul-natural-vacaresti-a-fost-aprobat-oficial/|archive-date=24 Junie 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web |url=http://www.mediafax.ro/social/cgmb-a-avizat-declararea-lacului-vacaresti-arie-naturala-protejata-14356050 |title=CGMB a avizat declararea lacului Văcăreşti arie naturală protejată |publisher=Mediafax |author=Andrei Dumitrescu |date=28 Mei 2015 |accessdate=10 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610134223/http://www.mediafax.ro/social/cgmb-a-avizat-declararea-lacului-vacaresti-arie-naturala-protejata-14356050 |archive-date=10 June 2016 |url-status=live}}</ref> Boekarest lê in die middel van die Roemeense Vlakte, ’n streek wat eens deur die Vlasieiwoud bedek was. Ná ontbossing het dit ontwikkel tot ’n vrugbare laagvlakte. Soos verskeie historiese Europese stede word Boekarest tradisioneel beskryf as gebou op sewe heuwels: Mihai Voda, Dealul Mitropoliei, Radu Voda, Cotroceni, Dealul Spirii, Vacaresti en Sfantu Gheorghe Nou. Die stad beslaan ’n totale oppervlakte van 226&nbsp;km². Die hoogte bo seevlak wissel van 55,8&nbsp;m (by die Dambovita-brug in Catelu, in die suidooste van die stad) tot 91,5&nbsp;m (by die Militari-kerk). Die stadsuitleg is oorwegend sirkelvormig, met die stadsentrum by Universiteitsplein, waar die hoof-noord-suid- en oos-wes-verkeersasse kruis. Die Kilometer Nul-merkteken van Roemenië is net suid van die plein voor die Nuwe Sint Georgeskerk op Sint Georgesplein. Die radius van Boekarest, gemeet van Universiteitplein tot die stadsgrens, wissel tussen 10 en 12&nbsp;km. Tot in die laat 20ste eeu was die gebiede rondom Boekarest hoofsaaklik landelik, maar ná 1989 het die voorstedelike uitbreiding vinnig toegeneem in die omliggende Ilfov-provinsie. Hierdie provinsie – tans een van die snelsgroeiende administratiewe gebiede in Roemenië – het volgens die 2021-sensus ’n bevolking van 542&nbsp;686 gehad.<ref>{{ro}} {{cite web | url=https://www.economica.net/recensamant-2022-singurele-judete-in-care-a-crescut-populatia-rezidenta-in-2021-fata-de-nivelul-din-2011-sunt-ilfov-bistrita-nasaud-si-suceava_637632.html | title=Recensământ 2022: Singurele judeţe în care a crescut populaţia rezidentă în 2021 faţă de nivelul din 2011 sunt Ilfov, Bistriţa-Năsăud şi Suceava |date=30 Desember 2022 |accessdate=30 Desember 2022}}</ref> Baie van die dorpe en gemeenskappe in Ilfov het sedertdien ontwikkel tot hoëinkomste-[[Pendeldorp|pendel- en satellietdorpe]], wat funksioneer as die voorstede van Boekarest. == Klimaat == Boekarest het ’n humiede kontinentale klimaat ([[Köppen-klimaatklassifikasie#Betekenis_van_die_simbole|Dfa]]), gekenmerk deur warm, vogtige [[somer]]s en koue, [[sneeu]]ryke [[winter]]s. Weens die stad se ligging op die Roemeense Vlakte kan winters besonder winderig wees, hoewel die effek van sommige winde deur verstedeliking versag word. Wintertemperature daal gereeld tot benede 0 °C, en soms tot ongeveer {{nowrap|-10 °C}}. In die somer is die gemiddelde maksimum temperatuur 29,8 °C (in Julie en Augustus), maar temperature van 35 tot {{nowrap|40 °C}} is algemeen in die middestad in die hoogsomer. Ondanks matige gemiddelde somerreënval kom intense, kortstondige storms wel voor. In die [[lente]] en [[herfs]] wissel dagtemperature gewoonlik tussen 17 en {{nowrap|22 °C}}, en die [[reën]]val in die lente is oor die algemeen hoër as in die somer, met gereelder, maar oorwegend ligter, reënbuie.<ref>{{ro}} {{cite book|last=Sfetcu|first=Nicolae|url=https://books.google.com/books?id=90TrCgAAQBAJ&q=Bucurestiul+are+un+climat+de+tranzi%C8%9Bie,+cu+influen%C8%9Be+at%C3%A2t+continentale+c%C3%A2t+%C5%9Fi+%C8%99i+subtropicale+(clasificarea+climatic%C4%83+Koppen+Cfa+/+Dfa+/+Cfb+/+Dfb).&pg=PT23|title=Bucharest Tourist Guide (Ghid turistic București): Pocket Edition (Ediția de buzunar)|date=14 November 2015|publisher=Nicolae Sfetcu|accessdate=29 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529151215/https://books.google.com/books?id=90TrCgAAQBAJ&q=Bucurestiul+are+un+climat+de+tranzi%C8%9Bie%2C+cu+influen%C8%9Be+at%C3%A2t+continentale+c%C3%A2t+%C5%9Fi+%C8%99i+subtropicale+%28clasificarea+climatic%C4%83+Koppen+Cfa+%2F+Dfa+%2F+Cfb+%2F+Dfb%29.&pg=PT23|archive-date=29 Mei 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=2451&cityname=Bucharest,+Romania|title=Bucharest, Romania Köppen Climate Classification (Weatherbase)|publisher=Weatherbase|accessdate=2 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202154622/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=2451&cityname=Bucharest,+Romania|archive-date=2 Desember 2020|url-status=live}}</ref> {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Boekarest Baneasa |bron=NOAA;<ref name="NOAA9120">{{en}} {{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |title = București Băneasa Climate Normals 1991–2020 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate = 29 Augustus 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829030044/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |archive-date = 29 Augustus 2023}}</ref><ref name="NOAA">{{en}} {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |title = București Băneasa Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate = 29 Augustus 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829025758/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |archive-date = 29 Augustus 2023}}</ref> Administrația Națională de Meteorologie;<ref name=extremes>{{ro}} {{cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |title = București Băneasa: Record mensili dal 1929 |publisher = Administrația Națională de Meteorologie |accessdate = 1 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160401120448/http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |archive-date = 1 April 2016 |url-status = live}}</ref> Danish Meteorological Institute;<ref name=DMI>{{da}} {{cite web |last1 = Cappelen |first1 = John |last2 = Jensen |first2 = Jens |archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date = 27 April 2013 |url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) |title = RUMÆNIEN – BUCURESTI/IMH |page = 216 |publisher = Danish Meteorological Institute |accessdate = 29 Augustus 2023}}</ref> Weather Atlas<ref>{{en}} {{cite web |url = https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |title = Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |accessdate = 3 Julie 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190703202341/https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |archive-date = 3 Julie 2019 |url-status = live}}</ref> | jan_gem = -1.5 | jan_gem_ns = 40.1 | feb_gem = 0.6 | feb_gem_ns = 33.0 | mrt_gem = 5.6 | mrt_gem_ns = 42.4 | apr_gem = 11.4 | apr_gem_ns = 50.2 | mei_gem = 16.8 | mei_gem_ns = 70.4 | jun_gem = 21.1 | jun_gem_ns = 82.7 | jul_gem = 23.0 | jul_gem_ns = 68.6 | aug_gem = 22.4 | aug_gem_ns = 48.9 | sep_gem = 16.8 | sep_gem_ns = 60.5 | okt_gem = 10.7 | okt_gem_ns = 60.7 | nov_gem = 5.3 | nov_gem_ns = 43.6 | dec_gem = 0.0 | dec_gem_ns = 47.0 | jaar_gem = 11.0 | jaar_gem_ns = 648.1 | jan_gem_min = -5.0 | jan_gem_max = 3.0 | feb_gem_min = -3.5 | feb_gem_max = 6.3 | mrt_gem_min = 0.3 | mrt_gem_max = 12.3 | apr_gem_min = 4.9 | apr_gem_max = 18.5 | mei_gem_min = 9.7 | mei_gem_max = 24.1 | jun_gem_min = 13.9 | jun_gem_max = 28.1 | jul_gem_min = 15.6 | jul_gem_max = 30.4 | aug_gem_min = 15.2 | aug_gem_max = 30.6 | sep_gem_min = 10.7 | sep_gem_max = 25.0 | okt_gem_min = 5.7 | okt_gem_max = 18.0 | nov_gem_min = 1.4 | nov_gem_max = 10.5 | dec_gem_min = -3.3 | dec_gem_max = 4.2 | jaar_gem_min = 5.5 | jaar_gem_max = 17.6 | jan_a_min = -32.2 | jan_a_max = 23.6 | feb_a_min = -29.0 | feb_a_max = 26.5 | mrt_a_min = -21.7 | mrt_a_max = 32.8 | apr_a_min = -9.5 | apr_a_max = 34.9 | mei_a_min = -5.0 | mei_a_max = 36.7 | jun_a_min = 4.5 | jun_a_max = 39.8 | jul_a_min = 7.4 | jul_a_max = 45.4 | aug_a_min = 5.2 | aug_a_max = 43.7 | sep_a_min = -3.1 | sep_a_max = 39.9 | okt_a_min = -8.0 | okt_a_max = 36.4 | nov_a_min = -19.4 | nov_a_max = 25.9 | dec_a_min = -25.6 | dec_a_max = 19.5 | jaar_a_min = -32.2 | jaar_a_max = 45.4 | zujan = 86 | zufeb = 82 | zumrt = 71 | zuapr = 63 | zumei = 62 | zujun = 61 | zujul = 58 | zuaug = 57 | zusep = 61 | zuokt = 73 | zunov = 84 | zudec = 87 | rdjan = 6.1 | rdfeb = 5.4 | rdmrt = 6.3 | rdapr = 6.2 | rdmei = 8.4 | rdjun = 8.3 | rdjul = 7.1 | rdaug = 5.2 | rdsep = 4.9 | rdokt = 5.6 | rdnov = 5.4 | rddec = 6.7 | wtjan = 78.8 | wtfeb = 107.1 | wtmrt = 156.7 | wtapr = 195.3 | wtmei = 245.4 | wtjun = 259.4 | wtjul = 293.4 | wtaug = 283.0 | wtsep = 208.7 | wtokt = 149.6 | wtnov = 84.8 | wtdec = 63.9 | lvjan = 1 | lvfeb = 2 | lvmrt = 3 | lvapr = 5 | lvmei = 7 | lvjun = 8 | lvjul = 8 | lvaug = 7 | lvsep = 5 | lvokt = 3 | lvnov = 2 | lvdec = 1 }} == Regering == === Administrasie === Boekarest het ’n unieke administratiewe status binne Roemenië, aangesien dit die enigste munisipale gebied is wat nie onder die jurisdiksie van ’n provinsie (''județ'') ressorteer nie. Die stad se bevolking is egter groter as dié van enige Roemeense provinsie, en gevolglik beskik die Algemene Munisipaliteit Boekarest (''Primaria Generala'') – die stad se hoogste plaaslike owerheid – oor dieselfde bevoegdhede as ’n provinsiale raad. Die Munisipaliteit van Boekarest, saam met die aangrensende Ilfov-provinsie, vorm die Bucuresti–Ilfov-ontwikkelingstreek, ’n streek wat ooreenstem met ’n NUTS-II-streek in die Europese Unie. Hierdie indeling word deur die EU en die Roemeense regering gebruik vir statistiese administrasie, streeksbeplanning en die bestuur van EU-ontwikkelingsfondse. Die ontwikkelingstreek self is egter nie ’n administratiewe regeringsvlak nie. Die stad se uitvoerende gesag word gelei deur ’n algemene burgemeester (''primar general''). Tot Mei 2025 het Nicușor Dan die amp beklee – ’n onafhanklike politikus wat tydens die plaaslike verkiesing van 2020 deur die sentrum-regs-alliansie PNL–USR PLUS ondersteun is – totdat hy tot president van Roemenië verkies is, waarna Stelian Bujduveanu as waarnemende burgemeester oorgeneem het. Wetgewende en beleidsbesluite word deur die algemene raad van Boekarest (''consiliu general'') geneem, wat uit 55 verkose raadslede bestaan. [[Lêer:Bucureşti sectoare.svg|duimnael|Die administratiewe sektore van Boekarest.]] Boekarest is verder in ses administratiewe sektore (''sectoare''), elkeen met: * ’n sektorale raad van 27 lede * ’n sektorale munisipale administrasie * ’n plaaslike burgemeester wat die sektor bestuur Die bevoegdhede in elke sektor word gedeel tussen die hoofstad se sentrale munisipaliteit en die sektorale owerhede, met duidelike afbakenings van verantwoordelikhede. In hoofsaak: * Die hoofmunisipaliteit bestuur stadswye dienste soos water- en riooldienste, openbare vervoer, hoofverkeersroetes en strategiese infrastruktuur. * Die sektormunisipaliteite bestuur sekondêre padnetwerke, parkonderhoud, skoolbestuur, publieke skoonmaakdienste en ander dienste wat direk op inwoners gerig is. Die ses sektore is kloksgewys genommer en radiaal georganiseer sodat elke sektor ’n deel van die stadsentrum insluit. Hulle bestaan uit die volgende buurte (''cartiere''), wat nie amptelike administratiewe eenhede is nie: * Sektor 1 (227&nbsp;717 inwoners): Dorobanți, Baneasa, Aviatiei, Pipera, Aviatorilor, Primaverii, Romana, Victoriei, Koning Mihai I-park, Bucurestii Noi, Damaroaia, Straulesti, Grivița, 1 Mai, Baneasa-woud, Pajura, Domenii, Chibrit * Sektor 2 (357&nbsp;338 inwoners): Pantelimon, Colentina, Iancului, Tei, Floreasca, Mosilor, Obor, Vatra Luminoasa, Fundeni, Plumbuita, Stefan cel Mare, Baicului * Sektor 3 (399&nbsp;231 inwoners): Vitan, Dudesti, Titan, Centrul Civic, Dristor, Lipscani, Muncii, Unirii * Sektor 4 (300&nbsp;331 inwoners): Berceni, Oltenitei, Giurgiului, Progresul, Vacaresti, Timpuri Noi, Tineretului * Sektor 5 (288&nbsp;690 inwoners): Rahova, Ferentari, Giurgiului, Cotroceni, 13 Septembrie, Dealul Spirii * Sektor 6 (371&nbsp;060 inwoners): Giulesti, Crangasi, Drumul Taberei, Militari, Grozavesti (Regie), Ghencea Soos elders in Roemenië word munisipale rade, sektorale rade en burgemeesters elke vier jaar in plaaslike verkiesings verkies. Boekarest het ook ’n prefek, aangestel deur die nasionale regering. Die prefek mag nie lid van ’n politieke party wees nie en dien as die verteenwoordiger van die sentrale regering op munisipale vlak. Hy tree as skakelamptenaar op en verseker die toepassing van nasionale beleid, ontwikkelingsprogramme en wetgewing binne die hoofstad. Die prefek van Boekarest (sedert 2024) is Mihai Mugur Toader. === Regstelsel === [[Lêer:Bucharest - Palace of Justice (Justizpalast) - no filter (29340923631).jpg|duimnael|300px|Die Justisiepaleis soos in 2016 oor die Dambovitarivier gesien.]] Boekarest se regstelsel is gestruktureer op ’n wyse wat ooreenstem met dié van die Roemeense provinsies. Elke sektor het ’n hof van eerste instansie (''judecatorie''), terwyl meer ernstige of komplekse sake na die Tribunaal van Boekarest (''Tribunalul Bucuresti'') verwys word, wat as die stad se munisipale hof van algemene jurisdiksie funksioneer. Boekarest se appèlhof (''curtea de apel Bucuresti'') behandel appèlle teen beslissings van die howe van eerste instansie en die tribunaal binne Boekarest, sowel as in vyf omliggende provinsies: Teleorman, Ialomita, Giurgiu, Calarasi en Ilfov. Boekarest is ook die setel van twee van Roemenië se hoogste regsliggame: * die Hooggeregshof van Hersiening en Justisie, die land se hoogste hof van die regsbank; en * die Konstitusionele Hof van Roemenië, wat uitsluitlik oor grondwetlike aangeleenthede beslis. Boekarest beskik oor ’n munisipale polisiediens, die ''Politia Bucuresti'', wat verantwoordelik is vir wetstoepassing, misdaadvoorkoming en openbare orde in die hele stad. Die diens bestaan uit verskeie gespesialiseerde afdelings, en die hoofpolisiehoofkantoor is in Stefan cel Mare-boulevard in die stadsentrum gesetel. Daar is ook verskeie polisiekantore in die stad se hele jurisdiksiegebied. Sedert 2004 het elke sektor sy eie gemeenskapspolisiediens (''Politia Comunitara''), wat onder die betrokke sektorowerheid ressorteer en verantwoordelik is vir plaaslike veiligheidstake, insluitend ordedienste, kringveiligheid en reaksie op gemeenskapsverwante probleme. Verder huisves Boekarest die nasionale algemene inspekteurskantore van beide die Gendarmerie (die land se paramilitêre openbare-ordemag) en die Nasionale Polisiediens, wat van die stad ’n belangrike nasionale veiligheidsentrum maak. === Misdaad === [[Lêer:Romanian Police BMW 3 Series G20 LCI 3 (cropped).jpg|duimnael|’n Voertuig van die Roemeense nasionale polisiediens.]] [[Lêer:Politia Locala Bucharest 03.jpg|duimnael|’n Voertuig van die plaaslike polisiediens van Boekarest.]] Boekarest se misdaadsyfer is relatief laag in vergelyking met ander Europese hoofstede. Die totale aantal misdrywe het tussen 2000 en 2004 met 51%<ref name="crimestats">{{ro}} {{cite web |url=http://b.politiaromana.ro/index.php?pag=statistica_2000_2004_ro&limba=romana |title=Bucharest Crime Statistics 2000–2004 |publisher=Boekarest Direktoraat-Generaal van Polisie |accessdate=16 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716235025/http://b.politiaromana.ro/index.php?pag=statistica_2000_2004_ro&limba=romana |archive-date=16 Julie 2011 |url-status=dead}}</ref> en tussen 2012 en 2013 met 7%<ref name=bucurestipolitia2013>{{ro}} {{cite web|url=http://b.politiaromana.ro/pdf/bilant/Bilant+DGPMB-2013.pdf|title=DGPMB – Poliția Română|publisher=b.politiaromana.ro|accessdate=2 Oktober 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002071841/https://b.politiaromana.ro/pdf/bilant/Bilant+DGPMB-2013.pdf|archive-date=2 Oktober 2017|url-status=live}}</ref> afgeneem. Boekarest, saam met Cluj-Napoca, Timisoara, Brasov en Iasi, is deur Numbeo onder die honderd veiligste stede ter wêreld gelys.<ref name="romania-insider.com">{{en}} {{cite web | url=https://www.romania-insider.com/five-romanian-cities-top-100-safest-world-2023 | title=Five Romanian cities ranked in top 100 safest in the world | date=3 April 2023 | accessdate=3 April 2023 | archive-date=13 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260413194033/https://www.romania-insider.com/five-romanian-cities-top-100-safest-world-2023 | url-status=dead }}</ref> Volgens dié studie word Boekarest as besonder veilig beskou wat betref alleen loop (bedags en snags), inbrake, straatrooftogte en aanrandings, motordiefstal en pogings tot diefstal, fisieke geweld, belediging of intimidasie, aanvalle op grond van ras, etnisiteit of geslag, dwelmhandel en gewapende rooftogte. Die enigste misdaadkategorieë wat in die hoërisikoklas val, is [[korrupsie]] en [[omkopery]].<ref name="romania-insider.com" /> In 2015 was Boekarest se moordsyfer 0,8 per 100&nbsp;000 inwoners.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://dataunodc.un.org/data/homicide/Homicide+in+cities|title=Homicide in cities &#124; dataUNODC|publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=29 April 2026}}</ref> Misdaadvoorkoming en wetstoepassing word uitgevoer deur sowel nasionale veiligheidsdienste as plaaslike polisiedienste, insluitend die Roemeense nasionale polisiediens, die Roemeense gendarmerie en die plaaslike polisiediens van Boekarest. [[Lêer:U.S. & Romanian Forces Conduct Bilateral Training 150225-M-XZ244-318.jpg|duimnael|links|Die Gendarmerie, ’n paramilitêre openbare-orde-mag vir hoërisiko- en gespesialiseerde take; hier tydens ’n kamerontruimingsoefening in Boekarest.]] Hoewel daar in die 2000’s verskeie polisie-operasies teen georganiseerde misdaadgroepe was – onder meer teen die Camataru-bende – het georganiseerde misdaad ’n beperkte invloed op die openbare lewe. Kleinmisdaad, veral sakkerollery, kom egter meer gereeld voor, hoofsaaklik op die stad se openbare vervoernetwerk. Toeristebedrog, wat in die 1990’s algemeen was, het sedertdien skerp afgeneem. Diefstal het in 2013 met 13,6% gedaal in vergelyking met 2012.<ref name=bucurestipolitia2013 /> Misdaadvlakke is hoër in die suidelike distrikte, veral in Ferentari, ’n sosiaal-ekonomies benadeelde gebied. Die teenwoordigheid van straatkinders, ’n ernstige kwessie in die 1990’s, het in die afgelope jare merkbaar afgeneem en is nou op of onder die gemiddelde van ander groot Europese hoofstede.<ref name="hf">{{en}} {{cite web |url= http://www.hiltonfoundation.org/press/16-pdf3.pdf |title= Worldwide Street Children statistics |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20111208075915/http://www.hiltonfoundation.org/press/16-pdf3.pdf |archive-date= 8 Desember 2011 |df= dmy-all }}&nbsp;{{small|(20.5&nbsp;KB)}}, Conrad N. Hilton-stigting/[[Raad van Europa]]</ref> === Lewensgehalte === In 2024 is Boekarest deur die digitale publikasie Freaking Nomads as die negende beste stad ter wêreld vir digitale nomades aangewys, vanweë sy uiteenlopende argitektoniese erfenis, ’n lewendige kunstoneel met sommige van die wêreld se voorste galerye, museums en teaters, asook sy uitgebreide netwerk van rustige parke.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://en.travel2latam.com/news-89760-the-best-cities-for-digital-nomads-worldwide|title=The best cities for digital nomads worldwide|publisher=en.travel2latam.com|date=10 Mei 2024|accessdate=10 Mei 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.romaniajournal.ro/business/bucharest-included-again-among-the-best-cities-for-digital-nomads-worldwide/|title=Bucharest, Included Again Among The Best Cities For Digital Nomads Worldwide|publisher=Romania Journal|date=10 Mei 2024|accessdate=10 Mei 2024}}</ref> == Demografie == [[Lêer:Bucharest population pyramid in 2011.svg|duimnael|'n Bevolkingspiramide vir Boekarest in 2021.]] Volgens die 2021-bevolkingstelling het 1&nbsp;716&nbsp;961 inwoners binne die stadsgrense gewoon – ’n bevolkingsafname in vergelyking met die 2011-sensus.<ref name="RPL2021" /> Die afname spruit uit ’n lae natuurlike aanwas en ’n merkbare bevolkingsverskuiwing na kleiner [[pendeldorp]]e soos Popesti-Leordeni, Voluntari, Chiajna, Bragadiru, Pantelimon, Buftea en Otopeni. In ’n verslag van die [[Verenigde Nasies]] is Boekarest 19de uit 28 stede geplaas wat tussen 1990 en die middel 2010’s die skerpste relatiewe bevolkingsdalings beleef het, met ’n daling van 3,77%.<ref>{{ro}} {{cite web|url = http://www.incont.ro/social/orasele-care-isi-pierd-locuitorii-bucurestiul-in-top-20-localitati-ale-lumii-cu-cea-mai-mare-rata-de-scadere.html|title = Orașele care își pierd locuitorii. Bucureștiul, în topul localitatilor lumii cu cea mai mare rată de scădere a populației|date = 9 Februarie 2014|publisher = inCont.ro|access-date = 25 Desember 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225172220/http://www.incont.ro/social/orasele-care-isi-pierd-locuitorii-bucurestiul-in-top-20-localitati-ale-lumii-cu-cea-mai-mare-rata-de-scadere.html|archive-date = 25 Desember 2014|url-status = dead}}</ref> Tydens die 2002-bevolkingstelling is die stad se bevolking op 1&nbsp;926&nbsp;334 beraam,<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap2.pdf|title=Romanian Statistical Yearbook|publisher=Natsonale Statistiekinstituut|accessdate=16 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116075450/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap2.pdf|archive-date=16 November 2013|url-status=dead}}</ref> oftewel 8,9% van Roemenië se totale bevolking. Daar is beduidende pendelstrome vanaf die omliggende Ilfov-provinsie, maar geen betroubare amptelike ramings oor hul omvang nie.<ref>{{ro}} {{cite web|url=http://ziarero.antena3.ro/1219615094-Unul_din_trei_angajati_in_Bucuresti_e_navetist_Tot_mai_multi_si_de_tot_mai_departe|title=One out of three Bucharest employees is a commuter|date=25 Augustus 2008|accessdate=29 Junie 2012|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120629000912/http://ziarero.antena3.ro/1219615094-Unul_din_trei_angajati_in_Bucuresti_e_navetist_Tot_mai_multi_si_de_tot_mai_departe|archive-date=29 Junie 2012}}</ref> Boekarest het twee tydperke van versnelde bevolkingsgroei beleef: * Vanaf die laat 19de eeu tot die Tweede Wêreldoorlog, toe die stad as nasionale hoofstad gekonsolideer is; en * Gedurende die Ceausescu-tydperk (1965–1989), toe grootskaalse verstedeliking plaasgevind het. Die beleid wat [[aborsie]]s en voorbehoedmiddels verbied het, het terselfdertyd tot ’n verhoogde natuurlike aanwas bygedra. Boekarest het tans ’n hoë [[bevolkingsdigtheid]] van 8&nbsp;260 inwoners per km²,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.codatu.org/wp-content/uploads/PRESENTATION-Evaluation-of-the-performance-of-urban-public-transport-connectivity-EN.pdf |title=Evaluation of the performance of urban public transport connectivity |accessdate=20 Desember 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220111559/http://www.codatu.org/wp-content/uploads/PRESENTATION-Evaluation-of-the-performance-of-urban-public-transport-connectivity-EN.pdf |archive-date=20 Desember 2016 }}</ref> aangesien baie inwoners in hoëdigtheidswoonstelblokke uit die Kommunistiese tydperk woon. Die suidelike distrikte is merkbaar digter bevolk as dié in die noorde. Binne die Europese Unie het slegs [[Parys]] en [[Athene]] ’n hoër stedelike digtheid. Benewens die Kommunistiese woonstelblokke bestaan daar ook tussenoorlogse geboue en nuwer woonontwikkelings uit die 1990’s en die 21ste eeu. Alhoewel massawoonstelblokke dikwels met die Kommunistiese era verbind word, dateer sodanige beplande behuisingskemas reeds uit die 1920’s.<ref>{{ro}} {{cite web | url=https://evz.ro/cand-a-fost-construit-primul-bloc-de-proprietari.html | title=Când a fost construit primul bloc de proprietari și unde se află. Primii împroprietăriți nu au fost bogații | date=8 November 2018 |accessdate=8 November 2018}}</ref> Die stad se etniese samestelling is baie homogeen, aangesien ongeveer 97,3% van die bevolking volgens beskikbare data [[Roemene]] is.<ref>{{ro}} {{cite web|url=http://metropotam.ro/La-zi/Rezultate-recensamant-2011-pe-Bucuresti-Infografic-art7723859596/|title=Rezultate recensamant 2011 pe Bucuresti – Infografic|publisher=Metropotam|accessdate=16 Februarie 2020|archive-date=16 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216134845/http://metropotam.ro/La-zi/Rezultate-recensamant-2011-pe-Bucuresti-Infografic-art7723859596|url-status=live}}</ref> Ander belangrike bevolkingsgroepe sluit in [[Roma]], [[Hongare]], [[Turke]], [[Jode]], [[Duitsers]] (hoofsaaklik Regat-Duitsers), Chinese, [[Russe]], [[Oekraïners]] en [[Italianers]]. Van die kleiner gemeenskappe sluit in [[Grieke]], [[Armene]], [[Koerde]], [[Bulgare]], [[Albanese]], [[Pole (volk)|Pole]], [[Franse]], [[Arabiere]], [[Afrika]]ne (insluitend Afro-Roemeniërs), [[Perse]], [[Viëtnamese]], [[Filippyne]], Nepalese, Afgane, Sri Lankane, Bangladeshis, Pakistanis en Indiërs in.<ref>{{ro}} {{cite web |url=https://www.stiri.ong/resurse/despre-sector/semnele-vitale-in-bucuresti-si-iasi-localnici-in-acte-si-in-suflet |title=Semnele vitale în București și Iași. Localnici în acte și în suflet? |accessdate=8 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208002305/https://www.stiri.ong/resurse/despre-sector/semnele-vitale-in-bucuresti-si-iasi-localnici-in-acte-si-in-suflet |archive-date=8 Desember 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web |url=https://inclusiv.ro/suntem-in-plin-boom-de-muncitori-asiatici/ |title=România e în plin boom de muncitori asiatici. Dar cine sunt ei? |date=30 Oktober 2019 |accessdate=8 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208002308/https://inclusiv.ro/suntem-in-plin-boom-de-muncitori-asiatici/ |archive-date=8 Desember 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web|url=https://www.unhcr.org/ro/5608-copii-refugiati-afgani-bucurosi-sa-mearga-la-scoala-in-romania.html|title=Copii refugiați afgani bucuroși să meargă la școală în România|publisher=UNHCR România|accessdate=6 Augustus 2020|archive-date=6 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806020543/https://www.unhcr.org/ro/5608-copii-refugiati-afgani-bucurosi-sa-mearga-la-scoala-in-romania.html|url-status=live}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web|url=https://ialoc.ro/restaurante-bucuresti?bucatarie=indiana,libaneza,pakistaneza,persana|title=Cele mai populare localuri din București cu specific indian, libanez, pakistanez, persan|publisher=ialoc.ro|accessdate=25 Mei 2021|archive-date=25 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525133533/https://ialoc.ro/restaurante-bucuresti?bucatarie=indiana,libaneza,pakistaneza,persana|url-status=live}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web | url=https://www.b1tv.ro/eveniment/protest-centrul-capitalei-216018.html/amp | title=B1TV.ro – Erdogan, contestat în România: Protest al rezidenţilor kurzi în centrul Capitalei (VIDEO) – B1TV.ro }}</ref><ref>{{ro}} {{cite web | url=https://www.libertatea.ro/stiri/protest-al-comunitatii-iraniene-din-romania-in-fata-ambasadei-multumim-lui-trump-ca-l-a-asasinat-pe-soleimani-2853664/amp | title=Protest al comunității iraniene din România, în fața Ambasadei: "Mulțumim lui Trump că l-a asasinat pe Soleimani!" | date=11 Januarie 2020 |accessdate=11 Januarie 2020}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web | url=https://www.euronews.ro/articole/iranienii-din-bucuresti-au-iesit-in-strada-moartea-lui-mahsa-amini-a-generat-prot | title=Iranienii din București au ieșit în stradă. Moartea lui Mahsa Amini a generat proteste în toată lumea }}</ref> ’n Totaal van 226&nbsp;943 inwoners het nie hul etniese verbintenis aangedui nie.<ref>{{ro}} {{Cite web |url=http://www.bucuresti.insse.ro/cmsbuc/rw/resource/comunicat%20date%20provizorii%20rpl%202011%20bucuresti.pdf |title=Recensământul populatiei şi al locuințelor |accessdate=19 Julie 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719063019/http://www.bucuresti.insse.ro/cmsbuc/rw/resource/comunicat%20date%20provizorii%20rpl%202011%20bucuresti.pdf |archive-date=19 Julie 2012}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web |url=https://bucharestin.com/bucharest-virtual-museums/ |title=Bucharest Virtual Museums Tours &#91;Part 1&#93; - |accessdate=9 Desember 2020 |archive-date=9 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209022818/https://bucharestin.com/bucharest-virtual-museums/ |url-status=dead }}</ref> Tydens die 2021-bevolkingstelling het 27,5% van die inwoners geen godsdiens genoem nie; onder die 72,5% wat wel data verskaf het, is 92,4% [[Roemeens-Ortodokse Kerk|Roemeens-Ortodoks]], 1,4% [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katoliek]], 1,3% [[Protestantisme|Protestants]], 0,6% [[Moslem]]s en 0,2% Roemeens-Grieks-Katoliek. Nieteenstaande hierdie samestelling woon slegs 18% van die bevolking – ongeag geloof – gereeld weeklikse eredienste by.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.osf.ro/rourbana/07_religiozitate.doc |title=Open Society Institute's Survey into Religiosity in Romania |accessdate=23 Junie 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060623230651/http://www.osf.ro/rourbana/07_religiozitate.doc |archive-date=23 Junie 2006}}</ref> Die gemiddelde lewensverwagting in Boekarest was in 2015 sowat 77,8 jaar, oftewel 2,4 jaar bo die nasionale gemiddelde.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.romania-insider.com/highest-life-expectancy-romania |title=Where is the highest life expectancy in Romania? |date=5 Mei 2017 |accessdate=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908095319/https://www.romania-insider.com/highest-life-expectancy-romania/ |archive-date=8 September 2017 |url-status=live }}</ref> == Ekonomie == Boekarest is die sentrum van Roemenië se ekonomie en nywerheidsbasis en dra sowat 24% tot die land se [[Bruto binnelandse produk|BBP]] (in 2017) en ongeveer ’n kwart van die industriële produksie by, terwyl dit slegs 9% van die nasionale bevolking huisves.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.erionet.org/JIM+Romania.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101013924/http://www.erionet.org/JIM%2BRomania.htm |archive-date=1 November 2013 |title=Joint Inclusion Memorandum of Romania |accessdate=14 April 2011 |url-status=dead }}</ref> Byna ’n derde van alle nasionale belastinginkomste word deur inwoners en ondernemings in die hoofstad bygedra. Volgens Eurostat het die lewenstandaard in die streek Boekarest–Ilfov in 2022 190% van die EU-gemiddelde beloop, gemeet aan BBP per kapita volgens [[koopkragpariteit]], aangepas vir plaaslike prysvlakke.<ref name="ec.europa.eu2">{{en}} {{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp__custom_15402261/bookmark/table?lang=en&bookmarkId=6d5487f1-2000-4bce-a115-94e6a258adde&c=1739789750295|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 region |accessdate=22 November 2025}}</ref> Op vergelykbare maatstawwe presteer die streek beter as verskeie ander Europese metropolitaanse gebiede – onder meer [[Boedapest]], [[Madrid]], [[Berlyn]], [[Rome]], [[Lissabon]] en [[Sofia]] - en beloop dit meer as dubbel die Roemeense nasionale gemiddelde.<ref name="ec.europa.eu">{{en}} {{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8700651/1-28022018-BP-EN/15f5fd90-ce8b-4927-9a3b-07dc255dc42a |title=Regional GDP per capita ranged from 29% to 611% of the EU average in 2016 |accessdate=3 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303105942/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8700651/1-28022018-BP-EN/15f5fd90-ce8b-4927-9a3b-07dc255dc42a |archive-date=3 Maart 2018 |url-status=live }}</ref> [[Lêer:BucharestSkyline.png|duimnael|500px|Die sakedistrik Floreasca City Center, gesien van die Herastraumeer af.]] Ná die relatiewe ekonomiese stagnasie van die 1990’s het volgehoue groei in die 21ste eeu nuwe infrastruktuurontwikkeling gestimuleer, insluitend groot inkoopsentrums, nuwe woongebiede en hoë kantoortorings. In Januarie 2013 het Boekarest se [[werkloosheid]]syfer slegs 2,1% beloop, vergeleke met die nasionale syfer se 5,8%.<ref>{{ro}} {{cite web |url=http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/amofm-rata-somajului-in-bucuresti-a-fost-de-205-la-sfarsitul-lunii-ianuarie-177923.html |title=AMOFM: Rata șomajului în București a fost de 2,05%, la sfârșitul lunii ianuarie |publisher=capital.ro |date=8 Februarie 2013 |accessdate=22 April 2013 |archive-date= 5 Julie 2013 |archive-url=https://archive.today/20130705203358/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/amofm-rata-somajului-in-bucuresti-a-fost-de-205-la-sfarsitul-lunii-ianuarie-177923.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{ro}} {{cite web |url=http://www.anofm.ro/node/3777 |title=Situația statistică a șomajului înregistrat la 31 ianuarie 2013 |publisher=Agenția Națională Pentru Ocuparea Forței de Muncă |accessdate=8 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708133731/http://www.anofm.ro/node/3777 |archive-date=8 Julie 2018}}</ref> Boekarest se ekonomiese struktuur steun op ’n kombinasie van nywerheidsproduksie en [[Tersiêre sektor van die ekonomie|dienste]], met dienste wat die afgelope dekade besonder vinnig gegroei het. Die stad huisves die hoofkantore van sowat 186&nbsp;000 ondernemings, waaronder feitlik al die groot Roemeense maatskappye.<ref>{{ro}} {{cite web |url=http://www.averea.ro/display.php?data=2005-12-16&id=13365 |title=Toți bucureștenii vor avea dosar fiscal din 2006 |publisher=Averea |date=15 Desember 2005 |accessdate=1 Junie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> Sedert 2000 is die vinnig groeiende eiendom- en konstruksiesektor een van die belangrikste dryfkragte vir ekonomiese groei. Boekarest is ook Roemenië se voorste sentrum vir inligtingstegnologie en kommunikasie (IKT) en huisves verskeie sagteware-ondernemings wat binnelandse dienssentrums bedryf. Boekarest se aandelebeurs (''Bursa de Valori Bucuresti''), wat in 2005 met die elektroniese beurs Rasdaq saamgesmelt het, speel ’n sentrale rol in die stad se finansiële stelsel. Sedert die laat 1990’s is ’n groot aantal inkopiesentrums en kleinhandelskomplekse gebou, onder meer Baneasa Shopping City, AFI Palace Cotroceni, Mega Mall, București Mall, ParkLake Shopping Centre, Sun Plaza, Promenada Mall en die uitgestrekte Unirea Shopping Centre. Teen 2019 het die stad meer as 20 sulke sentrums gehad.<ref>{{ro}} {{cite web|url=https://www.profit.ro/povesti-cu-profit/real-estate-constructii/analiza-infografic-topul-mallurilor-cu-cele-mai-mari-afaceri-din-romania-19036866|title=Analiză Infografic – Topul mallurilor cu cele mai mari afaceri din România|publisher=Profit TV|date=24 Junie 2019|accessdate=25 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825064929/https://www.profit.ro/povesti-cu-profit/real-estate-constructii/analiza-infografic-topul-mallurilor-cu-cele-mai-mari-afaceri-din-romania-19036866|archive-date=25 Augustus 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://thebite.aisb.ro/index.php/top-5-malls-to-visit-in-bucharest|title=Top 5 Malls to Visit in Bucharest|publisher=Profit TV|date=23 Oktober 2017|accessdate=25 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825064933/https://thebite.aisb.ro/index.php/top-5-malls-to-visit-in-bucharest|archive-date=25 Augustus 2019|url-status=live}}</ref> Groot multinasionale maatskappye soos [[Amazon.com|Amazon]], [[Microsoft]], Ubisoft, [[Oracle Corporation]] en [[IBM]] het hulle almal in Boekarest gevestig. Die vernaamste ondernemings in die stad word verder oorheers deur firmas in die motornywerheid, [[ruolie]]- en [[aardgas]]bedryf (waaronder Petrom), asook die sektore telekommunikasie en vinnige verbruikersgoedere (FMCG).<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.romania-insider.com/most-wanted-employers-romania|title=Oracle, Microsoft, IBM, among most wanted employers in Romania|publisher=www.romania-insider.com|date=18 Julie 2017|accessdate=25 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825064932/https://www.romania-insider.com/most-wanted-employers-romania|archive-date=25 Augustus 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web|url=https://www.profit.ro/stiri/amazon-a-deschis-centrul-din-bucuresti-si-pregateste-angajari-18103162|title=Amazon a deschis centrul din București și pregătește angajări|publisher=Profit TV|date=9 Mei 2019|accessdate=25 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825064930/https://www.profit.ro/stiri/amazon-a-deschis-centrul-din-bucuresti-si-pregateste-angajari-18103162|archive-date=25 Augustus 2019|url-status=live}}</ref> Volgens die Speedtest Global Index was Boekarest in 2023 die sesde vinnigste stad ter wêreld ten opsigte van vastebreëband-internetspoed, met ’n gemiddelde van 250 Mbps – ná [[Beijing]], [[Sjanghai]], [[Aboe Dhabi]], [[Valparaíso]] en [[Lyon]].<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.speedtest.net/global-index|title=Median City Speeds December 2023|publisher=Speedtest|accessdate=12 Februarie 2024}}</ref> == Vervoer == [[Lêer:Bucharest Metro stationed in Eroilor 2 Station.jpg|duimnael|Boekarest se metro beskik oor 64 stasies.]] Boekarest word deur die Pan-Europese Vervoerkorridors IV en IX gekruis, waarmee die stad ’n belangrike vervoerknooppunt in Suidoos-Europa vorm. === Openbare vervoer === [[Lêer:Otokar Kent C 6556 at Universitate.jpg|duimnael|links|’n Otokar Kent-bus by die Universitate-kruising.]] {{multiple image | align = left | caption_align = center | image1 = Metro București.svg | caption1 = Moltreinnetwerkkaart van Boekarest | width1 = 200 | image2 = | caption2 = Network satellite image map (2020) | width2 = 300 }} Boekarest beskik oor die grootste openbare vervoerstelsel in Roemenië en een van die mees ontwikkeldes in Europa. Die kern hiervan is die Boekarest-metro, die stad se ondergrondse [[moltrein]]stelsel, wat deur Metrorex bedryf word. Dit word aangevul deur ’n uitgebreide oppervlakvervoerstelsel onder STB (''Societatea de Transport Bucuresti'', voorheen RATB), wat [[bus]]se, [[trem]]s, [[trolliebus]]se en ligtespoordienste insluit. Die privaatminibusroetes, wat vroeër ’n groter rol in stedelike mobiliteit gespeel het, word tans geleidelik uitgefaseer en in die STB-netwerk geïntegreer, met die oog op ’n meer gestruktureerde openbare vervoerstelsel. Tradisionele taxivergunnings is sedert 2007 op 10&nbsp;000 beperk, maar sedert die 2019-regulering van digitale vervoerdienste het platforms soos [[Uber]], Bolt en FreeNow die aanbod van punt-tot-punt-vervoer aansienlik uitgebrei, wat die praktiese impak van hierdie beperking grootliks verminder het. Die moltreinnetwerk bestaan uit vyf lyne – M1, M2, M3, M4 en M5 – en word deur Metrorex bedryf. M1, die oudste lyn, is in 1979 geopen,<ref>{{ro}} {{cite web | url=https://clubferoviar.ro/ziua-metroului/ | title=16 noiembrie, Ziua Metroului. Ce amintiri au Octavian Udriște și alți foști directori | date=16 November 2020 }}</ref> terwyl M5 in 2020 in gebruik geneem is.<ref>{{ro}} {{cite web | url=https://metroulbucuresti.com/linia-m5/ | title=Linia M5 Râul Doamnei – Eroilor }}</ref> ’n Sesde lyn, M6, wat ’n direkte skakel na die Henri Coanda- Internasionale Lughawe sal bied, is tans in aanbou.<ref>{{ro}} {{cite web |title=M6, Secțiunea Sud, organizare de șantier principală |url=https://magistrala6.ro/m6-sectiunea-sud-organizare-de-santier-principala/ |website=Magistrala 6 |date=19 Februarie 2024 |accessdate=16 November 2025}}</ref> === Spoorvervoer === [[Lêer:Exterior of the Bucharest North Station (04).jpg|duimnael|''Gara de Nord'' (“Noordstasie”).]] Boekarest is Roemenië se hoofspoorknooppunt en vorm die sentrale spil van die land se nasionale spoorwegnetwerk, bedryf deur Caile Ferate Romane (CFR). Die belangrikste stasie, ''Gara de Nord'' (“Noordstasie”), bied langafstandverbindings na al die groot Roemeense stede, sowel as internasionale bestemmings soos [[Belgrado]], [[Sofia]], [[Warna]], [[Chișinău]], [[Kijif]], Tsjernowitsj, [[Lwif]], [[Thessaloniki]], [[Wene]], [[Boedapest]] en [[Istanboel]] Benewens Noordstasie het die stad vyf CFR-stasies, waarvan Basarab, Obor, Baneasa en Progresul die belangrikstes is. Hierdie stasies is geïntegreer in ’n metropolitaanse pendeltreinnetwerk wat Boekarest en die omliggende Ilfov-gebied bedien. Altesaam sewe hoofspoorlyne loop uit die stad uit. Die oudste spoorwegstasie is Filaret, wat in 1869 geopen en in 1960 deur die Kommunistiese regering in ’n busterminus omskep is.<ref>{{ro}} {{cite web |url=http://adevarul.ro/news/bucuresti/bucuresti-povesti-1_531a533d0d133766a8b4de51/index.html |title=Poveștile gărilor din Bucureşti. Cum a vrut Ceauşescu să demoleze Gara de Nord, ridicată din ordinul Regelui Carol I. Filaret, prima gară din București |publisher=Adevărul |author=Cristina Răduță |date=8 Maart 2014 |accessdate=17 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617221013/http://adevarul.ro/news/bucuresti/bucuresti-povesti-1_531a533d0d133766a8b4de51/index.html |archive-date=17 Junie 2015 |url-status=live}}</ref> === Lugvervoer === [[Lêer:Otopeni-henri-coanda-airport-march-2013.jpg|duimnael|Die Henri Coanda- Internasionale Lughawe.]] Die Henri Coanda- Internasionale Lughawe ([[IATA-kode|IATA]]: OTP; [[Internasionale Burgerlugvaartorganisasie|ICAO]]: LROP), wat 16,5&nbsp;km noord van die stadsentrum in Otopeni, Ilfov, geleë is, is Roemenië se besigste internasionale lughawe. In 2024 het dit ’n rekordgetal van 15&nbsp;946&nbsp;791 passasiers vervoer, wat die vorige hoogtepunt van 2019 oortref het. Die Aurel Vlaicu- Internasionale Lughawe (IATA: BBU; ICAO: LRBS) dien as Boekarest se sake- en BBP-lughawe en is slegs 8&nbsp;km noord van die middestad geleë, binne die stadsgrense. === Padvervoer === [[Lêer:Autostrada A3 (1) (cropped).JPG|duimnael|Die A3-snelweg.]] Boekarest is ’n sleutelknooppunt in Roemenië se nasionale padnetwerk. Van die land se belangrikste snelweë begin in die hoofstad en verbind dit met Roemenië se grootste stede, asook met [[Hongarye]], [[Bulgarye]] en [[Oekraïne]]. Die A1-snelweg na Pitesti (en verder vanaf Sibiu tot by die Hongaars-Roemeense grens), die A2-snelweg – die sogenaamde Snelweg van die Son - na Dobrogea en Constanta, en die A3-snelweg na Ploiesti begin almal in Boekarest. Die netwerk word aangevul deur die nuwe A0-ringsnelweg rondom die hoofstad. Die suidelike halfring is op 30 Junie 2025 vir verkeer geopen, en ongeveer 72% van die totale ring is reeds voltooi of operasioneel, met die res wat nog onder konstruksie is. Die stad is per pad 182,5&nbsp;km van Brasov, 202,9&nbsp;km van Constanta, 407,6&nbsp;km van Iasi, 451,2&nbsp;km van Cluj-Napoca en 544,1&nbsp;km van Timisoara af geleë.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://distantarutiera.ro/bucuresti/brasov |title=Distance from Bucharest to Brașov |publisher=Distantarutiera.ro |accessdate=10 Maart 2025}}</ref> Boekarest se padstelsel maak staat op ’n netwerk van hoëkapasiteitsboulevards wat hoofsaaklik radiaal vanaf die middestad na die buitewyke uitstraal. Drie hoofverkeersasse – noord-suid, oos-wes en noordwes-suidoos – asook ’n binneverkeersring en ’n buitering, dra die grootste deel van die stedelike verkeersvolume. As gevolg van ’n skerp styging in motorbesit ervaar die stad reeds jare lank hoë verkeersdruk, veral tydens spitsure. Op 1 Julie 2022 was daar in die Boekarest–Ilfov-gebied sowat 1&nbsp;740&nbsp;004 geregistreerde voertuie vir ’n bevolking van ongeveer 2,27 miljoen, met ’n verhouding van sowat 0,76 voertuie per inwoner.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.behance.net/gallery/223309045/Car-Ownership-in-Bucharest-Ilfov?utm_source=chatgpt.com |title=Car Ownership in Bucharest-Ilfov: A Statistical Overview |publisher=Behance.net |accessdate=22 November 2025}}</ref> Die groot aantal voertuie plaas toenemende druk op sekere sekondêre paaie, wat meer gereelde instandhouding vereis. Een van die kenmerkendste infrastruktuurprojekte van die stad is die Basarab-oorbrug – 1,9&nbsp;km lank en 43,3-44,5 m breed – wat algemeen as een van die wydste [[Kabelstutbrug|kabelstutbrûe]] in Europa beskryf word.<ref>{{ro}} {{cite web |url=http://pasajulbasarab.ro/bucurestenii-beneficiaza-de-cel-mai-mare-punct-intermodal-din-romania.html |title=Bucureștenii beneficiază de cel mai mare punct intermodal din România! " Pasajul Basarab |publisher=Pasajulbasarab.ro|author=Noutati |date=28 April 2007 |accessdate=25 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825200813/http://pasajulbasarab.ro/bucurestenii-beneficiaza-de-cel-mai-mare-punct-intermodal-din-romania.html |archive-date=25 Augustus 2011 |url-status=dead}}</ref> Dit is in 2011 voltooi en het verkeersvloei op die Grant-brug en in die Gara de Nord-omgewing aansienlik verbeter.<ref>{{ro}} {{cite web |url=http://www.hotnews.ro/stiri-esential-9227102-video-primele-efecte-ale-pasajului-basarab-cum-degrevat-traficul-podul-grant-din-zona-garii-nord.htm |title=Video – Primele efecte ale Pasajului Basarab: Cum s-a degrevat traficul de pe Podul Grant și din zona Gării de Nord – Esențial |publisher=HotNews |date=Julie 2011 |accessdate=2 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902024015/http://www.hotnews.ro/stiri-esential-9227102-video-primele-efecte-ale-pasajului-basarab-cum-degrevat-traficul-podul-grant-din-zona-garii-nord.htm |archive-date=2 September 2011 |url-status=live }}</ref> == Kultuur == Boekarest beskik oor ’n veelsydige en dinamiese kultuurtoneel wat in die afgelope dekades merkbaar uitgebrei het. Die stad se kultuurlewe omvat die visuele kunste, uitvoerende kunste, musiek- en teaterwese, asook ’n lewendige naglewe. Anders as sekere ander Roemeense streke met duidelik afgebakende tradisies, weerspieël Boekarest se kultuur ’n vermenging van plaaslike en internasionale invloede, wat duidelik sigbaar is in sy museums, galerye, argitektuur en openbare ruimtes. Die stad verenig gevestigde historiese instellings met ’n groeiende aantal nuwe kulturele ondernemings en bied jaarliks ’n uiteenlopende reeks feeste, uitstallings en uitvoerings wat dit een van Oos-Europa se veelsydigste kulturele sentrums maak. === Bakens en besienswaardighede === Boekarest beskik oor ’n uiteenlopende versameling bakengeboue wat die stad se veelvlakkige geskiedenis weerspieël – van voormoderne handelsargitektuur en koninklike strukture tot monumentale sosialistiese bouwerk en ikoniese moderne wolkekrabbers. Die Paleis van die Parlement, wat in die 1980’s onder Ceausescu gebou is, is die stad se bekendste struktuur. Dit is die grootste parlementsgebou ter wêreld en huisves die Roemeense parlement sowel as die nasionale museum vir hedendaagse kuns. Die gebou se enorme skaal en sosialisties-realistiese ontwerp maak dit een van die herkenbaarste politieke en argitektoniese bakens in Oos-Europa. Die Roemeense Ateneum, ’n neoklassieke konsertsaal uit die laat 19de eeu, word algemeen as die simbool van Roemeense kultuur beskou. As tuiste van die Roemeense Filharmoniese Orkes en sedert 2007 deel van die Europese Erfenisetiket<ref>{{en}} {{cite web |url=http://nato.mae.ro/index.php?lang=en&id=31&s=23698&arhiva=true |title=Romanian Athenaeum awarded Label of European Heritage |publisher=[[NAVO]] |accessdate=15 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415042903/http://nato.mae.ro/index.php?lang=en&id=31&s=23698&arhiva=true |archive-date=15 April 2008}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web|url=http://www.fge.org.ro/filarmonica/istoric-ateneu/|title=Istoric Ateneu|publisher=FGEB|accessdate=27 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127154413/https://www.fge.org.ro/filarmonica/istoric-ateneu/|archive-date=27 Januarie 2021|url-status=live}}</ref> is dit bekend vir sy koepelvormige silhoeët, korintiese portaal en ryk versierde interieur. Dit is een van die stad se gewildste kulturele ruimtes. Die ''Palatul Regal'' (“Koninklike Paleis”), wat aan die Rewolusieplein geleë is, was tot 1947 die amptelike woning van die Roemeense koning. Dit huisves tans die nasionale kunsmuseum van Roemenië, met een van die land se belangrikste kunsversamelings. Die paleis se neoklassieke argitektuur en stedelike prominensie maak dit ’n kernkomponent van die hoofstad se historiese landskap. Die ''Arcul de Triumf'' (“Triomfboog”), wat in 1935 voltooi en geïnspireer is deur die [[Arc de Triomphe]] in Parys, is ’n sentrale simbool van die Roemeense staat. Die monument vorm die fokus van nasionale paradevieringe en is een van die opvallendste bakens in die noordelike deel van die stad. Die ''Hanul lui Manuc'' (“Manuc se Herberg”), wat in 1808 gestig is, is die oudste bewaarde herberg in Boekarest en ’n seldsame voorbeeld van Ottomaans-Roemeense handelsargitektuur. Die gebou, met sy houtgalerye en binneplein, het ’n belangrike rol gespeel in die stad se kommersiële en diplomatieke geskiedenis en bly ’n gewilde besienswaardigheid in die Ou Stad. Die ''Casa Scanteii'' (“Huis van die Vonk”), wat tussen 1952 en 1957 opgerig is, is ’n sprekende voorbeeld van Stalinistiese monumentaliteit. Dit het die kommunistiese pers en uitgewersbedryf gehuisves en sy fasade vertoon steeds kommunistiese embleme soos die Hamer en Sekel en die Rooi Ster – die enigste plek in Boekarest waar hierdie ikonografie nog integraal tot die gebou is. Die Grand Hotel Bucharest (voorheen die InterContinental), wat in 1971 voltooi is, was oor dekades heen die hoogste gebou in die stad en is steeds ’n opvallende element in die stadsilhoeët. Die hotel is doelbewus langs die Nasionale Teater geplaas en ontwerp sodat elke kamer ’n ononderbroke uitsig oor die stad bied, wat dit een van die hoofstad se belangrikste moderne bakens maak.<ref>{{ro}} {{cite web |url=http://www.hotel-bucuresti.com/hoteluri/hotel_intercontinental-39.html |title=Hotel Intercontinental Bucharest |publisher=Hotel-bucuresti.com |accessdate=12 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312005015/http://www.hotel-bucuresti.com/hoteluri/hotel_intercontinental-39.html |archive-date=12 Maart 2015 |url-status=dead}}</ref> Die Macca–Villacrosse-pas, ’n elegante 19de-eeuse bedekte winkelgang met ’n kenmerkende geel glasdak, is een van Boekarest se herkenbaarste historiese binnehowe. Die pas se boetieks, kafees en voetgangervriendelike ontwerp weerspieël die ''fin-de-siècle''-karakter van die Lipscani-gebied. Benewens hierdie bakens beskik Boekarest oor verskeie kulturele instellings, waaronder die Nasionale Kunsmuseum van Roemenië, die Grigore Antipa- Nasionale Museum vir Natuurgeskiedenis, die Museum van die Roemeense Boer, die Nasionale Geskiedenismuseum en die Militêre Museum. <gallery class="center"> Lêer:Protest against corruption - Bucharest 2017 - Arcul de Triumf - 2.jpg|Die Triomfboog is in 1936 ingewy. Lêer:Ansamblul de fântâni din Piața Unirii, București.jpg|Die fonteine in die Unirii-plein in Sentraal-Boekarest. Lêer:Libraria Carturesti Carusel - Interior ziua.jpg|Die liggevulde interieur van die Carturesti Carusel-boekwinkel. Lêer:ThermeBucuresti.jpg|alt=Therme Bucharest spa is Europe's biggest urban beach|Therme Boekarest word as die grootste stedelike strandspa in Europa beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/travel/2020/feb/29/romania-therme-bucharest-affordable-luxury-spa-thermal-pool |title=Steamy scenes at low prices: Bucharest’s affordable luxury spa |publisher=[[The Guardian]] |author=Rachel Dixon |date=29 Februarie 2020 |accessdate=30 April 2026}}</ref> </gallery> == Sport == [[Lêer:Arena-bukareszt.jpg|duimnael|Arena Nationala het in 2012 die eindstryd van [[UEFA]] se kampioeneliga aangebied.]] [[Lêer:Stadionul Arcul de Triumf after a match between Romania and Tonga.jpg|duimnael|Stadionul Arcul de Triumf huisves tuiswedstryde van die [[Roemeense nasionale rugbyspan]].]] [[Sokker]] is die gewildste [[sport]]soort in Boekarest en die stad huisves talle sokkerspanne, waarvan veral CSA Steaua Bucuresti, Dinamo Bucuresti, Rapid Bucuresti en [[FCSB]] noemenswaardig is. Arena Nationala, ’n nuwe stadion wat op 6 September 2011 ingewy is, het in 2012 die eindstryd van [[UEFA]] se kampioeneliga aangebied.<ref>{{ro}} {{cite web |author=Adi Dobre |url=http://www.evz.ro/detalii/stiri/mircea-sandu-facem-inaugurarea-stadionului-national-cu-franta-939990.html |title=Mircea Sandu: "Facem inaugurarea stadionului Național cu Franța" – Naționala |date=29 Oktober 2010 |publisher=EVZ.ro |accessdate=18 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518162727/http://www.evz.ro/detalii/stiri/mircea-sandu-facem-inaugurarea-stadionului-national-cu-franta-939990.html |archive-date=18 Mei 2012 |url-status=live}}</ref> Dit is met ’n kapasiteit van 55&nbsp;600 een van die grootste stadions in Suidoos-Europa en ook een van die min met ’n dak.<ref>{{ro}} {{cite web |url=http://www.prosport.ro/sport-life/special/oprescu-stadionul-national-va-fi-gata-in-decembrie-2010-5182356 |title=Oprescu: "Stadionul Național va fi gata în decembrie 2010!" |publisher=Prosport |accessdate=31 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531084956/http://www.prosport.ro/sport-life/special/oprescu-stadionul-national-va-fi-gata-in-decembrie-2010-5182356 |archive-date=31 Mei 2013 |url-status=dead}}</ref> Boekarest beskik ook oor sportklubs in [[handbal]], [[waterpolo]], [[vlugbal]], [[rugby]], [[basketbal]] en [[yshokkie]]. Die meeste Roemeense [[Atletiek|atlete]] en [[Gimnastiek|gimnaste]] is by ’n klub in Boekarest geaffilieer. Die Romexpo Dome is met ’n kapasiteit van 40&nbsp;000 die grootste arena in Boekarest. Dit kan word vir boks, [[skopboks]], handbal en tennis gebruik word. Boekarest het op ’n tydelike stedelike baan rondom die Paleis van die Parlement, genaamd Boekarest Ring, jaarlikse wedrenne aangebied. Die Boekarest City Challenge-ren het FIA GT-, FIA GT3-, British F3- en Logan Cup-wedrenne aangebied.<ref>{{ro}} {{cite web |url=http://www.motorsportnews.ro/stiri-diverse/bucharest-gp-in-iulie-2011 |title=Bucharest GP în iulie 2011 |publisher=Motorsportnews |date=28 September 2010 |accessdate=8 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208151148/http://www.motorsportnews.ro/stiri-diverse/bucharest-gp-in-iulie-2011/ |archive-date=8 Desember 2010 |url-status=dead}}</ref> Sedert 2009 het Boekarest die grootste [[Ferrari]]winkel in Oos-Europa en ná die winkel in [[Milaan]] die naasgrootste in Europa.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.autoevolution.com/news/ferrari-store-opened-in-bucharest-romania-14141.html |title=Ferrari Store Opened in Bucharest, Romania |publisher=Auto Evolution |date=7 Desember 2009 |accessdate=24 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824131253/https://www.autoevolution.com/news/ferrari-store-opened-in-bucharest-romania-14141.html |archive-date=24 Augustus 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{ro}} {{cite web |url=http://bucuresti.tourneo.ro/cel-mai-mare-magazin-ferrari-pe-calea-victoriei_3187.html |title=Cel mai mare magazin Ferrari pe Calea Victoriei |publisher=Bucuresti Tourneo |date=25 November 2009 |accessdate=24 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824131257/http://bucuresti.tourneo.ro/cel-mai-mare-magazin-ferrari-pe-calea-victoriei_3187.html |archive-date=24 Augustus 2019 |url-status=live}}</ref> In die hoofstad is ook die internasionale tennistoernooie WTA Boekarest Ope en ATP Roemeense Ope aangebied. Yshokkiewedstryde word gehou in die Mihai Flamaropol Arena wat 8&nbsp;000 toeskouers kan huisves. Die [[Roemeense nasionale rugbyspan]] speel die meeste van sy tuiswedstryde op die Stadionul Arcul de Triumf en hier is ook die [[Roemeense Rugbyfederasie]] se hoofkantoor geleë. Boekarest het wedstryde tydens die Europese Sokkerkampioenskap 2020 op die Arena Națională of Boekarest Nasionale Arena aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://euro2020.hospitality.uefa.com/venues/bucharest|title=Bucharest – UEFA Euro 2020 Hospitality |publisher=[[UEFA]] |accessdate=17 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317171246/https://euro2020.hospitality.uefa.com/venues/bucharest |archive-date=17 Maart 2020}}</ref> Die kampioenskap het in 2021 plaasgevind nadat dit weens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] uitgestel is. == Susterstede == {{columns-list|4| * {{vlagikoon|Jordanië}} [[Amman]], [[Jordanië]].<ref name="Susterstede">{{ro}} {{cite web |url=https://adevarul.ro/stiri-locale/bucuresti/cu-cine-este-infratit-bucurestiul-1379730.html |title=Cu cine este înfrăţit Bucureştiul? |publisher=Adevarul |date=21 Februarie 2011 |accessdate=30 April 2026}}</ref> * {{vlagikoon|Turkye}} [[Ankara]], [[Turkye]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Griekeland}} [[Athene]], [[Griekeland]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Atlanta]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1994.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Beijing]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2005.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Hongarye}} [[Boedapest]], [[Hongarye]], sedert 1997.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Moldowa}} [[Chișinău]], [[Moldowa]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Sirië}} [[Damaskus]], [[Sirië]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Detroit]], Verenigde State.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Hannover]], [[Duitsland]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Nigerië}} [[Lagos]], [[Nigerië]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Londen]], [[Verenigde Koninkryk]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Kanada}} [[Montreal]], [[Kanada]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Siprus}} [[Nicosia]], [[Siprus]], sedert 2004.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Kanada}} [[Regina]], Kanada.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Bulgarye}} [[Sofia]], [[Bulgarye]].<ref name="Susterstede" /> }} Voormalige susterstede (ná die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] beëindig):<ref>{{ro}} {{cite web |url=https://www.banatulazi.ro/care-i-cel-mai-infratit-oras-din-romania-care-i-cu-americanii-care-i-cu-rusii-si-care-i-infratit-cu-timisoara/ |title=Care-i cel mai… înfrățit oraș din România? Care-i cu americanii, care-i cu rușii? Și care-i înfrățit cu Timișoara… |publisher=Banatul Azi |date=6 Augustus 2016 |accessdate=30 April 2026}}</ref> * {{vlagikoon|Rusland}} [[Moskou]], [[Rusland]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Bucharest|Boekarest}} * {{en}} {{Wikivoyage|Bucharest|Boekarest}} * {{ro}} [https://www.pmb.ro/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bucharest|title=Bucharest|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=4 September 2024}} {{Hoofstede in Europa}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Roemenië]] 0syixtdfryvso92pm6yzfrxeqioyr2e 0 26392 2968610 2911238 2026-09-19T11:03:27Z Kewarona 203617 Menseregte 2968610 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|200px|duimnael|regs|Die ''[[Magna Carta]]'' was die wêreld se eerste dokument wat 'n vors (heerser) se verbintenisse tot sy mense om sekere [[wet]]like regte te respekteer]] '''Menseregte''' verwys na die "basiese regte en [[vryheid|vryhede]] waarop alle mense geregtig is, wat as die reg tot lewe en vryheid , vryheid van denke en uitdrukking en gelykheid voor die reg beskou word ."<ref>The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition</ref> Die [[Verenigde Nasies]] se [[Universele Verklaring van Menseregte]] stel dit as volg: "Alle menslike wesens word vry, met gelyke waardigheid en regte, gebore. Hulle het rede en gewete en behoort in die gees van broederskap teenoor mekaar op te tree."<ref>http://www.unhchr.ch/udhr/lang/afk.htm</ref> Die idee van menseregte spruit uit die filosofiese idee van [[natuurlike reg]]te wat deur [[God]] daargestel is;<ref name="nat">Natural rights, The Columbia Electronic Encyclopedia (2005) http://columbia.thefreedictionary.com/Natural+rights</ref> sommige mense erken bykans geen verskil tussen die twee en beskou beide as verskillende etikette vir dieselfde begrip terwyl ander verkies om die terme te skei om enige verbintenis te elimineer met begrippe wat tradisioneel met natuurlike reg verband hou.<ref>Peter Jones. Rights. Palgrave Macmillan, 1994, p. 73</ref> [[John Locke]] is waarskynlik die belangrikste filosoof wat hierdie teorie ontwikkel het. Die belangrikste dokument waarop die moderne Universele Verklaring van Menseregte gebaseer was is die "Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789" wat gedurende die Franse revolusie geskryf was.<ref name="nat" /> == Inligting oor Menseregte == === Die Verenigde Nasies === [[Lêer:23.09.2025 – Abertura do Debate Geral da 80.ª Sessão Ordinária da Assembleia Geral das Nações Unidas - 54807092026.jpg|duimnael|regs|Die algemene vergadering van die VN]] Die Verenigde Nasies is die enigste internasionale liggaam met [[jurisdiksie]] vir wetgewing oor universele menseregte. Alle organe van die VN het 'n adviserende rol in die [[Veiligheidsraad]]. Artikel 1-3 van die [[Handves van die Verenigde Nasies]] maak die volgende stelling "Om internasionale samewerking die oplossing van internasionale probleme van 'n ekonomiese, maatskaplike, kulturele of menslike aard en in die bevordering en aanmoediging van respek vir menseregte en vir basiese vryheid vir almal te verkry sonder uitsondering as gevolg van ras, geslag, kleur, taal of godsdiens;".<ref>[http://pretoria.unic.org/images/documents/UN_Charter_Afrikaans.pdf Die Handves van die Verenigde Nasies]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die [[Menseregteraad van die Verenigde Nasies]] is betrokke by ondersoeke na menseregteskendings.<ref>[http://www.un.org/apps/news/infocusRel.asp?infocusID=114&Body=human%20rights%20council&Body1= United Nations Rights Council Page]</ref> Die [[Internasionale Geregshof]] is die hoof regsarm van die [[Verenigde Nasies]].<ref>Webblad van die Internasionale Geregshof http://www.icj-cij.org/</ref> === Europese Konvensie === Die [[Europese Konvensie oor Menseregte]] definieer en waarborg sedert 1950 menseregte en fundamentele vryhede in Europa. Al 47 lidstate van die [[Europese Raad]] het hierdie Konvensie onderteken en dus val hierdie ooreenkoms onder die jurisdiksie van [[Europese hof vir Menseregte]] in Straatsburg. Om die gebruik van marteling en afbrekende behandeling van mense te voorkom is die [[Europese Komitee vir die Voorkoming van Marteling]] gestig. Menseregte sluit gewoonlik in: * ''[[reg tot lewe|sekuriteitsregte]]'' wat misdade soos [[moord]]/"gedwonge" [[onwillige selfmoord]], [[Volksmoord|menseslagting]], [[marteling]] en [[verkragting]] verbied. * ''[[vryheid|reg tot vryheid]]'' wat vryhede beskerm op gebiede soos [[gewetensvryheid]] en [[vryheid van geloof|geloof]], [[vryheid van assosiasie|assosiasie]], [[vryheid van samekoms|samekoms]] en [[vryheid van beweging|beweging]]. * ''[[politiek]]e regte'' wat die vryheid om aan politiek deel te neem beskerm deur mense toe te laat om hulself [[vryheid van uitdrukking|uit te druk]], te [[reg tot petisie|protesteer]], deel te neem in 'n [[republiek]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Human rights}} {{Reg}} {{Normdata}} [[Kategorie:Menseregte|*]] [[Kategorie:Regte]] [[Kategorie:Gewilde saadjies]] [[Kategorie:Kultuur]] [[Kategorie:Internasionale betrekkinge]] [[Kategorie:Politiek]] [[Kategorie:Samelewing]] [[Kategorie:Westerse kultuur]] 4evda8hs205w4649jsn2xg3hpysemx3 2968612 2968610 2026-09-19T11:11:57Z Oesjaar 7467 Daar kom geen spasie voor punte en komma's nie! 2968612 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|200px|duimnael|regs|Die ''[[Magna Carta]]'' was die wêreld se eerste dokument wat 'n vors (heerser) se verbintenisse tot sy mense om sekere [[wet]]like regte te respekteer]] '''Menseregte''' verwys na die "basiese regte en [[vryheid|vryhede]] waarop alle mense geregtig is, wat as die reg tot lewe en vryheid, vryheid van denke en uitdrukking en gelykheid voor die reg beskou word."<ref>The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition</ref> Die [[Verenigde Nasies]] se [[Universele Verklaring van Menseregte]] stel dit as volg: "Alle menslike wesens word vry, met gelyke waardigheid en regte, gebore. Hulle het rede en gewete en behoort in die gees van broederskap teenoor mekaar op te tree."<ref>http://www.unhchr.ch/udhr/lang/afk.htm</ref> Die idee van menseregte spruit uit die filosofiese idee van [[natuurlike reg]]te wat deur [[God]] daargestel is;<ref name="nat">Natural rights, The Columbia Electronic Encyclopedia (2005) http://columbia.thefreedictionary.com/Natural+rights</ref> sommige mense erken bykans geen verskil tussen die twee en beskou beide as verskillende etikette vir dieselfde begrip terwyl ander verkies om die terme te skei om enige verbintenis te elimineer met begrippe wat tradisioneel met natuurlike reg verband hou.<ref>Peter Jones. Rights. Palgrave Macmillan, 1994, p. 73</ref> [[John Locke]] is waarskynlik die belangrikste filosoof wat hierdie teorie ontwikkel het. Die belangrikste dokument waarop die moderne Universele Verklaring van Menseregte gebaseer was is die "Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789" wat gedurende die Franse revolusie geskryf was.<ref name="nat" /> == Inligting oor Menseregte == === Die Verenigde Nasies === [[Lêer:23.09.2025 – Abertura do Debate Geral da 80.ª Sessão Ordinária da Assembleia Geral das Nações Unidas - 54807092026.jpg|duimnael|regs|Die algemene vergadering van die VN]] Die Verenigde Nasies is die enigste internasionale liggaam met [[jurisdiksie]] vir wetgewing oor universele menseregte. Alle organe van die VN het 'n adviserende rol in die [[Veiligheidsraad]]. Artikel 1-3 van die [[Handves van die Verenigde Nasies]] maak die volgende stelling "Om internasionale samewerking die oplossing van internasionale probleme van 'n ekonomiese, maatskaplike, kulturele of menslike aard en in die bevordering en aanmoediging van respek vir menseregte en vir basiese vryheid vir almal te verkry sonder uitsondering as gevolg van ras, geslag, kleur, taal of godsdiens;".<ref>[http://pretoria.unic.org/images/documents/UN_Charter_Afrikaans.pdf Die Handves van die Verenigde Nasies]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die [[Menseregteraad van die Verenigde Nasies]] is betrokke by ondersoeke na menseregteskendings.<ref>[http://www.un.org/apps/news/infocusRel.asp?infocusID=114&Body=human%20rights%20council&Body1= United Nations Rights Council Page]</ref> Die [[Internasionale Geregshof]] is die hoof regsarm van die [[Verenigde Nasies]].<ref>Webblad van die Internasionale Geregshof http://www.icj-cij.org/</ref> === Europese Konvensie === Die [[Europese Konvensie oor Menseregte]] definieer en waarborg sedert 1950 menseregte en fundamentele vryhede in Europa. Al 47 lidstate van die [[Europese Raad]] het hierdie Konvensie onderteken en dus val hierdie ooreenkoms onder die jurisdiksie van [[Europese hof vir Menseregte]] in Straatsburg. Om die gebruik van marteling en afbrekende behandeling van mense te voorkom is die [[Europese Komitee vir die Voorkoming van Marteling]] gestig. Menseregte sluit gewoonlik in: * ''[[reg tot lewe|sekuriteitsregte]]'' wat misdade soos [[moord]]/"gedwonge" [[onwillige selfmoord]], [[Volksmoord|menseslagting]], [[marteling]] en [[verkragting]] verbied. * ''[[vryheid|reg tot vryheid]]'' wat vryhede beskerm op gebiede soos [[gewetensvryheid]] en [[vryheid van geloof|geloof]], [[vryheid van assosiasie|assosiasie]], [[vryheid van samekoms|samekoms]] en [[vryheid van beweging|beweging]]. * ''[[politiek]]e regte'' wat die vryheid om aan politiek deel te neem beskerm deur mense toe te laat om hulself [[vryheid van uitdrukking|uit te druk]], te [[reg tot petisie|protesteer]], deel te neem in 'n [[republiek]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Human rights}} {{Reg}} {{Normdata}} [[Kategorie:Menseregte|*]] [[Kategorie:Regte]] [[Kategorie:Gewilde saadjies]] [[Kategorie:Kultuur]] [[Kategorie:Internasionale betrekkinge]] [[Kategorie:Politiek]] [[Kategorie:Samelewing]] [[Kategorie:Westerse kultuur]] adzngkzymim4yyl7v1d025wmu0dd4fq 0 27769 2968480 2619301 2026-09-19T01:56:56Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Flag_of_Kraków.svg" met "Flag_of_Kraków(2-3).svg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: different aspect ratio than statute. 2968480 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Krakow'''<br />''Kraków''<br /> [[Lêer:Collage of views of Cracow.PNG|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Krakow Mapa1.PNG|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:POL Kraków COA.svg|50px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Kraków(2-3).svg|60px|center|border]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlag|Pole}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Woiwodskap]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:POL województwo małopolskie 1 flag.svg|20px]] [[Klein-Pole]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|50|4|N|19|56|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting (eerste verwysing)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 965 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1257 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 326,8 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |188–383 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (30 Junie 2014) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 759&nbsp;383<ref>{{Cite web |url=http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx |title=Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Stan na 30.06.2014 |access-date= 7 November 2014 |archive-date=26 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |url-status=dead }}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;323/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;468&nbsp;427 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | MET ([[UTC]] +1) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | MEST ([[UTC]] +2) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Kontinentaal-gematig |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 8,6&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | -2,9 / 19,3&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 644&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Stadspresident''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Jacek Majchrowski |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.krakow.pl ''www.krakow.pl''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Krakow''' ([[Pools]]: ''Kraków'', uitspraak: "Krakoef", {{Audio|Pl-Kraków.ogg|luister}}) is die hoofstad van die [[woiwodskap]] [[Klein-Pole]] en aan die boloop van die Weichsel-rivier in die suide van [[Pole]], sowat 250 kilometer suid van [[Warskou]] geleë. Dit is die tweede grootste [[metropool]] in die land met 'n bevolking van meer as 750&nbsp;000 in die stads- en sowat 1,5 miljoen in die metropolitaanse gebied. Die huidige stad het reeds in die 10de eeu bestaan; die eerste verwysing na Krakow as die groot nedersetting ''Karako'' gaan terug op Ibrahim ibn Jakoeb, 'n gesant van die kalief van Córdoba in [[Spanje]], wat in die 10de eeu deur [[Europa]] gereis het. In die tydperk tussen 1035 en 1596 het Krakau as Poolse hoofstad gefungeer, en daar word nog steeds na Krakau as die "heimlike hoofstad van Pole" verwys. Krakow het tot 'n beduidende sentrum van nywerhede, wetenskap en kultuur ontwikkel en beskik met die [[Jagielloniese Universiteit]] oor die tweede oudste universiteit in Sentraal-Europa. Die stadsentrum word deur 'n groot verskeidenheid geboue in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese]], Renaissance-, Barok- en latere boustyle oorheers. Met sowat 5&nbsp;500 historiese geboue en 2,5 miljoen kunswerke, wat meer as 1&nbsp;000 jaar se stadsgeskiedenis lewendig laat word, het Krakau - vir kunsliefhebbers lankal die belangrikste reisbestemming in Pole - die status van [[wêrelderfenisgebied|UNESCO-wêrelderfenis]] gekry. Naas Praag is Krakow een van slegs twee groot stede in oostelike Sentraal-Europa wat in die laaste wêreldoorlog nie onder oorlogshandelinge soos lugaanvalle moes ly nie, al het die na-oorlogse kommunistiese bewind talle historiese geboue gedeeltelik laat verval. == Klimaat == [[Lêer:Wawel Cathedral in Krakow.jpg|duimnael|links|Die Wawel-katedraal in die winter]] Krakow is in die oorgangsone tussen Atlantiese see- en vastelandse klimaat geleë. Die plaaslike weersituasie word sterk deur die heersende windrigting bepaal. Westelike winde bring veral gedurende die somermaande vogtige weer met reën, terwyl oostelike winde in die winter met droë en baie koue weerstoestande. Die gemiddelde temperatuur in Januarie is -2&nbsp;°C, met uiterstes van minder as -20&nbsp;°C. In Julie is die gemiddeld +19&nbsp;°C, waarby die kwik op baie warm dae tot meer as +35&nbsp;°C kan styg. Op hierdie dae kan hewige donderbuie uitsak. Die warm weer sorg vir 'n suidelike atmosfeer wat in die groot aantal straatkafees in Krakow weerspieël word. Weerstoestande is in die algemeen relatief stabiel met min daaglikse skommelinge. Nogtans het daar in die vroeë 21ste eeu meer uiterste weerverskynsels soos hewige stortreën of selfs klein [[tornado|tornado's]] voorgekom. == Geskiedenis == === Voorgeskiedenis en vroeë middeleeue === Die Wawel-heuwel, waarop later die kasteel en katedraal van Krakow sou ontstaan, was reeds sowat 20&nbsp;000 jaar gelede permanent bewoon. In die omgewing van Krakow is al in prehistoriese tye sout ontgin. Die Wislane, 'n Wes-Slawiese stam, het hulle in die 5de eeu n.C. in die gebied van Krakau gevestig. Die geskiedenis van die stad begin nog voor die stigting van die Poolse staat as hoofstad van die Vistuliese stam. [[Lêer:Kopiec Krakusa2.JPG|duimnael|links|Die beweerde grafheuwel van Krak]] Volgens Krakow se stigtingsmite het die stamhoof Krak die stad, wat na hom vernoem is, op die Wawel-heuwel oor die grot van 'n draak aangelê nadat hy dié draak gedood het. Twee grafheuwels, wat oos en wes van die stadsgebied geleë is en waarin volgens oorleweringe Krak en sy dogter Wanda ter ruste gelê is, dateer uit hierdie tydperk. Argeoloë neem egter ook aan dat die twee heuwels sterrekundige funksies vervul het - tydens die somersonstilstand gaan die son presies oor die een heuwel op en oor die ander onder. Die eerste historiese oorleweringe berig van Slawiese setlaars wat hulle langs die Wisła-oewer gevestig het. Krakow het in die 9de eeu moontlik deel uitgemaak van die Groot-Morawiese Ryk. Groot-Morawiese kronieke vermeld dat Cyrillus en Methodius die Wislane-heerser aangeraai het om die Christelike doop en geloof te aanvaar. Dit is nie bekend of hy hul advies gevolg het nie. Nogtans het reeds in hierdie tydperk die eerste Christelike kerk (tans die Sint-Andries-kerk) by 'n heidense heiligdom ontstaan. Die Arabies-Joodse koopman Ibrahim ibn Jakoeb, wat as gesant van die kalief van Córdoba 'n reis deur Europa onderneem het, het in 965 die eerste historiese vermelding van Krakow as ''Karako'' gemaak. Omstreeks 990 is Krakow deur Mieszko I ingeneem en het sodoende onder die heerskappy van die Poolse Piaste-dinastie gekom. Teen die einde van die 10de eu was Krakow al 'n beduidende handelsplek wat in die jaar 1000 deur Bolesław I tot die setel van 'n aartsbiskop verhef is. In hierdie tyd is die eerste steengeboue opgerig - 'n [[kasteel]] op die Wawel asook 'n aantal sakrale geboue in die Romaanse styl. == Die stadsdele en hul boukuns == === Die hoofmarkplein (Rynek Główny) === [[Lêer:Kraków - Sukiennice 1.jpg|duimnael|regs|Duiwe op die hoofmarkplein]] Die geskiedenis van Krakow se historiese middestad (Pools: ''Stare Miasto'') met sy roostervormige straatuitleg strek terug tot die stadstigting in 1257. Oorspronklik is dit deur 'n stadsmuur beskerm, maar hierdie ou versterking het lankal plek gemaak vir 'n groen gordel (''Planty''). Die laaste oorblyfsels van 'n vroeëre, onreëlmatige stadsuitleg is die Maria-kerk, wat skeef teen die huidige straatrooster staan, die Adalbert-kerk op die markplein en die diagonale straat ''ulica Grodzka''. Krakow se hoofmark (''Rynek Gŀówny''), 'n uitgestrekte reghoekige plein, vorm die sentrum van die middestad. Met 'n sylengte van 200 meter is dit die grootste middeleeuse markplein in Europa naas die Piazza San Marco in [[Venesië]] - en net so gewild by plaaslike duiwe as sy Italiaanse eweknie. Hul aantal word op sowat 40&nbsp;000 beraam. Die plein word omring deur 'n vyftigtal geboue uit verskillende tydperke, waaronder die geel-rooi lakenhalle (''Sukiennice'') as die opvallendste argitektoniese monument wat die markplein in twee dele onderverdeel. Die hoofmark word met 'n aantal geskiedkundige gebeurtenisse verbind. Hier het prins Albrecht von Hohenzollern in 1525 'n knieval voor die Poolse koning Sigismund die Oue gedoen en die eed van getrouheid aan hom afgelê. Hiervoor het hy Pruise as leen ontvang. Ná die Tweede Poolse Deling het die vryheidsheld Tadeusz Kościuszko hier sy eed afgelê en sodoende die nasionale opstand teen die besetters ingelui. Al fungeer Warskou intussen as nasionale hoofstad en regeringsetel, bring staatsgaste tradisioneel 'n besoek aan Krakow se hoofmarkplein. Die lys bekende persoonlikhede sluit die Duitse bondspresident Roman Herzog, koningin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk]] en die Russiese president [[Wladimir Poetin]] in. == Bekende mense uit Krakow == * [[Pous Johannes Paulus II]] * [[Stanisław Lem]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Andrzej Wajda]] * [[Robert Kubica]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Kraków|Krakow}} * {{pl}} [http://www.krakow.pl/ Amptelike webwerf van Krakow] * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/29.htm Amptelike UNESCO bladsy] * {{pl}} [http://www.e-krakow.pl www.e-krakow.pl] - Webwerf van Krakow {{Normdata}} [[Kategorie:Krakow| ]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Pole]] 4ouu9mduykix1wy3zycn9p9btjiaskx 0 28133 2968549 2966256 2026-09-19T09:13:36Z Oesjaar 7467 /* Mylpale */ 131,000ste artikel! Dankie almal! 2968549 wikitext text/x-wiki {{Infoboks webwerf | naam = Wikipedia | logo = Wikipedia-logo-v2-af.svg | skermkiekie = Voorblad Afrikaanse Wikipedia.jpg | tipe = [[Wiki]] | taal = [[Afrikaans]] | registrasie = Opsioneel | eienaar = [[Wikimedia Stigting]] | outeur = Die gemeenskap | opgerig = [[16 November]] [[2001]] | status = Aktief | url = {{URL|https://af.wikipedia.org/}} }} Die '''Afrikaanse Wikipedia''' is die [[Afrikaans]]e weergawe van [[Wikipedia]], die webgebaseerde vrye-inhoud-[[ensiklopedie]], waar "vrye" na die kopievrye lisensiëring van die projek verwys. Die Afrikaanse weergawe was op 16 November 2001 die 11de Wikipedia om geskep te word.<ref>[[:en:Special:PermanentLink/94753987|Wikipedia:2001]], English-language Wikipedia (16 Desember 2006)</ref> Dit beskik tans oor ongeveer {{NUMBEROF|ARTICLES|af|N}} artikels, en is volgens hierdie maatstaf die {{Rangtelwoord|{{Wikipedia volgens grootte|af}}}} grootste Wikipedia.<ref>[[m:Complete list of language Wikipedias ordered by size|Meta-Wiki's list of language Wikipedias ordered by size]]</ref> Wat die aantal biografiese artikels per geslag betref was die Afrikaanse Wikipedia in 2020 die derde mees geslagsgelyke Wikipedia van al die taalweergawes.<ref>{{cite web |url=https://www.denelezh.org/gender-gap/?sort=percent_females#project |work=Denelezh |title=Gender Gap in Wikidata |access-date=19 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508141543/https://www.denelezh.org/gender-gap/?sort=percent_females |archive-date=8 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit gebruik tans [[MediaWiki]] weergawe {{CURRENTVERSION}},<ref>[[Special:Version|Huidige weergawe aangedui]]</ref> en word deur gebruikers in [[Suid-Afrika]] en [[Namibië]], benewens bydraers in [[Europa]], [[Noord-Amerika]] en [[Oseanië]] in stand gehou. Die Afrikaanse Wikipedia het tans {{NUMBEROF|PAGES|af|N}} bladsye, waarvan {{NUMBEROF|ARTICLES|af|N}} artikels is. Dit het {{NUMBEROF|USERS|af|N}} geregistreerde gebruikers, waarvan {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|af|N}} as aktief gereken word. Hierdie gebruikers het al {{NUMBEROF|EDITS|af|N}} wysigings aangebring en {{NUMBEROF|FILES|af|N}} lêers opgelaai. [[Google Translate]] gebruik die Afrikaanse Wikipedia as korpus om sy [[Taalmodel|vertaalmodel]] op te lei.<ref>{{cite journal |last1=Senekal |first1=Burgert |last2=Brokensha |first2=Susan |title=The potential of artificial intelligence (AI) for decolonising education in South Africa through the development of indigenous languages |trans-title=Die potensiaal van kunsmatige intelligensie (KI) vir die dekolonisering van onderwys in Suid-Afrika deur die ontwikkeling van inheemse tale |journal=South African Journal of African Languages |volume=43 |issue=3 |pages=208-215 |year=2023 |quote=An initiative that significantly improved the accuracy of Afrikaans through Google Translate was the drive by the SA Academy for Science and the Arts to expand the Afrikaans Wikipedia. In 2016, Pretorius (2016) called for expanding the Afrikaans Wikipedia. The SA Akademie vir Wetenskap en Kuns echoed this call and offered training sessions. The call was answered by numerous Afrikaans enthusiasts, which resulted in the expansion of the Afrikaans Wikipedia to the more than 100 000 articles currently available (see Table 1). The expansion contributed to the massive linguistic corpus that Google Translate needs to improve its accuracy. |trans-quote='n Inisiatief wat die akkuraatheid van Afrikaans op Google Translate aansienlik verbeter het, was die veldtog van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns om die Afrikaanse Wikipedia uit te brei. Pretorius (2016) het in 2016 'n beroep gedoen op die uitbreiding van die Afrikaanse Wikipedia. Die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns het hierdie oproep beaam en opleidingsessies aangebied. Die oproep is deur talle Afrikaanssprekende entoesiaste beantwoord, wat gelei het tot die uitbreiding van die Afrikaanse Wikipedia na die meer as 100 000 artikels wat tans beskikbaar is (sien Tabel 1). Die uitbreiding het bygedra tot die massiewe linguistieke korpus wat Google Translate nodig het om die akkuraatheid daarvan te verbeter.}}</ref> == Verwikkelinge in die Afrikaanse Wikipedia en mediadekking == Op '''1 Desember 2005''' skryf die taalaktivis dr. [[Dan Roodt]] in die ''Afrikaner'' (getiteld "Afrikaners moet internet beset", en op 9 April 2007 ook op [[PRAAG]] gepubliseer) die volgende<ref>[https://web.archive.org/web/20131105063921/http://praag.co.za/?p=281 Roodt, D. 2007. Afrikaners moet internet beset. ''PRAAG'', 9 April]:</ref> {{cquote| Dit is daarom van die uiterste belang dat Afrikaners vir hulle 'n gebied in die kuberruim moet afbaken. Ten dele is dié proses reeds aan die gang, maar dit moet versnel en verhewig word. Die totale Afrikanergeskiedenis, -kultuur, en -letterkunde behoort vrylik op die internet beskikbaar te wees. Een manier om dit reg te kry, sou wees om die Afrikaanse weergawe van die sogenaamde ''Wikipedia'' uit te bou. Laasgenoemde is 'n gratis aanlyn-ensiklopedie wat deur vrywillige samewerking in elkeen van die vernaamste tale ter wêreld tot stand gekom het. Tans verkeer die Afrikaanse ''Wikipedia'' in die 46ste posisie wat die aantal gepubliseerde artikels daarin betref, dus nie baie hoog op die lys nie. Myns insiens behoort alle bestaande Afrikaanse kultuurorganisasies en akademici saam te werk om so 'n Afrikaanse ensiklopedie tot een van die grootstes op die internet uit te bou. Afrikaans kan maklik een van die top twintig ''Wikipedia''tale, naas Engels, Duits, Frans, Spaans, ens. word. Afrikaanse boeke waarop daar nie meer kopiereg bestaan nie, behoort ook stelselmatig op die internet opgelaai te word. }} '''2006''': Volgens 'n Duitse akademikus, prof. Andreas Hepp, was dit opvallend hoe die top 15 Wikipedias, met die uitsondering van Japannees en Chinees oorwegend "Westerse tale" was. Hierdie "[[digitale kloof]]" is benadruk deurdat Afrikaans wat 43ste op die aktiwiteitsranglys was, ten spyte van sy "koloniale tradisies" die eerste taal in Afrika was om wel 'n mate van vordering te toon. Hy het hierdie tekortkoming aan die algemene "verbindingskloof" toegeskryf, 'n onderafdeling van die "digitale kloof" wat deur faktore soos ontoeganklikheid weens powere, onbekostigbare of afwesige internetverbindings bepaal word.<ref>{{de}}[https://www.researchgate.net/profile/Andreas_Hepp/publication/277301267_Wissenspraktiken_im_Alltag_Wikipedia_und_Podcasting_zwischen_Konnektivitat_und_Mobilitat/links/5da578b3a6fdcc8fc352b2c4/Wissenspraktiken-im-Alltag-Wikipedia-und-Podcasting-zwischen-Konnektivitaet-und-Mobilitaet.pdf Hepp, A. 2006. Wissenspraktiken im Alltag: Wikipedia und Podcasting zwischen Konnektivität und Mobilität. In: Pühringer, Karin / Zielmann, Sarah (eds.): ''Vom Wissen und Nicht-Wissen einer Wissenschaft. Kommunikationswissenschaftliche Domänen, Darstellungen und Defizite.'' Münster: LIT, p. 179.]</ref> '''11 November 2007''': Die iCommons-kantore het gasheer gespeel vir 'n Afrikaanse Wikipedia-byeenkoms, as deel van ‘n Wikipedia-week. Internasionale gaste [[Jimmy Wales]], Ndesanjo Macha en Frank Schulenburg, sowel as 'n aantal Afrikaanse Wikipediane waaronder [[Gebruiker:Laurens|Laurens]], [[Gebruiker:RAM|RAM]], [[Gebruiker:Greenman|Greenman]], [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] en lede van die media, het dit bygewoon. Laurens, een van die mees aktiewe Wikipediane by Afrikaans-Wikipedia op daardie stadium het 'n inleidende lesing getitel “Die Afrikaanse Wikipedia - Reusetjie?” gelewer. Laurens het die ontwikkeling van hierdie tot dusver suksesvolste Wikipedia onder die Afrikatale aangebied wat gevolg is deur 'n informele bespreking. Op daardie stadium met sowat 8 600 artikels was Afrikaans-Wikipedia op pad om gou die prestasie van 10 000 artikels te oortref. In verhouding tot die getal van sowat 6,4 miljoen Afrikaans-moedertaalsprekers is dit 'n goeie getal, maar is dit steeds agter taalweergawes soos Deens of Fins. Die groep bogemiddelde aktiewe Wikipediane in die Afrikaanse Wikipedia is tans nog baie klein. Dit was ook nuttig om Ndesanjo, van die [[Swahili Wikipedia]] (wat op daardie stadium 'n soortgelyke grootte as Afrikaans was), en Frank, van die [[Duitse Wikipedia]], sowel as plaaslike Wikipediane teenwoordig te hê, aangesien daar interessante oorvleuelings en uitruil van idees tussen die verskillende taalgemeenskappe was. Die gesprek wat op die lesing gevolg het was lewendig, waarin deelnemers ervarings uitgeruil het en besin het hoe die ontwikkeling van kleiner taalweergawes soos die Afrikaanse Wikipedia aktief bevorder kan word. Die persoonlike kontak tussen die skrywers het as een van die sleutelpunte na vore gekom en almal was dit eens dat vergaderings, gereeld in Suid-Afrika moet plaasvind. Daar was groot belangstelling in inligting oor die Duitstalige Wikipedia en oor die idees en projekte wat ons ontwikkel het. Veral die idee van 'n skryfkompetisie is met belangstelling ontvang en dit lyk of die eerste kompetisie van sy soort in Afrika binnekort gehou sal word. Die daarstel van 'n plaaslike Wikimedia Foundation-tak is ook bespreek, en met die momentum wat uit die Wikimania-bod gebou is en die belangstelling rondom Wikipedia-week het dit ook al hoe meer waarskynlik laat lyk. <ref>Ian Gilfillan's web log. Afrikaans Wikipedia meetup Nov 2007, 11 November 2007.http://www.greenman.co.za/b2evolution/blogs/index.php?m=200711(18-Nov-07).</ref><ref>Frank Schulenburg, Wikipedia Academy in Südafrika – Tag 4, 11 November 2007. http://www.schulenburg.biz/correspondent/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914071135/http://www.schulenburg.biz/correspondent/ |date=14 September 2008 }} November 18, 2007.</ref> Jana Marais berig op '''21 November 2007''' die stigter van Wikipedia, [[Jimmy Wales]], het spesiaal na Suid-Afrika toe gekom. Hy maak onder andere indirek melding van die Afrikaanse Wikipedia, wat op daardie stadium 8 600 artikels gehad het.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2007/11/21/RH/2/jmwikipedia.html |title=Marais, J. 2007. Wikipedia. ''Rapport'', 21 November. |access-date=28 Januarie 2012 |archive-date=28 Januarie 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120128232453/http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2007/11/21/RH/2/jmwikipedia.html |url-status=dead }}</ref> Sy woorde word vertolk: {{cquote| ’n Mens se moedertaal bly jou moedertaal. Dit is eenvoudig makliker om ’n inskrywing oor byvoorbeeld kwantumfisika in Afrikaans of Zoeloe te verstaan, as om dit in Engels te probeer ontsyfer. Daarom wil ons al die kennis in alle tale probeer vaslê.” }} '''1 November 2009 tot 1 Januarie 2010 om middernag (SAST)''': In navolging van die [[Nederlandse Wikipedia]] word die eerste skryfwedstryd gehou. Elke kandidaat (of spanne van twee) skep één nuwe artikel of brei 'n saadjie uit. Die beste drie artikels palm elkeen 'n kontantprys vir sy skrywer(s) in. [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] wen die eerste prys, vir sy artikel [[Siberië]]. [[Gebruiker:Morne|Morné van Rooyen]] word die tweede prys toegeken vir sy artikel [[Zambië]]. Die derde prys word aan [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] toegeken vir sy artikel [[Barnsteen]]. [[Gebruiker:Hansjoseph|Hansjoseph]] verdien eervolle vermelding vir sy artikel oor [[Pous Gregorius XIII]]. Die beoordelaars was [[Gebruiker:Anrie|Anrie Hoogendoorn]] en [[Gebruiker:Arnobarnard|Arno Barnard]]. Daar was 14 deelnemers.<ref>[[Wikipedia:Skryfwedstryd 2010]]</ref> Volgens [[Gebruiker:Greenman|Greenman]] se webjoernaal in '''Mei 2013''' was die Afrikaanse Wikipedia wel die derde grootste [[Afrikatale|Afrikataal]]-Wikipedia, maar wat inhoud betref moontlik die beste. Daar is konstante aktiwiteit, groei en 'n gesonde gemeenskap.<ref>{{Cite web |url=http://www.greenman.co.za/blog/?p=1108 |title=Greenman. 2013. African language Wikipedia update. May. |access-date= 7 Julie 2013 |archive-date= 7 Julie 2013 |archive-url=https://archive.ph/20130707083744/http://www.greenman.co.za/blog/?p=1108 |url-status=live }}</ref> === 2014 - 2015 === '''2014''': Professor Ana Deumert skryf 'n paragraaf of twee oor die Afrikaanse Wikipedia in haar artikel "Sites Of Struggle And Possibility In Cyberspace. Wikipedia And Facebook In Africa" wat in die bundel ''Mediatization and Sociolinguistic Change'' opgeneem is.<ref>[https://books.google.de/books?hl=de&lr=&id=_oDnBQAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA487&dq=wikipedia+afrikaans&ots=3S0Zumsa-O&sig=8dULPze_l7a4mtBKqYfYZSeX-wU#v=onepage&q=afrikaans&f=false Deumert, A. 2014. "Sites Of Struggle And Possibility In Cyberspace. Wikipedia And Facebook In Africa" In: ''Mediatization and Sociolinguistic Change'']</ref> Sy bespreek die Afrikaanse, Swahili en [[Malgassiese Wikipedia]], maar doen veral moeite om die probleme by die Xhosa-Wikipedia uit te lig. Xhosa word selfs as 'n "probleemkind" beskou – te midde van sy agtmiljoen sprekers, sy gebruik in die onderwys, regeringspamflette, gedrukte media, televisie en radio en die standaardtaal wat sedert 1820 met die eerste Bybelvertaling sy beslag gekry het, en te midde van [[Gebruiker:Discott|Douglas Scott]] wat ten minste drie werkswinkels aan die Universiteite van Kaapstad, Wes-Kaapland en by die provinsiale regering aangebied het, is die Xhosa-Wikipedia netsowel dood. Die oorsaak hiervan skryf sy toe aan die Engels wat gerieflikheidshalwe eerder gelees word. Die Wikipedia word hoofsaaklik geskryf deur buitelanders ('n Serwiër, Rus, Amerikaner, en Australiër) wat nie een Xhosa magtig is nie: van die Wikipedia word dus eenvoudig 'n prentewoordeboek gemaak. Van 'n Wiki-gemeenskap is daar dus geen sprake nie. Slegs een artikel is by 'n werkswinkel deur 'n Xhosasprekende geskep wat wel plaaslike inhoud bevat het, die res was vertalings uit die Engelse Wikipedia. Maar op Facebook is daar wel lewe – en hier kom nog 'n probleem na vore: terwyl by Wikipedia die neutrale uitkyk (NPOV) verpligtend is, is die skatskis van die Xhosakultuur en -kennis op Facebook weer spontaan. Die behoefte bestaan dus wel om volkskennis en -besit oor te dra en te deel deur 'n digitale medium, maar net nie soseer op Wikipedia nie. Hierteenoor stel Deumert onder meer die Afrikaanse Wikipedia: {{cquote| The language is closely related to Dutch and has over six million speakers in South Africa and Namibia. During apartheid, Afrikaans was heavily supported by the government and language-activism has a long history. A fair proportion of its speakers fall into the top income brackets in South Africa, and the language continues to be supported by cultural and political organizations. Access to the internet is not a serious problem, and most contributors are native speakers. There are several high-profile editors who have each contributed several hundred articles (between 200 and 1700). The work can be characterized as a collaborative project in the best tradition of ''Wikipedia'': although the group of contributors is small (which is typical across Wikipedia, see Panciera et al. 2009), there exists a sense of a community among them. […] Successful African language Wikipedias require the involvement of native speakers. Yet, issues of access are a concern. Only the Afrikaans Wikipedia – which serves a socio-economically advantaged community – shows consistent and collaborative native speaker involvement. }} In die jaar '''2014''' maak prof. [[Jaap Steyn]] in sy boek ''Ons gaan 'n taal maak'' ook kortliks melding van die Afrikaanse Wikipedia (bl. 479) deur na 'n Afriforum-nuusbrief (nr. 43) te verwys : {{cquote| Jan-Carel Brand, 'n medewerker van die Afriforum-nuusbrief het in '''April 2012''' berig dat die Afrikaanse ''Wikipedia'' sy 20 000ste artikel geplaas het. Die inhoud word volledig deur vrywilligers in hul vrye tyd geskep en die teks word onder 'n ''Creative Commons''-lisensie versprei. Dit beteken dat die teks gekopieer, gedeel en versprei kan word sonder dat enige kopieregskendings plaasvind. Die Nederlandse ''Wikipedia'' het kort tevore sy miljoenste artikel gepubliseer. }} '''21 Maart 2014''': By die "Symposium Digitaal Afrikaans: Internet en de Afrikaanse literatuur" in die Afrika-studiesentrum, te Leiden, Nederland, bevind die huiswikipediaan Hans Muller daar is heelwat moontlikhede sover dit die Afrikaanse literatuur aangaan op die Afrikaanse Wikipedia. Die Afrikaanse Wikipedia beklee met 30&nbsp;000 artikels nog die derde posisie van die Afrikatale wat artikeltal betref. Al is die aantal sprekers minder as dié van Swahili en Hausa, is die aantal Wikipedia-artikels minder by die laasgenoemde twee tale. Op hierdie stadium is daar nog baie Afrikaanse skrywers wat nog geen artikel het op die Afrikaanse Wikipedia nie; maar wel in Engels en Nederlands. Verder is daar min foto's en soortgelyke beeldmateriaal van die betrokke skrywers te vinde, of die gehalte daarvan (soos die foto van [[Antjie Krog]]) kon beter wees. Die artikel rondom die literatuur in Afrikaans het ook vasgesteek by die literatuurgeskiedenis van [[Rob Antonissen]] uit 1955.<ref>{{Cite web |url=https://www.litnet.co.za/digitaal-afrikaans-internet-en-de-afrikaanse-literatuur/ |title=De Wit, H.J. 2014. Digitaal Afrikaans: Internet en de Afrikaanse literatuur. ''Litnet'' 26 Maart. |access-date=21 Desember 2020 |archive-date=21 Desember 2020 |archive-url=https://archive.ph/20201221194115/https://www.litnet.co.za/digitaal-afrikaans-internet-en-de-afrikaanse-literatuur/ |url-status=live }}</ref> [[Lêer:Laurette Pretorius, Wikimedia-UNISA meetup 2015, a.jpg|regs|duimnael|250px|Prof. Pretorius het die sienings van die taalaktivis [[Neville Alexander]] uitgelig, veral wat vertaling en terminologie-ontwikkeling betref.]] '''3 Junie 2015''': [[Unisa]] se Academy of African Languages and Science (AALS) hou 'n werkswinkel. Die sprekers is onder meer prof. [[Gebruiker:Petterual|Laurette Pretorius]]; die Russiesgebore Israeli van Wikimedia Amir Aharoni, en Nozibele Nomdebevana. Van die besprekingspunte is die uitbou van die verskillende Wikipedias in 'n veeltaligheidskonteks deur vertaling en opleiding. Die Afrikaanse Wikipedia word ook hierby betrek. Op 11 Junie 2015 word 'n kort oorsig op Unisa se webwerf geplaas.<ref>[https://web.archive.org/web/20161019050510/http://www.unisa.ac.za/news/index.php/2015/06/threat-of-digital-language-death-an-african-reality/ Unisa: Threat of Digitale Language Death an African Reality]</ref> Prof. Pretorius skryf: {{cquote| ‘South African indigenous languages are orders of magnitude smaller than the others. Afrikaans is faring best with 35 491 articles, while there are no articles in Ndebele. If we say that we are living inside the digital space and people are looking for information more and more online, on Wikipedia, for example, then this tells us that they are not doing it in their own languages. We have this interesting disconnect that we all deal with; in our social/physical life we use a certain language, in our digital life another – in the case of South Africa, this is usually English. That creates some tension and is something we should be addressing. But all is not lost. We still have some of the big languages in the world, with all of our languages having more than one million speakers.’ }} '''2 Oktober 2015''': Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] hou 'n simposium in samewerking met die Prisma Leeskring in Centurion. Hier lewer prof. Laurette Pretorius, professor in rekenaarwetenskap aan Unisa, 'n pleidooi dat meer inskrywings in die Afrikaanse Wikipedia gemaak moet word, omdat Afrikaans se voortbestaan in die digitale ruimte in 'n groot mate daarvan afhang.<ref>[https://web.archive.org/save/_embed/http://www.akademie.co.za/wp-content/uploads/2015/07/Algemene-Simposium-1-en-2-Oktober-2015.pdf Algemene simposium 1 en 2 Oktober 2015]</ref> Op '''1 November 2015''' praat prof. Pretorius op die [[Radio Sonder Grense|RSG]]-program "Die tale wat ons praat" oor die Afrikaanse Wikipedia.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304122048/http://www.rsg.co.za/forcedownload.asp?fn=20151101%5FDIE%5FTALE%5FWAT%5FONS%5FPRAAT%2Emp3&f=%2Fimages%2Fupload%2Fsound%2Fklanke%2F RSG: "Die tale wat ons praat": Wikipedia, 1 November 2015]</ref> === 2016 === '''14 Januarie 2016''': RSG-omroepers Martelize Brink en Johan Rademan voer 'n onderhoud met [[Gebruiker:Oesjaar|Deon Steyn]], wat sedert 2015 op die raad van WikimediaZA dien.<ref>{{Cite web |url=http://www.rsg.co.za/forcedownload.asp?fn=20160114%5FOGGEND%5FWikipedia%2Emp3&f=%2Fimages%2Fupload%2Fsound%2Fklanke%2F |title=RSG: "Oggend op RSG", Onderhoud met Deon Steyn. |access-date=17 Desember 2019 |archive-date=19 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419131749/http://www.rsg.co.za/forcedownload.asp?fn=20160114_OGGEND_Wikipedia.mp3&f=%2Fimages%2Fupload%2Fsound%2Fklanke%2F |url-status=dead }}</ref> Op '''28 Januarie 2016''' word onder die opskrif "Afrikaanse Wikipedia kry groot aftrek" in ''Die Burger'' die 15de verjaarsdag van die algehele Wikipediaprojek (wat ander tale omvat) gevier. Op daardie tydstip was daar sowat 38 400 artikels by die Afrikaanse Wikipedia. Die artikels wat die meeste gewysig is, is onder meer "[[Alfabetiese lys van visse]]", "[[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]]" en "[[Jesus van Nasaret]]". In die berig word spesifiek gelet op [[Gebruiker:Morne|Morné van Rooijen]] se belangstellings.<ref>{{Cite web |url=https://scontent-jnb1-1.xx.fbcdn.net/v/t31.0-8/s960x960/12633490_10153938802951155_5761649014844286918_o.jpg?_nc_cat=103&_nc_ohc=uKf9zx3gifYAQmQlnzCOSMAgberTYJSL0KbH6xFd4AGVvBPTQU3NjG23w&_nc_ht=scontent-jnb1-1.xx&oh=093a27181c281bbb23855c8c8fb2fae5&oe=5E7F6326 |title=Els, R. 2016. Vyftiende verjaardag: Afrikaanse Wikipedia kry groot aftrek. ''Die Burger'', 28 Januarie. |access-date=17 Desember 2019 |archive-date=17 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191217121927/https://scontent-jnb1-1.xx.fbcdn.net/v/t31.0-8/s960x960/12633490_10153938802951155_5761649014844286918_o.jpg?_nc_cat=103&_nc_ohc=uKf9zx3gifYAQmQlnzCOSMAgberTYJSL0KbH6xFd4AGVvBPTQU3NjG23w&_nc_ht=scontent-jnb1-1.xx&oh=093a27181c281bbb23855c8c8fb2fae5&oe=5E7F6326 |url-status=dead }}</ref> In 'n onderhoud geplaas op '''6 en 13 Februarie 2016''' in die ''[[Beeld]]'' en ''[[Volksblad]]'' onderskeidelik, sê prof. [[Gerhard van Huyssteen]] die navorsing wat in 2013 gedoen is dui dat byna 40% van Afrikaanse taalmense (vertalers, dosente, onderwysers) salig onbewus was van die Afrikaanse Wikipedia. Die Afrikaanse Wikipedia haal, wat artikeltal betref, die 86ste posisie uit 291 tale, met amper 40 000 artikels; gevolg, binne die Suid-Afrikaanse omgewing, deur Noord-Sotho met byna 3 000 artikels.<ref>Van Huyssteen, G.B. 2016. Begin deel jóú kennis in jóú taal. Beeld, ''6 Feb. 2016'', bl. 21.</ref><ref>Van Huyssteen, G.B. 2016. Begin deel jóú kennis in jóú taal. Volksblad, ''13 Feb. 2016''</ref> In '''Maart 2016''' skuif Deon Steyn op die ontbytprogram, ''Dagbreek'', op die [[KykNET]]-kanaal, agter die mikrofoon in. '''20 April 2016''': ''[[Maroela Media]]'' kondig aan hul sal voortaan saam met Unisa en ander liefhebbers van Afrikaans die Afrikaanse Wikipedia help uitbrei. Die fokus is skoolvakke gerig op graad vier tot twaalf, soos die kurrikulum stipuleer. Afrikaanse digters en skrywersprofiele word ook op gefokus. Die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]] (FAK) sal weer op die Afrikaanse geskiedenis fokus. Gratis opleiding sal verskaf word aan iedereen wat bereid is om met die projek te help.<ref>{{Cite web |url=http://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/help-bou-aan-n-afrikaanse-wikipedia/ |title=Changuion, A. 2016. Help bou aan 'n Afrikaanse Wikipedia. ''Maroela Media'', 20 April. |access-date=22 April 2016 |archive-date=22 April 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160422231415/http://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/help-bou-aan-n-afrikaanse-wikipedia/ |url-status=live }}</ref> '''22 April 2016''': Die redaktrise van ''Maroela Media'', [[Susan Lombaard]], skryf die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, Viva (Virtuele Instituut vir Afrikaans), die Dagbreek Trust en Unisa sal kragte saamspan om skrywers, vertalers en vrywilligers saam te roep en te organiseer. Opleidingsessies is gehou en skoolkurrikula is deurgesif watter onderwerpe eerste aangepak moet word. Ondertussen het die e-posse ingestroom van voornemende vrywilligers.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/redakteursbrief-n-afrikaanse-wikipedia-te-danke-aan-die-oom-op-koekenaap/ |title=Lombaard, S. 2016. Redakteursbrief: Afrikaanse Wikipedia, te danke aan die oom op Koekenaap. ''Maroela Media''. 22 April. |access-date=18 Desember 2019 |archive-date=18 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191218191928/https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/redakteursbrief-n-afrikaanse-wikipedia-te-danke-aan-die-oom-op-koekenaap/ |url-status=live }}</ref> '''April/Mei 2016''': Na aanleiding van die simposium op 2 Oktober 2015, beskryf Lilla Fourie in ''Plus 50'' in die artikel getiteld "Die Afrikaanse Wikipedia: seniors kan 'n groot bydrae lewer" die belang van die uitbou van die Afrikaanse Wikipedia.<ref>Fourie, L. 2016. Die Afrikaanse Wikipedia: seniors kan 'n groot bydrae lewer. ''Plus50'' 11(2): 22-23</ref> Pretorius wys daarop terwyl Afrikaans al hoe meer onder druk staan by skole en op universiteit en by die werkplek (die fisiese ruimte), het Afrikaanssprekendes toenemend meer na die digitale ruimte beweeg; die Afrikaanssprekende moet die taal egter met hom saamneem. 49% van die Suid-Afrikaanse bevolking van 54 miljoen mense het internettoegang; en waar daar 'n vraag na Afrikaans mag wees, moet daar 'n aanbod wees. Sy noem die Hongaarse rekenaar-taalkundige, András Kornai, het reeds in 2013 sy bevindings publiseer: "Die fisiese dood van 'n taal kom voor wanneer dit geen gebruikers en geen funksie in die samelewing het nie […] terwyl die taal digitaal begin sterf wanneer dit nie digitale funksies verwerf teen die pas waarteen sy sprekers digitale vaardighede verwerf nie." Hier kan die Afrikaanse Wikipedia van groot waarde wees, omdat die Afrikaanse Wikipedia deur soekenjins onttrek en geberg word – hoe meer Afrikaans daar is, hoe meer is die Afrikaanse teenwoordigheid in die digitale ruimte. Ten tyde van die skrywe het die Engelse Wikipedia "meer as 5 miljoen artikels van goeie gehalte, terwyl die Afrikaanse Wikipedia, wat reeds in 2001 begin is, in totaal slegs 39 500 artikels het waarvan talle kort en van mindere gehalte is". Vergeleke met sy aantal sprekers, het Afrikaans 'n agterstand en meer mense sal van die Engelse Wikipedia gebruik maak, wat kan aanleiding gee tot taalverskuiwing. Volgens die artikel is daar 'n groot vraag na kundiges wat nuwe artikels kan skryf, wat goeie artikels uit anderstalige Wikipedias kan vertaal, vrywillige redigeerders en enigiemand wat jongmense kan aanspoor om mee te doen. In hul nuusbrief van '''April 2016''' word die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|Akademie]] se Afrikaanse Wikipediaprojek kortliks bekendgestel. Dit is 'n afdruk van Fourie se artikel wat in ''Plus50'' verskyn het.<ref>[https://web.archive.org/web/20191224055859/http://www.akademie.ussdmobile.co.za/Nuusbrief_April_2016.pdf Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns: Nuusbrief April 2016, pp. 20-21]</ref> '''Junie 2016''': Prof. Laurette Pretorius se vaktydskrifartikel, ''Die rol van die Afrikaanse Wikipedia in die uitbou van Afrikaans'' word in ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' gepubliseer.<ref>[https://web.archive.org/web/20180721101201/http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v56n2-1/07.pdf Pretorius, L. 2016. Die rol van die Afrikaanse Wikipedia in die uitbou van Afrikaans. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', 56(2-1):371-390.]</ref> In dieselfde uitgawe, publiseer professor [[Gerhard van Huyssteen]], Alex Antonites en Melodi Botha 'n ondersoek oor die leefbaarheid van die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]], en hoe die Afrikaanse Wikipedia daarby betrek word.<ref>[https://web.archive.org/web/20180721113239/http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v56n2-1/09.pdf Van Huyssteen, G.B., Botha, M. & Antonites, A. 2016. Die Virtuele Instituut vir Afrikaans (VivA) en markbehoeftes in die Afrikaanse gemeenskap. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', 56(2-1):410-437.]</ref> '''3 Junie 2016''': ''Maroela Media'' stel drie opleidingsvideo's beskikbaar hoe Afrikaanse artikels vir Wikipedia vertaal en geskryf kan word; omrede baie vrywilligers nie werkswinkels in die stede kan bywoon nie.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/video-afrikaanse-wikipedia-so-maak-mens/ |title=''Maroela Media''. 2016. Afrikaanse Wikipedia: Só maak mens. 3 Junie |access-date=18 Desember 2019 |archive-date=18 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191218192334/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/video-afrikaanse-wikipedia-so-maak-mens/ |url-status=live }}</ref> '''6 Junie 2016''': 'n Insetsel op eNuus (DStv) verskyn (te danke aan ''Maroela Media'') waarin die bewusmaking van die Afrikaanse Wikipedia voortgesit word. Die video-insetsel toon die opleidingskursus te Centurion op 4 Junie 2016.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=T0W5qcLaa7M eNuus: Meer Afrikaans op Wikipedia]</ref> '''16 Augustus 2016''': 'n Artikel word spesiaal toegewy aan Sören Pfauder ([[Gebruiker:SpesBona]]), 'n Duitser van [[Brandenburg]] wat Afrikaans self baasgeraak het deur sy betrokkenheid by die Afrikaanse Wikipedia. Onder meer is dit die taalverwantskap en -geskiedenis wat hom die meeste omtrent die taal boei. Hoewel hy sedert 2006 op die [[Duitse Wikipedia]] betrokke was, is hy sedert 2010 doenig op die Afrikaanse Wikipedia. Van sy belangstellings word ook in die artikel genoem.<ref>{{Cite web |url=http://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaanse-wikipedia-duitser-leer-homself-afrikaans/ |title=''Maroela Media''. 2016. Afrikaanse Wikipedia: Duitser leer homself Afrikaans. 16 Augustus. |access-date=17 Augustus 2016 |archive-date=17 Augustus 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160817004233/http://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaanse-wikipedia-duitser-leer-homself-afrikaans/ |url-status=live }}</ref> '''14 September 2016''': ''Maroela Media'' berig oor 'n buitengewone Wikipedia-artikel geskep deur Jeanne-Marie Lombard, getiteld [[Larry (kat)]].<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/downingstraat-10-ongewone-pligte-vir-n-ongewone-werknemer/ |title=Maroela Media. 2016. Downingstraat 10: Ongewone pligte vir 'n ongewone werknemer. 14 September. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219033804/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/downingstraat-10-ongewone-pligte-vir-n-ongewone-werknemer/ |url-status=live }}</ref> '''11 Oktober 2016''': Die Afrikaanse Wikipedia het reeds 41 916 artikels, luidens ''Maroela Media''. Een bydraer wat uitgelig word is dr. Estelle Kruger, ouddosent aan die Universiteit van Stellenbosch. Kruger het besef haar ou akademiese artikels kan onder die stof uitgehaal word, meer toeganklik gemaak word vir die algemene publiek, en opnuut waarde verkry.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaanse-wiki-maak-inligting-meer-toeganklik/ |title=Maroela Media. 2016. Afrikaanse Wiki maak inligting meer toeganklik. 11 Oktober. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219034758/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaanse-wiki-maak-inligting-meer-toeganklik/ |url-status=live }}</ref> '''10 November 2016''': Hoewel dit 10 jaar geduur het om 20 000 artikels op Wikipedia te bereik, het die getal artikels binne slegs vyf jaar verdubbel tot bykans 43 000. Wikipedia (die hele organisasie) se 15de verjaarsdag is ook op 12 November om 18:00 gevier by die Twankey Bar, Taj Hotel, [[Waalstraat]], Kaapstad.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/goeie-nuus/afrikaanse-wikipedia-word-15-jaar-oud/ |title=Maroela Media. 2016. Afrikaanse Wikipedia word 15 jaar oud. 10 November. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219035431/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/goeie-nuus/afrikaanse-wikipedia-word-15-jaar-oud/ |url-status=live }}</ref> '''22 November 2016''': Binne slegs twee maande het die hoeveelheid Afrikaanse artikels vanaf 41 000 artikels gebokspring na 42 000 – iets wat tot op daardie datum vir die betrokke Wikipedia nog ongehoord was.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/wikipedia-doen-jou-deel-vir-afrikaans/ |title=Maroela Media. 2016. Wikipedia:Doen jou deel vir Afrikaans. 22 November. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219040021/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/wikipedia-doen-jou-deel-vir-afrikaans/ |url-status=live }}</ref> === 2017 === '''16 Februarie 2017''': 'n Nypende tekort aan artikels rakende tegnologie, sportsterre, die wetenskap en finansies word gevoel. Volgens Deon Steyn word daar ook nie meer feitegidse oor skepe of naaldwerk in Afrikaans uitgegee nie – die onus rus dus alleen op die Afrikaanse Wikipedia om die verskil te maak.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/afrikaanse-wikipedia-geloofwaardig-en-betroubaar/ |title=Maroela Media. 2017. Afrikaanse Wikipedia: Geloofwaardig en betroubaar. 16 Februarie. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219040843/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/afrikaanse-wikipedia-geloofwaardig-en-betroubaar/ |url-status=live }}</ref> '''April 2017''': In die nuusbrief van die Akademie nooi prof. Laurette Pretorius Akademielede en liefhebbers van Afrikaans uit om die Afrikaanse Wikipedia te help uitbou (werkswinkels is in Junie, Julie en Augustus in die vooruitsig). Die ensiklopedie het met die skryf van die nuusbriefartikel 44 462 artikels bereik en is die 84ste grootste. Sy stel dit duidelik wat die Afrikaanse Wikipedia is, en nié is nie, juis omdat daar misverstande ontstaan het:<ref>[https://web.archive.org/web/20191224123727if_/http://www.akademie.ussdmobile.co.za/Nuusbrief_April_2017.pdf Akademie Nuusbrief April 2017 p. 21]</ref> {{cquote| Ek wil ook graag 'n oomblik stilstaan by wat Wikipedia NIE is nie omdat daar steeds misverstande hieroor bestaan wat op die lange duur die Afrikaanse Wikipedia heelwat skade kan berokken. Wikipedia is nie 'n argief nie, dit is nie 'n reklamebladsy nie, dit is nie 'n korporatiewe of persoonlike webblad nie en bowenal is dit nie 'n stortingsterrein vir enige soort Afrikaanse tekste wat instansies of persone ook al beskikbaar stel nie. Al sou hierdie soort stof nuttig en selfs uniek wees, moet dit steeds eers tot ''bona fide''-ensiklopediese artikels verwerk word voordat dit in Wikipedia gepubliseer kan word. Dus is daar geen kortpaaie of kitsoplossings nie. Kundige Afrikaanssprekendes moet gewoon skouer aan die wiel sit en ensiklopediese artikels van hoë gehalte in Afrikaans skryf, vertaal en redigeer. }} '''20 Julie 2017''' (14:00 [[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]]). Professor Laurette Pretorius bied by die Vrystaat Kunstefees die program "Afrikaanse Wikipedia – maak die kuber jou erns" aan vir belangstellendes wat die projek wil ondersteun. Die toegang is gratis.<ref>[https://web.archive.org/web/20191224054542/https://www.vrystaatkunstefees.co.za/wp-content/uploads/2018/11/VK-program-2017.pdf Vrystaat Kunstefeesfeesprogram. 18-22 Julie 2017.]</ref> Op '''21 Augustus 2017''' word die Afrikaanse Wikipedia (onder leiding van ''Maroela Media'') as die tweede Afrikaanse digitaliseringsprojek in [[AfriForum|Afriforum]] se nuusblad op die agenda gelys:<ref>{{Cite web |url=https://www.afriforum.co.za/sleutel-om-tale-te-behou-le-in-kuberruim/ |title=Afriforum: Sleutel om tale te behou, lê in Kuberruim |access-date=17 Desember 2019 |archive-date=17 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191217195656/https://www.afriforum.co.za/sleutel-om-tale-te-behou-le-in-kuberruim/ |url-status=live }}</ref> {{cquote| 'n Tweede Afrikaanse digitaliseringsprojek is Maroela Media se Afrikaanse Wikipedia-blad. Daar is tans 46 443 artikels op dié blad gelaai, maar volgens Keren van den Berg, projekkoördineerder van die Afrikaanse Wikipedia-blad, is dit maar min vergeleke met blaaie van tale soos Engels, Duits, Frans, Hollands, Pools en Russies. “Enige persoon wat deel van hierdie projek wil vorm, kan na die instruksievideo op Youtube gaan kyk onder Afrikaanse Wikipedia-opleidingskursus.” }} === 2018 === '''4 Maart 2018''': Marlinée Fouché voer 'n onderhoud met Deon Steyn. Die Afrikaanse Wikipedia is 86ste op die artikelranglys, met meer as 48 000 artikels; in Suid-Afrika staan Noord-Sotho as Afrikataal tweede, met meer as 7 000 artikels (grootliks te danke aan 'n Afrikaanssprekende self wat daar betrokke is, [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]). Steyn benadruk dat die buitelanders wat bydra tot die Afrikaanse Wikipedia vir sowel die Afrikaanse as Wikigemeenskap baie werd is, aangesien Suid-Afrikaners nie altyd toegang tot buitelandse bronne het nie.<ref>[https://web.archive.org/web/20181231200818/http://eensgesind.com/geweet-afrikaans-is-die-grootste-afrika-taal-op-wikipedia/ Fouché. M. 2018. Geweet Afrikaans is die grootste Afrika-taal op Wikipedia..? ''Eensgesind.com'' 4 Maart.]</ref> '''21 Mei 2018''', '''27 Junie 2018''' en '''5 November 2018''': ''Maroela Media'' doen weer 'n beroep op sy lesers om by Wikipedia aan te sluit: "Dit is elke Afrikaanssprekende se plig om kennis na te laat sodat die volgende generasie daarop kan voortbou".<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaans-op-wikipedia-almal-moet-hul-kant-bring/ |title=Maroela Media. 2018. Afrikaans op Wikipedia: Almal moet hul kant bring. 21 Mei. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219041918/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaans-op-wikipedia-almal-moet-hul-kant-bring/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/ouerskap/wiki-wat/ |title=Maroela Media. 2018. Wiki – wat? 27 Junie. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219042454/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/ouerskap/wiki-wat/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/jy-kan-n-verskil-maak-en-dit-kos-jou-niks-nie/ |title=Maroela Media. 2018. Video: Jy kan 'n verskil maak (en dit kos jou niks). 5 November. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219043340/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/jy-kan-n-verskil-maak-en-dit-kos-jou-niks-nie/ |url-status=live }}</ref> '''6 Junie 2018''': Die Katalaanse navorsers Marc Miquel-Ribé en David Laniado bevind die Afrikaanse Wikipedia se intertaalskakels kom, net soos dié van die Swahili-, Estiese en Yslandse Wikipedia, 7 tot 11 keer minder in kultuurgebonde artikels (Cultural Context Content) voor. Dit toon dat tale soos Engels, Frans, Koreaans, Duits en Italiaans (wat byna net soveel intertaalskakels met kultuurgebonde artikels toon) 'n groter kulturele uitoefening op ander tale waarskynlik het. Dit beteken taalstatus en ontwikkeling van 'n Wikipedia kan 'n groot invloed uitoefen of hierdie artikels in ander tale geskep sal word, aldan nie. Op hierdie stadium staan die persentasie kultuurgebonde artikels in die Afrikaanse Wikipedia op 19,2%, op gelyke skaal met Italiaans, maar heelwat hoër as die tale met aansienlik baie bot-geskepte artikels, soos Nederlands (7,8%) en Sweeds (11,4%), laat staan nog Cebuano (0,1%).<ref>[https://web.archive.org/web/20180625021002/https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fphy.2018.00054/full Miquel-Ribé, M. & Laniado, D. 2018. Wikipedia Culture Gap:Quantifying Content Imbalances Across 40 Language Editions.]</ref> '''Desember 2018''': Prof. Jako Olivier ondersoek in sy vaktydskrifartikel verdere moontlikhede wat die Afrikaanse Wikipedia bied. Hy bevind die Afrikaanse Wikipedia groei nie noodwendig so vinnig nie, bloot omdat die Afrikaanstalige leser ewe maklik homself met die Engels kan help, maar bly positief: "Daar moet dus voortgebou word op bestaande goeie praktyke waaronder die gebruik van wiki-inisiatiewe soos die Afrikaanse Wikipedia tel."<ref>[https://web.archive.org/web/20190428040511/http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v58n4-2/03.pdf Olivier, J. 2018. Die stand van aanlyn oop opvoedkundige hulpbronne in Afrikaans: Afrikaansonderrig as 'n gevallestudie. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', 58(4-2):905-924]</ref> === 2019 === '''2019''': In die huldigingsbundel opgedra aan Jaap Steyn, vra prof. [[Wannie Carstens]] hom af in sy bydrae 'Geskiedskrywing en beskrywing van Afrikaans: Wat is daar nog te sê?':<ref>[https://books.google.co.za/books?id=Mee9DwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=J.C.+Steyn+en+Afrikaans,+%27n+Viering&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjDu6Sk6pzmAhW9R0EAHbeRCwEQ6AEIKTAA#v=onepage&q=wikipedia&f=false Van Niekerk, A. (red.). 2019. J.C. Steyn en Afrikaans: 'n viering. Bloemfontein: SUN PReSS]</ref> {{cquote| Hoe word die voordele van ''tegnologie'' benut om Afrikaans uit te bou? Wat hou die werk van die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]] (VivA) in (vergelyk Van Huyssteen & andere 2016) en hoe kan dit ten beste benut word? Hoe kan VivA uitgebou word? Hoe kan die Afrikaanse Wikipedia ingespan word in die belang van Afrikaans (kyk Pretorius 2016)? }} '''28 Februarie 2019''': Die Afrikaanse Wikipedia het om en by 70 000 artikels bereik. ''Maroela Media'' voer 'n onderhoud met Deon Steyn. Volgens hom groei die aantal artikels vinnig, maar nie vinnig genoeg na sy sin nie. Daar is ook 'n behoefte aan diegene wat bereid is om (deeglik literêre) navorsing te doen. Gegewe die koste van gedrukte media wat wêreldwyd sy tol eis, wat Afrikaans ook beslis nie oor die hoof sien nie, kan die Afrikaanse Wikipedia help om inligting goedkoop, vinnig en gerieflik beskikbaar te stel (nie juis asof daar enige ander alternatief is nie); foute kan onmiddellik reggestel word. Selfs ou volksname in die diere- en planteryk kan vir die nageslag so bewaar word. Steyn vertel hoe hy self in sy ledige uurtjies (in die jaar 2009) by die Afrikaanse Wikipedia betrokke geraak het: dit het hom (bo en behalwe sy vyftien jaar ondervinding) vooraf drie maande geduur om die korrekte terminologie te versamel vir sy heel eerste artikel, [[optiese vesel]]. Die artikel is baie gunstig deur die Wikipediagemeenskap ontvang. Dit het hom aangemoedig om nog meer artikels te plaas. So ongemerk is daar altyd 'n tydjie wat afgeknyp en produktief benut kan word.<ref>[https://web.archive.org/web/20191220084917/https://dl.iono.fm/epi/prov_347/epi_660498_medium.m4a?did=f18195a73f8cc2fdf24dbf8a505e6db3003f5d06&p=embed&download=1 Potgooi: Maroela Media. Al meer as 70 000 artikels in Afrikaans op Wikipedia]</ref><ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/al-meer-as-70-000-artikels-in-afrikaans-op-wikipedia/ |title=''Maroela Media''. Al meer as 70 000 artikels in Afrikaans op Wikipedia. 28 Februarie 2019. |access-date=20 Desember 2019 |archive-date=20 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191220092846/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/al-meer-as-70-000-artikels-in-afrikaans-op-wikipedia/ |url-status=live }}</ref> '''16 Mei 2019''': Volgens 'n Katalaanse navorser, Marc Miquel-Ribé, toon die Afrikaanse Wikipedia 'n "Europese karakter" in die sin dat hy, net soos die Europese tale, self plaaslike inhoud skep en gebruik. Terwyl die Engelse en Japannese Wikipedia se plaaslike inhoud meer as 50% beslaan, en die Duitse, Franse en Italiaanse en Katalaanse Wikipedias se plaaslike inhoud ongeveer 33,7%, 26,9%, 18,8% en 17,9% onderskeidelik uitmaak, staan die Afrikaanse Wikipedia ook op 'n heel gesonde 23,9%:<ref>[https://web.archive.org/web/20190706214921/https://wikipedia20.pubpub.org/pub/26ke5md7 Miquel-Ribé, M. 2019. The Sum of Human Knowledge? Not in One Wikipedia Language Edition. Wikipedia@20, May 16,2019.]</ref> {{cquote| Even though I have not yet verified whether this higher reader interest in CCC (“Cultural Context Content”) articles applies to all language editions, the hypothesis “context-encyclopedia-key-ingredient-to-success” is very plausible. In smaller Wikipedias with little traffic, we see the inverse trend. For instance, in some African vernacular languages, the proportion of articles dedicated to their context is very low. Considering 39 Wikipedia language editions in Africa, the average proportion of articles dedicated to each cultural context is 11.1% (median 13.8%). Why is that so? Because these languages are often relegated to a private use while English or French is used for education and official matters. Only Afrikaans — a language with a social situation similar to European languages — has '''23.9%''' of content dedicated to its context. Hence, we can say that cultural context content creation and consumption is a good indicator of a healthy Wikipedia in a society. }} Van hierdie tale word getabelleerd in 'n ander vaktydskrifartikel aangegee:<ref>[https://web.archive.org/web/20190228121044/https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1901/1901.07999.pdf Miquel-Ribé, M. & Laniado, D. 2019. Wikipedia Cultural Diversity Dataset: A Complete Cartography for 300 Language Editions]</ref> {| class="wikitable" |'''ISO-kode van Wikipedia''' |'''Artikels''' |'''CCC%''' |- |ca ('''Katalaans''') |584 760 |17,1 |- |de ('''Duits''') |2 195 308 |33,7 |- |en ('''Engels''') |5 676 573 |44,2 |- |fa ('''Persies''') |629 125 |21,9 |- |gn ('''Guaraní''') |715 |19,9 |- |ja ('''Japannees''') |1 110 617 |51,0 |- |ms ('''Maleisies''') |306 055 |22,1 |- |ru ('''Russies''') |1 481 560 |32,2 |- |sw ('''Swahili''') |42 422 |19,0 |- |zu ('''Zoeloe''') |1 111 |14,22 |} Toe die Afrikaanse Wikipedia egter 79 525 artikels bereik, word slegs 13 235 daarvan as plaaslike inhoud gemerk – die plaaslike inhoud daal daar en dan tot '''16,64%'''.<ref>{{Cite web |url=https://wcdo.wmflabs.org/list_of_wikipedias_by_cultural_context_content/ |title=Lists of Wikipedias by Cultural Context Content, besoek op 27 Desember 2019 |access-date=27 Desember 2019 |archive-date=27 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191227141429/https://wcdo.wmflabs.org/list_of_wikipedias_by_cultural_context_content/ |url-status=live }}</ref> '''Augustus 2019''': 'n Simposium is op 29 Julie 2019 deur die Akademie aangebied. Die Afrikaanse Wikipedia het sowat 83 700 artikels bereik. Die doel van die simposium was om verskeie belangegroepe uit die Afrikaanse taalgemeenskap byeen te bring "om te besin oor die aangewese weg na 'n stewig bevolkte Afrikaanse Wikipedia." Teenwoordig was die verteenwoordigers van WikimediaZA, ''Maroela Media'', die [[Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut|SA Vertalersinstituut]] (SAVI), die [[ATKV|Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging]] (ATKV), die [[Afrikaanse Taalraad]] (ATR), South African Centre for Digital Language Resources ([[SADiLaR]]) en die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]] (VivA). Een probleem wat veral uitgesonder is, wat voortgespruit het uit die aard van die vertaling van bestaande inhoud, is die gebrek aan sekere geskikte vakterminologie. Daar is op verdere opvolgbyeenkomste besluit, die Akademie bied sy steun aan die Afrikaanse Wikipedia, geen ander spesifieke besluite is nog geneem nie, met die uitsondering van die rol van die Afrikaanse taalgemeenskap as geheel wat benadruk is. Prof. Laurette Pretorius (die Akademie se Wikipedia-koördineerder) beplan nog 'n werkswinkel, terwyl prof. Gerhard van Huyssteen (vak)terminologieontwikkeling deur 'n terminologienavraagdiens (wat deur VivA as projekvoorstel nog verwerk moet word) as plan geopper het.<ref>[https://web.archive.org/web/20191224055705/http://www.akademie.ussdmobile.co.za/Nuusbrief_Aug_2019.pdf Akademie Nuusbrief Augustus 2019. Wikipedia in Afrikaans: Simposium aangebied deur die SA Akademie, 29 Julie 2019. p. 27]</ref> '''14 Augustus 2019''': Ter viering van sy 10-jarige betrokkenheid by die Afrikaanse Wikipedia, skryf [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] op [[PRAAG]] 'n artikel wat 'n paar probleme en geleenthede uiteensit, maar ook sy algemene belewenis van die organisasie die afgelope dekade.<ref>[https://web.archive.org/web/20191130203817/http://praag.co.za/?p=46688 Suidpunt. 2019. My 10 jaar by die Afrikaanse Wikipedia. '''PRAAG''', 14 Augustus].</ref> '''3 Oktober 2019''': In die Solidariteitbeweging se oorsig "Bou om te bly: Op pad na 2030" is een toekomsdoelwit: "Afrikaanse inligting in digitaal naslaanbare formaat, soos die Afrikaanse Wikipedia, moet algemeen beskikbaar wees, veral wat inligting verwant aan skoolkurrikulums betref."<ref>[https://web.archive.org/web/20191029092932/https://solidariteit.co.za/wp-content/uploads/2019/10/2019-10-03_TOEKOMSBERAAD_Volledig_web-1.pdf Solidariteitbeweging: "Bou om te bly: Op pad na 2030"]</ref> '''23 Oktober 2019''': Die ou Afrikaanse feitegidsstel, ''Wêreldspektrum'', is volledig by die Afrikaanse Wikipedia bygewerk en geïntegreer.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/digitale-baadjie-vir-wereldspektrum-aangetrek/ |title=Steyn, C. 2019. Digitale baadjie vir 'Wêreldspektrum' aangetrek. ''Maroela Media''. 23 Oktober. |access-date=20 Desember 2019 |archive-date=20 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191220093038/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/digitale-baadjie-vir-wereldspektrum-aangetrek/ |url-status=live }}</ref> '''18 November 2019''': Die Afrikaanse Wikipedia sit nou wel met meer as 85 000 artikels, maar 23 265 daarvan is saadjies. Om hierdie rede word die tweede Ontkiemingskompetisie vanaf 15 Desember 2019 tot 15 Januarie 2020 gehou. Die prys is [[Amazon.com]]-geskenkbewyse vir die eerste tot derde posisie. [[Gebruiker:Dumbassman|Rossouw van Rooyen]], 'n Namibiër, het die heel eerste ontkiemingskompetisie (15 Desember 2018 tot 15 Januarie 2019) gewen,<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/ontkiem-n-wiki-saadjie-en-wen/ |title=Maroela Media. 2019. Ontkiem 'n Wiki-saadjie en wen. 18 November |access-date=20 Desember 2019 |archive-date=20 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191220094633/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/ontkiem-n-wiki-saadjie-en-wen/ |url-status=live }}</ref> gevolg deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] en [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] in die tweede en derde plek onderskeidelik. Daar was in die 2018/2019-kompetisie slegs ses deelnemers betrokke.<ref>[[Wikipedia:Ontkiemingskompetisie/2018]]</ref> By die 2019/2020-kompetisie was daar 10 deelnemers; die wenners is [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] (1ste plek), [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert]] (2de plek) en [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt Tyrone Smith]] (3de plek). '''Desember 2019:''' [[Paleontologie|Paleontoloog]] François Durand is veral bekommerd oor Afrikaanse bronne (by name vaklektuur) wat nie so geredelik beskikbaar is op die internet (om gemaklik by die Afrikaanse Wikipedia in te weef nie):<ref>[https://web.archive.org/web/20191217201037if_/http://ojs.tgwsak.co.za/index.php/TGW/article/download/134/125 Durand, F. 2019. Verskuif die klaskamer ter wille van die oorlewing van Afrikaans as wetenskapstaal. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' 59(4): 599-610]</ref> {{cquote| Daar is projekte, ook van Akademielede se kant, om Afrikaans op byvoorbeeld Wikipedia te vestig en daardie projekte moet heelhartig deur ons almal ondersteun word, maar daar is baie meer om te doen. As daar niks oor paleontologie op die internet in Afrikaans is nie, is dit duidelik omdat ek nog niks daaroor daar geplaas het nie. Dieselfde geld vir elke ander vakgebied. Niemand anders as onsself kan vir hierdie afwesigheid van Afrikaans op die internet geblameer word nie. }} === 2020 === '''26 Januarie 2020''': Prof. Laurette Pretorius gesels op [[Radio Sonder Grense]] se program: ''[[Taaldinge]]''. Ses punte word uitgelig.<br /> ''Ten eerste'': Op grond van die Commons-lisensie-ooreenkoms is die publiek verplig om Wikipedia as bron te erken, indien van die inligting gebruik is.<br /> ''Ten tweede'': Die gehalte het te make met hoe lank die artikel is, hoeveel verwysings gegee word, hoe gebalanseerd die artikel geskryf is en hoe gereeld die artikel op datum gehou word. Die dekking van onderwerpe moet ook so wyd moontlik wees. Maar vergeleke met 'n groot internasionale taal soos Engels sou dit onbillik wees om Afrikaans met Engels te vergelyk. Pretorius fokus daarom op Katalaans, Moderne Hebreeus en Afrikaans.<br /> Sy bevind '''Katalaans''' het, te midde van 4 miljoen moedertaalsprekers meer as 630 000 Wikipedia-artikels, waarvan die artikelgehalte, net soos die Duitse Wikipedia, oor die algemeen baie goed is. Sy beskou die Katalaanssprekendes as taalpatriotte in murg en been.<br /> '''Moderne Hebreeus''' (Iwriet) het weer 5 miljoen moedertaalsprekers en het min of meer 254 000 Wikipedia-artikels; Iwriet se ontstaansgeskiedenis loop, net soos Afrikaans s'n, deur die 19de en 20ste eeu. Die Moderne Hebreeuse Wikipedia het weer strenger verwerpingsreëls as die Engelse Wikipedia s'n – nie enige artikel kan dus, net soos by die Engelse Wikipedia, sommer net geskep en aanvaar word nie. Die Hebreeussprekende akademie is wel ''ten nouste'' betrokke by hul Wikipedia, en van tyd tot tyd word skryfprojekte geloods waarby van die hoogste deskundiges en navorsers uit die Hebreeuse taalgemeenskap betrek word: 'n dure les vir die Afrikaanse Wikipedia.<br /> '''Afrikaans''' het 7,2 miljoen moedertaalsprekers. Dus, heelwat meer as die Katalaans- en Hebreeussprekendes wat getalle betref, maar die aantal Wikipedia-artikels dobber tussen 86 000 en 87 000 rond. Die artikels is oor die algemeen bitter kort. Gevolgtrekking: die Katalaanse en Hebreeuse Wikipedia dien as rolmodelle.<br /> ''Ten derde'': Die belang van 'n goeie Afrikaanse Wikipedia is drieledig: die aanvraag is daar, dit beïnvloed die soekenjinalgoritmes (wat beter soekresultate in Afrikaans meebring) en einde ten laaste sal beter en uitgebreide taalgebruik noodwendig lei tot beter taaltegnologie (soos masjienvertalings, speltoetsers, ens.)<br /> ''Ten vierde'': Omrede die leefwêreld van elke taal en sy sprekers (en hul taalvaardigheid en -diversiteit) verskil, sal die bronne en verwysings van elke afsonderlike Wikipedia ook verskil; daarom word nie elke bron ter wêreld ongelukkig gelys nie. Maar Pretorius vind dit ironies hoe die mensdom gou Wikipedia.org kan afkraak oor onakkuraatheid, maar tog te gewillig antwoorde google – antwoorde wat tog uit die lug gegryp word, vernaamlik dié van die Engelse Wikipedia.<br /> ''Ten vyfde'': Pretorius identifiseer die verskillende rolle en funksies waarby vrywilligers op die Afrikaanse Wikipedia betrokke kan raak. Sy bedank in die besonder die 14 administrateurs by die Afrikaanse Wikipedia vir hul onbaatsugtige diens. Die Hebreeuse Wikipedia het 37 sulke vrywilligers en die Katalaanse Wikipedia 21.<br /> ''Laastens'' bespreek sy kortliks die eerskomende werkswinkel (30 Januarie 2020) en die betrokkenheid van die Akademie. 'n Handleiding wat by die Akademie se webwerf beskikbaar sal wees, is in die vooruitsig gestel.<ref>[https://web.archive.org/web/20200126185138if_/http://www.rsg.co.za/forcedownload.asp?fn=20200126%5FTAALDINGE%2Emp3&f=%2Fimages%2Fupload%2Fsound%2Fklanke%2F Radio Sonder Grense, Taaldinge, 26 Januarie, Afrikaanse Wikipedia.]</ref> '''30 Januarie 2020''': Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] hou 'n werkswinkel waar die uitbreiding van die Afrikaanse Wikipedia bespreek word.<ref>[https://www.facebook.com/events/sa-akademie-vir-wetenskap-en-kuns/werkwinkel-hoe-brei-ons-die-afrikaanse-wikipedia-uit/580193685892025/ SAAWK: Aankondiging op Facebook]</ref><ref>[https://www.akademie.ussdmobile.co.za/Afrikaanse_Wikipedia.pdf Werkwinkel: Hoe brei ons die Afrikaanse Wikipedia uit?]</ref> '''2020''' Peter Dirix, Liesbeth Augustinus en Frank Van Eynde jukstaponeer die ganse Afrikaanse Wikipedia tekskorpus van Julie 2016, toe nog met 40 820 artikels en 13,2 miljoen woorde, met die Taalkommissie se tekskorpus in hul artikel, [https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/37609/9783110668476.pdf?sequence=1#page=115 IPP in Afrikaans: a corpus-based investigation and a comparison with Dutch and German] rakende die ''infinitivus pro participio''. Hierdie gedeelde taaleienskap is te vinde in Duits, Afrikaans en Nederlands waar mens die ge- kan of soms ''moet'' weglaat: "Ek het Johan 'n roman (ge)sien skryf" of "wat ek wou vra:" (i.p.v. "wat ek wou gevra het:"). Dit is afwesig in die Engels, Fries en Jiddisj. Afrikaans het minder IPP's as in Nederlands, maar wel meer as in die Duits. Pseudo-koördinasies soos byvoorbeeld "sit en lees", "lê en lees", "staan en praat", "loop en dink", "gesit en wag" kom aansienlik minder by die Afrikaanse Wikipedia voor. Ook is IPP's gevind in die Taalkommissie se korpus m.b.t. "kom", "bly", "ophou", "probeer", "durf", "laat" en "leer", wat weer by die Afrikaanse Wikipedia afwesig is. Die rede vir hierdie verskil is heel moontlik toe te skryf aan die Taalkommissie se korpus wat niestandaardvorme opgeneem het. '''September 2020'''ː Die Afrikaanse Wikipedia het die [[Malgassiese Wikipedia]] verbygesteek wat hoeveelheid artikels betref en sodoende, die grootste Afrika-wiki volgens artikels geword, besuide die Sahara. '''November 2020''': Luidens 'n verslag van Greenman verkeer die Afrikaanse Wikipedia, wat Afrikataal en artikeltal betref, in die tweede posisie omrede die Egipties-Arabiese Wikipedia hom verbygesteek het (hoofsaaklik weens botgeskepte artikels). Afrikaans het nog nie 100 000 artikels bereik nie, terwyl die Egipties-Arabies in Junie 2020 alleen 257 000 byna oornag geskep het. Daar is egter slegs 29 aktiewe bydraers en die gehalte van die artikels van laasgenoemde Wikipedia laat veel te wense oor. Die Afrikaanse Wikipedia lyk wel belowend. By die Afrikaanse Wikipedia was daar 50 aktiewe bydraers, waaronder [[Gebruiker:Oesjaar]] en [[Gebruiker:Aliwal2012]] elkeen 1 000 wysigings in Oktober alleen aangebring het. Die Swahili Wikipedia toon ook 50 aktiewe bydraers in dieselfde maand, maar die hardwerkendstes onder hulle is nie moedertaalsprekers nie – dit besorg allerlei moeilikhede vir die groei van hierdie projek.<ref>[http://www.greenman.co.za/blog/?p=2734 Greenman. November 2020 African language Wikipedia update]</ref> '''Desember 2020''': Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns gee 'n Wikipedia-handleiding uit, ''Die Afrikaanse Wikipedia en hoe om by te dra'', saamgestel deur Gideon Kotzé en Laurette Pretorius. '''22 Desember 2020 tot 15 Januarie 2021''': Vir die derde agtereenvolgende Desember word die jaar oudergewoonte afgesluit en die nuwe tegemoet geloop met die jaarlikse [[Wikipedia:Ontkiemingskompetisie/2020|Ontkiemingskompetisie]], wat 'n maand lank duur. Geskenkbewyse ter waarde van R2000, R1500, R1000 en R500 vir die 1ste, 2de, 3de en 4de plek onderskeidelik is op die spel. Die sommetjie wengeld is deur Wikimedia ZA beslis. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] (1ste), [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] (2de), [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt Tyrone Smith]] (3de), [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] (4de) is die wenners van die 2020/2021-kompetisie. Daar was 8 deelnemers.<ref>[[Wikipedia:Ontkiemingskompetisie/2020|Ontkiemingskompetisie 2020/2021]]</ref> === 2021 === '''16 Januarie 2021, 15:15'''. Op [[Pretoria FM]] voer Elsje van Jaarsveld 'n onderhoud met Deon Steyn, laasgenoemde op 6 deser reeds 12 jaar betrokke by die projek. By die Afrikaanse Wikipedia self het hy min of meer al 128&nbsp;000 wysigings aangebring. Sy grootste wens is dat 100&nbsp;000 artikels teen 15 November op die Afrikaanse Wikipedia bereik word, en meer gebruikers, of proeflesers sal aansluit. Ten tyde van die onderhoud is die artikelstand van die Afrikaanse Wikipedia om en by 95&nbsp;650; tydens die vorige onderhoud 3 jaar tevore was dit 34&nbsp;000; toe Steyn in 2009 aangesluit het was dit ongeveer 17&nbsp;000. Die projek is tans die 71ste grootste Wikipedia uit oor die 300 tale, en, minstens wat inhoud betref, die grootste Wikipedia in 'n Afrikataal. Die doelstelling om 100&nbsp;000 artikels voor 16 November te bereik is bloot 'n nuwe mylpaal voor oë; om in 'n nuwe (medium)groot kategorie ingedeel te word. Dit kan byna digterlik beskou word as die aanbreek van 'n stralende nuwe hoofstuk vir Afrikaanse Wikipedia; of 'n motor wat 100&nbsp;000&nbsp;km agter die blad het. Gewis sal die Afrikaanse Wikipedia egter dan ook 'n nuwe blaadjie moet omslaan wat die organisering betref: want nou is dit 100&nbsp;000+ artikels wat in stand gehou, op datum gebring en voortdurend bygewerk moet word. Die las raak nie minder nie. Van Jaarsveld stel voor die aanbreek van die 100&nbsp;000-kerf moet met 'n reuse partytjie luisterryk gevier word. Steyn sê 'n datum is reeds vasgemaak met die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] vir die 20-jarige viering; die reëlings is reeds uitgeklaar met prof. [[Anne-Marie Beukes]]. Daar sal op hierdie dag kennis en ondervinding uitgeruil word, asook potensiële nuwe gebruikers gewerf word. Die Afrikaanse Wikipedia self word 20 jaar oud op die 16de November 2021; al is die Afrikaanse Wikipedia die dertiende oudste weergawe, het ander jongeres hom verbygesteek – en dit bloot weens die tekort aan mannekrag. In Europa is veral die studente baie meer betrokke en rekenaarbedrewe; Suid-Afrika het nog 'n agterstand hiermee en die leeslus (vir die opdoen van agtergrondkennis om te kan bydra) is ook maar nie altyd daar nie. Afgesien van 'n bydrae tot die samelewing en naastediens, is daar steeds 'n geweldige tekort aan gedrukte vakliteratuur in Afrikaans (met, in ag genome, dat die digitale medium veral op die huidige oomblik sake vergemaklik), is die antwoord op die vraag waarom dit belangrik is om tot die Afrikaanse Wikipedia by te dra. Die Afrikaanse gedrukte bronne is trouens al so uitgeput dat daar toenemend na Engelstalige bronne gegryp word. Nuwelinge wat wil aansluit word gevra om as gebruikers te registreer; dit vergemaklik kommunikasie waar 'n gewone IP-adres nie kan nie. Daarmee klaar, kan die individu oor enige onderwerp skryf. Hulp kan verleen word op die betrokke artikel se besprekingsblad, die Geselshoekie en op die Facebookblad ([https://www.facebook.com/groups/231160206984566/ Afrikaanse Wikipedia]). Daar is veral 'n tekort aan vakkundige proeflesers (spesiale vermelding word gemaak van 'n [[Gebruiker:Burgert Behr|“goeie gebruiker wat eksjoernalis is; 'n pensioenaris”]] as voorbeeld); soms moet die hulp van die [[Taalkommissie]] ingeroep word. Op die vraag of [[Jimmy Wales]] munt geslaan het uit Wikipedia, sê Steyn die stigtings self samel heel goed geld van donateurs in om ander projekte te befonds. Wikipedia op sigself is egter maar een been van die Wikimedia-stigting; daar is hoeveel ander susterprojekte ([[Wikispecies]], [[Wikidata]], [[Wikitravel]], e.a.) asook die duur reserwe-apparatuur wat op hierdie geldjies teer. Ná afloop van 'n vorige onderhoud, volg Van Jaarsveld op, en verneem graag na die welstand van die Duitser [[Gebruiker:SpesBona|Sören Pfauder]], en of hy nog gereeld bydra, veral omdat hy, net soos die res van die Afrikaanse radioluisteraars, 'n gewone werksdag tussen 8 tot 5 het met al sy uitdagings. En te midde hiervan het hy hom geen moeite ontsien om sy tyd aan die projek af te staan nie. Ja, is die antwoord, Pfauder gaan steeds sy gang gedurende die week en doen steeds getrou die voorbladvoorbereiding elke Sondagaand, na gelang van sy beskikbare tyd, en dit wissel maar. Wat die bladtrekke betref: van die artikels wat die meeste besoek is in Desember is [[Geloftedag]], [[Die Gelofte]] en die [[Slag van Bloedrivier]]. Opvallend het die (covid-19-verwante) afsterwe van [[Elsa Joubert]] 'n skielike toename in lesers van haar artikel teweeggebring (400 bladtrekke oornag). Covid-19, en die skielike inperking op die vryheid van beweging, asook die sluiting van skole (en ander staatsinstellings), het ook sy deeltjie bygedra om die bladtrekke van skoolverwante artikels in veral April/Mei-maand 2020 te verhoog. Artikels uniek aan die Afrikaanse Wikipedia (met inbegrip die uitvoerige artikel oor Elsa Joubert met inligting wat in ander Wikipedias geheel en al ontbreek), sluit onder meer selfs [[Protea|Proteaspesies]] in, wat maar toegeskryf kan word aan die Suid-Afrikaanse milieu, met wetenskaplike inligting wat bygewerk word om aan die behoeftes van sowel onderwysers as leerlinge te voorsien. Op die vraag of mens statistiek kan bekom rakende mense in ander lande wat die Afrikaanse Wikipedia besigtig, verwys Steyn na [https://stats.wikimedia.org/#/af.wikipedia.org/reading/page-views-by-country/normal|map|last-month|(access)~desktop*mobile-app*mobile-web|monthly hierdie blad] '''18 Januarie 2021''': Ter viering van Wikipedia se 20ste verjaarsdag neem [[Gebruiker:Greenman|Greenman]] die Suid-Afrikaanse Wikipedias in oënskou (buiten Engels). Die Afrikaanse Wikipedia staan eerste, met 95&nbsp;700 artikels, 210 aktiewe bydraers die afgelope 30 dae (wat vandaalbestryders uit ander lande insluit), 40 bydraers wat ten minste 5 wysigings die afgelope maand aangebring het, 18 administrateurs, en 33&nbsp;040&nbsp;587 woorde. Die dieptepunt wat toegeken word, betreffende die voortdurende uitbou en wysigings teenoor die hoeveelheid bladsye wat reeds bestaan, is 46, vergeleke met Engels se 1&nbsp;045 (die hoogste trouens wêreldwyd), Frans se 240, Chinees se 201, Duits se 93 en Nederlands se 16. Die volgende top tien bydraers het almal meer as 150 wysigings oor 'n maandtydperk aangebring (in dalende volgorde): [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], [[Gebruiker:K175|K175]], [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]], [[Gebruiker:Charlielv55|Charliev55]], [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]], [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt Tyrone Smith]] en [[Gebruiker:Odriskelmac11|Odriskelmac11]]. Greenman is oor die algemeen tevrede met die stand van sake en het volle vertroue dat die 100&nbsp;000-kerf bereik sal word. Die ander Afrikatale se grootste hindernis is, net soos die Afrikaanse Wikipedia, die uitbou van uitvoerige lang artikels, met die uitsondering van die [[Tsonga Wikipedia]] waar die een enkele bydraer [[Gebruiker:Thuvack|Thuvack]] gehalte bo hoeveelheid verkies. Sy ywer word ook beloon met die diepte van die 703 artikels wat die hoogte inskiet: op 178.<ref>[http://www.greenman.co.za/blog/?p=2826 Greenman: South African language Wikipedias 20th birthday review, January, 18, 2021]</ref> Die leser word in dieselfde asem egter ook daaraan herinner dat 'n klein Wikipedia, wat gebuk gaan onder vandalisme, baie aktiwiteit toon, al is dit nie noodwendig opbouend nie. 'n Ander maatstaf wat gebruik kan word is die gemiddelde hoeveel woorde per artikel te bereken (wat ook probleme van sy eie besorg, veral as 'n vergelyking tussen oorwegend analitiese en oorwegend sintetiese tale getref word, of omskrywende taal pleks van bondige pront woorde gebruik word): : Tswana – 405 (woorde per artikel) : Afrikaans – 345 : Xhosa – 208 : Tsonga – 220 : Swati – 127 : Sotho – 127 : Venda – 93 : Zoeloe – 53 : Noord-Sotho – 32 '''18 Januarie 2021, 07:45''': Op die program ''Monitor'' ([[Radio Sonder Grense]]), tree die nuusanker Gustav Greyling in gesprek met Deon Steyn, verkose Direkteur van Wikimedia ZA, met die aanbreek van Wikipedia (met 317 tale) se 20ste bestaanjaar die afgelope naweek. Die vrae handel rondom die ontstaan, die groei, die neutraliteit, die besoekstatistiek van die afgelope jaar, asook die mylpale van die Afrikaanse Wikipedia. By laasgenoemde word die 100&nbsp;000-kerf weer herhaal, asook die doelwit om op meer plaaslike onderwerpe te fokus, om 'n meer lokale kleurtjie te gee, sodat die Afrikaanse Wikipedia nie bloot in 'n slaafse naprater van Europa sal ontaard nie, maar sal groei tot 'n selfstandige Wikipedia in eie reg. Die Afrikaanse Wikipedia het kort voor die onderhoud 95&nbsp;703 artikels bereik. Wat die handhawing van akkuraatheid betref, is die 18 administrateurs as hekwagters gelukkig daar om 'n ogie te hou oor die wysigings. Hul selfopgelegde [[Sisufos]]taak is om te sorg dat die bronne geldig is, en dat daar geen politiek, bemarking of eensydigheid by betrokke is wat die waarheid kan vertroebel nie. Artikels wat deur vandale geteiken word, draai gewoonlik om die ou twispunt dwarsdeur die eeue heen – die [[Midde-Ooste]] in die besonder. Sulke blaaie kan beskerming geniet sodra die nood begin druk. Algaande leer mens 'n muishond aan sy reuk ken: 'n anonieme IP-adres voorspel dikwels moeilikheid. Die ywerige en ernstige gebruiker sal tipies registreer, 'n gebruikersblad skep en meer oor homself uitwei, om hulp vra en betrokke raak. Die meeste bydraers is vernaamlik Suid-Afrikaners; een gebruiker bevind hom in Engeland, twee in Duitsland en een of twee in die VSA. Die probleem is ook nie soseer om afgetrede mense te werf nie; dit is eerder 'n gesukkel om die jongmense betrokke te kry. Daar is altyd nuwe gebruikers en proeflesers nodig gegewe die geweldige werksomvang. Belangstellendes kan die Facebookgroep kontak. '''10 September 2021''': Op die middagnuusprogram, ''Spektrum'', [[Radio Sonder Grense]], word die onderhoud tussen Marlinée Fouché en Deon Steyn uitgesaai, ter viering van die 100 000ste artikel. Die sukses is deels toe te skryf aan die Wikipediane se verbintenis daartoe en toewyding om altesaam 15 artikels per dag te skep, verkieslik met 'n Suid-Afrikaansheid. Die rol van die burokrate en administrateurs word net vlugtig weer aan die leke verduidelik. Ook die wenslikheid van registrasie word aangeroer. Die Afrikaanse Wikipediane wat 'n geruime tyd al bydra word oor die algemeen as 'n hegte gemeenskap beskou; elkeen het sy eie spesialiteit. Tot dusver is daar geen ander Afrikaanse digitale ensiklopedieplatform wat 'n verskeidenheid onderwerpe aanraak nie, en vakliteratuur (in boekvorm) is vir die publiek oor die algemeen byna onbekostigbaar en lomp ('n skoolkind kan gemakliker inligting op sy selfoon bekom en "ronddra"). Maar, deur die kennis te verwerk en die bronne te lys, kan daar altyd iemand wees wat die feite gaan naspoor. Skoolverwante onderwerpe (sedert die Covid-inperkingstydperk) kry die meeste aftrek. Steyn bedank ook die ondersteuning en goedgesindheid van die Afrikaanse Akademie, in die verkryging van die nodige vakterminologie om die artikels te skryf. '''13 September 2021, 11:29-11:34'''. Omroepster Susan Botha gesels op Pretoria FM met Deon Steyn, direkteur van die WikimediaZA Stigting, ook oor die 100&nbsp;000-kerf wat bereik is voor die 20ste verjaarsdag wat op 16 November 2021 gevier sal word. Die Afrikaanse Wikipedia is 71ste op die ranglys van die Wikipedias wat grootte aanbetref, uit 353 tale. Dit vergelyk goed, sou mens in ag neem dat Afrikaans die 140ste grootste taal uit die 7&nbsp;000 tale dwarsoor die wêreld is. Van die inhoud wat die besoekers kan verwag is "iets vir almal". Hy beskou veral die [[Sterrekunde|sterrekundeportaal]] as wêreldklas en op datum. Meer as 1&nbsp;300 [[Vis|visartikels]] is beskikbaar, meer as 3&nbsp;000 fynbosspesies, meer as 700 boomspesies, en die artikels van die Suid-Afrikaanse Vloot vorder fluks. Die [[Wiskunde|Wiskundeportaal]] kort wel aandag sodat leerlinge, onderwysers en ouers die artikels bruikbaar genoeg kan vind. Op die vraag hoe iemand betrokke kan raak is die registrasie en IP-adresopsie beskikbaar, hoewel laasgenoemde nie daarin slaag om die gebruiker by die gemeenskap in te skakel nie. 'n Artikel wat veral moeite geverg het om te vertaal is die [[Manhattan-projek]] – die hulp van die Taalkommissie moes telkens ingeroep word vir die kernfisikabegrippe. '''14 November 2021.''' 'n Berig verskyn in die Afrikaanse Sondagkoerant, ''Rapport'', wat melding maak van die Afrikaanse Wikipedia se 20ste verjaarsdag wat die Dinsdag, 16 November, in Pretoria luisterryk gevier word. Teen saktyd was dit die grootste Afrikataal en die 71ste grootste van altesaam 323 tale op die digitale ensiklopedie, met 16 administrateurs en 4 burokrate. 5,5 miljoen bladlese in Juniemaand 2020 het sy hoogtepunt in Februarie 2021 bereik – 10,9 miljoen. Die onderwerpe is wyd uiteenlopend: die ruimte, geologie, die Suid-Afrikaanse susterskerke, [[Vegvliegtuig|vegvliegtuie]], politieke figure, skrywers, kunstenaars, [[Stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]], noem maar op. [[Maryana Iskander]], hoofuitvoerende beampte van Wikimedia, het aan die koerant gesê: "Hul werk is 'n voorbeeld daarvan dat Wikipedia meer as net 'n webtuiste is: Dit is ook mense wat aan mekaar verbind is deur hul passie vir kennis." Saam met die sjampanjeproppe wat klap, volg die hoofpyn. Vergrysing is maar een kopseer – die meeste bydraers van hierdie Gideonsbende is "minstens 30 jaar oud", met weinig jonger bydraers met geesdrif wat aansluit en handjie bysit. Die druk op Afrikaans as onderrigtaal knel die aantal nuwe tegniese boeke en tegniese handboeke in Afrikaans wat as bron moet dien – die meeste Afrikaanse werke is reeds uitgeput of te verouderd vir gebruik (of eenvoudig onbekombaar). Sonder ironie word daar juis nou meer vertalings uit die Engelse Wikipedia gedoen. Die Afrikaanse Wikipedia het geen groot begroting nie, en elkeen moet op eie houtjie oor die weg kom – sonder 'n sent van die Suid-Afrikaanse regering. Die betrokkenheid van die bruin gemeenskap by die projek kan beter wees. Masjienvertalings en vandalisme duik kort-kort op en word hand en tand beveg.<ref>Jansen, J. 2021. Afrikaans is groot op Wikipedia. ''Rapport'', 14 November:12.</ref> '''22 November 2021'''. Marlinée Fouché, [[RSG]] nuusjoernalis lewer ‘n inset op ''Monitor'' oor die mag van Afrikaans in die digitale ruimte deur daarop te wys dat Afrikaans een van slegs 5 moderne tale is, wat so gevorderd is dat dit sedert die begin van die twintigste eeu tot volwaardige akademiese taal gevorder het. Daar word boonop heelwat vordering gemaak in die gebruik daarvan in die digitale ruimte, soos soekenjins en die digitale ensiklopedie, [[Wikipedia]]. Tydens die twintigste verjaarsdagviering van dié Afrikaanse Wikipedia is die klem geplaas op die mag van die aanlyn Afrikaanse gemeenskap vir die bevordering van dié taal in die oordrag van [[kennis]]. Marlinée Fouché berig diegene wat reeds skouer aan die wiel sit, se geesdrif ken geen perke nie. Deon Steyn (Oesjaar) het gesê dat die Afrikaanse Wikipedia beskryf kan word as een van die grootse voortdurende Afrikaanse gemeenskapsprojekte. Emeritus professor Laurette Pretorius stel dat ‘n platform soos Wikipedia ‘n bydra lewer tot die voortbestaan van Afrikaans, gebaseer op die aantal moedertaal en ander sprekers, die ouderdom van dié sprekers en taaltegnologie sowel as taalhulpbronne beskikbaar. Laastens kan jy die taal in enige domein, plek en vakgebied gebruik. Vir jong sprekers is die digitale milieu veral goed, maar die vraag bestaan of jong mense dit in Afrikaans wil doen. Die vloeibaarheid van Wikipedia maak dit ideaal om die taal uit te bou. Volgens prof Pretorius kan ‘n Wikipedia-bydraer soms ‘n term in ‘n artikel plaas wat dan weer deur ander gebruikers verander kan word indien nodig. Elke mens kan bydra en elke mens kan redigeer. Pretorius beskou Wikipedia as ‘n toenemend noodsaaklike liefdestaak. Die feit dat ons in die digitale wêreld ingedwing is, en met die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|pandemie]] het mense tot die besef gekom dat daar soveel geleenthede is, soveel goed om te doen en soveel probleme wat opgelos kan word. Marlinée Fouché vra wie is die skrywer wat op die stadium hierdie liefdestaak aanpak. Rooiratel, Oesjaar en Sobaka stel hulself voor. Hierdie skrywers is tussen dertig en sestig jaar oud. Rooiratel verwys na ‘n gunsteling kleur en dier, Oesjaar na [[whisky]] wat altyd ‘n goeie oesjaar het, in teenstelling met wyn, en Sobaka (Russies vir hond) na ‘n voorheen ietwat obsessiewe belangstelling in die [[USSR]] en [[Rusland]]. Hy het dié naam vir ‘n hond gegee net voor hy sy Wikipedia gebruikersnaam geskep het. Rooiratel stel dit dat ‘n persoon nie noodwendig ‘n kenner op ‘n onderwerp hoef te wees om ‘n artikel daaroor te skryf nie. ‘n Persoon kan gebruik maak van bronne en verwysings van ander mense, wat die kenners is. Jou taak as Wikipedia-skrywer is om dit bymekaar te sit. Onderwerpe waaroor Rooiratel skryf is uiteenlopend. Hy verwys na die interessante verhaal van [[Rosamund Everard-Steenkamp]], een van die eerste vroulike vlieëniers in Suid-Afrika, wat ook die eerste vrou ter wêreld was wat 'n [[straalvliegtuig]] gevlieg het. Hierdie artikel bly uniek aan die Afrikaanse Wikipedia. Sobaka verwys na die uitdagings om tegniese terme in Afrikaans op te spoor tydens die vertaal van artikels na Afrikaans. Hy noem byvoorbeeld dat hy tydens die vertaling van die [[Wright-broers]] artikel, ‘n [[lugvaart]]-termelys wat ‘n individu goedgunstiglik op die internet geplaas het, as van groot waarde gevind het. Op die vraag hoekom iemand soveel tyd sou spandeer om sonder betaling artikels op Wikipedia te skep, het Sobaka grappenderwys genoem dat dit weens die verslawende aard daarvan is. Hy stel dat dit in wese ‘n interne motivering is wat dit op die ou einde moontlik maak. Oesjaar bevestig hy is ook verslaaf aan Wikipedia. Dit gee hom die geleentheid om sy brein te gebruik en terselfde tyd kennis op te doen. Volgens Rooiratel sal iemand wat nie self op Wikipedia werk nie, nie maklik verstaan waarom iemand so baie vrye tyd daaraan spandeer nie. Rooiratel bevestig dat enigiemand ‘n bydrae kan lewer tot Wikipedia. Daar sal altyd iemand wees wat die antwoord ken en/of leiding kan verskaf waar nodig.<ref> Die Mag Van Afrikaans in die Digitale Ruimte, Monitor, 22 November 2021. https://omny.fm/shows/monitor/s-word-afrikaans-in-die-digitale-ruimte-uitgebre-1#description</ref> === 2022 === '''14 Augustus 2022'''. Ian Gilfillan (ook bekend as [[Gebruiker:Greenman|Greenman]]), gee 'n kort oorsig van die algemene stand van die Suid-Afrikaanse Wikipedias. Die Afrikaanse Wikipedia het die 100&nbsp;000-mylpaal bereik en toon steeds ononderbroke vooruitgang. Die getal bydraers floreer, die talryke administrateurs is moedertaalsprekers. Voorts is goeie bande met die Afrikaanse media gesmee om nie uit die kollig te verdwyn nie.<ref>[http://www.greenman.co.za/blog/?p=2872&fbclid=IwAR2lKn8OFs7_GOEvMz3zLtfLT3xVK_rbGheEm2fB_ISbSxrBlYtjd2SC9TY Greenman.co.za: South African language Wikipedias – Wikimania 2022 update]</ref> '''18 Augustus 2022, 20:28 tot 20:34'''. Deon Steyn, direkteur van die Wikimedia Stigting, het weer die gehoorstuk in die hand wanneer Susan Botha van Pretoria FM hom tydens ''Rondomtalie'' 'n paar vragies stel. Die Afrikaanse Wikipedia het reeds 104&nbsp;000 artikels bereik en uit 328 Wikipedias is die Afrikaanse Wikipedia nou in die 69ste plek. Die bladtrekke is so 1 miljoen per maand. Volgens Steyn kom die eer waarskynlik Covid-19 toe: die onderwysers het met hul hande in die hare gesit, die pad van die minste weerstand gevolg en die leerlinge allerlei take met behulp van die internet laat doen; sodoende is die Afrikaanse Wikipedia vir die eerste keer in hul midde ontdek. Die meeste bydraers is al 'n dekade of langer betrokke, en hul beroepe en belangstellings is van uiteenlopende aard. Nuwelinge wat wil bydra kan registreer, maar indien hul so effe afgeskrik voel deur die nuwe en onbekende omgewing, kan hul gaan aanklop by die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] (met spesiale dank aan prof. Anne-Marie Beukes). Vir hierdie opleiding kan die instituut geskakel word by 086-133-3786. Ook gaan borde uitgehang word wat die SAAWK aandui as die fisiese tuiste van die Afrikaanse Wikipedia, ten einde die organisasie (die Afrikaanse Wikipedia) vir die breë publiek sigbaar te maak. Wat die kriteria vir bydraers aanbetref moet diegene onthou dat die styl koud, onpartydig, feitelik, emosieloos en betreklik droog en humorloos is, soos 'n ensiklopedie betaam. Die probleem word op sy naam genoem, en basta: indien die nuweling hom of haar nie hiermee kan vereenselwig nie, is hul roeping eerder om storieboeke te skryf. Die toekoms van Wikipedia lyk besonder blink, sê Steyn: hoe swaarder die monolitiese politiek teen Afrikaans begin draai, des te meer sal bydraers toestroom om te red wat daar nog te redde is vir die nageslag. [[Lêer:BordWikipedia16November2022.jpg|links|duimnael|Naambord by die SAAWK]] '''16 November 2022'''. ‘n Funksie om die Afrikaanse Wikipedia se 21ste verjaarsdag te vier word aangebied by die kantore van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns in Pretoria. Die Akademie het ook tydens die funksie amptelik die fisiese tuiste van die Afrikaanse Wikipedia geword toe Prof Anne-Marie Beukes, uitvoerende hoof van die Akademie en Deon Steyn, direkteur van die Afrikaanse Wikipedia ‘n naambord onthul het wat lees ‘’Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is die trotse tuiste van die Afrikaanse Wikipedia’’. [[Lêer:Gebruikers 21 Jaar 2022 16 Nov 2022.jpg|duimnael]] Deon Steyn bring hulde aan al die gebruikers wat bygedra het om die 105 580 artikels soos op 16 November 2022, reeds op die Afrikaanse Wikipedia geplaas is. Hy stel ‘n ambisieuse doelwit van 1 miljoen artikels teen 2026. Steyn wys ook daarop dat die drie aktiefste bydraers ouer as 60 is, wat weereens die erns van die werwing van jong bydraers onderstreep. In terme van die pad vorentoe word onder andere opleiding, besoek aan skole, skakeling met die Afrikaanse Departemente aan universiteite, media verhoudings en spesiale projekte soos skryfkompetisies voorgestel. === 2023 === '''27 April 2023'''. Die Afrikaanse Wikipedia, in samewerking met [[Netwerk (Namibië)|Netwerk Namibië]], het ’n werkwinkel aangebied in [[Windhoek]]. Daar was dertien verteenwoordigers van, onder andere die Namibiese Departement van Kuns en Toerisme, die [[Universiteit van Namibië]] en die ATKB. Deon Steyn, Direkteur Afrikaans van WikimediaZA, het die werkswinkel aangebied. Deon het gefokus op die [[geskiedenis van Wikipedia]] en veral op die Afrikaanse Wikipedia. Daar is ook besluit dat die werkswinkel ’n jaarlikse instelling gaan word en dat ’n Afrikaanse Wikipedia-naambord by die kultuurmuseum aangebring gaan word. '''19 Julie 2023'''. In ‘n artikel “''Biggest South African language Wikipedias and their editors''” deur Hanno Labuschagne gepubliseer op ''MyBroadband'' verklaar Douglas Scott, direkteur van Wikimedia ZA dat: “Behalwe Engels, is Afrikaans verreweg die grootste Suid-Afrikaanse Wikipedia taal – beide in terme van aantal artikels en grootte van hul vrywilligersgemeenskap.” "Afrikaanse Wikipedia het 'n stadium van vinnige groei in die aantal nuwe Wikipedia-artikels wat elke dag geskep word en 'n lesertaltoename van 15% in die afgelope jaar betree." In die geheel beklee Afrikaans die 70ste plek uit 322 wêreldtale waarin Wikipedia-artikels geskryf is. Deon Steyn, inwoner van [[Krugersdorp]], het meer as 10% van alle Afrikaanse inskrywings op Wikipedia bygedra, het Scott aan ''MyBroadband'' gesê. Die voormalige [[Telkom]]-werknemer het homself onlangs in 'n onderhoud met die Afrikaanse aanlyn publikasie [[Netwerk24]] as 'n "oupa" van Wikipedia beskryf. In die afgelope 14 jaar het hy meer as 12 565 Afrikaanse artikels geskryf en 208 000 regstellings onder die gebruikersnaam “Oesjaar” aangebring. Volgens Wikimedia ZA-lid Ian Gilfillan was die top Afrikaanse Wikipedia artikel skeppers in 2022, Oesjaar met 2 156, Aliwal2012 met 1 828, Burger Behr met 622 en Rooiratel met 612.<ref>Labuschagne, Hanno, 19 Julie 2023, ''Biggest South African language Wikipedias and their editors''. https://mybroadband.co.za/news/internet/500319-biggest-wikipedia-south-african-languages-and-editors.html </ref> [[Lêer:Beyweraars vir die Afrikaanse Wikipedia.jpg|duimnael|Die Beyweraars vir die Afrikaanse Wikipedia]] '''16 November 2023'''. Die Afrikaanse Wikipedia het hul 22ste verjaarsdag by die Akademiekantoor gevier. By hierdie geleentheid is 'n nuwe ondersteuningsgroep, Die Beyweraars vir die Afrikaanse Wikipedia gestig. Hierdie groep se hoofdoel is om ondersteuning te gee om toe te sien dat die somtotaal van mensekennis op 'n vrye Afrikaanse digitale ensiklopedie beskikbaar sal wees as nalatenskap vir Afrikaanssprekendes nou en in die toekoms. Die stigterslede van Die Beyweraars is deur Deon Steyn, die direkteur van die Afrikaanse Wikipedia en prof [[Anne-Marie Beukes]] bekend gestel: [[Afrikaanse Taalraad]], Die [[Taalkommissie]], [[Pretoria FM]]; [[FEDSAS]]; [[Afrikaans.com]], [[Naledi Uitgewers|Naledi]], [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum|NALN]], [[Protea Boekhuis]], [[Voortrekkermonument]], [[Die Erfenisstigting]], [[FAK]], [[Genootskap vir die Handhawing van Afrikaans]] en [[Nuuseum]]. Die stigterslede het by die funksie hul onderneming om 'n Beyweraar te wees bekragtig deur hul stigterlidsertifikate te onderteken. Die Afrikaanse Wikipedia het ook erelidmaatskap van die Beyweraars toegeken aan prof Laurette Pretorius vir haar uitsonderlike bydrae tot die bewusmaking van en die beywering vir die groei van die Afrikaanse Wikipedia. Voorts het Deon Steyn by die geleentheid die pryse vir die eerste, tweede en derde plek wenners van die Afrikaanse Wikipedia Hoërskool Skryfkompetisie 2023 toegeken. Dit is die eerste jaar wat hierdie kompetisie aangebied is om jong mense bewus te maak van en geleentheid te gee om artikels op die vrye aanlyn ensiklopedie in Afrikaans te skryf. *Eerste plek: Vicky-Lee Puchert, Xiaomei Smit, Caroline du Preez, Sharminique Breytenbach, Anke Cornelius en Chanelle Liebenberg (Graad 11-span van Hoërskool Die Anker) *Tweede plek: Hendré Strauss en Daniel Strydom (Graad 8- span van die CVO Skool Pretoria) *Derde plek: Marlizelle Burger (Sonneveld Akademie) Die wen artikels was eerste [[voedingsfeite-etiket]], tweede [[Verskroeideaardebeleid]] en derde [[Joseph Patrick Kennedy]]. '''Julie tot Desember 2023'''. Die Afrikaanse Wikipedia stel die eerste taalpraktisynintern aan, wat die Afrikaanse Wikipedia administratief en taalkundig gerugsteun het. Die posisie is beklee deur Ankia Pepler, ‘n meestersgraadstudent aan die Universiteit van Pretoria in die Afrikaanse Taalkunde. Sy het onder die gebruikersnaam [[Gebruiker:Taalfoendi|Taalfoendi]] gehelp met veral taalnavrae en het ook die administrasie vir die eerste skoleskryfkompetisie hanteer. Ankia het voorts die praktiese samewerking tussen die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns en die Afrikaanse Wikipedia gedurende haar dienstydperk versterk. === 2024 === '''15 Desember 2023 tot 15 Januarie 2024''': Vir die vyfde agtereenvolgende keer word die jaar oudergewoonte afgesluit en die nuwe tegemoet geloop met 'n [[Wikipedia:Ontkiemingskompetisie 2023|Ontkiemingskompetisie]]. Die wenners van die kompetisie was Sobaka (1ste), Lefcentreright (2de), Jcwf (3de) en Aliwal2012 (4de). Daar was 6 deelnemers en 200 artikels is ontkiem. Dit kom neer op meer as ‘n allemintige een miljoen grepe wat tydens die kompetisie bygevoeg is tot die Afrikaanse Wikipedia. '''23 Januarie 2024''': [[Overvaal Stereo]] voer 'n onderhoud met [[gebruiker:Oesjaar]]. Dit is die eerste gesprek in weeklikse insette oor Wikipedia op die stasie. Weeklikse radio-insette oor die Afrikaanse Wikipedia word ook op die Waarheid Radio gedoen. '''28 Februarie 2024''': In ‘n onderhoud met [[Wannie Carstens]] oor Afrikaans in Namibië en in Suid-Afrika vra Menán van Heerden oor Afrikaans as onderrigtaal en die vraagstuk rondom Afrikaans se uitsterf – jou gevoel oor Afrikaans in Suid-Afrika in 2024? <blockquote>Menán, ek hou my hart vas. Die druk via die omstrede Bela-wetgewing, die jongste gerugte oor die afskaal van Afrikaans by die [[SABC]], die absolute gebrek aan politieke wil om meertaligheid in ons veeltalige land normaal te maak, is van die tekens wat ’n mens nie durf ignoreer nie. Kort-kort is daar die een of ander negatiewe beriggewing oor Afrikaans. Maar aan die ander kant is daar weer wonderlike dinge wat in Afrikaans gebeur, soos die talle nuwe Afrikaanse rolprente wat verskyn, ’n lewendige Afrikaanse leeskultuur (wel van populêre literatuur en nie noodwendig sware letterkunde nie), talle Afrikaanse gemeenskapsradio’s, [[KKNK|Afrikaanse kunstefeeste]], Afrikaanse organisasies wat steeds hulle bes doen om Afrikaans se belange te bevorder, die Afrikaanse Wikipedia wat danksy die werk van [[gebruiker:Oesjaar|Deon Steyn]] en sy medewerkers so mooi groei, die [[WAT]] se dele wat nog gereeld verskyn (soos T in 2023, en daar word reeds hard aan U gewerk), Afrikaanssprekendes se deelname aan gemeenskapsprojekte om van die land ’n beter plek te maak (met mense soos Barend le Grange wat soveel regrukprojekte inisieer, André van Pletzen van Kroonstad, Giel Bekker van Senekal, en talle ander), dan skep ek weer moed.” <ref> Menán van Heerden en Wannie Carstens, onderhoud op 28 Februarie 2024. Afrikaans in Namibië, Afrikaans in Suid-Afrika. https://www.litnet.co.za/afrikaans-in-namibie-afrikaans-in-suid-afrika/ Besoek op 29 Februarie 2024.</ref></blockquote> '''18 April 2024''' ː [[Netwerk (Namibië)|Netwerk Namibië]] het as 'n amptelike Beyweraar vir die Afrikaanse Wikipedia aangesluit.<ref>Facebook, Afrikaanse Wikipedia, https://www.facebook.com/groups/231160206984566 besoek 20 April 2024.</ref> '''6 Junie 2024''' ː [[gebruiker:Sobaka|Sobaka]] lewer ‘n Afrikaanse Wikipedia bewusmakingvoorligting tydens ‘n [[Suid-Afrikaanse Onderwysersunie]] (SAOU) werkswinkel in Pretoria. '''30 Junie 2024''': ''[[Rapport]]'' se leefstylbylaag, ''Beleef'', publiseer ‘n artikel “Wikipediane in murg en been” deur Ernusta Maralack wat stel dat die "Afrikaanse Wikipedia, ’n gratis-inhoud-ensiklopedie nes sy Engelse boetie, ’n magdom kennis bied waarby veral Afrikaanse leerlinge kan baat”. Die artikel belig die tweede skoleskryfkompetisie vir hoërskoolleerlinge. Die doel van die kompetisie is om leerlinge aan te moedig om “Wikipediane” te word en dat hulle vir die Afrikaanse Wikipedia sal begin skryf. Die kompetisie begin op 9 Julie en die wenner word op 14 November aangewys. Die artikel wys op die dilemma wat ouers en leerders in die gesig staar om skooltake te voltooi. Hoewel alles op die internet-soekenjin Google opspoorbaar is, is die inligting in Engels en moet die taalgrens ook eers oorbrug word. Om inligting in jou moedertaal te verkry sal dus altyd die eerste prys wees, en die Afrikaanse weergawe van Wikipedia vul juis hierdie belangrike leemte. In die artikel deel twee Wikipediane dr Rianne van Vuuren en dr Friedel Wolf hulle sienings en ervarings oor die waarde van die Afrikaanse Wikipedia. '''17 Julie 2024''' ː [[Radio Overberg]] voer 'n onderhoud met [[gebruiker:Oesjaar]]. Dit is die eerste gesprek in weeklikse insette oor Wikipedia op die stasie. Weeklikse radio-insette oor die Afrikaanse Wikipedia word ook op [[Overvaal Stereo]] en die Waarheid Radio gedoen. '''14 November 2024''': Die Afrikaanse Wikipedia se 23ste verjaardagviering is by [[Akademia]] se Leribakampus in [[Centurion]] aangebied. Die wenners van die Afrikaanse Wikipedia Hoërskoolskryfkompetisie 2024 is ook tydens die funksie vereer. Die Hoërskoolskryfkompetisie vir 2024 het 49 registrasies ontvang (amper dubbeld die hoeveelheid registrasies as in 2023), nege spaninskrywings en 'n groottotaal van 69 leerders landswyd wat deelgeneem het. Die nasionale reikwydte is vergroot van 10 skole in 2023 na 21 skole in onderskeidelik Gauteng, Mpumalanga, die Vrystaat en die Wes-Kaap. Daar was 'n duidelike verhoging in die gehalte van die inskrywings, veral te bespeur aan die terugvoer wat ons van die beoordelaars ontvang het. Die drie wenners van die kompetisie is Donderdagoggend 14 November 2024 op [[Pretoria FM]] aangekondig. Die wenners was: * Eerste plek: Michelle de Beer, Graad 9-leerling van Hoër Volkskool Heidelberg - wenartikel oor [[James Christopher Harrison]]. * Tweede plek: Zelke van Zyl, Graad 11-leerling van Hoërskool Witteberg in Bethlehem - artikel oor [[Die Slag van Biddulphsberg]]. * Derde plek: Abigail de Beer, Graad 10-leerling van Hoërskool Middelburg - artikel oor [[Donker suurstof]]. === 2025 === '''April 2025''' :[[Stefaans Coetzee]] skryf in ''[[Taalgenoot]]'' (Herfs 2025) in die artikel “Toeps wat die taal praat” dat die Afrikaanse Wikipedia ’n belangrike digitale kennisbron geword het. Volgens Deon Steyn, van die Afrikaanse Wikipedia, ontvang die webwerf meer as 1,5 miljoen besoeke per maand en het dit reeds meer as ’n halfmiljoen besoeke uit die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gehad. Die Afrikaanse Wikipedia, wat in 2001 gestig is, bevat meer as 120 000 artikels en word toenemend deur leerders en studente as bron gebruik. Die grootste uitdaging bly egter die beperkte aantal vrywilligers wat die inhoud moet uitbrei, terwyl die behoefte aan moderne digitale Afrikaanse kennisbronne steeds groei.<ref> Stefaans Coetzee, Herf 2025. “Toeps wat Die Taal Praat.” [[Taalgenoot]] https://indd.adobe.com/view/54facf7d-d2cf-4713-bd16-b7f0145064c9 Besoek 16 Maart 2026.</ref> === 2026 === [[Lêer:WikipediaKarstensenvanPamel2026A.jpg|duimnael|Geert van Pamel (links) van Wikimedia België ontmoet prof Wannie Carstens (regs) in Gent, België.]] '''1 Maart 2026''': Professor [[Wannie Carstens]], ‘n prominente Afrikaanse taalkundige, praat oor die stand van Afrikaans in op die [[RSG]] program [[Taaldinge]]. Hy noem onder andere die rol van die Afrikaanse Wikipedia in die uitbou van die taal op digitale vlak. Tydens sy gesprek met Deon Steyn word hy op hoogte gehou van nuwe Afrikaanse inskrywings en hoe besoekersgetalle toeneem. Die feit dat Afrikaans ‘n Wikipedia het, maak dit ‘n besondere taal aangesien baie tale dit nie het nie. Dit is ook die grootste Wikipedia in ‘n Afrikataal. [[Lêer:Wikimania Discott 24 July 2026 A.jpeg|duimnael|Discott aanbieding tydens Wikimania 2026 in Parys.]] '''5 Maart 2026''': Prof Wannie Carstens het ‘n welwillendheidsontmoeting in [[Gent]], [[België]] gehad met Geert van Pamel van Wikimedia België. Tydens die ontmoeting is ooreengekom om ‘n toekomstige byeenkoms met beide die Belgiese en Nederlandse Wikimedia’s te reël. '''1 Mei 2026 tot 31 Mei 2026''': Die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|Afrikaanse Wikipedia se skryfwedstryd]] het plaasgevind. Op die spel was Amazon-geskenkbewyse ter waarde van R5 000 (1ste prys), R4 000 (2de prys) en R3 000 (3de prys) afsonderlik. Te midde van die hoë belangstelling<ref>[https://pageviews.wmcloud.org/?project=af.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&start=2026-05-01&end=2026-05-31&pages=Wikipedia:Skryfwedstryd_2026 Pageviews Analysis: 1 Mei 2026 tot 31 Mei 2026]</ref> was daar maar 7 inskrywings, waarvan 1 deelnemer onttrek het. Die gemene deler tussen al die onderwerpe in die inskrywings aangeroer (onafhanklik van mekaar) is die verganklikheid, vervangbaarheid of duursaamheid van ouer (denk)stelsels of tegnologie; met nadruk op die werking en argitektuur daarvan. Die gelukkige pryswenners is: in die 1ste plek, [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]]); in die 2de plek, [[Gebruiker:Gaius_le_Roux|Gaius le Roux]] ([[Douglas DC-3]]), en in die 3de plek: [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield]]). '''8 Junie 2026''': [[Gebruiker:Oesjaar|Deon Steyn]] word in [[Afriforum]] se nuus deur Alana Bailey tot 'Taalheld nommer 6' gereken; op een lyn gestel met die 5 Bybelvertalers van die vorige eeu.<ref>[https://www.artikels.afriforum.co.za/taalhelde-die-bybelvertalers/ Bailey, A. 2026. Taalhelde: Die Bybelvertalers. ''Afriforum Nuus'', 25 Mei]</ref> Kort na die Suid-Afrikaanse flora-uitstalling se sukses by die Chelsea-blommeskou, is Deon Steyn, veteraan-vrywilliger van die Afrikaanse Wikipedia, gekies om 'n aanbieding te lewer by die jaarlikse Wikimania-konferensie te Parys. Sy praatjie fokus op die vordering en tegniese uitdagings van 'n plaaslike florafotoprojek, wat die ontsluiting van sowat 60 000 inheemse plantfoto's behels wat gratis deur die internasionaal bekroonde planttaksonoom prof. Braam van Wyk beskikbaar gestel is. Hierdie inisiatief versterk die Afrikaanse Wikipedia – wat tans sowat 129 204 artikels bevat en gemiddeld 2,3 miljoen besoeke per maand lok – as die grootste digitale bron oor Suider-Afrikaanse flora. Die uitbouing van hierdie platform is van kritieke belang, aangesien die beskikbaarheid van omvattende inhoud in minderheidstale versterk word. Ook Afrikaans en die ryk Suid-Afrikaanse erfenis word op die internasionale verhoog in die kollig geplaas.<ref>[https://www.artikels.afriforum.co.za/taalheld-6-van-2026-afrikaans-en-suid-afrikaanse-flora-in-die-internasionale-kollig/?brid=YWdncwFrVTP_pXQMQ0AZAh80PNMy Bailey, A. 2026. Taalheld 6 van 2026: Afrikaans en Suid-Afrikaanse flora in die internasionale kollig. ''Afriforum Nuus'', 8 Junie]</ref> [[Lêer:Wikimania-Discott 24 July 2026.jpg|duimnael|Aanbieding van "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today''” ]] '''24 Junie 2026''':: Gebruiker Discott het 'n kort voordrag "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today''” aangebied tydens [[Wikimania]] 2026 in Parys, Frankryk. Die Afrikaanse Wikipedia se vrywillige plantprojekspan het tydens Wikimania 2026 internasionale aandag gevestig op ’n omvangryke Suid-Afrikaanse biodiversiteitsprojek wat uit die lewenstaak van die afgetrede plantkundige prof. [[Abraham Erasmus van Wyk]] spruit. Hy stel meer as 60 000 foto’s van Suider-Afrikaanse plante vir gebruik op [[Wikimedia Commons]] beskikbaar. Onder koördinering van Deon Steyn (Oesjaar), met taksonomiese bevestiging deur prof. Van Wyk en die oplaai en koppeling van foto’s aan Wikimedia Commons en [[Wikidata]], is reeds meer as 21 000 foto’s ontsluit, terwyl die Afrikaanse Wikipedia in Julie 2026 sy mikpunt van 10 000 artikels oor Suid-Afrikaanse flora bereik het. Die projek verander ’n private fotografiese versameling in ’n betroubare, veeltalige en wêreldwyd bruikbare kennisbron en dien as bewys dat kleiner taal-Wikipedias ook oorspronklike kennis van internasionale waarde kan skep. Ná die Wikimania-voordrag word daar nou gewerk aan ’n internasionale Wiki-botanis-aksiegroep en ’n moontlike Wikimedia-biodiversiteitsbyeenkoms voor die [[Internasionale Botaniese Kongres]] van 2029 in Kaapstad, waar plantkundiges, taksonome, fotograwe, navorsingsinstellings en Wikimedia-vrywilligers kan saamwerk om biodiversiteitskennis beter te dokumenteer en vrylik toeganklik te maak. == Groei == [[Lêer:Mylpale.svg|class=skin-invert-image|duimnael|700px|senter|Grafiek van die aantal artikels op die Afrikaanse Wikipedia tot November 2024]] <div style="float: right;" class="skin-invert-image"> <timeline> ImageSize = width:130 height:2000 PlotArea = width:35 height:1800 left:50 bottom:40 AlignBars = early Colors = id:linecolor value:rgb(0.62,0.62,0.94) id:rg value:red DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:16/11/2001 till:31/08/2026 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:2002 PlotData= from:16/11/2001 till:end color:rg at:16/12/2001 shift:(60,0) align:right text:Begin at:01/08/2002 shift:(60,0) align:right text:50 at:01/04/2003 shift:(60,0) align:right text:100 at:01/08/2003 shift:(60,0) align:right text:250 at:01/11/2003 shift:(60,0) align:right text:500 at:01/01/2004 shift:(60,0) align:right text:1&nbsp;000 at:01/03/2004 shift:(60,0) align:right text:2&nbsp;000 at:01/03/2006 shift:(60,0) align:right text:5&nbsp;000 at:29/12/2007 shift:(60,0) align:right text:9&nbsp;000 at:01/06/2008 shift:(60,0) align:right text:10&nbsp;000 at:01/05/2010 shift:(60,0) align:right text:15&nbsp;000 at:01/08/2010 shift:(60,0) align:right text:16&nbsp;000 at:10/02/2011 shift:(60,0) align:right text:17&nbsp;000 at:07/06/2011 shift:(60,0) align:right text:18&nbsp;000 at:11/11/2011 shift:(60,0) align:right text:20&nbsp;000 at:03/04/2012 shift:(60,0) align:right text:22&nbsp;000 at:04/09/2012 shift:(60,0) align:right text:24&nbsp;000 at:23/02/2013 shift:(60,0) align:right text:26&nbsp;000 at:07/08/2013 shift:(60,0) align:right text:28&nbsp;000 at:21/01/2014 shift:(60,0) align:right text:30&nbsp;000 at:05/07/2014 shift:(60,0) align:right text:32&nbsp;000 at:04/01/2015 shift:(60,0) align:right text:34&nbsp;000 at:16/07/2015 shift:(60,0) align:right text:36&nbsp;000 at:17/12/2015 shift:(60,0) align:right text:38&nbsp;000 at:05/05/2016 shift:(60,0) align:right text:40&nbsp;000 at:14/10/2016 shift:(60,0) align:right text:42&nbsp;000 at:05/03/2017 shift:(60,0) align:right text:44&nbsp;000 at:17/07/2017 shift:(60,0) align:right text:46&nbsp;000 at:18/12/2017 shift:(60,0) align:right text:48&nbsp;000 at:15/06/2018 shift:(60,0) align:right text:50&nbsp;000 at:03/08/2018 shift:(60,0) align:right text:55&nbsp;000 at:24/09/2018 shift:(60,0) align:right text:60&nbsp;000 at:05/11/2018 shift:(60,0) align:right text:65&nbsp;000 at:06/02/2019 shift:(60,0) align:right text:70&nbsp;000 at:10/03/2019 shift:(60,0) align:right text:75&nbsp;000 at:01/06/2019 shift:(60,0) align:right text:80&nbsp;000 at:11/10/2019 shift:(60,0) align:right text:85&nbsp;000 at:21/01/2020 shift:(60,0) align:right text:88&nbsp;000 at:21/04/2020 shift:(60,0) align:right text:90&nbsp;000 at:28/08/2020 shift:(60,0) align:right text:93&nbsp;000 at:27/11/2020 shift:(60,0) align:right text:95&nbsp;000 at:03/03/2021 shift:(60,0) align:right text:97&nbsp;000 at:03/07/2021 shift:(60,0) align:right text:99&nbsp;000 at:08/09/2021 shift:(60,0) align:right text:100&nbsp;000 at:15/11/2021 shift:(60,0) align:right text:101&nbsp;000 at:11/02/2022 shift:(60,0) align:right text:102&nbsp;000 at:29/04/2022 shift:(60,0) align:right text:103&nbsp;000 at:22/07/2022 shift:(60,0) align:right text:104&nbsp;000 at:19/10/2022 shift:(60,0) align:right text:105&nbsp;000 at:03/12/2022 shift:(60,0) align:right text:106&nbsp;000 at:14/03/2023 shift:(60,0) align:right text:107&nbsp;000 at:13/05/2023 shift:(60,0) align:right text:108&nbsp;000 at:14/07/2023 shift:(60,0) align:right text:109&nbsp;000 at:13/08/2023 shift:(60,0) align:right text:110&nbsp;000 at:08/09/2023 shift:(60,0) align:right text:111&nbsp;000 at:18/10/2023 shift:(60,0) align:right text:112&nbsp;000 at:27/11/2023 shift:(60,0) align:right text:113&nbsp;000 at:12/01/2024 shift:(60,0) align:right text:114&nbsp;000 at:29/02/2024 shift:(60,0) align:right text:115&nbsp;000 at:01/05/2024 shift:(60,0) align:right text:116&nbsp;000 at:01/06/2024 shift:(60,0) align:right text:117&nbsp;000 at:07/08/2024 shift:(60,0) align:right text:118&nbsp;000 at:11/10/2024 shift:(60,0) align:right text:119&nbsp;000 at:18/11/2024 shift:(60,0) align:right text:120&nbsp;000 at:31/12/2024 shift:(60,0) align:right text:121&nbsp;000 at:02/03/2025 shift:(60,0) align:right text:122&nbsp;000 at:07/05/2025 shift:(60,0) align:right text:124&nbsp;000 at:07/07/2025 shift:(60,0) align:right text:125&nbsp;000 at:16/08/2025 shift:(60,0) align:right text:126&nbsp;000 at:10/11/2025 shift:(60,0) align:right text:127&nbsp;000 at:13/02/2026 shift:(60,0) align:right text:128&nbsp;000 at:17/05/2026 shift:(60,0) align:right text:129&nbsp;000 at:01/08/2026 shift:(60,0) align:right text:130&nbsp;000 </timeline> </div> Die Afrikaanse Wikipedia was een van die eerste Wikipedias, maar het aan die begin stadig gegroei. Dit het in 2011 spoed opgetel, en het skerp gegroei in 2018 en 2019 veral te danke aan veelvuldige botbydraes. === Mylpale === [[Lêer:Magiese grens 5000.png|duimnael|Logo wat vir die 5000ste artikel geskep is.]] Volgens statistieke<ref>[http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaAF.htm Statistiek vir die Afrikaanse Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921202830/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaAF.htm |date=21 September 2008 }}, deur Erik Zachte</ref> is die volgende mylpale deur die Afrikaanse Wikipedia behaal: {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal artikels !colspan="1"|Datum !colspan="1"|Artikel |- | Eerste artikel || 17 November 2001 || [[Hindoeïsme (eerste artikel)|Hindoeïsme]] deur [[Gebruiker:Clasqm|Clasqm]] |- | 100 artikels || 25 April 2003 || [[20ste eeu]] deur cache-dk03.proxy.aol.com |- | 500 artikels || 23 November 2003 || [[Krimoorlog]] deur [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] |- | 1&nbsp;000 artikels || 29 Junie 2004 || [[Parkade]] deur [[Gebruiker:GerharBe|GerharBe]] |- | 5&nbsp;000 artikels || 24 Maart 2006 || [[Pylsterteend]] deur [[Gebruiker:Faresh|Faresh]] |- | 9&nbsp;000 artikels || 29 Desember 2007 || [[Fleur-de-lis]] deur [[Gebruiker:Laurens|Laurens]] |- | 10&nbsp;000 artikels || 15 Junie 2008 || [[Homeros]] deur [[Gebruiker:RAM|RAM]] |- | 15&nbsp;000 artikels || 7 Mei 2010 || [[Oplossing (chemie)]] deur [[Gebruiker:Atoom|Atoom]] |- | 16&nbsp;000 artikels || 5 Augustus 2010 || [[Rowy, Pommere]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] |- | 17&nbsp;000 artikels || 10 Februarie 2011 || <s>[[Die Lunikoff Verschwörung]]</s> deur [[Gebruiker:Targovishtenec bg|Targovishtenec bg]] |- | 18&nbsp;000 artikels || 7 Junie 2011 || [[Aymara]] deur [[Gebruiker:Africa South|Africa South]] |- | 19&nbsp;000 artikels || 3 September 2011 || [[Kaapstad-Tuine (kiesafdeling)]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 20&nbsp;000 artikels || 11 November 2011 || [[Protestantse Hervorming]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] |- | 21&nbsp;000 artikels || 27 Januarie 2012 || [[Denis Diderot]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] |- | 22&nbsp;000 artikels || 3 April 2012 || [[Daniël Francois du Toit]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 23&nbsp;000 artikels || 20 Junie 2012 || [[Spier, Nederland]] deur [[IP-adres|IP]] 41.240.218.48 (naudefj) |- | 24&nbsp;000 artikels || 4 September 2012 || [[Israelse kurper]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 25&nbsp;000 artikels || 27 November 2012 || [[Exel, Nederland]] deur [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] |- | 26&nbsp;000 artikels || 23 Februarie 2013 || [[NG gemeente Griekwastad]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 27&nbsp;000 artikels || 29 Mei 2013 || [[Witooievaar]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 28&nbsp;000 artikels || 7 Augustus 2013 || [[Grootrietsanger]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 29&nbsp;000 artikels || 14 November 2013 || [[Satoshi Miyauchi]] deur [[Gebruiker:FootballLibrary|FootballLibrary]] |- | 30&nbsp;000 artikels || 21 Januarie 2014 || [[NG gemeente Vanderbijlpark-Suid]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 31&nbsp;000 artikels || 14 April 2014 || [[Rynhesse]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] |- | 32&nbsp;000 artikels || 5 Julie 2014 || [[Evangelie volgens Lukas]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 33&nbsp;000 artikels || 14 September 2014 || ''[[Platysteiridae]]'' deur [[Gebruiker:Naudefj|Naudefj]] |- | 34&nbsp;000 artikels || 4 Januarie 2015 || [[Eersterangse krieket]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 35&nbsp;000 artikels || 5 April 2015 || [[Isambard Kingdom Brunel]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] |- | 36&nbsp;000 artikels || 16 Julie 2015 || [[Louisiana (Nieu-Frankryk)]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] |- | 37&nbsp;000 artikels || 13 September 2015 || [[Rooigrysmuskusskeerbek]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 38&nbsp;000 artikels || 17 Desember 2015 || [[Jamie Oliver]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] |- | 39&nbsp;000 artikels || 28 Februarie 2016 || [[Johannes Nicolaas de Beer]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 40&nbsp;000 artikels || 5 Mei 2016 || [[Henry Barber]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 41&nbsp;000 artikels || 8 Augustus 2016 || [[Hoërskool Eunice]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 42&nbsp;000 artikels || 14 Oktober 2016 || [[Sophie Coetzee]] deur [[Gebruiker:Petronell Vorster|Petronell Vorster]] |- | 43&nbsp;000 artikels || 14 Desember 2016 || [[Dirk du Plessis]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 44&nbsp;000 artikels || 5 Maart 2017 || [[Justin Basson]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 45&nbsp;000 artikels || 28 Mei 2017 || [[R. Walter Cunningham]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 46&nbsp;000 artikels || 17 Julie 2017 || [[Olimpiese Winterspele 2026]] deur IP 85.212.147.105 |- | 47&nbsp;000 artikels || 20 September 2017 || [[Wryfkras]] deur [[Gebruiker:FFouche|FFouche]] |- | 48&nbsp;000 artikels || 18 Desember 2017 || [[Lissonotus flavocinctus]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] |- | 49&nbsp;000 artikels || 28 Februarie 2018 || [[Sandoy]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] |- | 50&nbsp;000 artikels || 15 Junie 2018 || [[Rio Iguazú]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] |- | 51&nbsp;000 artikels || Julie 2018 || ? |- | 52&nbsp;000 artikels || Augustus 2018 || ? [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] was druk aan die werk |- | 53&nbsp;000 artikels || 23 Augustus 2018 || [[Namibiese nasionale krieketspan]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 54&nbsp;000 artikels || 28 Augustus 2018 || ''[[Clathria arbuscula]]'' deur [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] |- | 55&nbsp;000 artikels || 30 Augustus 2018 || [[Uitgestorwe oerisotoop]] deur [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] |- | 56&nbsp;000 artikels || 4 September 2018 || [[Brian Kernighan]] deur [[Gebruiker:Pynappel|K175]] |- | 57&nbsp;000 artikels || 14 September 2018 || [[Bergjode]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] |- | 58&nbsp;000 artikels || 16 September 2018 || [[Boeresport]] deur [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] |- | 59&nbsp;000 artikels || 17 September 2018 || [[Nicol Stassen]] deur [[Gebruiker:Pynappel|K175]] |- | 60&nbsp;000 artikels || 24 September 2018 || [[Olifantsrivier, Namibië]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 61&nbsp;000 artikels || 26 September 2018 || [[Magnus Carlsen]] deur [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] |- | 62&nbsp;000 artikels || 27 September 2018 || [[Janspruit]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 63&nbsp;000 artikels || 14 Oktober 2018 || [[Naruhito, Kroonprins van Japan]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] |- | 64&nbsp;000 artikels || 27 Oktober 2018 || [[Doringrivier (rivier in Oos-Kaap, lat -31,49, long 27,33)|Doringrivier (Oos-Kaap)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 65&nbsp;000 artikels || 5 November 2018 || [[Deodoro da Fonseca]] deur [[Gebruiker:Pynappel|K175]] |- | 66&nbsp;000 artikels || 18 November 2018 || [[Dieprivier (Limpopo)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 67&nbsp;000 artikels || 26 November 2018 || [[Sjalot]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 68&nbsp;000 artikels || 31 Desember 2018 || [[Slymvorme]] deur [[Gebruiker:Jpeda|Jpeda]] |- | 69&nbsp;000 artikels || 29 Januarie 2019 || [[Kromspruit (spruit, Vrystaat, lat -27,96, long 27,09)|Kromspruit (Vrystaat)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 70&nbsp;000 artikels || 6 Februarie 2019 || [[Janneman Malan]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 71&nbsp;000 artikels || 13 Februarie 2019 || [[Kunsmis]] deur [[Gebruiker:Elana Barker|Elana Barker]] |- | 72&nbsp;000 artikels || 25 Februarie 2019 || [[Limfvatstelsel]] deur [[Gebruiker:Elana Barker|Elana Barker]] |- | 73&nbsp;000 artikels || 3 Maart 2019 || [[Alkoholisme]] deur [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] |- | 74&nbsp;000 artikels || 4 Maart 2019 || [[Carol Brewster]] deur [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] |- | 75&nbsp;000 artikels || 10 Maart 2019 || [[Slaughterhouse-Five]] deur [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] |- | 76&nbsp;000 artikels || 14 Maart 2019 || [[Dingaan se fontein]] deur [[Gebruiker:AFM|AFM]] |- | 77&nbsp;000 artikels || 4 April 2019 || [[Lucinda Backwell]] deur [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt Tyrone Smith]] |- | 78&nbsp;000 artikels || 26 April 2019 || [[Winterhoekkloofspruit]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 79&nbsp;000 artikels || 12 Mei 2019 || [[Cliff Saunders]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 80&nbsp;000 artikels || 1 Junie 2019 || [[NG gemeente Clanwilliam]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]] |- | 81&nbsp;000 artikels || 24 Junie 2019 || [[Pierre Klossowski]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] |- | 82&nbsp;000 artikels || 9 Julie 2019 || [[Mag (sosiale wetenskappe)]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] |- | 83&nbsp;000 artikels || 3 Augustus 2019 || [[Waterkloof (spruit, Oos-Kaap, lat -32,66, long 25,44)|Waterkloof (spruit, Oos-Kaap)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 84&nbsp;000 artikels || 2 September 2019 || [[Gijsbert V van Bronckhorst]] deur [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] |- | 85&nbsp;000 artikels || 11 Oktober 2019 || [[Wals (tegnies)]] deur [[Gebruiker:Elana Barker|Elana Barker]] |- | 86&nbsp;000 artikels || 24 Oktober 2019 || [[Sajjid]] deur [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] |- | 87&nbsp;000 artikels || 16 Desember 2019 || [[Duvha-kragstasie]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 88&nbsp;000 artikels || 21 Januarie 2020 || [[Zoltán Kocsis]] deur [[Gebruiker:Charlielv55|Charlielv55]] |- | 89&nbsp;000 artikels || 26 Februarie 2020 || [[Kwelerarivier]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 90&nbsp;000 artikels || 21 April 2020 || [[Boorpunt]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] |- | 91&nbsp;000 artikels || 27 Mei 2020 || ''[[Tenement House]]'' deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] |- | 92&nbsp;000 artikels || 25 Julie 2020 || [[Rotsaalwyn]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 93&nbsp;000 artikels || 28 Augustus 2020 || [[Doringaalwyn]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 94&nbsp;000 artikels || 5 Oktober 2020 || [[Tinanarivier]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 95&nbsp;000 artikels || 27 November 2020 || [[Knersvlakteaalwyn]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 96&nbsp;000 artikels || 28 Januarie 2021|| [[Canon EOS R]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 97&nbsp;000 artikels || 3 Maart 2021|| [[Erica taylorii]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] |- | 98&nbsp;000 artikels || 14 Mei 2021|| [[EssilorLuxottica]] deur 'n [[IP-adres|anonieme IP]] |- | 99&nbsp;000 artikels || 3 Julie 2021 || [[Sandrivier (Kliprivier)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 100&nbsp;000 artikels || 8 September 2021 || [[Oos-Afrikaanse Gemeenskap]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] |- | 101&nbsp;000 artikels || 15 November 2021 || [[Klimenti Nagorni]] deur [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] |- | 102&nbsp;000 artikels || 11 Februarie 2022 || [[Otterbaai]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 103&nbsp;000 artikels || 29 April 2022 || [[Admiraliteitseilande‎]] deur [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] |- | 104&nbsp;000 artikels || 22 Julie 2022 || [[Strychnos mitis|Geelbitterbessie]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 105&nbsp;000 artikels || 19 Oktober 2022 || [[Cliffortia pedunculata]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 106&nbsp;000 artikels || 3 Desember 2022 || [[Aloe antoetrana]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 107&nbsp;000 artikels || 14 Maart 2023 || [[Percy Fyfe-natuurreservaat]] deur [[Gebruiker:AFM|AFM]] |- | 108&nbsp;000 artikels || 13 Mei 2023 || [[Zdzisław Beksiński]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] |- | 109&nbsp;000 artikels || 14 Julie 2023 || [[Astrachanse Jode]] deur [[Gebruiker:Bondeldraer|Bondeldraer]] |- | 110&nbsp;000 artikels || 13 Augustus 2023 || [[Kalmikiërs]] deur [[Gebruiker:Bondeldraer|Bondeldraer]] |- | 111&nbsp;000 artikels || 8 September 2023 || [[Tweerivier (Groot-Brakrivier)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 112&nbsp;000 artikels || 18 Oktober 2023 || [[Geranium canopurpureum]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] |- | 113&nbsp;000 artikels || 27 November 2023 || [[Ornithogalum saginatum]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 114&nbsp;000 artikels || 12 Januarie 2024 || [[Antimima sobrina‎]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 115&nbsp;000 artikels || 29 Februarie 2024 || [[Mark Rothko]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] |- | 116&nbsp;000 artikels || 1 Mei 2024 || [[Cheiridopsis ponderosa]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 117&nbsp;000 artikels || 1 Junie 2024 || [[Peter Herzog]] deur [[Gebruiker:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] |- | 118&nbsp;000 artikels || 7 Augustus 2024 || [[Impak van videospeletjies op die jeug]] deur [[Gebruiker:Johard1254‎|Johard1254‎]] |- | 119&nbsp;000 artikels || 11 Oktober 2024 ||[[Charles Édouard Guillaume]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] |- | 120&nbsp;000 artikels || 18 November 2024 ||[[Geeloogsuring]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 121&nbsp;000 artikels || 31 Desember 2024 ||[[Gnidia sonderiana]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 122&nbsp;000 artikels || 2 Maart 2025 ||[[Nymphoides elegans]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 123&nbsp;000 artikels || 15 Maart 2025 || [[Fredy Hernández]] deur [[Gebruiker:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] |- | 124&nbsp;000 artikels || 7 Mei 2025 || [[Mamaila]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] |- | 125&nbsp;000 artikels || 7 Julie 2025 || [[Eriospermum alcicorne]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 126&nbsp;000 artikels || 16 Augustus 2025 || [[2020–21 Curriebeker Premierafdeling]] deur [[Gebruiker:Greenman|Greenman]] |- | 127&nbsp;000 artikels || 10 November 2025 ||[[Open Tree of Life]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] |- | 128&nbsp;000 artikels || 13 Februarie 2026 ||[[Wahlenbergia nodosa]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- | 129&nbsp;000 artikels || 17 Mei 2026 || [[Das Leben der Anderen]] deur [[Gebruiker:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] |- | 130&nbsp;000 artikels || 1 Augustus 2026 || [[Jingdezhen]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] |- | 131&nbsp;000 artikels || 19 September 2026 || [[Helichrysum pandurifolium]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] |- |} == Afrika-susterwiki's == {{Kolomme3 |Kolom1= * [[Joroeba Wikipedia]] * [[Malgassiese Wikipedia]] * [[Noord-Sotho Wikipedia]] * [[Somaliese Wikipedia]] |Kolom2= * [[Suid-Sotho Wikipedia]] * [[Swahili Wikipedia]] * [[Swazi Wikipedia]] * [[Tsonga Wikipedia]] |Kolom3= * [[Tswana Wikipedia]] * [[Venda Wikipedia]] * [[Xhosa Wikipedia]] * [[Zoeloe Wikipedia]] }} == Sien ook == * [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]] * [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia op die radio]] * [[Wikipedia:Afrikaans-Nederlandse samewerking]] * [[Wikipedia:Hoe kan ek help?]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Afrikaans Wikipedia|Afrikaanse Wikipedia}} * [https://tools.wmflabs.org/wikitrends/afrikaans-uptrends-this-week.html Wikitrends – Daaglikse, weeklikse en maandelikse besoekstatistiek van die Afrikaanse Wikipedia.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502063626/https://tools.wmflabs.org/wikitrends/afrikaans-uptrends-this-week.html |date= 2 Mei 2015 }} * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaAF.htm Statistiek vir die Afrikaanse Wikipedia] deur Erik Zachte * [[Spesiaal:Statistiek|Statistiek Afrikaanse Wikipedia]] – statistieke vir die Afrikaanse Wikipedia {{Wikipedias}} [[Kategorie:Afrikaanse webwerwe|Wikipedia]] [[Kategorie:Wikipedias volgens taal]] [[Kategorie:Afrikaanse Wikipedia]] bsvzklisml4s855bkbsienth7o2tg4f 0 30540 2968307 2968214 2026-09-18T12:05:05Z BurgertB 2401 Taal, besig 2968307 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Cairns |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Cairns-copperlode.JPG |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Cairns locator-MJC.png |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif=Ligging van Cairns in Australië |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=Administrasie |onderafdelingnaam= |onderafdelingtipe1=Staat |onderafdelingtipe2=[[Deelstate en gebiede van Australië|Deelstaat]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlagland|Australië}} |onderafdelingnaam2=[[Lêer:Flag of Queensland.svg|22x22px]] [[Queensland]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1876 |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|16|55|32|S|145|46|31|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=150920 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=AEST |utcafset=+10 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Cairns''' ([[Yidiny]]: ''Gimuy'') is 'n streekstad en plaaslike raadsgebied wat in [[Queensland]], [[Australië]] geleë is. Die eerste Europeërs het hul in 1876 daar gevestig. Die stad is na [[William Cairns]], die destydse goewerneur van Queensland, vernoem. Dit is gevestig om myners op pad na die Hodgkinsonrivier-goudveld te ondersteun. Die nedersetting het agteruitgegaan nadat 'n makliker roete na Port Douglas ontdek is. Cairns se toekoms is egter verseker toe dit ontwikkel is as 'n spoorwegeindpunt en 'n hawe vir die uitvoer van suikerriet, goud, edelmetale en goedere geproduseer deur die landboubedrywighede in die omliggende plato- en kusgebied. Die stad brei steeds vinnig uit en het 'n bevolking van 122&nbsp;731 (met ingang 2006). Dit is hoofsaaklik van die suiker- en toerismebedryf afhanklik. Cairns is padlangs ongeveer 1&nbsp;701&nbsp;km van [[Brisbane]] geleë en ongeveer 2&nbsp;420&nbsp;km van [[Sydney]]. Dit is 'n gewilde reisbestemming vir buitelandse toeriste vanweë die tropiese klimaat en nabyheid aan vele besienswaardighede. Die [[Groot Koraalrif]] is binne 'n uur se reis per boot vanaf Cairns. Die [[Daintree Nasionale Park]] en [[Cape Tribulation]] sowat 130&nbsp;kilometer noord van Cairns is gewilde plekke om 'n tropiese [[reënwoud]] te gaan ervaar. Dit dien ook as 'n vertrekpunt vir mense wat [[Cooktown]], die [[Cape York-skiereiland]] en die [[Athertonplato]] wil verken. Die stad se natuurlike omgewing benut vir die skep van verskeie klein temaparke vir toeriste. Hieronder tel die [[Rainforestation-natuurpark]], die [[Tjapukai]]-aborigine-kultuurpark en die [[Kuranda Skyrail]] Gondola-kabelspoor, wat sowat 7,5&nbsp;km ver oor die wêrelderfenisreënwoud strek. 'n Ander groot trekpleister in Cairns is sy strandmeer. == Geografie == Cairns is geleë aan die ooskus van die Cape York-skiereiland op 'n kusstrook tussen die [[Koraalsee]] en die [[Groot Skeidingsgebergte]]. Die noordelike deel van die stad is by Trinitybaai geleë en die stadskern by die Trinityinham. Sommige van die stad se woonbuurte is op vrugbare vloedvlaktes geleë. Die Mulgrave- en die Barronrivier vloei deur die stadsgrense maar nie deur die stad self nie. Die strandgebied lê op 'n modderbank. Die hoogste berg in Queensland, Bartle Frere, is binne die stadsgrense geleë. === Uitleg van die stad === [[Lêer:CairnsQueensland.jpg|duimnael|250px|Die Sentrale sakekern van Cairns rondom 2005 soos gesien vanaf Mount Whitfield in 'n suidoostelike rigting. Sheridan Street, die hoofstraat loop suidoos-noordoos en word later die Captain Cook Highway wat gaan na Port Douglas. Die chemiese opgaartenks wat bo regs gesien kan word is in die voorstad van Portsmith geleë.]] Cairns is 'n stad met 'n reglynige uitleg wat van die suide by Aloomba na die noorde in [[Ellis Beach]] loop.<ref>http://www.cairnsinfo.com/maps.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329061758/http://www.cairnsinfo.com/maps.php |date=29 Maart 2013 }}, Cairns Kaarte en streeksgids, CairnsInfo, 13 Februarie 2008</ref> Die stad beslaan ongeveer 52&nbsp;km van noord na suid. Cairns het ook onlangs 'n skerp toename in voorstedelike ontwikkeling ervaar met baie woongebiede wat tans gebou is op grond wat voorheen vir die verbouing van suikerriet benut is. Noemenswaardige streke van die stad is: Die laagliggende '''noordelike strande''' wat bestaan uit 'n aantal strandgemeenskappe wat na die noorde van die kus uitstrek. Elke strandwoongebied is oor die algemeen geleë aan die einde van 'n vertakking vanaf die [[Captain Cook Highway]]. Van noord na suid is hierdie woongebiede [[Machans Beach]], [[Holloways Beach]], [[Kewarra Beach]], [[Clifton Beach]], [[Palm Cove]] en Ellis Beach. [[Smithfield]] is 'n woongebied wat in die binneland geleë is teenaan die berge van die [[Groot Skeidingsgebergte]] en dien as die hoofkern vir die noordelike strande. Dit is geleë tussen Yorkey's Knob en Trinity Park. Smithfield is die sentrale sakekern vir die noordelike strande met die groot Smithfield Winkelkompleks. Die [[Kennedy Highway]] begin by die kruising met die Captain Cook Highway wat tans 'n groot verkeersirkel is. In die binneland vanaf die noordelike strande langs die kant van die [[Barron-rivier]] se vloedvlakte is die woonbuurte van Caravonica, Lake Placid, Kamerunga, Stratford en Freshwater. Hierdie gebied word soms die Freshwater Valley genoem. Verder boontoe vanaf Freshwater Valley word Redlynch Valley aangetref. Redlynch woonbuurt is aan die westekant van die Redlynch Valley geleë en Brinsmead is aan die oostekant geleë. Stratford, Freshwater, Redlynch en Brinsmead word vanaf Cairns geskei deur [[Mount Whitfield]] (hoogte 365&nbsp;m) en die Whitfield bergreeks. Crystal Cascades en Copperlode [[dam]] is ook agter die bergreeks geleë. Cairns se middestad is geleë op wat eens 'n [[moeras]] was en is naby aan die voorstede van Cairns North, Manunda, Edge Hill, Whitfield, Kanimba, Parramatta Park, Mooroobool, Manoora, Portsmith, Earlville, Westcourt, Bungalow, Woree en Bayview Heights. Die klein voorstad Aeroglen is tussen Mount Whitfield en die lughawe langs die Captain Cook Highway ten noorde van die sentrale sakesentrum geleë. '''Southside Cairns''' wat hoër en binne 'n bergagtige vallei geleë is, sluit die woonbuurte van White Rock, Mount Sheridan, Bentley Park, Wrights Creek, Edmonton en Centenary Heights en die woonbuurte Babinda, Goldsborough, Little Mulgrave, Aloomba en Gordonvale in wat langs die Mulgrave-rivier geleë is. Die suidelike deel van Cairns is bewoon langs 'n smal strook tussen die Trinity Inlet na die ooste en die Lamb Range aan die weste. Dit word bedien doer die Bruce Highway. Daar word ook beplan om laasgenoemde uit te brei na 'n hoofroete tussen Woree en Grodonvale as gevolg van toenemende verkeer. Die dorp Kuranda is opstroom langs die Barron-rivier geleë aan die westekant van die Kuranda bergreeks wat ook deel is van die Great Dividing Range. Kuranda is in die Tablelands plaaslike bestuurgebied geleë en kan as gevolg van die geografie nie beskou word as deel van Cairns se voorstedelike gebiede nie, dit maak egter 'n belangrike deel uit van Cairns se ekonomie. Die Cairns stadsraad het aangedui dat hulle daarin belangstel om die administrase van Kuranda en Port Douglas oor te neem.<ref>http://www.cairnspost.com.au/article/2007/01/25/2183_news.html "Super Shire" - News.com.au</ref> == Geskiedenis == Cairns is geleë op die Australiese inboorlingstamme se Irukandji grondgebied. Die plek waar Cairns vandag geleë is, is vir die eerste keer deur Kaptein [[James Cook]] in 1770 waargeneem en later verder verken deur verskeie amptelike verkenningstogte sowat 'n 100 jaar later waar die verdere potensiaal vir die ontwikkeling na 'n hawe besef is. Die goudstormloop op die plato in die weste, die sogenaamde ''tablelands'', en die daarmee gepaardgaande behoefte om die goud uit te voer het die vestiging van Cairns in 1876 versnel. Die land waarop die nedersetting ontwikkel is het aanvanklik uit wortelboom begroeide moerasse bestaan. Die moeras is geleidelik deur arbeiders skoongemaak en sandbanke is neergelê en geleidelik opgevul met klip uit 'n steengroef by Edge Hill, droë modder, saagsels van verskeie saagmeulens en oorskot van die konstruksie van die spoorlyn vanaf Herberton op die Atherton plato, 'n projek wat in 1886 begin is. Die spoorlyn het die verbouing van grond in die laaglande moontlik gemaak. Suikerriet, mielies, rys, piesangs, pynappels, ander vrugte en melkboerdery op die plato is verbou. Die sukses van die plaaslike landbou het gehelp om Cairns as 'n hawestad in eie reg te vestig en in 1906 is 'n haweraad gestig wat die ekonomiese toekoms van die stad verseker het. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Cairns gebruik as 'n afspringplek vir die Geallieerdes se operasies in die [[Stille Oseaan]]. Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Cairns geleidelik 'n middelpunt vir toerisme geword. Die opening van die Cairns Internasionale Lughawe in 1984 en die bou van die Cairns Convention Centre het die stad se reputasie as 'n gesogte bestemming vir vakansiegangers en besigheidskonferensies gevestig. == Klimaat == [[Lêer:Cairns Esplanade - Nearby Lagoonl.jpg|duimnael|200px|Cairns – die tropiese stad soos gesien naby die strandmeer]] Cairns het 'n warm [[tropies]]e [[klimaat]]. Daar kom 'n nat seisoen met tropiese moesonreëns tussen Desember en April voor en 'n droë seisoen tussen Mei en November, wat anders as in die res van tropiese Australië nie geheel en al droog is nie: daar kom gereeld buie in hierdie tydperk ook voor. Die gemiddelde reënval van Cairns is 1 993&nbsp;mm per jaar.<ref>http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_031011.shtml Australiese Buro vir Meteorologie se webwerf</ref> Die dorpsgebied van Babinda aan die suidekant van die stad is een van [[Australië]] se natste dorpe met 'n jaarlikse reënval van meer as 4 200&nbsp;mm per jaar. Die stad het warm vogtige somers met meer gematigde temperature in die winter. Die temperatuur wissel van 'n gemiddelde 25.7&nbsp;°C in Julie tot 31.4&nbsp;°C in Januarie. Moesonaktiwiteit tydens die nat seisoen veroorsaak af en toe grootskaalse vloeding van die Barron- en Musgrave-riviere wat pad- en spoortoegang na die stad afsny. {| class="wikitable" style="width: 75%; margin: 0 auto 0 auto;" |+ '''Klimaattabel''' |- ! ! Jan ! Feb ! Mar ! Apr ! Mei ! Jun ! Jul ! Aug ! Sep ! Okt ! Nov ! Des !Jaar |- ! Gemiddelde daaglikse maksimum temperature ([[Celsius|°C]]) |31.4 |31.2 |30.6 |29.2 |27.6 |25.9 |25.7 |26.5 |28.0 |29.5 |30.6 |31.4 |29.0 |- ! Gemiddelde daaglikse minimum temperature ([[Celsius|°C]]) |23.7 |23.7 |23.0 |21.6 |19.9 |17.8 |17.0 |17.4 |18.6 |20.6 |22.3 |23.4 |20.8 |- ! Gemiddelde totale reënval ([[meter|mm]]) |385.0 |448.5 |419.5 |202.1 |92.2 |47.2 |29.3 |27.7 |33.8 |39.2 |92.2 |179.8 |1994.8 |- ! Gemiddelde aantal reëndae | 15.3 | 16.7 | 15.9 | 15.2 | 10.5 | 7.1 | 5.5 | 5.0 | 5.0 | 5.4 | 7.7 | 10.6 |119.9 |- !Gemiddelde aantal onbewolkte dae |3.8 |2.6 |4.0 |5.0 |6.7 |8.7 |9.9 |11.6 |12.4 |11.8 |7.9 |5.6 |90.0 |- !Gemiddelde aantal bewolkte dae |16.1 |17.3 |16.3 |14.0 |12.5 |10.3 |9.8 |7.5 |5.6 |5.3 |7.5 |11.7 |133.9 |- | colspan="15" style="text-align: center;" | <small>'''Bron:''' [http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_031011.shtml Australiese Buro van Klimaatstudies]</small> |} == Ekonomie == Cairns dien as die hoof handelsentrum vir die verre noordelike Queensland en [[Cape York skiereiland]] streke. Dit is ook die setel van die streekskantore van vele regeringsdepartemente. === Toerisme === Toerisme speel 'n groot rol in Cairns se ekonomie. Volgens Tourism Australia is Cairns die vierde gewildste bestemming vir internasionale toeriste in Australië na [[Sydney]], [[Melbourne]] en [[Brisbane]].<ref>{{Cite web |url=http://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |title=argiefkopie |access-date=12 Mei 2008 |archive-date= 7 Maart 2008 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080307161815/http://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |url-status=dead }}</ref> Die stad val nie onder die top tien bestemmings van plaaslike toerisme nie, hoofsaaklik vanweë sy afstand vanaf groot stede, maar lok steeds 'n aantal plaaslike vakansiegangers.<ref>http://www.tourism.australia.com/Research.asp?lang=EN&sub=0361 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014171037/http://www.tourism.australia.com/Research.asp?lang=EN&sub=0361 |date=14 Oktober 2006 }} Navorsing en Statistiek oor toerisme in Cairns</ref> Die stad se nabyheid aan die [[Groot Koraalrif]] en die nat tropiese dele van Queensland maak dit 'n gewilde bestemming. Die stad het honderde [[hotel]]le, vakansie-oorde, motelle en koshuise vir rugsakreisigers. Aktiwiteite in die streek sluit in gholf, stroomversnellingsvaarte, snorkel, duik en staptogte. === Nywerheid en landbou === Die grond rondom Cairns word steeds gebruik vir die verbouing van suikerriet. Hierdie plase word toenemend deur nuwe woonbuurte verdring soos die stad groei. Binne die stadsraad se grense word suikermeulens in Gordonvale en Babinda bedryf. Die Barron Gorge Hidro-elektriese Kragstasie is naby Kuranda geleë en voorsien in van die dorp se kragbehoeftes. === Handel === Plaaslike ondernemings in Cairns is tot en met 2007 deur die Cairns Region Economic Development Corporation<ref>{{Cite web |url=http://www.credc.com.au/ |title=CREDC |access-date=12 Mei 2008 |archive-date=10 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510133506/http://www.credc.com.au/ |url-status=dead }}</ref> bygestaan wat die trosmodel vir ekonomiese ontwikkeling bevorder het. Die voorstede van Cairns bevat 'n aantal winkelsentrums van verskeie groottes. Die grootste hiervan is die Cairns Central winkelsentrum en is naby aan die sentrale sakekern en Stockland Cairns geleë in die voorstad van Earlville. Die stad ondergaan tans 'n oplewing wat die bou van baie nuwe hoë geboue tot gevolg gehad het. Die stad is vinnig besig om te ontwikkel in 'n groot ekonomiese kern, nie net vir toerisme nie maar ook vir dienste asook kantoorruimte wat in aanbou is waaronder die Cairns Corporate Tower #2 ook tel. === Media === The Cairns Post is 'n dagblad wat in die stad gepubliseer word; 'n weeklikse koerant, The Cairns Sun, word ook gepubliseer. The Courier-Mail is 'n Queensland wye dagblad wat vanaf [[Brisbane]] uitgegee word. [[The Australian]] word ook wyd versprei in Cairns. Cairns Newspapers publiseer ook verskeie voorstedelike dorpskoerante – die [[Cairns Northern News]] en die [[Southern Herald]] – wat versprei word in die woonbuurte vanaf Palm Cove in die noorde tot by Gordonvale in die suide. Cairns word bedien deur drie kommersiële [[telivisie|televisie-uitsaaidienste]] en die twee openbare uitsaaiers – die ABC en SBS. Die kommersiële stasies is streeksfiliale van die Ten-, Nine- en Seven-netwerke. Austar Limited verskaf ook betaalkanale per satelliet. Cairns se radiostasies sluit 'n aantal openbare, kommersiële en gemeenskapdienste in. Die ABC saai ABC Radio National, ABC Local, ABC Classic FM en die Triple J jeugnetwerk uit. Kommersiële dienste sluit in 4CA-FM, AM846, HOT FM, Sea-FM, 4CCR-FM, 87.6 XFM, 98.7FM, 101.9 Coast FM, en 104.3 4TAB sports radio. == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Queensland]] 2r76b7cfgu8gutabsiitpzo4e8vkb0r 2968316 2968307 2026-09-18T12:15:50Z BurgertB 2401 2968316 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Cairns |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Cairns-copperlode.JPG |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Cairns locator-MJC.png |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif=Ligging van Cairns in Australië |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=Administrasie |onderafdelingnaam= |onderafdelingtipe1=Staat |onderafdelingtipe2=[[Deelstate en gebiede van Australië|Deelstaat]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlagland|Australië}} |onderafdelingnaam2=[[Lêer:Flag of Queensland.svg|22x22px]] [[Queensland]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1876 |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|16|55|32|S|145|46|31|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=150920 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=AEST |utcafset=+10 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Cairns''' ([[Yidiny]]: ''Gimuy'') is 'n streekstad en plaaslike raadsgebied wat in [[Queensland]], [[Australië]] geleë is. Die eerste Europeërs het hul in 1876 daar gevestig. Die stad is na [[William Cairns]], die destydse goewerneur van Queensland, vernoem. Dit is gevestig om myners op pad na die Hodgkinsonrivier-goudveld te ondersteun. Die nedersetting het agteruitgegaan nadat 'n makliker roete na Port Douglas ontdek is. Cairns se toekoms is egter verseker toe dit ontwikkel is as 'n spoorwegeindpunt en 'n hawe vir die uitvoer van suikerriet, goud, edelmetale en goedere geproduseer deur die landboubedrywighede in die omliggende plato- en kusgebied. Die stad brei steeds vinnig uit en het 'n bevolking van 122&nbsp;731 (met ingang 2006). Dit is hoofsaaklik van die suiker- en toerismebedryf afhanklik. Cairns is padlangs ongeveer 1&nbsp;701&nbsp;km van [[Brisbane]] geleë en ongeveer 2&nbsp;420&nbsp;km van [[Sydney]]. Dit is 'n gewilde reisbestemming vir buitelandse toeriste vanweë die tropiese klimaat en nabyheid aan vele besienswaardighede. Die [[Groot Koraalrif]] is binne 'n uur se reis per boot vanaf Cairns. Die [[Daintree Nasionale Park]] en [[Cape Tribulation]] sowat 130&nbsp;kilometer noord van Cairns is gewilde plekke om 'n tropiese [[reënwoud]] te gaan ervaar. Dit dien ook as 'n vertrekpunt vir mense wat [[Cooktown]], die [[Cape York-skiereiland]] en die Athertonplato wil verken. Die stad se natuurlike omgewing benut vir die skep van verskeie klein temaparke vir toeriste. Hieronder tel die [[Rainforestation-natuurpark]], die Tjapukai-aboriginekultuurpark en die [[Kuranda Skyrail]]kabelspoor, wat sowat 7,5&nbsp;km ver oor die wêrelderfenisreënwoud strek. 'n Ander groot trekpleister in Cairns is sy strandmeer. == Geografie == Cairns is geleë aan die ooskus van die Cape York-skiereiland op 'n kusstrook tussen die [[Koraalsee]] en die [[Groot Skeidingsgebergte]]. Die noordelike deel van die stad is by Trinitybaai geleë en die stadskern by die Trinityinham. Sommige van die stad se woonbuurte is op vrugbare vloedvlaktes geleë. Die Mulgrave- en die Barronrivier vloei deur die stadsgrense maar nie deur die stad self nie. Die strandgebied lê op 'n modderbank. Die hoogste berg in Queensland, Bartle Frere, is binne die stadsgrense geleë. === Uitleg van die stad === [[Lêer:CairnsQueensland.jpg|duimnael|250px|Die Sentrale sakekern van Cairns rondom 2005 soos gesien vanaf Mount Whitfield in 'n suidoostelike rigting. Sheridan Street, die hoofstraat loop suidoos-noordoos en word later die Captain Cook Highway wat gaan na Port Douglas. Die chemiese opgaartenks wat bo regs gesien kan word is in die voorstad van Portsmith geleë.]] Cairns is 'n stad met 'n reglynige uitleg wat van die suide by Aloomba na die noorde in [[Ellis Beach]] loop.<ref>http://www.cairnsinfo.com/maps.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329061758/http://www.cairnsinfo.com/maps.php |date=29 Maart 2013 }}, Cairns Kaarte en streeksgids, CairnsInfo, 13 Februarie 2008</ref> Die stad beslaan ongeveer 52&nbsp;km van noord na suid. Cairns het ook onlangs 'n skerp toename in voorstedelike ontwikkeling ervaar met baie woongebiede wat tans gebou is op grond wat voorheen vir die verbouing van suikerriet benut is. Noemenswaardige streke van die stad is: Die laagliggende '''noordelike strande''' wat bestaan uit 'n aantal strandgemeenskappe wat na die noorde van die kus uitstrek. Elke strandwoongebied is oor die algemeen geleë aan die einde van 'n vertakking vanaf die [[Captain Cook Highway]]. Van noord na suid is hierdie woongebiede [[Machans Beach]], [[Holloways Beach]], [[Kewarra Beach]], [[Clifton Beach]], [[Palm Cove]] en Ellis Beach. [[Smithfield]] is 'n woongebied wat in die binneland geleë is teenaan die berge van die [[Groot Skeidingsgebergte]] en dien as die hoofkern vir die noordelike strande. Dit is geleë tussen Yorkey's Knob en Trinity Park. Smithfield is die sentrale sakekern vir die noordelike strande met die groot Smithfield Winkelkompleks. Die [[Kennedy Highway]] begin by die kruising met die Captain Cook Highway wat tans 'n groot verkeersirkel is. In die binneland vanaf die noordelike strande langs die kant van die [[Barron-rivier]] se vloedvlakte is die woonbuurte van Caravonica, Lake Placid, Kamerunga, Stratford en Freshwater. Hierdie gebied word soms die Freshwater Valley genoem. Verder boontoe vanaf Freshwater Valley word Redlynch Valley aangetref. Redlynch woonbuurt is aan die westekant van die Redlynch Valley geleë en Brinsmead is aan die oostekant geleë. Stratford, Freshwater, Redlynch en Brinsmead word vanaf Cairns geskei deur [[Mount Whitfield]] (hoogte 365&nbsp;m) en die Whitfield bergreeks. Crystal Cascades en Copperlode [[dam]] is ook agter die bergreeks geleë. Cairns se middestad is geleë op wat eens 'n [[moeras]] was en is naby aan die voorstede van Cairns North, Manunda, Edge Hill, Whitfield, Kanimba, Parramatta Park, Mooroobool, Manoora, Portsmith, Earlville, Westcourt, Bungalow, Woree en Bayview Heights. Die klein voorstad Aeroglen is tussen Mount Whitfield en die lughawe langs die Captain Cook Highway ten noorde van die sentrale sakesentrum geleë. '''Southside Cairns''' wat hoër en binne 'n bergagtige vallei geleë is, sluit die woonbuurte van White Rock, Mount Sheridan, Bentley Park, Wrights Creek, Edmonton en Centenary Heights en die woonbuurte Babinda, Goldsborough, Little Mulgrave, Aloomba en Gordonvale in wat langs die Mulgrave-rivier geleë is. Die suidelike deel van Cairns is bewoon langs 'n smal strook tussen die Trinity Inlet na die ooste en die Lamb Range aan die weste. Dit word bedien doer die Bruce Highway. Daar word ook beplan om laasgenoemde uit te brei na 'n hoofroete tussen Woree en Grodonvale as gevolg van toenemende verkeer. Die dorp Kuranda is opstroom langs die Barron-rivier geleë aan die westekant van die Kuranda bergreeks wat ook deel is van die Great Dividing Range. Kuranda is in die Tablelands plaaslike bestuurgebied geleë en kan as gevolg van die geografie nie beskou word as deel van Cairns se voorstedelike gebiede nie, dit maak egter 'n belangrike deel uit van Cairns se ekonomie. Die Cairns stadsraad het aangedui dat hulle daarin belangstel om die administrase van Kuranda en Port Douglas oor te neem.<ref>http://www.cairnspost.com.au/article/2007/01/25/2183_news.html "Super Shire" - News.com.au</ref> == Geskiedenis == Cairns is geleë op die Australiese inboorlingstamme se Irukandji grondgebied. Die plek waar Cairns vandag geleë is, is vir die eerste keer deur Kaptein [[James Cook]] in 1770 waargeneem en later verder verken deur verskeie amptelike verkenningstogte sowat 'n 100 jaar later waar die verdere potensiaal vir die ontwikkeling na 'n hawe besef is. Die goudstormloop op die plato in die weste, die sogenaamde ''tablelands'', en die daarmee gepaardgaande behoefte om die goud uit te voer het die vestiging van Cairns in 1876 versnel. Die land waarop die nedersetting ontwikkel is het aanvanklik uit wortelboom begroeide moerasse bestaan. Die moeras is geleidelik deur arbeiders skoongemaak en sandbanke is neergelê en geleidelik opgevul met klip uit 'n steengroef by Edge Hill, droë modder, saagsels van verskeie saagmeulens en oorskot van die konstruksie van die spoorlyn vanaf Herberton op die Atherton plato, 'n projek wat in 1886 begin is. Die spoorlyn het die verbouing van grond in die laaglande moontlik gemaak. Suikerriet, mielies, rys, piesangs, pynappels, ander vrugte en melkboerdery op die plato is verbou. Die sukses van die plaaslike landbou het gehelp om Cairns as 'n hawestad in eie reg te vestig en in 1906 is 'n haweraad gestig wat die ekonomiese toekoms van die stad verseker het. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Cairns gebruik as 'n afspringplek vir die Geallieerdes se operasies in die [[Stille Oseaan]]. Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Cairns geleidelik 'n middelpunt vir toerisme geword. Die opening van die Cairns Internasionale Lughawe in 1984 en die bou van die Cairns Convention Centre het die stad se reputasie as 'n gesogte bestemming vir vakansiegangers en besigheidskonferensies gevestig. == Klimaat == [[Lêer:Cairns Esplanade - Nearby Lagoonl.jpg|duimnael|200px|Cairns – die tropiese stad soos gesien naby die strandmeer]] Cairns het 'n warm [[tropies]]e [[klimaat]]. Daar kom 'n nat seisoen met tropiese moesonreëns tussen Desember en April voor en 'n droë seisoen tussen Mei en November, wat anders as in die res van tropiese Australië nie geheel en al droog is nie: daar kom gereeld buie in hierdie tydperk ook voor. Die gemiddelde reënval van Cairns is 1 993&nbsp;mm per jaar.<ref>http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_031011.shtml Australiese Buro vir Meteorologie se webwerf</ref> Die dorpsgebied van Babinda aan die suidekant van die stad is een van [[Australië]] se natste dorpe met 'n jaarlikse reënval van meer as 4 200&nbsp;mm per jaar. Die stad het warm vogtige somers met meer gematigde temperature in die winter. Die temperatuur wissel van 'n gemiddelde 25.7&nbsp;°C in Julie tot 31.4&nbsp;°C in Januarie. Moesonaktiwiteit tydens die nat seisoen veroorsaak af en toe grootskaalse vloeding van die Barron- en Musgrave-riviere wat pad- en spoortoegang na die stad afsny. {| class="wikitable" style="width: 75%; margin: 0 auto 0 auto;" |+ '''Klimaattabel''' |- ! ! Jan ! Feb ! Mar ! Apr ! Mei ! Jun ! Jul ! Aug ! Sep ! Okt ! Nov ! Des !Jaar |- ! Gemiddelde daaglikse maksimum temperature ([[Celsius|°C]]) |31.4 |31.2 |30.6 |29.2 |27.6 |25.9 |25.7 |26.5 |28.0 |29.5 |30.6 |31.4 |29.0 |- ! Gemiddelde daaglikse minimum temperature ([[Celsius|°C]]) |23.7 |23.7 |23.0 |21.6 |19.9 |17.8 |17.0 |17.4 |18.6 |20.6 |22.3 |23.4 |20.8 |- ! Gemiddelde totale reënval ([[meter|mm]]) |385.0 |448.5 |419.5 |202.1 |92.2 |47.2 |29.3 |27.7 |33.8 |39.2 |92.2 |179.8 |1994.8 |- ! Gemiddelde aantal reëndae | 15.3 | 16.7 | 15.9 | 15.2 | 10.5 | 7.1 | 5.5 | 5.0 | 5.0 | 5.4 | 7.7 | 10.6 |119.9 |- !Gemiddelde aantal onbewolkte dae |3.8 |2.6 |4.0 |5.0 |6.7 |8.7 |9.9 |11.6 |12.4 |11.8 |7.9 |5.6 |90.0 |- !Gemiddelde aantal bewolkte dae |16.1 |17.3 |16.3 |14.0 |12.5 |10.3 |9.8 |7.5 |5.6 |5.3 |7.5 |11.7 |133.9 |- | colspan="15" style="text-align: center;" | <small>'''Bron:''' [http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_031011.shtml Australiese Buro van Klimaatstudies]</small> |} == Ekonomie == Cairns dien as die hoof handelsentrum vir die verre noordelike Queensland en [[Cape York skiereiland]] streke. Dit is ook die setel van die streekskantore van vele regeringsdepartemente. === Toerisme === Toerisme speel 'n groot rol in Cairns se ekonomie. Volgens Tourism Australia is Cairns die vierde gewildste bestemming vir internasionale toeriste in Australië na [[Sydney]], [[Melbourne]] en [[Brisbane]].<ref>{{Cite web |url=http://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |title=argiefkopie |access-date=12 Mei 2008 |archive-date= 7 Maart 2008 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080307161815/http://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |url-status=dead }}</ref> Die stad val nie onder die top tien bestemmings van plaaslike toerisme nie, hoofsaaklik vanweë sy afstand vanaf groot stede, maar lok steeds 'n aantal plaaslike vakansiegangers.<ref>http://www.tourism.australia.com/Research.asp?lang=EN&sub=0361 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014171037/http://www.tourism.australia.com/Research.asp?lang=EN&sub=0361 |date=14 Oktober 2006 }} Navorsing en Statistiek oor toerisme in Cairns</ref> Die stad se nabyheid aan die [[Groot Koraalrif]] en die nat tropiese dele van Queensland maak dit 'n gewilde bestemming. Die stad het honderde [[hotel]]le, vakansie-oorde, motelle en koshuise vir rugsakreisigers. Aktiwiteite in die streek sluit in gholf, stroomversnellingsvaarte, snorkel, duik en staptogte. === Nywerheid en landbou === Die grond rondom Cairns word steeds gebruik vir die verbouing van suikerriet. Hierdie plase word toenemend deur nuwe woonbuurte verdring soos die stad groei. Binne die stadsraad se grense word suikermeulens in Gordonvale en Babinda bedryf. Die Barron Gorge Hidro-elektriese Kragstasie is naby Kuranda geleë en voorsien in van die dorp se kragbehoeftes. === Handel === Plaaslike ondernemings in Cairns is tot en met 2007 deur die Cairns Region Economic Development Corporation<ref>{{Cite web |url=http://www.credc.com.au/ |title=CREDC |access-date=12 Mei 2008 |archive-date=10 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510133506/http://www.credc.com.au/ |url-status=dead }}</ref> bygestaan wat die trosmodel vir ekonomiese ontwikkeling bevorder het. Die voorstede van Cairns bevat 'n aantal winkelsentrums van verskeie groottes. Die grootste hiervan is die Cairns Central winkelsentrum en is naby aan die sentrale sakekern en Stockland Cairns geleë in die voorstad van Earlville. Die stad ondergaan tans 'n oplewing wat die bou van baie nuwe hoë geboue tot gevolg gehad het. Die stad is vinnig besig om te ontwikkel in 'n groot ekonomiese kern, nie net vir toerisme nie maar ook vir dienste asook kantoorruimte wat in aanbou is waaronder die Cairns Corporate Tower #2 ook tel. === Media === The Cairns Post is 'n dagblad wat in die stad gepubliseer word; 'n weeklikse koerant, The Cairns Sun, word ook gepubliseer. The Courier-Mail is 'n Queensland wye dagblad wat vanaf [[Brisbane]] uitgegee word. [[The Australian]] word ook wyd versprei in Cairns. Cairns Newspapers publiseer ook verskeie voorstedelike dorpskoerante – die [[Cairns Northern News]] en die [[Southern Herald]] – wat versprei word in die woonbuurte vanaf Palm Cove in die noorde tot by Gordonvale in die suide. Cairns word bedien deur drie kommersiële [[telivisie|televisie-uitsaaidienste]] en die twee openbare uitsaaiers – die ABC en SBS. Die kommersiële stasies is streeksfiliale van die Ten-, Nine- en Seven-netwerke. Austar Limited verskaf ook betaalkanale per satelliet. Cairns se radiostasies sluit 'n aantal openbare, kommersiële en gemeenskapdienste in. Die ABC saai ABC Radio National, ABC Local, ABC Classic FM en die Triple J jeugnetwerk uit. Kommersiële dienste sluit in 4CA-FM, AM846, HOT FM, Sea-FM, 4CCR-FM, 87.6 XFM, 98.7FM, 101.9 Coast FM, en 104.3 4TAB sports radio. == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Queensland]] n246kmspcr5f1cbnl9eppy4xdnadluv 2968323 2968316 2026-09-18T12:42:42Z BurgertB 2401 Taal, besig 2968323 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Cairns |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Cairns-copperlode.JPG |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Cairns locator-MJC.png |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif=Ligging van Cairns in Australië |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=Administrasie |onderafdelingnaam= |onderafdelingtipe1=Staat |onderafdelingtipe2=[[Deelstate en gebiede van Australië|Deelstaat]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlagland|Australië}} |onderafdelingnaam2=[[Lêer:Flag of Queensland.svg|22x22px]] [[Queensland]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1876 |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|16|55|32|S|145|46|31|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=150920 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=AEST |utcafset=+10 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Cairns''' ([[Yidiny]]: ''Gimuy'') is 'n streekstad en plaaslike raadsgebied wat in [[Queensland]], [[Australië]] geleë is. Die eerste Europeërs het hul in 1876 daar gevestig. Die stad is na [[William Cairns]], die destydse goewerneur van Queensland, vernoem. Dit is gevestig om myners op pad na die Hodgkinsonrivier-goudveld te ondersteun. Die nedersetting het agteruitgegaan nadat 'n makliker roete na Port Douglas ontdek is. Cairns se toekoms is egter verseker toe dit ontwikkel is as 'n spoorwegeindpunt en 'n hawe vir die uitvoer van suikerriet, goud, edelmetale en goedere geproduseer deur die landboubedrywighede in die omliggende plato- en kusgebied. Die stad brei steeds vinnig uit en het 'n bevolking van 122&nbsp;731 (met ingang 2006). Dit is hoofsaaklik van die suiker- en toerismebedryf afhanklik. Cairns is padlangs ongeveer 1&nbsp;701&nbsp;km van [[Brisbane]] geleë en ongeveer 2&nbsp;420&nbsp;km van [[Sydney]]. Dit is 'n gewilde reisbestemming vir buitelandse toeriste vanweë die tropiese klimaat en nabyheid aan vele besienswaardighede. Die [[Groot Koraalrif]] is binne 'n uur se reis per boot vanaf Cairns. Die [[Daintree Nasionale Park]] en [[Cape Tribulation]] sowat 130&nbsp;kilometer noord van Cairns is gewilde plekke om 'n tropiese [[reënwoud]] te gaan ervaar. Dit dien ook as 'n vertrekpunt vir mense wat [[Cooktown]], die [[Cape York-skiereiland]] en die Athertonplato wil verken. Die stad se natuurlike omgewing benut vir die skep van verskeie klein temaparke vir toeriste. Hieronder tel die [[Rainforestation-natuurpark]], die Tjapukai-aboriginekultuurpark en die [[Kuranda Skyrail]]kabelspoor, wat sowat 7,5&nbsp;km ver oor die wêrelderfenisreënwoud strek. 'n Ander groot trekpleister in Cairns is sy strandmeer. == Geografie == Cairns is geleë aan die ooskus van die Cape York-skiereiland op 'n kusstrook tussen die [[Koraalsee]] en die [[Groot Skeidingsgebergte]]. Die noordelike deel van die stad is by Trinitybaai geleë en die stadskern by die Trinityinham. Sommige van die stad se woonbuurte is op vrugbare vloedvlaktes geleë. Die Mulgrave- en die Barronrivier vloei deur die stadsgrense maar nie deur die stad self nie. Die strandgebied lê op 'n modderbank. Die hoogste berg in Queensland, Bartle Frere, is binne die stadsgrense geleë. === Uitleg van die stad === [[Lêer:CairnsQueensland.jpg|duimnael|250px|Die Sentrale sakekern van Cairns rondom 2005 soos gesien vanaf Mount Whitfield in 'n suidoostelike rigting. Sheridan Street, die hoofstraat loop suidoos-noordoos en word later die Captain Cook Highway wat gaan na Port Douglas. Die chemiese opgaartenks wat bo regs gesien kan word is in die voorstad van Portsmith geleë.]] Cairns is 'n stad met 'n reglynige uitleg wat van die suide by Aloomba na die noorde in [[Ellis Beach]] loop.<ref>http://www.cairnsinfo.com/maps.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329061758/http://www.cairnsinfo.com/maps.php |date=29 Maart 2013 }}, Cairns Kaarte en streeksgids, CairnsInfo, 13 Februarie 2008</ref> Die stad beslaan ongeveer 52&nbsp;km van noord na suid. Cairns het ook onlangs 'n skerp toename in voorstedelike ontwikkeling ervaar met baie woongebiede wat tans gebou is op grond wat voorheen vir die verbouing van suikerriet benut is. Noemenswaardige streke van die stad is: *Die laagliggende noordelike strande wat bestaan uit 'n aantal strandgemeenskappe wat na die noorde van die kus uitstrek. Elke strandwoongebied is oor die algemeen geleë aan die einde van 'n vertakking van die Captain Cooksnelweg. Van noord na suid is hierdie woongebiede [[Machans Beach]], [[Holloways Beach]], [[Kewarra Beach]], [[Clifton Beach]], [[Palm Cove]] en Ellis Beach. *[[Smithfield]] is 'n woongebied wat in die binneland geleë is, teenaan die berge van die [[Groot Skeidingsgebergte]]. Dit is die hoofkern van die noordelike strande. Dit is geleë tussen Yorkey's Knob en Trinitypark. Smithfield is die sentrale sakekern van die noordelike strande en bevat die groot SmithfieldWinkelkompleks. Die Kennedysnelweg begin by die kruising met die Captain Cooksnelweg, wat tans 'n groot verkeersirkel is. *In die binneland vanaf die noordelike strande langs die kant van die Barronrivier se vloedvlakte is die woonbuurte Caravonica, Lake Placid, Kamerunga, Stratford en Freshwater. Hierdie gebied word soms die Freshwater Valley genoem. Verder boontoe vanaf Freshwater Valley word Redlynch Valley aangetref. Redlynch woonbuurt is aan die westekant van die Redlynch Valley geleë en Brinsmead aan die oostekant. Stratford, Freshwater, Redlynch en Brinsmead word van Cairns geskei deur berg Whitfield (hoogte 365&nbsp;m) en die Whitfieldbergreeks. Crystal Cascades en Copperlodedam is ook agter die bergreeks geleë. *Cairns se middestad is geleë op wat eens 'n [[moeras]] was en is naby aan die voorstede Cairns North, Manunda, Edge Hill, Whitfield, Kanimba, Parramatta Park, Mooroobool, Manoora, Portsmith, Earlville, Westcourt, Bungalow, Woree en Bayview Heights. Die klein voorstad Aeroglen is tussen Mount Whitfield en die lughawe aan die Captain Cooksnelweg noord van die sentrale sakesentrum geleë. *Suidelike Cairns, wat hoër en binne 'n bergagtige vallei geleë is, sluit die woonbuurte White Rock, Mount Sheridan, Bentley Park, Wrights Creek, Edmonton en Centenary Heights en hoër op die woonbuurte Babinda, Goldsborough, Little Mulgrave, Aloomba en Gordonvale. Die suidelike deel van Cairns is bewoon langs 'n smal strook tussen die Trinityinham in die ooste en die Lambbergreeks in die weste. Dit word bedien doer die Brucesnelweg. Daar word ook beplan om laasgenoemde uit te brei na 'n hoofroete tussen Woree en Grodonvale as gevolg van toenemende verkeer. *Die dorp Kuranda is stroomop aan die Barronrivier geleë, aan die westekant van die Kurandabergreeks, wat ook deel is van die Groot Skeidingsgebergte. Kuranda is in die plaaslike bestuurgebied Tablelands geleë en kan dus nie as deel van Cairns se voorstedelike gebiede nie beskou word; dit maak egter 'n belangrike deel uit van Cairns se ekonomie. Die Cairnsstadsraad het aangedui dat hulle daarin belangstel om die administrase van Kuranda en Port Douglas oor te neem.<ref>http://www.cairnspost.com.au/article/2007/01/25/2183_news.html "Super Shire" - News.com.au</ref> == Geskiedenis == Cairns is geleë op die Australiese inboorlingstamme se Irukandji grondgebied. Die plek waar Cairns vandag geleë is, is vir die eerste keer deur Kaptein [[James Cook]] in 1770 waargeneem en later verder verken deur verskeie amptelike verkenningstogte sowat 'n 100 jaar later waar die verdere potensiaal vir die ontwikkeling na 'n hawe besef is. Die goudstormloop op die plato in die weste, die sogenaamde ''tablelands'', en die daarmee gepaardgaande behoefte om die goud uit te voer het die vestiging van Cairns in 1876 versnel. Die land waarop die nedersetting ontwikkel is het aanvanklik uit wortelboom begroeide moerasse bestaan. Die moeras is geleidelik deur arbeiders skoongemaak en sandbanke is neergelê en geleidelik opgevul met klip uit 'n steengroef by Edge Hill, droë modder, saagsels van verskeie saagmeulens en oorskot van die konstruksie van die spoorlyn vanaf Herberton op die Atherton plato, 'n projek wat in 1886 begin is. Die spoorlyn het die verbouing van grond in die laaglande moontlik gemaak. Suikerriet, mielies, rys, piesangs, pynappels, ander vrugte en melkboerdery op die plato is verbou. Die sukses van die plaaslike landbou het gehelp om Cairns as 'n hawestad in eie reg te vestig en in 1906 is 'n haweraad gestig wat die ekonomiese toekoms van die stad verseker het. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Cairns gebruik as 'n afspringplek vir die Geallieerdes se operasies in die [[Stille Oseaan]]. Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Cairns geleidelik 'n middelpunt vir toerisme geword. Die opening van die Cairns Internasionale Lughawe in 1984 en die bou van die Cairns Convention Centre het die stad se reputasie as 'n gesogte bestemming vir vakansiegangers en besigheidskonferensies gevestig. == Klimaat == [[Lêer:Cairns Esplanade - Nearby Lagoonl.jpg|duimnael|200px|Cairns – die tropiese stad soos gesien naby die strandmeer]] Cairns het 'n warm [[tropies]]e [[klimaat]]. Daar kom 'n nat seisoen met tropiese moesonreëns tussen Desember en April voor en 'n droë seisoen tussen Mei en November, wat anders as in die res van tropiese Australië nie geheel en al droog is nie: daar kom gereeld buie in hierdie tydperk ook voor. Die gemiddelde reënval van Cairns is 1 993&nbsp;mm per jaar.<ref>http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_031011.shtml Australiese Buro vir Meteorologie se webwerf</ref> Die dorpsgebied van Babinda aan die suidekant van die stad is een van [[Australië]] se natste dorpe met 'n jaarlikse reënval van meer as 4 200&nbsp;mm per jaar. Die stad het warm vogtige somers met meer gematigde temperature in die winter. Die temperatuur wissel van 'n gemiddelde 25.7&nbsp;°C in Julie tot 31.4&nbsp;°C in Januarie. Moesonaktiwiteit tydens die nat seisoen veroorsaak af en toe grootskaalse vloeding van die Barron- en Musgrave-riviere wat pad- en spoortoegang na die stad afsny. {| class="wikitable" style="width: 75%; margin: 0 auto 0 auto;" |+ '''Klimaattabel''' |- ! ! Jan ! Feb ! Mar ! Apr ! Mei ! Jun ! Jul ! Aug ! Sep ! Okt ! Nov ! Des !Jaar |- ! Gemiddelde daaglikse maksimum temperature ([[Celsius|°C]]) |31.4 |31.2 |30.6 |29.2 |27.6 |25.9 |25.7 |26.5 |28.0 |29.5 |30.6 |31.4 |29.0 |- ! Gemiddelde daaglikse minimum temperature ([[Celsius|°C]]) |23.7 |23.7 |23.0 |21.6 |19.9 |17.8 |17.0 |17.4 |18.6 |20.6 |22.3 |23.4 |20.8 |- ! Gemiddelde totale reënval ([[meter|mm]]) |385.0 |448.5 |419.5 |202.1 |92.2 |47.2 |29.3 |27.7 |33.8 |39.2 |92.2 |179.8 |1994.8 |- ! Gemiddelde aantal reëndae | 15.3 | 16.7 | 15.9 | 15.2 | 10.5 | 7.1 | 5.5 | 5.0 | 5.0 | 5.4 | 7.7 | 10.6 |119.9 |- !Gemiddelde aantal onbewolkte dae |3.8 |2.6 |4.0 |5.0 |6.7 |8.7 |9.9 |11.6 |12.4 |11.8 |7.9 |5.6 |90.0 |- !Gemiddelde aantal bewolkte dae |16.1 |17.3 |16.3 |14.0 |12.5 |10.3 |9.8 |7.5 |5.6 |5.3 |7.5 |11.7 |133.9 |- | colspan="15" style="text-align: center;" | <small>'''Bron:''' [http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_031011.shtml Australiese Buro van Klimaatstudies]</small> |} == Ekonomie == Cairns dien as die hoof handelsentrum vir die verre noordelike Queensland en [[Cape York skiereiland]] streke. Dit is ook die setel van die streekskantore van vele regeringsdepartemente. === Toerisme === Toerisme speel 'n groot rol in Cairns se ekonomie. Volgens Tourism Australia is Cairns die vierde gewildste bestemming vir internasionale toeriste in Australië na [[Sydney]], [[Melbourne]] en [[Brisbane]].<ref>{{Cite web |url=http://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |title=argiefkopie |access-date=12 Mei 2008 |archive-date= 7 Maart 2008 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080307161815/http://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |url-status=dead }}</ref> Die stad val nie onder die top tien bestemmings van plaaslike toerisme nie, hoofsaaklik vanweë sy afstand vanaf groot stede, maar lok steeds 'n aantal plaaslike vakansiegangers.<ref>http://www.tourism.australia.com/Research.asp?lang=EN&sub=0361 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014171037/http://www.tourism.australia.com/Research.asp?lang=EN&sub=0361 |date=14 Oktober 2006 }} Navorsing en Statistiek oor toerisme in Cairns</ref> Die stad se nabyheid aan die [[Groot Koraalrif]] en die nat tropiese dele van Queensland maak dit 'n gewilde bestemming. Die stad het honderde [[hotel]]le, vakansie-oorde, motelle en koshuise vir rugsakreisigers. Aktiwiteite in die streek sluit in gholf, stroomversnellingsvaarte, snorkel, duik en staptogte. === Nywerheid en landbou === Die grond rondom Cairns word steeds gebruik vir die verbouing van suikerriet. Hierdie plase word toenemend deur nuwe woonbuurte verdring soos die stad groei. Binne die stadsraad se grense word suikermeulens in Gordonvale en Babinda bedryf. Die Barron Gorge Hidro-elektriese Kragstasie is naby Kuranda geleë en voorsien in van die dorp se kragbehoeftes. === Handel === Plaaslike ondernemings in Cairns is tot en met 2007 deur die Cairns Region Economic Development Corporation<ref>{{Cite web |url=http://www.credc.com.au/ |title=CREDC |access-date=12 Mei 2008 |archive-date=10 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510133506/http://www.credc.com.au/ |url-status=dead }}</ref> bygestaan wat die trosmodel vir ekonomiese ontwikkeling bevorder het. Die voorstede van Cairns bevat 'n aantal winkelsentrums van verskeie groottes. Die grootste hiervan is die Cairns Central winkelsentrum en is naby aan die sentrale sakekern en Stockland Cairns geleë in die voorstad van Earlville. Die stad ondergaan tans 'n oplewing wat die bou van baie nuwe hoë geboue tot gevolg gehad het. Die stad is vinnig besig om te ontwikkel in 'n groot ekonomiese kern, nie net vir toerisme nie maar ook vir dienste asook kantoorruimte wat in aanbou is waaronder die Cairns Corporate Tower #2 ook tel. === Media === The Cairns Post is 'n dagblad wat in die stad gepubliseer word; 'n weeklikse koerant, The Cairns Sun, word ook gepubliseer. The Courier-Mail is 'n Queensland wye dagblad wat vanaf [[Brisbane]] uitgegee word. [[The Australian]] word ook wyd versprei in Cairns. Cairns Newspapers publiseer ook verskeie voorstedelike dorpskoerante – die [[Cairns Northern News]] en die [[Southern Herald]] – wat versprei word in die woonbuurte vanaf Palm Cove in die noorde tot by Gordonvale in die suide. Cairns word bedien deur drie kommersiële [[telivisie|televisie-uitsaaidienste]] en die twee openbare uitsaaiers – die ABC en SBS. Die kommersiële stasies is streeksfiliale van die Ten-, Nine- en Seven-netwerke. Austar Limited verskaf ook betaalkanale per satelliet. Cairns se radiostasies sluit 'n aantal openbare, kommersiële en gemeenskapdienste in. Die ABC saai ABC Radio National, ABC Local, ABC Classic FM en die Triple J jeugnetwerk uit. Kommersiële dienste sluit in 4CA-FM, AM846, HOT FM, Sea-FM, 4CCR-FM, 87.6 XFM, 98.7FM, 101.9 Coast FM, en 104.3 4TAB sports radio. == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Queensland]] 0kfcbcxetq2y3ea0uqogm92puey3j7w 0 30832 2968572 2776988 2026-09-19T10:10:24Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968572 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Kaapstad |beeld = UCT Upper Campus landscape view.jpg |beeldbyskrif = Die Universiteit van Kaapstad |latyn_naam = |leuse = ''Spes Bona'' |leuseafr = Goeie Hoop |leuseeng = ''Good Hope'' |gestig = [[1 Oktober]] [[1829]] (as [[Suid-Afrikaanse Kollege]])<br />[[2 April]] [[1918]] (universiteitstatus) |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = R2&nbsp;173,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |title=Annual Report for the year ended 31 December 2009 |publisher=University of Cape Town |url=http://www.uct.ac.za/usr/finance/afs/afs2009.pdf |accessdate=1 Junie 2014 |page=33 |archive-date=20 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720235355/https://www.uct.ac.za/usr/finance/afs/afs2009.pdf |url-status=dead }}</ref> |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = Precious Moloi-Motsepe |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Mamokgethi Phakeng |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 1&nbsp;980 |studentetal = 23&nbsp;500 |voorgraadse studente= 15&nbsp;800 |nagraadse studente = 6&nbsp;700 |doktoraal = |ander = |ligging = [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]] |stad = [[Kaapstad]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|33|57|27|S|18|27|38|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = 4 voorstedelike en 2 stedelike kampusse |voormalige_name = Suid-Afrikaanse Kollege |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#ADD8E6}} {{kleurkas|#00285C}} {{kleurkas|#FFFFFF}} Ligblou, donkerblou en wit |bynaam = Ikeys |gelukbringer = [[Tier]] |affiliasies = [[Association of African Universities|AAU]], [[Association of Commonwealth Universities|ACU]], [[Cape Higher Education Consortium|CHEC]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[International Association of Universities|IAU]], [[Worldwide Universities Network|WUN]] |webtuiste = [http://www.uct.ac.za/ uct.ac.za] |logo = |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Kaapstad''' of '''UK''' ([[Engels]]: ''University of Cape Town'' of ''UCT'') is 'n [[universiteit]] geleë in [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]. Dit is die oudste universiteit in Suid-Afrika en is een van die voorste onderwys- en navorsingsinstellings in [[Afrika]]. Die universiteit het sowat 23&nbsp;500 ingeskrewe studente, waarvan ongeveer 20% buitelanders is.<ref>{{Cite web |url=http://www.uct.ac.za/about/intro/statistics/ |title=argiefkopie |access-date=22 Januarie 2010 |archive-date=20 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320155216/https://www.uct.ac.za/about/intro/statistics/ |url-status=dead }}</ref> Die UK is volgens ''Times Higher Education'' die 103de beste universiteit ter wêreld en is in daardie kategorie die enigste Afrika-universiteit om onder die voorste 200 instellings wêreldwyd geplaas te word.<ref>http://www.uct.ac.za/dailynews/?id=7532</ref> Die ''Financial Times'' het die UK se [[MBA]]-program in 2011 as die 60ste beste ter wêreld aangewys en dit as beste ter wêreld vir opvoedingsgeldwaarde benoem.<ref>[http://www.sagoodnews.co.za/education/uct_mba_rated_best_value_for_money_in_the_world.html ''SA Good News'' - UCT MBA rated best value for money globally.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316042023/http://www.sagoodnews.co.za/education/uct_mba_rated_best_value_for_money_in_the_world.html |date=16 Maart 2011 }} 9 Februarie 2011</ref> == Oprigting == [[Lêer:UCT Jammie Plaza.jpg|duimnael|links|250px|Die middelpunt van die opperkampus: Die Jameson-saal, die Jammie-trap en die Jammie-plaza.]] [[Beeld:Prof Paul Daniel Hahn.jpg|duimnael|links|160px|Vroue is in 1887 tot die [[Suid-Afrikaanse Kollege|SA Kollege]] toegelaat deur die toedoen van prof. [[Paul Daniel Hahn|P.D. Hahn]].]] Die Universiteit van Kaapstad is in 1829 as die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] (destydse Zuid-Afrikaansch Anthenæum of South African College), 'n hoërskool vir seuns, gestig. Die Kollege het 'n klein tersiêre onderrigfasiliteit gehad. Dit het geweldig begin groei ná 1880 vanweë die ontdekking van [[goud]] en [[diamant]]e in die noorde van die land wat tot 'n groter aanvraag na mynvaardighede gelei het en die instelling gevolglik die nodige finansiële hupstoot gekry het wat dit nodig gehad het om te groei. Danksy toenemende finansiering uit die privaat sektor asook van die staat het die Kollege van 1880 tot 1890 in 'n volwaardige universiteit ontwikkel. Gedurende hierdie jare het die Kollege sy eerste toegewyde wetenskapslaboratoriums laat aanbou en het die departemente van mineralogie en geologie begin om in die behoefte aan geskoolde arbeiders in die land se ontluikende diamant- en goudmynbedryf te voorsien. 'n Ander sleutelontwikkeling gedurende hierdie tydperk was die toelating van vroue tot die instelling. Dr. [[Paul Daniel Hahn]], professor in [[chemie]], het in 1886 die Raad oorreed om vier vroue op 'n toetsgrondslag in sy chemieklas toe te laat. As gevolg van die vroue se indrukwekkende werk het die Kollege in 1887 vroue permanent en ter ere van [[Victoria van die Verenigde Koninkryk#Diamantjubileum|Koningin Victoria se diamandjubileum]] toegelaat. In die jare 1902 tot 1918 is die Mediese Skool gestig en is die ingenieurskursusse en die Departement van Onderwys ingelui. Die UK is op [[2 April]] [[1918]] formeel as 'n universiteit gestig met behulp van die [[Alfred Beit]]-erflating en bykomende aansienlike skenkings van die mynmagnate [[Julius Charles Wernher|Julius Wernher]] en [[Otto Beit]]. Die Universiteit het ook aansienlike finansiële ondersteuning van weldoeners in die Kaapstad-omgewing gelok en het vir die eerste keer ook 'n beduidende regeringstoelaag ontvang. Die boonste kampus se oudste geboue is ontwerp deur die argitek [[Joseph Solomon]], wat sy lewe geneem het kort nadat die eerste sooi gespit is weens bekommernis oor die koste van die projek en 'n onmoontlike werklas. Tien jaar later, in 1928, kon die Universiteit die meeste van hul fasiliteite na die perseel te [[Groote Schuur]] aan die hange van [[Duiwelspiek]] op [[Tafelberg]] verskuif. Hierdie grond is deur [[Cecil John Rhodes]] aan die staat bemaak om 'n nasionale universiteit op te rig. == Wapen == Charles Bell het in 1859 'n wapen vir die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] ontwerp, maar die kollege het dit eers in 1888 begin voer. Die universiteit het dit in 1918 oorgeneem en 'n formele wapenverlening van die Engelse College of Arms in 1919 verkry. Die wapen is in 1992 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''Golwend deursnede, swart en blou, 'n anker getop met 'n muurkroon, albei goud, oor die skag heen 'n oop boek van silwer met die woorde SPES BONA in swart letters daarop geskryf, in die skildhoof 'n silwer gevlamde lamp''.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry].</ref> == "Moskou op die heuwel" == Die UK is in die dekades ná sy verskuiwing na Groote Schuur as 'n leidende navorsings- en onderwysuniversiteit gevestig en het gedurende die tydperk van 1960 tot 1990 die bynaam "Moskou op die heuwel" ontvang weens die instelling se volgehoue teenstand teen [[apartheid]], veral in die hoër onderwys. Die Universiteit het in die 1920's die eerste groepie swart studente toegelaat. Die aantal swart studente het tot en met die 1980's en 90's relatief klein gebly. Die instelling het met die land se oorgang na demokrasie 'n plan van interne transformasie van stapel gestuur. Sedert die 1980's tot die vroeë 1990's het die aantal swart studente wat tot die Universiteit toegelaat is met 35% toegeneem. Teen 2004 was bykans die helfte van UK se 20&nbsp;000 studente swart en net onder die helfte van die studenteliggaam was vroulik. Vandag het die UK een van die mees diverse kampusse in Suid-Afrika. == Onderrig == Die Universiteit het ses fakulteite: Handel, Ingenieurswese en die Beboude Omgewing, Regte, Gesondheidswetenskappe, Geesteswetenskappe en Wetenskap. Onder die meer as 100&nbsp;000 alumni is [[professor Christiaan Barnard]], die wêreldberoemde hartsjirurg, en drie [[Nobel-toekennings|Nobel]]-pryswenners, Sir [[Aaron Klug]], professor Alan MacLeod Cormack en [[J.M. Coetzee]]. Die Universiteit het meer as sestig spesialiteitnavorsingseenhede wat toesig aan nagraadse werk verskaf en meer as 'n kwart van Suid-Afrika se A-graad-navorsers huisves. == Noemenswaardige personeel == * [[Paul Daniel Hahn]], 'n pionier in die onderwys van natuurwetenskappe in Suid-Afrika. * [[David Benatar]], antinatalis en professor in die Departement Filosofie. * [[Breyten Breytenbach]], besoekende professor in die Nagraadse Skool van Geesteswetenskappe sedert Januarie 2000. * [[André P. Brink]], professor in die Departement Engelse Taal en Letterkunde. * [[David H. M. Brooks]] (1950–1996), outeur van ''On living in an unjust society and the unity of the mind''. Professor. * [[George Ellis]], kosmoloog en medewerker met [[Stephen Hawking]] en wenner van die 2004 Templeton-prys. Uitstaande Professor in die Departement Wiskunde en Toegepaste Wiskunde. * [[Joan Hambidge]], outeur. Professor in die Skool van Taal en Letterkunde. * [[Etienne van Heerden]], Hofmeyr-professor in die Skool van Taal en Letterkunde. * [[Helen Zille]], oud-premier van die [[Wes-Kaap]] en voormalige burgemeester van [[Kaapstad]]. Direkteur van Openbare Betrekkinge. == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Bronne en inlynverwysings == * [http://www.uct.ac.za/about/intro/history/ 'n Groot deel van hierdie teks is afkomstig van die geskiedenisafdeling op UK se amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815204514/http://www.uct.ac.za/about/intro/history/ |date=15 Augustus 2013 }} {{en}} {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == *Leverton, B.J.T.: One hundred and fifty years of the South African College. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 29, nr. 1, Desember 1979 * ''The History of the SA College: 1829-1918'' (2 volumes), William Ritchie. Maskew Miller, Kaapstad, 1918. * ''The SA College and the University of Cape Town: 1829-1929'', Eric A Walker. 1929. * ''The History of the University of Cape Town 1928-1948'': The Formative Years, Howard Phillips. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of Cape Town}} * {{en}} [http://www.uct.ac.za Amptelike webwerf] ** [http://www.uct.ac.za/contact/campus/ Kaart van die kampus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519174302/http://www.uct.ac.za/contact/campus/ |date=19 Mei 2009 }} ** [http://www.lib.uct.ac.za Biblioteek] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Universiteit Kaapstad|Kaapstad]] mxtqyfefwocbv2lc3r04t6y0tj98dl1 0 30990 2968471 2884184 2026-09-18T22:46:22Z Fullsizedicerink 214727 2968471 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ice hockey pictogram.svg|duimnael|[[Piktogram]] wat Yshokkie aandui]] [[Lêer:Inside swedbank arena 112607.jpg|duimnael|'n Yshokkiebaan in Örnsköldsvik, Swede]] [[Lêer:Cincinnati mighty ducks lupul 2004.jpg|duimnael|Yshokkiespeler Joffrey Lupul]] '''Yshokkie''' is 'n spansport wat deel is van die [[hokkie]]familie van sportsoorte. Dit word meestal in [[Kanada]], die noorde van die [[VSA]] en in [[Europa]] gespeel. Dit is bekend as 'n baie gewelddadige en vinnige sport. Die spelers trek baie beskermende klere aan wat daartoe lei dat die spelers nog harder speel. Die spel word in drie 20-minute-blokke verdeel, maar gelykoptellings kan tot verdere blokke se ekstratyd lei. Na elke blok wissel die spanne kante en in die ekstratydblokke, bekend as 'n valbyl ("sudden death"), wen die span wat eerste 'n doel aanteken. Daar is verskillende maniere om 'n gelykoptelling te hanteer in die verskillende wêrelddele. Yshokkie word deur 2 spanne van 6 spelers elk, wat met behulp van skaatse op ys voortbeweeg, gespeel. 'n Plat, ronde rubberskyf word deur die spelers met yshokkiestokke oor die ys geskuif of geslaan met die doel om dit in die teenstanders se doelhok te kry. Die sport, wat in omstreeks 1860 in Kanada ontstaan het, word as die vinnigste spanspel ter wêreld, maar ook as een van die gevaarlikste sportsoorte, beskou. Dit word toenemend gewild in verskeie lande en vorm sedert 1920 'n onderafdeling van die Olimpiese Spele. Yshokkie het in Kanada ontstaan, maar dit het waarskynlik uit een van die Europese veldsporte wat met ʼn stok gespeel word, ontwikkel. Dit is heel moontlik ook beïnvloed deur [[bandy]], 'n balsport wat deur 2 spanne van 11 skaatsers op 'n ysveld so groot soos 'n sokkerveld (sander speelruimte agter die doele) gespeel word. Laasgenoemde het aan die einde van die [[18de eeu|18e eeu]] in [[Engeland]] ontstaan en is tot met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] gespeel, gedurende tye toe weerstoestande [[sokker]] onmoontlik gemaak het. Die spel word derhalwe in sommige lande soos Skandinawië, Mongolië en die [[Sowjetunie]] wintersokker genoem. Yshokkie het waarskynlik in [[1860]] ontstaan toe Engelse militêre vir die eerste keer in [[Kanada]] 'n wedstryd met 'n plat, ronde skyf op die veryste water in die hawe van [[Kingston, Ontario|Kingston]], [[Ontario]], gespeel het. Die baanbrekers op die gebied van die sport, W.F. Robertson en R.F. Smith, albei studente aan die [[McGill Universiteit|McGill-universiteit]] in [[Montreal]], het in 1879 'n aantal reëls daarvoor opgestel. Daarna het yshokkie vinnig gewild geraak, veral in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] en [[Kanada]]. Die belangstelling in die spel is ook in [[1895]] in Engeland aangewakker in 'n wedstryd waarin [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]] en [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] (later albei konings van [[Engeland]]) teen 'n span gespeel het wat bestaan het uit 5 seuns van die goewerneur-generaal van Kanada, lord Stanley, na wie die Stanley Cup (sedert [[1893]] die kampioenskapsbeker van die Kanadese professionele yshokkie) vernoem is. Teen die tyd is die spel nie meer net op natuurlike ysvelde gespeel nie, maar is kunsmatige yshokkievelde ook aangelê. In [[1908]] is die Ligue Internationale de Hockey sur Glace (later die International Ice Hockey Federation; IIHF) deur [[Groot-Brittanje]], [[Frankryk]], [[Switserland]], [[Boheme]] (teenswoordige Tsjeggo-Slowakye) en [[België]] gestig. Die eerste Europese kampioenskap is in [[1910]] in Les Avants in die Switserse Alpe gehou en is deur Engeland gewen. In [[1920]] het die sport ʼn onderafdeling van die [[Olimpiese Spele]] geword. Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Engeland die voorste yshokkieland in [[Europa]] - in [[1936]] tydens die Winterspele by Garmisch-Partenkirchen het die Engelse span selfs die onoorwonne Kanadese verslaan. Namate yshokkie in verskeie ander lande gewild geraak het, het veral die Sowjetunie en [[Tsjeggo-Slowakye]], gevolg deur [[Finland]] en [[Swede]], na die Tweede Wêreldoorlog gedugte teenstanders van die Kanadese geword. Yshokkie word as die vinnigste spansport ter wêreld beskou en die skyf word dikwels so vinnig geslaan dat nie eens die toeskouers dit met die oog kan volg nie. Rooi ligte begin flits sodra 'n doel aangeteken word, omdat die skyf dikwels so vinnig in die doelhok geslaan word dat die toeskouers, en soms selfs die doelwagter, dit nie eens sien nie. Yshokkie is boonop een van die gevaarlikste sportsoorte en die spelers dra derhalwe beskermende klere en toerusting ten einde beserings te voorkom. Valhelms, knie- en skeenskutte, asook skerms vir die elmboë en skouers en dik handskoene en lang kouse word tydens die spel gedra. Die doelwagters dra selfs gesigskerms, borsskerms en baie dik beenskutte. == Spelreëls == 'n Span bestaan uit tussen 11 en 18 spelers, 'n doelwagter en 'n reserwe doelwagter. Slegs 5 spelers (meestal 3 aanvallende voorspelers en 2 verdedigende agterspelers) en die doelwagter mag op een tydstip op die ys wees, maar omdat die spel so vermoeiend is, mag die spelers dikwels gewissel word. Dit word oor 3 speeltye van 20 minute elk gespeel (ware speeltyd), met rustye van 10 minute elk tussenin. Die spel begin deurdat een van die 2 skeidsregters die skyf in die middelsirkel tussen 2 spelers wat teenoor mekaar staan, laat val. Na elke onderbreking word die spel op dieselfde manier in een van die 5 sirkels op die ys voortgesit. As die skyf buite die verdedigingsgebied is, mag daar slegs 3 spelers in hierdie gebied wees. 'n Speler mag die aanvalsgebied nie binnegaan voordat die skyf dit bereik nie. 'n Aanval lende speler mag die aanvalsgebied slegs binnegaan mits hy regoor die skyf of die speler met die skyf beweeg, anders is hy onkant, en 'n speler mag die skyf ook slegs aan 'n spanmaat binne dieselfde gebied as waarin hy beweeg, uitgee. As hy in sy eie verdedigingsgebied is, mag hy wel die skyf na ʼn spanmaat in enige deel van sy eie halfgebied uitgee. Spelers wat hulle skuldig maak aan ruwe of gevaarlike spel, kan vir 2 minute of langer van die baan af gestuur word en hulle plekke mag nie deur plaasvervangers ingeneem word nie. Spelers se gewoonte om mekaar met die hokkiestok te pootjie of dit hoër as skouerhoogte te hou, is byvoorbeeld algemene oortredings. Vanweë 'n gebrek aan speelgeriewe word yshokkie op beperkte skaal in Suid-Afrika gespeel. Nadat 'n groot ysbaan in [[1955]] in [[Durban]] gebou is, het die spel groot aanhang daar gekry en sedert 'n beroepsliga vir die sport ingestel is, het dit ook in ander sentra gewild geraak. Na die instelling van 'n beroepsliga het die spel ook baie verbeter. Sedertdien woon groot skares mense yshokkiewedstryde in Johannesburg en [[Pretoria]] by, veral nadat buitelandse spelers ook ingevoer is. == Sien ook == * [[Veldhokkie]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ice hockey}} == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409702}}, volume 29, bl. 182 - 184 {{Navigasie Olimpiese wintersporte}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hokkie]] [[Kategorie:Spansporte]] [[Kategorie:Olimpiese wintersporte]] 57k8dkn367vrty6vwl7wss39d8ik3aa 0 31834 2968310 2667194 2026-09-18T12:06:44Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Rainforestation natuurpark]] na [[Rainforestation-natuurpark]] geskuif 2667194 wikitext text/x-wiki {{Geen bronnelys}} [[Lêer:A tour Bus at Rainforestation Cairns.JPG|duimnael|regs|'n Toerbus in die natuurpark.]] Die '''Rainforestation natuurpark''' is sowat 5 minute vanaf [[Kuranda]], Noord-Queensland in Australië geleë. Dit beslaan 'n 40 hektaar gebied te midde van die Wêrelderfenis [[reënwoud]]. Die park is in 1976 oopgemaak. Die gebied is voorheen gebruik vir die verbouïng van koffie en lemoene. Vandag het die Rainforestation baie uitgebrei met die doel om besoekers 'n insig in die inboorlingkultuur te gee, die Australiese natuurlewe en die [[reënwoud]] wat gelys is as 'n [[Wêrelderfenisgebied]]. Rainforestation het drie hoofbesienswaardighede: '''Die militêre boot toer''' – Neem die besoekers deur die reënwoud aan boord van 'n [[Tweede Wêreldoorlog]]se [[DUKW]] amfibiese tuig met 'n gids wat die plaaslike plant- en dierlewe toelig. Die toer gaan verder oor die waters van 'n groot meer en gaan ook deur 'n tropiese vrugtebord waar daar meer as 40 verskillende eksotiese tropiese vrugtebome aangeplant is. '''Pamagirri Aborigine Ervaring''' – Hier word besoekers bekendgestel aan Aborigine kultuur. 'n Aborigine dans word opgevoer en 'n wandelroete waar besoekers leer om 'n [[boemerang]] te gooi en die [[didgeridoo]] te speel. '''Koala & Wildlife Park''' – Laat mens toe om oor verhoogde plankpaadjies die natuurlewe te besigtig wat krokodille, koalas, kangaroes, Wallabies, dingos en wombats onder andere insluit. == Eksterne skakels == *[http://www.rainforest.com.au/index.htm Die Amptelike Rainforestation webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Besienswaardighede in Australië]] jmslgsk5yo1t7znjdzwj0jmtk9q9jay 0 32258 2968358 2921240 2026-09-18T14:17:00Z Taylor 49 144647 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ankara pronunciation.ogg]] → [[File:Tr-Ankara.oga]] CRIT 2 CRIT 4 + langcode 2968358 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Ankara'''<br /> [[Lêer:Ankara Montage 2020.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Latrans-Turkey location Ankara.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of arms of None.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of None.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Turkye}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek (Bölge)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Sentraal-Anatolië |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie (il)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Ankara |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|39|55|N|32|51|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 24&nbsp;521 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 938&nbsp;m<ref>{{en}} [http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html Ankara, Turkey: Latitude, Longitude and Altitude] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711095906/http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html |date=11 Julie 2021 }}</ref> |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2021) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 5&nbsp;156&nbsp;573<ref>{{tr}} {{cite web |url=https://cip.tuik.gov.tr/ |title=Nüfus ve Demografi – Toplam Nüfus (kişi) |publisher=Turkse Statistieke Instituut |accessdate=4 Februarie 2022}}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;863/vk km |- | &nbsp;- ''Metropolitaanse gebied'' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 5&nbsp;747&nbsp;325<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2021-45500&dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2021 |publisher=Turkse Statistieke Instituut |accessdate=4 Februarie 2022}}</ref> |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (OET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +3 (OEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester (2008–2014)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Mansur Yavaş (CHP) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.ankara.bel.tr/ ''ankara.bel.tr'']<br />[https://www.ankara.gov.tr/ ''ankara.gov.tr''] |} '''Ankara''' ([[Turks]]: [ˈaŋkaɾa], {{Audio|Tr-Ankara.oga|luister}}; vroeër bekend as '''Angora''') is sedert 1923 die [[hoofstad]] van [[Turkye]] en die tweede grootste stad naas [[Istanboel]]. Die stad het in 2021 'n bevolking van 5&nbsp;156&nbsp;573 en van 5&nbsp;747&nbsp;325 in die metropolitaanse gebied gehad. Ankara is ook die hoofstad van die gelyknamige provinsie. In 1923 is [[Izmir]] die tweede grootste stad van die land, maar oor die jare is die stad deur Ankara ingehaal wat bevolking betref. Vanaf 1920 was Ankara die hoofkwartier van [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]], die stigter van die huidige Republiek Turkye. Sedert die stigting van die Republiek in 1923 is die stad die hoofstad van Turkye, wat Istanbul (eens die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] hoofstad [[Konstantinopel]]) vervang het ná die val van die [[Ottomaanse Ryk]]. Ankara is 'n belangrike kommersiële en industriële sentrum, geleë op die kruispad van Turkye se pad- en spoornetwerke. Die stad het sy naam te danke aan die wol wat van angorakonyne ("angorawol"), angorabokke ("bokhaar") en die [[Turkse angora|angorakat]] kom. Die area is ook bekend vir sy [[Peer|pere]], [[heuning]] en muskaatdruiwe. Alhoewel dit in een van die droogste streke van Turkye geleë is en deur [[steppe]]-plantegroei omring is, kan Ankara steeds as 'n "groen stad" beskou word in terme van die hoeveelheid groen per inwoner. Ankara is 'n baie ou stad met verskeie [[Hetiete|Hetitiese]], [[Frigiese Dinastie|Frigiese]], [[Hellenistiese tydperk|Hellenistiese]], [[Romeinse Ryk|Romeinse]], Bisantynse en Ottomaanse [[argeologie]]se oorblyfsels. Die historiese sentrum van die stad is geleë op 'n 150&nbsp;m rotsagtige heuwel op die linkeroewer van die Ankara Çayı. Op die heuwel is nog 'n paar ruïnes van [[antieke Rome]]inse en Ottomaanse argitektuur. Die opvallendste is die Augusteum, wat die Monumentum Ancyranum met die inskripsies van ''Res gestae divi Augusti'' bevat. Ankara het 'n uitgebreide metronetwerk en is die tuiste van baie universiteite sowel as die Turkse militêre akademie. Die stad is op 'n gemiddelde hoogte van 938 meter bo seespieël geleë. == Geskiedenis == In die klassieke oudheid is Ankara "Ancyra" genoem, en in 'n later tydperk "Angora". Destyds was die stad bekend vir die wol van langhaarbokke, die angorabokwol of ''bokhaar.'' Die stad het nog baie Romeinse en [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] oorblyfsels. Volgens 'n antieke legende is Ankara in die 9de eeu v.C. deur koning [[Midas]] gestig. Ná 278 v.C. het dit die hoofstad van die Galasiërs geword met die streek [[Galatia (Romeinse provinsie)|Galasië]] wat na hulle vernoem is. In 621 n.C. is Ankara deur die [[Arabiere]] ingeneem. Nie lank daarna nie het die Bisantyne die stad herower. In die 13de eeu het die Turkse [[Seldjoekse Ryk|Seldjoeks]] oorgeneem. In 1919 het Atatürk die stad gekies as die hoofkwartier vir die weerstandsbeweging wat hy in die Turkse Vryheidsoorlog gelei het. In 1923 het Ankara die hoofstad van die nuwe Republiek Turkye geword. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{tr}} [https://www.ankara.bel.tr/ Amptelike webwerf van die Munisipaliteit van Ankara] * {{tr}} [https://www.ankara.gov.tr/ Amptelike webwerf van die Goewerment van Ankara] {{Hoofstede in Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Turkye]] [[Kategorie:Hoofstede in Asië]] 81wyd5ijxdageyyck0c6jfv4cnol4hf 0 32377 2968510 2737652 2026-09-19T08:31:39Z Aliwal2012 39067 /* Internasionaal gebruik */ 2968510 wikitext text/x-wiki '''Afrikaanse woorde''' is al in verskeie [[taal|tale]], onder andere [[Engels]], opgeneem. [[Britse Engels]] het primêr [[Afrikaans]]e woorde vanaf die Britse soldate opgeneem wat in die [[Boere oorloë]] geveg het. Verskeie ander Afrikaanse woorde is deur Engelssprekende Suid-Afrikaners aangeleer omdat Afrikaans en Engels dikwels in parallel gebruik word. == Internasionaal gebruik == Die volgende Afrikaanse woorde word internasionaal gebruik: * [[aardvark]] * [[aardwolf]] * [[Afrikaans]] * [[apartheid]] * blesbuck (blesbok) * bontebok * [[boomslang]] * duiker * eland * gemsbok * klipspringer * kudu ([[koedoe]]) * [[kommando]] * [[laer]] (soos 'n laer van ossewaens trek) * [[meerkat]] * [[rand]] * spoor (soos in spoorsny) * [[springbok]] * steenbuck ([[steenbok]]) * trek * veld * [[wildebees]] Daar is ook verskeie Engelse woorde wat van Kaaps-Hollands ('n voorloper van Afrikaans) afkomstig is: * hartebeest (moderne ekwivalent is hartebees) * scoff (vanaf ''schoff'', die woord word nie meer in moderne Afrikaans gebruik nie) * veldt (moderne ekwivalent is veld) * wildebeest (moderne ekwivalent is [[wildebees]]) == Algemeen in Suid-Afrika == Daar is 'n verskeidenheid Afrikaanse leenwoorde in Suid-Afrikaanse Engels. Sommige van hulle sluit in: * [[bakkie]] (pickup truck) * [[beskuit]] * boere (polisie) * [[biltong]] * [[boerewors]] * boerie (boereworsrol) * [[braai]] (verkorting van braaivleis) * [[dorp]] * klap * [[kraal]] * lekker * [[mielie]] * [[Mieliepap|mielepap]] * [[pap]] * stoep * voetstoots Sekere van die woorde word net losweg met [[Suid-Afrikaanse Engels]] geassosieer en beide die Afrikaanse en Engelse woorde word saam in dieselfde gesprek gebruik. Ander woorde is diep ingewortel. Die beste voorbeeld hiervan is moontlik ''voetstoots'' (wat beteken: ''net soos dit is'') <ref name="voetstoots">{{cite web |url=http://www.aea.co.za/Legal/Voetstoots.asp |title=Die Voetstoots-klousule |publisher=Associated Estate Agents |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110927/http://www.aea.co.za/Legal/Voetstoots.asp |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> wat algemeen in Suid-Afrikaanse kontrakte en regsdokumente gebruik word.<ref name="CC-by-nc-nd-2.5-za">{{cite web |url=http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.5/za/legalcode |title=Die "Creative Commons Attribution" lisensie vir Suid-Afrika |publisher=Creative Commons |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110931/https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.5/za/legalcode |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Afrikaanse woorde]] [[Kategorie:Lyste|Afrikaanse woorde in Engels opgeneem]] 2y8a5evcdwwbl6zdqfmz2s5qg22cc1n 0 33317 2968365 2964849 2026-09-18T15:24:51Z Karen de Wet 52804 Ontbrekende inligting bygevoeg. Korreksie by Visums by verstek dat dit "enkele" ongebundelde verse bevat. 2968365 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akademikus | erevoorvoegsel = | naam = Joan Hambidge | ere-agtervoegsel = | beeld = Lêer:Joan.jpg | beeldgrootte = | beeldbeskrywing = | onderskrif = Hambidge in 2001. | inheemse_naam = | inheemse_naam_taal = | geboortenaam = Joan Helene Hambidge | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|9|11}} | geboorteplek = [[Aliwal-Noord]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|JJJJ|MM|DD|JJJJ|MM|DD}} (geboortedatum eerste, dan sterfdatum) --> | sterfplek = | doodsoorsaak = | burgerskap = <!-- gebruik slegs waar nodig, per [[WP:INFONAT]] --> | ander_name = | beroep = | periode = | bekend = | titel = | rade = <!-- raads- of soortgelyke poste buite die hoofberoep --> | eggenoot = | lewensmaat = | kinders = | ouers = | familielede = | eerbewyse = <!-- slegs noemenswaardige toekennings op nasionale vlak --> | webblad = | opvoeding = [[Universiteit Stellenbosch]] ([[BA]], BAHons)<br>[[Universiteit van Pretoria]] ([[MA]])<br>[[Rhodes-universiteit]] (PhD) | tesistitel = | tesis_url = | tesisjaar = | skooltradisie = | doktorale_adviseur = | akademiese_adviseurs = | invloede = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | era = | vakgebied = <!-- hoof- akademiese vakgebied – bv. fisika, sosiologie, Nuwe-Testamentiese studie, Ou Nabye-Oosterse taalkunde --> | stroming = <!-- spesialisgebied binne die vakgebied – bv. subatomiese navorsing, 20ste-eeuse Deense studie, Pauliniese navorsing, Akkadiese en Ugaritiese studie --> | werkplekke = <!-- slegs voltydse poste, nie studenteposte nie --> | doktorale_studente = <!-- slegs dié met Wikipedia-artikels --> | noemenswaardige_studente = | hoof_belangstellings = | noemenswaardige_werke = | noemenswaardige_idees = | beïnvloed = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | handtekening = | handtekening_alt = | handtekeninggrootte = | voetnotes = }} '''Joan Helene Hambidge''' (gebore [[11 September]] [[1956]], [[Aliwal-Noord]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse digter, akademikus en letterkundige kritikus. Sy is welbekend vir haar ''uit-die-kas''-skryfstyl. Haar teoretiese bydraes handel meestal oor [[Roland Barthes]], [[dekonstruksie]], post-modernisme, [[psigoanalise]] en die metafisiese. Vir haar tweede bundel, ''Bitterlemoene'' (1986), ontvang sy die [[Eugène Maraisprys]] vir letterkunde. Meer onlangs ontvang sy ook die Litera-prys vir haar poësie.<ref name=":0">http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en opleiding === Joan Helene Hambidge is op 11 September 1956 op Aliwal-Noord gebore as die tweede oudste van vier dogters. Haar pa se voorgeslagte is Iers en haar ma s'n Afrikaans. Weens haar pa se betrekking in die versekeringsbedryf trek hulle baie en sy gaan op haar geboortedorp, op [[Witbank]], in [[Pretoria]] by Hoërskool Wonderboom en op Hoërskool Standerton skool, waar sy in 1974 [[Matriek in Suid-Afrika|matrikuleer]]. In matriek ontvang sy die Beheerraadsmedalje vir die beste matriekuitslae. Sy studeer vanaf 1975 tot 1979 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] waar sy die [[BA-graad]] en BA Honneurs-graad verwerf. In hierdie tyd publiseer sy 'n openlike gay-verhaal in die ''Stellenbosse Student'' wat groot opspraak verwek, maar [[D.J. Opperman]] moedig haar aan op grond van die letterkundige meriete daarvan. Sy is dan ook deel van D.J. Opperman se bekende Letterkundige Laboratorium en is in 1978 en 1979 Opperman se persoonlike assistent. Aan hierdie universiteit begin sy met 'n [[Magister Artium|MA-graad]] wat sy later met lof aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi, onder leiding van professor [[Elize Botha]]. Haar tesis gaan oor “''Die ek-verteller in die belydenisroman''”. In [[1985]] promoveer sy (PhD-graad) aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] onder leiding van professor [[André P. Brink]] met 'n verhandeling oor ''Die metaroman: 'n dekonstruksie-ondersoek'', wat die eerste doktorale proefskrif oor dekonstruksie in Afrikaans is.<ref>{{Cite web |url=http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |title=argiefkopie |access-date=26 September 2006 |archive-date=26 September 2006 |archive-url=https://archive.ph/20060926105503/http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |url-status=live }}</ref> Daarna doen sy 'n ruk lank navorsing oor literêre teorie aan die Universiteit van Yale in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]].<ref>http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> === Loopbaan as akademikus === Sy word in 1980 aangestel by die [[Universiteit van die Noorde]] in [[Polokwane|Pietersburg]] (tans Polokwane) as senior lektrise en waarnemende departementshoof van die Departement van Algemene Literatuurwetenskap en in 1990 word sy bevorder tot hoogleraar. Hierna aanvaar sy in Julie 1992 'n pos as lektor (later senior lektor, professor en vise-dekaan) in Afrikaans en Nederlands aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Tans doseer sy kreatiewe skryfwerk in die digkuns aan nagraadse studente en bied ook kursusse in gender en letterkunde aan.<ref>{{Cite web |url=http://www.nb.co.za/authors/828 |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=30 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330085453/http://nb.co.za/authors/828 |url-status=dead }}</ref> Sy doen 'n studie oor gender-konstruksies in Afrikaans wat in 2001 met 'n tweede doktorsgraad aan die Universiteit van Kaapstad bekroon word. Die titel van haar proefskrif is “''Gender-konstruksie in die Afrikaanse letterkunde: 'n ondersoek in [[kultuurstudies]], literêre teorie en kreatiewe skryfwerk''”. In Mei 2003 lewer sy haar intreerede as professor onder die titel “''Whose inaugural is it anyway? Modern criticism in crisis''”. Sy is in 2007 Direkteur van die Skool vir Tale en Letterkundes. In 1999 behartig sy saam met [[Ingrid Winterbach]] en [[Marlene van Niekerk]] 'n weeklange kursus in kreatiewe skryfwerk aan die [[Universiteit van Port Elizabeth]], terwyl sy in 2011 die digtersfokusgroep lei by die Winterskool van die Universiteit van Pretoria se Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns en in 2008 insette lewer tydens 'n Kreatiewe Beraad aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. By verskeie geleenthede lewer sy ook openbare voorlesings van haar werk, onder andere by die jaarlikse Woordfees en Versindaba op [[Stellenbosch]]. Vanaf 2011 behartig sy ook op gereelde basis die radioprogram Leeskring op [[Radio Sonder Grense]]. [[Breyten Breytenbach]] voer 'n onderhoud met haar oor haar digkuns wat oor [[KykNET|KykNet]] uitgesaai word. === Reise en skryfwerk === Haar voorliefde vir reis neem haar regoor die wêreld en sy onderneem feitlik elke jaar 'n oorsese reis, na verskillende bestemmings. Sy besoek feitlik al die kontinente en lande soos [[Japan]], [[Kuba]], [[Kanada]], [[Indië]], [[Turkye]], [[Thailand]], [[Egipte]], [[Brasilië]], [[Frankryk]] en [[Zanzibar]]. Op versoek van ''[[Die Burger]]'' behartig sy dan ook die weeklikse reisrubriek ''Wegkomkans'' in hierdie koerant. Ander rubrieke uit haar pen is ''Op my literêre sofa'' (waarin sy geen doekies omdraai oor die letterkunde en die beoefenaars daarvan nie, sodat daar vele polemieke hieruit voortspruit wat aanleiding gee tot baie briewe aan die koerante) en ''Kopstukke'', beide in ''[[Beeld]]''. Sy skryf ook verskeie resensies en maak ander bydraes tot die Internet webwerf [[LitNet]]. Sy is veral bekend as digter en skrywer wat openlik die vroulike gay-saak bevorder en oopskryf en as besonder produktiewe kritikus en resensent, wat meermale in polemieke betrokke raak. In 1994 dien 'n oudstudent van die Universiteit van Kaapstad 'n klag van seksuele teistering teen haar by die universiteitsowerheid in, waarna sy deur die universiteit vermaan word. Hierdie ervaring vind later neerslag in die roman ''Die Judaskus''.<ref name=":0" /> == Skryfwerk == === Poësie === Reeds in standerd vier skryf sy in vir ''[[Die Transvaler]]'' se poësiewedstryd en wen 'n prys met haar gedig ''Die verlange passer vannag in my''. Sy begin egter eers ernstig dig op 26-jarige ouderdom. Temas waarna sy gereeld terugkeer in haar poësie is gay liefde, familie, die dood, die digkuns, reis en portrette van digters en bekendes.<ref>{{Cite web |url=http://www.oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=22 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622104058/http://oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |url-status=dead }}</ref> Telkens gebruik sy motto’s uit ander skrywers en digters en tree haar gedigte ook bewustelik in gesprek met die werk van andere. Hierdie tegniek is partykeer geslaag en bring ekstra betekenislae, maar ontkom nie altyd aan die gevaar van 'n te verliteratuurde poësie nie. Dwarsdeur haar oeuvre is daar ook 'n boeiende wisselwerking tussen die intellektuele en die emosionele, veral soos dit uiting vind in besinning oor die digkuns en veral gedigte oor die liefde. Deurentyd slaag sy daarin om haar digbundels onderling en individueel in 'n hegte eenheid saam te bind. Haar gedigte verskyn in verskeie tydskrifte, waaronder ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Literator''. Sy debuteer met ''Hartskrif'', waar die titel reeds aandui dat die oorwegende motief van hierdie gedigte die menslike emosies of die hart is, wat dan op skrif gestel moet word, wat weer die rasionele impliseer. Telkens bevat die gedigte dan ook teenstellings. Die bundel bevat ook gedigte oor jeugherinneringe.<ref>Le Roux, André. Die Burger, 16 Januarie 1986</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 26 no. 3, September 1986Interne verhuising</ref><ref name="kann">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref><ref>Viljoen, Louise. Insig, Desember 1995</ref><ref>Marais, René. Rapport, 30 Julie 1995</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 6 Junie 1999</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 6 September 1995</ref> ''Bitterlemoene'' neem die tema van emosies verder en ondersoek veral die impak van verlies en teleurstelling, soos reeds deur die titel gesuggereer word. Daar is verskeie liefdesgedigte en menige gedig bevat 'n vorm van persoonlike belydenis. Deurlopend is die strewe om deur middel van die vers persoonlike gevoelens, hartseer, frustrasie en teleurstelling te verwerk.<ref>Brink, André P. Rapport. 15 Februarie 1987</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 2, Junie 1987</ref><ref>Van der Lugt, Pieter. Die Burger, 26 Februarie 1987</ref> In 1987 word hierdie digbundel met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon.<ref name="ham">http://joanhambidge.blogspot.co.za/</ref> In ''Die anatomie van melancholie'' oorheers die tema van verlies, nie net in die sin van liefdesverlies nie, maar ook in die vervreemding van die self.<ref>Brink, André P. Rapport. 29 November 1987</ref><ref>Gouws, Tom. Insig, Maart 1988</ref> ''Palinodes'' se titel kom van die Grieks “palin” (weer of herhaal) en “ode” ('n lied). 'n Palinode is 'n digsoort wat poog om 'n ander gedig ongedaan te maak of terug te trek. In die bundel oorheers die gedig self dan as tema, veral in die sin daarvan dat dit nie net bevrydend en skeppend is nie, maar ook destruktief werk deur iets terug te trek of ongedaan te maak. Op hierdie manier word dit dan 'n toespeling op die lewe en liefdes van die mens, wat tydelik van aard is en as gevoelens verander tot niet gaan. Deurlopend in die bundel is die besef dat waarnemings, vriendskappe en selfs liefde opgeneem en dus as’t ware oorheers word in die poësie. Die poësie dien dus nie die lewe nie, maar dit is die lewe wat in diens staan van die poësie, soos geïllustreer in ''Dichtung und Wahrheit''. Die erotiese verse in hierdie bundel word koud en klinies, sodat dit in die teken van eensaamheid en afskeid staan, waardeur ook die liefde geparodieer en as post mortem betrag word.<ref>Brink, André P. Rapport, 6 Maart 1988</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 28 no. 3, September 1988</ref> Die titel van ''Geslote baan'' kommunikeer reeds die sentrale tema van sirkelgang en reis, waar die onvermoë om uit die baan te ontsnap en die doel van alles te verstaan sentraal staan. Die bundel bevat ook gedigte oor kunstenaars en die wisselwerkings tussen kuns en die werklikheid.<ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 3, September 1989</ref><ref name="kann" /><ref>Schutte, Roswitha. Rapport, 12 Februarie 1989</ref> ''Gesteelde appels'' verwys na die Paradysverhaal, waar die appel wel beskikbaar is as voedsel maar tegelykertyd verrotting uitbeeld. Weereens besin die digter hier oor die digkuns en die aard daarvan, maar in teenstelling met ander bundels staan 'n konkrete gegewe (soos die reis in die vorige bundel) nie sentraal nie en is die verse meer besinnend van aard, met die appel-motief wat as vernaamste bindingsmiddel dien.<ref>Britz, Etienne. Die Burger, 7 Desember 1989</ref><ref>Conradie, Pieter. Rapport, 5 November 1989</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 30 no. 3, September 1990</ref><ref name="kann" /> Die titel van ''Kriptonemie'' kan verwys na die kriptiese aard van die gedigte, maar kan ook verwant wees aan ''Cryptogamen'' of verborge huwelik, die titel wat die Nederlandse digter Gerrit Achterberg aan sy versamelbundels gee. In so 'n geval sal die titel ook kan verwys na verborge herinnerings wat in die geheue agterbly. In die bundel verskyn dan ook meer kriptiese gedigte, waar die betekenis doelbewus versluier word en ontsyfer moet word. Die temas van die gedigte sluit steeds by die sentrale tema van haar digkuns aan, naamlik liefdesverlies, die projeksie en vergestalting van hierdie verlies in die woord en gedig, die geliefde wat in die gedig 'n soort alter ego word, en die komplekse verhouding tussen gedig en lewe as beelde van mekaar.<ref>Crous, Marius. Rapport, 26 November 1989</ref><ref name="kann2">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref> Die aard van ''Kriptonemie'' word voortgesit in die daaropvolgende bundel, ''Donker labirint''. Die sentrale motief van die bundel is 'n donker doolhof wat bewandel word, waaraan die bundel sy titel te danke het. Hierdie reis gaan gepaard sonder lig en met weinig hoop op verlossing of uitkomkans.<ref name="kann2" /> Die betekenis van die titel ''Tachycardia'' is “abnormale hartklop-frekwensies”, en die bundel bevat hoofsaaklik liefdesgedigte, maar dan gefokus op 'n verhouding wat verby is. Hierdie pyn word beleef teen die agtergrond van 'n aantal literêre geliefdes, met die digkuns wat 'n mate van verligting bring.<ref name="kann2" /><ref name="vuur">Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref> ''Tachycardia'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die somber muse'' se titel word in die insetgedig, ''Ek wonder of jy soms'' verklaar, waar die gewese liefde nie meer vreugde bring nie, maar steeds die inspirasie is vir die digter se poësie. Die bundel se motto verkondig dat die mens nie sonder verdriet kan bestaan nie, maar ook dat verdriet nie kan bestaan sonder poësie nie.<ref name="kann2" /><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref><ref name="vuur" /> ''Die somber muse'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Verdraaide raaisels'' se titel verwys na die vreemde mitologie van 'n vreemde land en sy mense, maar impliseer ook die raaisels van die gees en van die konsep van reis. Hier word weer gedig oor die verlies van 'n geliefde, maar teen die agtergrond van 'n reis na Suid-Amerika. Hoewel die verteller die gewese geliefde doelbewus probeer vergeet, vind sy in ''Indruk'' herinnering in feitlik alles waarmee sy gekonfronteer word. Die ervarings en indrukke van die fisiese reis word dus ingeneem en verwerk, maar asof die verlore geliefde alomteenwoordig is om as raamwerk vir die geestelike reis te dien. Hierdeur word die liefde ook met die skeppingsdaad in verband gebring.<ref>Hugo, Daniel. Rapport, 9 Desember 1990</ref><ref name="kann" /> ''Verdraaide raaisels'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die verlore simbool'' sluit aan by die vorige bundel en verteenwoordig die begin van 'n nuwe sentrale klem in haar poësie. Waar die geliefde die oorheersende simbool was, word hierdie simbool nou “verloor” maar is die verlore geliefde steeds inspirasie vir die skryf van gedigte. Die digter en die digkuns neem dus weer die sentrale plek in, soos telkens tevore weer teen die agtergrond van 'n reismotief. Hierdie keer is die reis egter nie na 'n bepaalde plek nie, maar neem dit eerder 'n kosmiese aard aan om die enorme afstand tussen die digter en die geliefde aan te dui, waar kontak verbreek is en later nie meer moontlik is nie. Die titelgedig verklaar dat lewe nie meer aan verlies gemeet sal word nie, maar dat verlies en lewe nou beide hulle eie plek sal bepaal. Ook die werk van ander kunstenaars vind neerslag in hierdie bundel, soos die gedig oor [[Ernest Hemingway|Hemingway]] waarin hierdie beroemde skrywer se werk deur enkele goed geformuleerde flitse belig word.<ref>Du Plessis, Phil. Beeld, 15 Augustus 1991</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1991</ref><ref name="kann2" /><ref>Liebenberg, Wilhelm. Rapport, 18 Augustus 1991</ref> ''Interne verhuising'' se titel dui die geestelike reis na groter selfkennis aan en impliseer terselfdertyd 'n nuwe tuiste in die self. Die drie ''Spieëlbeeld''-gedigte waarmee die bundel afsluit beskryf dan ook die verworwe insig in die self. Die bundel sit die reis na groter selfbewussyn en selfkennis voort teen die agtergrond van 'n reis deur Oos-Europa, terwyl die verteller treur oor die afloop van nog 'n liefdesverhouding. Die gedig ''Ballade van my verlore bemindes'' is 'n hoogtepunt in die bundel met sy effektiewe gebruik van die gevarieerde refrein en die deurlopende skeepsbeelde. Die sentrale temas van liefde, reis en skryf oorheers weereens in hierdie bundel. ''Ewebeeld'' hervat die temas uit haar vorige werk, waar sy slegs in haar gedigte die geliefde kan bereik, maar juis daarom kan sy nie die geliefde bereik nie. Die eerste afdeling, ''Warmys'', beskryf reise deur plekke soos [[Venesië]], [[Egipte]] en [[Peru]], telkens verbind met die afloop van 'n liefdesverhouding. Die tweede afdeling is ''Noodweer'', waarin die geskiedenis van 'n afgelope liefdesverhouding wat in openbare aanklagte geëindig het, aan die bod is. In ''Rescue 911'' is dit onmoontlik om die geliefde per pos of telefoon te bereik en waar dit voorheen moontlik was om dit in 'n gedig te doen, is ook hierdie metode nou futiel, want dit word as getuienis teen die digter gehou.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 30 Junie 1997</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 24 Augustus 1997</ref> Die tydskrif ''Literator'' ken in 1999 die Litera-prys toe aan haar gedig ''Eugène Marais (1871–1936)'' as die beste kreatiewe skryfwerk wat in 'n kalenderjaar in daardie tydskrif verskyn het. Hierdie gedig verskyn later in die bundel ''Lykdigte''. Die bundel bevat verskeie gedigte oor gestorwe digters, soos Stephan Bouwer, [[Patrick Petersen]], [[Ernst van Heerden]], [[Olga Kirsch]], Johann Johl en [[Eugène Marais]]. Die digteres vind vertroosting in die werke wat die gestorwenes agterlaat, met 'n gedig soos ''Totius (1877–1953)'' wat ook die helende krag van die gedig verklaar. Daar is ook gedigte oor digters soos [[Sheila Cussons]] en [[Elisabeth Eybers]] wat by publikasie van die bundel nog geleef het. So bring die digter hulde aan die skeppende kunstenaars wat 'n invloed op haar lewe gehad het.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 11 September 2000</ref> Joan kry 'n Poetry Institute of Africa tweede prys vir haar gedig ''ʼn'' ''Gedig plagieer die werklikheid'', wat later in die bundel ''Ruggespraak'' opgeneem word. Hierdie bundel handel oor die verhouding wat buite die gedig lê, waardeur die liefdesvers dus self uitgewis word. Wanneer die verhouding verkoel, neem die reismotief en die gedig weer oor as korrektief, sodat die digter se groot liefde gedurig wissel tussen die mens en die skryfwerk. Die toonaard van die gedigte is weerloser as in vorige bundels, met meer meegevoel en begrip, terwyl die reisverse oor New York 'n hoogtepunt is. In die derde afdeling word gedig oor die impak van grootskaalse geweld en vernietiging, na aanleiding van die terreuraanvalle op die [[Wêreldhandelsentrum|World Trade Centre]] op [[Aanvalle op 11 September 2001|11 September 2001]], maar ook van die Amerikaanse kernbomaanvalle op [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>Cloete, T.T. Beeld, 13 Januarie 2003</ref><ref>De Lange, Johann. Rapport, 6 April 2003</ref><ref>Pieterse, H.J. Insig, Maart 2003</ref> ''En skielik is dit aand'' se toonaard is hoofsaaklik emosionele verlies en die bundel bevat verder bekende temas uit haar werk, soos die verraad wat sy met haar poësie teenoor die geliefde pleeg, aansluiting by ander skrywers se werk en die bewussyn van die populêre kultuur.<ref>http://www.oulitnet.co.za/mond/joan_hambidge.asp</ref> Die bundel bevat ook 'n afdeling met gedigte van 'n liefdesverhouding met 'n getroude geliefde, wie se man onbewus is daarvan.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 1, Herfs 2006</ref><ref>John, Philip. Beeld, 19 September 2005</ref> Na haar pa se dood in 2006 publiseer Joan die bundel ''Dad'' tot sy eer. Slegs die eerste afdeling is na sy dood geskryf en talle gedigte het reeds in ander bundels verskyn. Die bundel bevat gedigte oor haar vader en die vader-kind verhouding tussen hulle en oor die algemeen.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 12 Februarie 2007</ref><ref>Odendaal, Bernard. Rapport, 4 Maart 2007</ref> ''Koesnaatjies vir die proe'' word saamgebundel met die prosawerk ''Palindroom''. In die gedigte lewer sy kommentaar oor die liefdes in die prosawerk deur middel van hoofsaaklik erotiese gedigte en gedigte oor die verlies van verhoudings en ewigdurende verlange. ''Vuurwiel'' sit hoofsaaklik die tematiek van haar vorige bundels voort, met die titel se aanduiding van 'n sirkelgang van lewe en dood wat sentraal staan. Die inhoud is klaagsange, wat begin met 'n roudig opgedra aan Elisabeth Eybers; reisverse met 'n heimwee na veraf plekke; liefdesverse wat enigsins minder passievol maar meer skrynender van toonaard is; verwysings na die woordkuns en die werk van skrywers en vermaaklikheidskunstenaars; tegnologie en die virtuele ruimte. Hierdie bundel beïndruk met sy breë verwysingsraamwerk en die groter soberheid en deurdagtheid in vergelyking met vroeër werk. Sy beproef ook ander versvorme, soos die villanelle, die dizain, die rondeau, die pantoem en die ballade.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Rapport, 15 Maart 2009</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 25 Mei 2009</ref> ''Vuurwiel'' is in [[2010]] op die kortlys vir die toekenning van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se prys vir poësie. Sy vertaal self van haar gedigte in Engels, terwyl beide Jo Nel en [[Johann de Lange]] ook Engelse vertalings van haar gedigte doen. ''Die buigsaamheid van verdriet'' is 'n keur uit haar gedigte, deur haarself uitgekies,<ref>John, Philip. Beeld, 31 Januarie 2005</ref><ref>Pienaar, Hans. Rapport, 10 April 2005</ref> terwyl ''Visums by verstek'' 'n persoonlike keur is uit haar reisgedigte, met 'n paar voorheen ongepubliseerde gedigte wat ook ingesluit word. In die reisgedigte word dikwels in vreemde plekke nuut gekyk na traumatiese situasies soos die einde van 'n verhouding of die dood van 'n geliefde. So verkry die spreker afstand van die self of die situasie en word verrassende en vreemde indrukke geaktiveer waarmee die reisbelewenis en –beskrywing 'n metafoor word vir die situasie.<ref>Visagie, Andries. Rapport, 3 Julie 2011</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 7 Maart 2011</ref>Hierdie bundel is in 2011 die naaswenner van die Woordkunstenaar vir die vorige jaar toekenning by die Stellenbosse Woordfees en wen in 2012 die ATKV-poësieprys.<ref>{{Cite web |url=http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003045637/http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |url-status=dead }}</ref> ''Lot se vrou'' is 'n voortsetting van reeds bekende tematiek (die ontwykende geliefde, die skryfkuns, die invloed van reis, die intertekstuele gesprek met ander skrywers) maar dan op so 'n vaardige wyse dat dit nie verstar of verveel nie. Die titel verwys metafories na Lot se vrou, wat steeds hunkerend na die luste en liefdes van die verlede soos 'n soutpilaar versteen en nie vorentoe kan gaan nie. Die bundel word in nege afdelings verdeel, waarin opeenvolgend behandel word die verlede en die meditasie wat dit in die poësie laat neerslag vind; die aard van kreatiwiteit; die lotsbepaling van die mens; die lewe van verskeie kunstenaars in drie aparte afdelings; afwysing en verlies; dood en melancholie en in die laaste afdeling ''Suicidaire'' tree sy in gesprek met Alvarez, skrywer van ''The savage god''.<ref>Bennett, Nini. Rapport, 17 Junie 2012</ref><ref>De Wet, Karen. Beeld, 4 Junie 2012</ref> ''Meditasies'' se titel verwys na die Romeinse keiser [[Markus Aurelius|Marcus Aurelius]] se twaalf boeke bekend as ''Meditations'', waarin hy sy gedagtes oor die Stoïsyne filosofie en riglyne vir sy eie lewe neergepen het. Verder word die meditasieproses van introspeksie en bepeinsing al eeue lank deur talle gelowiges van regoor die wêreld beoefen om innerlike heling en vrede teweeg te bring. Die titel omvat die oorkoepelende tema van die gedigte, wat hoofsaaklik fokus op 'n vorm van bestekopname van die spreker se lewe en haar soeke na innerlike heling en berusting tydens 'n fisieke en psigiese reis. Die bundel sluit tematies aan by vorige bundels en bevat gedigte oor reis, stede, die poësie, asook 'n aantal lykdigte, met baie gedigte wat ook die tema van verlies en veral die verlore geliefde verken.<ref>Cochrane, Neil. Beeld, 27 Januarie 2014</ref><ref>Koen, Dewald. Rapport, 5 Januarie 2014</ref> ''Matriks'' se titel suggereer 'n struktuur of raamwerk waarin diverse temas interaktief in 'n netwerk van verweefdheid met mekaar verbind word. Die omslagfoto beeld 'n Bisantynse deur uit met simboliese figure in reliëf van 'n ridder, priester, moeder en kind, en gemeente. Hierdie figure, die illustrasies in die bundel en die titel vorm saam 'n leidraad vir die lees van die bundel, waar die bewuste en die onbewuste gedurig met mekaar meeding om die simboliese deur oop te maak, die verbande te lê en die betekenis te ontsluit. Die bundel word in elf uiteenlopende afdelings verdeel, maar sluit by die digter se oeuvre aan deur motiewe bekend uit haar vroeër werk.<ref>Kostopoulos, Candess. Beeld, 30 Maart 2015</ref><ref>Vitackova, Martina. Rapport, 12 April 2015</ref> ''Indeks'', Hambridge se 25ste digbundel word op 11 September 2016 bekend gestel.<ref name="ham" /> Haar gedigte word opgeneem in 'n verskeidenheid versamelbundels, waaronder 'n ruim keuse in ''Groot verseboek'' en ook in ''Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Digters en digkuns'', ''Liggaamlose taal'', ''Kraaines'', ''Goudaar'', ''Honderd jaar later'' en die ''Versindaba'' bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. In 2020 word elf van haar gedigte in ''Vers en vrou'' opgeneem. <ref>De Wet, K. (samest.) Vers & vrou. Kaapstad: Human & Rousseau. 2020</ref> === Prosa === Benewens poësie skryf sy ook romans. ''Swart koring'' en ''Die swart sluier'' is beide parodieë van die hygroman, wat die beheptheid met seks opstuur. ''Swart Koring'' roep die bekende Tryna du Toit-roman ''Groen koring'' in die geheue op, waarin 'n ongetroude meisie in die moeilikheid geraak het. Hambidge gaan 'n stappie verder deurdat haar heldin, Sonja Verbeek, gay is. Sonja se passie is dan veral vir die fotoboek-aktrise Tanja, maar sy word tog soms deur Etienne bekoor. Ook die hoër literatuur word satiries aan die kaak gestel met herhaalde versluierde verwysings na skrywers en geskryfdes.<ref>Du Plessis, Bertie. Rapport, 1 Desember 1996</ref><ref name="kann2" /><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 20 Januarie 1997</ref> ''Die swart sluier'' is 'n vervolg hierop, waarin populêre genres soos die speurverhaal, [[spookverhaal]] en [[plaasroman]] geparodieer word. Hier bevind Sonja Verbeek haar in Welkom, waar sy 'n lesing by 'n seminaar moet lewer saam met [[D.F. Malherbe]]. Die rekenaars van die hotel het egter 'n virus en die besprekings is heeltemal deurmekaar gekrap. Karakters uit verskeie romans is daar en Sonja deel saam met Salomé van [[Etienne Leroux]] se ''Sewe dae by die Silbersteins'' 'n kamer.<ref>Bouwer, Stephan. Rapport, 22 November 1998</ref><ref>Burger, Willem. Beeld, 19 Oktober 1998</ref> Ander romanmatige deelnemers is [[Dalene Matthee]] se olifant en Lettie Viljoen se slang. Die eerste Internetroman in Afrikaans is ook uit haar pen, naamlik ''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'', wat kommentaar lewer op [[Jan Lion Cachet]] se ''Sewe duiwels en wat hulle gedoen het''. Sonja Verbeek is weereens die hoofkarakter en die sewe sondes word voorgestel as duiwels in die letterkunde.<ref>Coetser, Johan. Beeld, 25 Junie 2001</ref> ''Die Judaskus'' is 'n lesbiese liefdesverhaal waarin die pyn van liefdesverraad op postmoderne wyse behandel word. 'n Dosent wat deur 'n student van seksuele teistering aangekla word, besluit om 'n roman daaroor te skryf. Die skryf van die roman word dan deel van die roman en bevat onder andere uittreksels uit die dosent se lesings oor die literatuur, dagboekinskrywings, briewe aan en van die uitgewer, die verslag wat die student by die universiteit indien en 'n ongepubliseerde manuskrip.<ref>Lemmer, Erika. Rapport, 28 Junie 1998</ref><ref>Loots, Sonja. Insig, Junie 1998</ref><ref>Venter, L.S. Beeld, 22 Junie 1998</ref> ''Palindroom'' word saamgebundel met die digbundel ''Koesnaatjies vir die proe''. Die sentrale karakter vertel deur middel van e-pos oor drie liefdes, die Eks, die Geliefde en die Mentee (vir wie sy as mentor optree).<ref>Beukes, Marthinus. Beeld, 25 Mei 2008</ref><ref>Müller, Petra. Rapport, 20 April 2008</ref> Deur kort, genommerde flitse lei sy die verhaal deur na sewe moontlike eindes. ''Kladboek'' is 'n roman wat, soos die titel aandui, skynbaar 'n rowwe, voorlopige teks het. Hierin word uiteenlopende en selfs teenstrydige weergawes van bepaalde gebeure vanuit 'n verskeidenheid perspektiewe vertel deur 'n skrywer wat self verskillende personae binne die teks aanneem. Die sentrale gegewe is weer, soos dikwels in haar werk, die pyn van 'n mislukte liefdesverhouding wat deur die skryfproses en ook deur reis besweer word. Hier is dit 'n liefdesvierhoek wat uitgebeeld word. Die Skrywer en Die Geliefde het 'n verhouding. Hierdie verhouding ly skipbreuk wanneer Die Skrywer Die Vrou ontmoet. Die Man is die vorige geliefde van Die Vrou en hy raak dan betrokke by Die Geliefde.<ref>Taljard, Marlies. Beeld, 4 Augustus 2008</ref> In [[2001]] haal haar roman ''Skoppensboer'' die Sanlam / ''Insig'' romanwedstryd se kortlys. Die titel is na aanleiding van die gedig van Eugène Marais. Hierdie roman is steeds ongepubliseer. === Kortverhale === Haar kortverhaal ''Van vier tot ses'' word opgeneem in die versamelbundel ''Vrou: Mens'', saamgestel deur Corlia Fourie. Johann de Lange neem haar ongepubliseerde kortverhale ''Die koorsblaar'', ''1001 nagte'' en ''Die student'' op in die versamelbundel ''Soort soek soort''. Ander versamelbundels waarin haar kortverhale verskyn sluit in ''Lyfspel / Bodyplay''. Sy publiseer ook kortverhale in ''Tydskrif vir Letterkunde'' === Ander skryfwerk === Haar belangstelling in literêre teorie, veral die psigoanalise en metafisika, vind ook neerslag in haar werk. Reeds in 1985 publiseer sy 'n aantal opstelle oor die psigoanalise in ''Psigoanalise en lees''. Sy onderneem verskeie baanbreker teoretiese studies, wat insluit die eerste studie in Afrikaans oor dekonstruksie (1985, vir haar doktorsgraad). Sy skryf ook die eerste Afrikaanse studie oor postmodernisme wat in [[1995]] as ''Postmodernisme'' gepubliseer word, waarin sy na aanleiding van verskeie prosatekste die letterkundige impak van hierdie tendens bespreek. Sy skryf ook onder die skuilname H. Zelig en J.A.M. Biesheuvel.<ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 1 November 1995</ref>Van Zyl, Ia “Insig” April 1996 == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === Die La Rosa-geselskap vir Spaanse Dansteater bied in 2003 'n dansproduksie getiteld ''Elementos'' aan in die KunsteKaap-arena en ook op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, wat gedeeltelik op gedigte in die bundel ''Ewebeeld'' geskoei is. === Toekennings === {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning !Vir |- |1987 |Eugène Marais-prys |''Bitterlemoene'' |- |1999 |Litera-prys |''Eugène N Marais (1871–1936) (Gedig)'' |- |2012 |ATKV-prys vir Poësie |''Visums by verstek'' |} == Publikasies<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hambidge,_Joan{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == === Poësie === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1985 |''Hartskrif'' |- |1986 |''Bitterlemoene'' |- |1987 |''Die anatomie van melancholie'' |- |1987 |''Palinodes'' |- |1988 |''Geslote baan'' |- |1989 |''Donker labirint'' ''Gesteelde appels'' ''Kriptonemie'' |- |1990 |''Verdraaide raaisels'' ''Die somber muse'' ''Tachycardia'' |- |1991 |''Die verlore simbool'' |- |1995 |''Interne verhuising'' |- |1997 |''Ewebeeld'' |- |2000 |''Lykdigte'' |- |2001 |''Ruggespraak'' |- |2004 |''Die buigsaamheid van verdriet'': 'n Honderd of wat gedigte van Joan Hambidge. (Keuse en naskrif deur die digter.) |- |2005 |''En skielik is dit aand'' |- |2006 |''Dad'' |- |2008 |''Koesnaatjies vir die proe'' (As hibridiese teks saam met die prosawerk ''Palindroom'' gepubliseer) |- |2009 |''Vuurwiel'' |- |2011 |''Visums by verstek: 'n Keur uit die reisgedigte van Joan Hambidge.'' (Keuse en voorwoord deur die digter. 31, uit die 66, verse was vroeer ongebundel (De Wet 2026) |- |2012 |''Lot se vrou'' |- |2013 |''Meditasies'' |- |2015 |''Matriks'' |- |2016 |''Indeks'' |- |2018 |''The Coroner's Wife'' (Bloemlesing Engelse vertalings van Hambidge-gedigte deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel, Douglas Reid Skinner en die digter) |- |2021 |''Konfessies, kaarte en konterfeitsels'' |- | | ''Nomadiese sterre'' |- |2022 | ''Sanctum'' |- |2024 |''Asindeton'' |- |2026 |''Amberkamer: gedigte uit die 21ste eeu'' (Antologie: van ''Lykdigte'' (2000) tot ''Asindeton'' (2024) saamgestel en ingelei deur Karen de Wet) |} === Prosa === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1996 |''Swart koring'' |- |1998 |''Die swart sluier'' ''Die judaskus'' |- |2001 |''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'' ''Skoppensboer'' (ongepubliseer) |- |2008 |''Palindroom'' |- |2011 |''Kladboek'' |- |2023 |''Stasies'' |- |2026 |''Hart sonder hawe'' |} == Wetenswaardig == Joan Hambidge maak 'n kamee-verskyning in die romans ''Om na 'n wit plafon te staar''<ref>http://www.litnet.co.za/Article/n-belydenis-van-n-geskryfde-joan-hambidge</ref> deur Jaco Kirsten en ''Harde woorde'' deur [[François Bloemhof]]. == Bronne == === Boeke === * [[A.P. Grové|Grové, A.P.]] ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk1988 * [[J.C. Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]] ''D.J. Opperman: 'n Biografie''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines''. Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Snyman, Henning. ''Joan Hambidge (1956-).'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Vakkundige artikels === *Betty, Michèle. 2020. Being Taught the Art of Writing Poetry - Michèle Betty on Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2004. Swart koring van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2020. Joan Hambidge - 'n reeks herinneringsketse. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2022. Nomadiese sterre (Joan Hambidge). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Crous, Marius. 2020. Uiting gee aan die privaatste emosies - Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson. ''Stilet.'' *Fourie, Reinhardt. 2009. Die produksiegehalte van Palindroom en Kladboek deur Joan Hambidge as gevallestudies binne die uitgewersbedryf. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Fourie, Reinhardt. 2020. Nie aan God of die duiwel getrou nie - Joan Hambidge en die rol van die polemikus- kritikus in die literêre sisteem. ''Stilet.'' *Kessi, Shose. 2020. Joan Hambidge - the eternal revolutionary. ''Stilet.'' *Koch, Jerzy. 2020. Tunisië - vir Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Koen, Dewald en Marius Crous. 2013. Reis en die jouissance van die imaginêre by Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Lodewyk Marais, Johann. 2005. Die buigsaamheid van verdriet, Joan Hambidge. ''Literator.'' *Loots, Sonja. 2020. Die digter in die paradys. Oop poorte waar vers en foto ontmoet -Sonja Loots oor die foto's van Phillip de Vos van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, A.. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2006. Die digter in transito- reisverse en liminaliteit in ''Lykdigte'' en ''Ruggespraak'' van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2013. “[T]erugdraai vir oulaas omkyk”- visie en mobiliteit in ''Lot se vrou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Adéle. 2019. Ekfrasis in ''Op die keper beskou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Mariska, Jako Olivier. 2018. Multimodale idiolektiese taalgebruik en skrywerskapverifikasie- 'n korpusontleding van Joan Hambidge se idiolek oor die grense van genres. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2018. Die woordkovoorkomsnetwerk in Joan Hambidge se “Die dubbele nie”. ''Stilet.'' *Senekal, Burgert. 2020. Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol. ''Stilet.'' *Serfontein, Henk. 2020. Joan Hambidge- 'n Gedig word voltrek in stille toeval I & II. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2020. “'n faset van my daaglikse bestaan” - Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2022. “jy vir my soos ek vir jou”: Joan Hambidge in:en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *T'Sjoen, Yves. 2020. Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans. ''Stilet.'' *Van der Walt, Charlene. 2020. Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Van Schalkwyk, Phil. 2020. Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns. ''Stilet.'' *Van Zyl, Stefan. 2020. “ 'n Wolk van gevlerkte slange” - 'n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge. ''Stilet.'' === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Hambidge wen Litera-prys.'' Plus, 25 Maart 1999 * Cloete, T.T. ''Tendense in vyf nuwe digbundels''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 47 no. 1, Herfs2010 * Cochrane, Neil. ''’Swart koring’ van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 2 Winter 2004 * Crous, M.L. ''Ikoon/Demoon/Taksonoom''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28, Februarie 1990 * Crous, M.L. ''Tagtigers voor die spieël.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 30 no. 2, Mei 1992 * De Wet, Karen. ''Joan Hambidge 70: Huldigingsrede by die 15de Tuin van Digters'', 11 September 2026. ''Litnet'' https://www.litnet.co.za/oop-boek-joan-hambidge-op-70/ * Du Plooy, Heilna. ''Afstand van reis gee Hambidge-verse hul ‘visum''’. Beeld, 8 Oktober 2012 * Engelbrecht, Theunis. ''Afrikaanse skrywers haaks oor vertaling.'' Rapport, 30 Mei 2004 * Hambidge, Joan. ''Hambidge praat oor haar 2 romans in 'n jaar''. Plus, 16 September 1998 * Jonckheere, W.F. ''Aantekeninge by vier Afrikaanse beeldgedigte.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang28, Augustus 1990 * Kisting, Denver. ''Dolly Parton (van die Afrikaanse lettere) praat uit.'' Rapport, 7 September 2008 * Le Roux, André. '''n Erge passie vir poësie.'' Die Burger, 1 Mei 1987 * Prins, Jo. ''Altyd met Tabasco''. By, 9 Julie 2011 * Retief, Hanlie. ''Die gevaarlike lewe van 'n digter.'' Rapport, 26 Januarie 2003 * Rutter, Karen. ''From a gay perspective.'' Cape Times, 3 September 1993 * Scholtz, Hettie. ''Sy staan op die hawe…'' Insig, Junie 2000 * Smith, Francois. ''Gee ons heelheid.'' Plus, 30 Mei 2003 * Swanepoel, Martie. ''Waar emosies en tegniek saamkom.'' Plus, 9 April 2008 * Van der Merwe, Kirby. ''Kort van draad maar vuur en vlam''. By, 18 Julie 2009 * Van Greunen, Augusta. ''Swye oor student en Joan Hambidge''. Rapport, 29 Mei 1994 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Die gedigte skryf hulself.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Van Zyl, Johan. ''Blond, beeldskoon en straight (kê-kê-kê)''. Naweek-Beeld, 24 November 2001 * Wiehahn, Rialette. ''Oor ‘Palinodes’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 2, Mei 1988 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/05/10/1/9.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Beyers, Yvonne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/12/BJ/3/9JulieJoJoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Britz, Etienne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/08/26/8/1.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * De Vries, Willem Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/10/8/wdv_joan_hambidge_29_0_211564282.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Engelbrecht, Theunis Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/01/29/9/5.html * Kisting, Denver Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2008/09/08/RH/22/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * La Vita, Murray Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/02/09/SK/11/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, André Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/26/10/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Liebenberg, Danila Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2007/09/04/VB/4/boekjoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/02/14/5/4.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Retief, Hanlie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2003/01/26/25/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Smith, Francois Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/05/30/6/2.html * Van Zyl, Johan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/11/24/15/3.html == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * http://joanhambidge.blogspot.co.za/ * http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/ {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hambidge, Joan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit van die Noorde]] 31ap5z0922call4ukthw55y72dwzq0p 2968366 2968365 2026-09-18T15:49:35Z Oesjaar 7467 /* Poësie */ Skakel 2968366 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akademikus | erevoorvoegsel = | naam = Joan Hambidge | ere-agtervoegsel = | beeld = Lêer:Joan.jpg | beeldgrootte = | beeldbeskrywing = | onderskrif = Hambidge in 2001. | inheemse_naam = | inheemse_naam_taal = | geboortenaam = Joan Helene Hambidge | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|9|11}} | geboorteplek = [[Aliwal-Noord]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|JJJJ|MM|DD|JJJJ|MM|DD}} (geboortedatum eerste, dan sterfdatum) --> | sterfplek = | doodsoorsaak = | burgerskap = <!-- gebruik slegs waar nodig, per [[WP:INFONAT]] --> | ander_name = | beroep = | periode = | bekend = | titel = | rade = <!-- raads- of soortgelyke poste buite die hoofberoep --> | eggenoot = | lewensmaat = | kinders = | ouers = | familielede = | eerbewyse = <!-- slegs noemenswaardige toekennings op nasionale vlak --> | webblad = | opvoeding = [[Universiteit Stellenbosch]] ([[BA]], BAHons)<br>[[Universiteit van Pretoria]] ([[MA]])<br>[[Rhodes-universiteit]] (PhD) | tesistitel = | tesis_url = | tesisjaar = | skooltradisie = | doktorale_adviseur = | akademiese_adviseurs = | invloede = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | era = | vakgebied = <!-- hoof- akademiese vakgebied – bv. fisika, sosiologie, Nuwe-Testamentiese studie, Ou Nabye-Oosterse taalkunde --> | stroming = <!-- spesialisgebied binne die vakgebied – bv. subatomiese navorsing, 20ste-eeuse Deense studie, Pauliniese navorsing, Akkadiese en Ugaritiese studie --> | werkplekke = <!-- slegs voltydse poste, nie studenteposte nie --> | doktorale_studente = <!-- slegs dié met Wikipedia-artikels --> | noemenswaardige_studente = | hoof_belangstellings = | noemenswaardige_werke = | noemenswaardige_idees = | beïnvloed = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | handtekening = | handtekening_alt = | handtekeninggrootte = | voetnotes = }} '''Joan Helene Hambidge''' (gebore [[11 September]] [[1956]], [[Aliwal-Noord]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse digter, akademikus en letterkundige kritikus. Sy is welbekend vir haar ''uit-die-kas''-skryfstyl. Haar teoretiese bydraes handel meestal oor [[Roland Barthes]], [[dekonstruksie]], post-modernisme, [[psigoanalise]] en die metafisiese. Vir haar tweede bundel, ''Bitterlemoene'' (1986), ontvang sy die [[Eugène Maraisprys]] vir letterkunde. Meer onlangs ontvang sy ook die Litera-prys vir haar poësie.<ref name=":0">http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en opleiding === Joan Helene Hambidge is op 11 September 1956 op Aliwal-Noord gebore as die tweede oudste van vier dogters. Haar pa se voorgeslagte is Iers en haar ma s'n Afrikaans. Weens haar pa se betrekking in die versekeringsbedryf trek hulle baie en sy gaan op haar geboortedorp, op [[Witbank]], in [[Pretoria]] by Hoërskool Wonderboom en op Hoërskool Standerton skool, waar sy in 1974 [[Matriek in Suid-Afrika|matrikuleer]]. In matriek ontvang sy die Beheerraadsmedalje vir die beste matriekuitslae. Sy studeer vanaf 1975 tot 1979 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] waar sy die [[BA-graad]] en BA Honneurs-graad verwerf. In hierdie tyd publiseer sy 'n openlike gay-verhaal in die ''Stellenbosse Student'' wat groot opspraak verwek, maar [[D.J. Opperman]] moedig haar aan op grond van die letterkundige meriete daarvan. Sy is dan ook deel van D.J. Opperman se bekende Letterkundige Laboratorium en is in 1978 en 1979 Opperman se persoonlike assistent. Aan hierdie universiteit begin sy met 'n [[Magister Artium|MA-graad]] wat sy later met lof aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi, onder leiding van professor [[Elize Botha]]. Haar tesis gaan oor “''Die ek-verteller in die belydenisroman''”. In [[1985]] promoveer sy (PhD-graad) aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] onder leiding van professor [[André P. Brink]] met 'n verhandeling oor ''Die metaroman: 'n dekonstruksie-ondersoek'', wat die eerste doktorale proefskrif oor dekonstruksie in Afrikaans is.<ref>{{Cite web |url=http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |title=argiefkopie |access-date=26 September 2006 |archive-date=26 September 2006 |archive-url=https://archive.ph/20060926105503/http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |url-status=live }}</ref> Daarna doen sy 'n ruk lank navorsing oor literêre teorie aan die Universiteit van Yale in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]].<ref>http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> === Loopbaan as akademikus === Sy word in 1980 aangestel by die [[Universiteit van die Noorde]] in [[Polokwane|Pietersburg]] (tans Polokwane) as senior lektrise en waarnemende departementshoof van die Departement van Algemene Literatuurwetenskap en in 1990 word sy bevorder tot hoogleraar. Hierna aanvaar sy in Julie 1992 'n pos as lektor (later senior lektor, professor en vise-dekaan) in Afrikaans en Nederlands aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Tans doseer sy kreatiewe skryfwerk in die digkuns aan nagraadse studente en bied ook kursusse in gender en letterkunde aan.<ref>{{Cite web |url=http://www.nb.co.za/authors/828 |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=30 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330085453/http://nb.co.za/authors/828 |url-status=dead }}</ref> Sy doen 'n studie oor gender-konstruksies in Afrikaans wat in 2001 met 'n tweede doktorsgraad aan die Universiteit van Kaapstad bekroon word. Die titel van haar proefskrif is “''Gender-konstruksie in die Afrikaanse letterkunde: 'n ondersoek in [[kultuurstudies]], literêre teorie en kreatiewe skryfwerk''”. In Mei 2003 lewer sy haar intreerede as professor onder die titel “''Whose inaugural is it anyway? Modern criticism in crisis''”. Sy is in 2007 Direkteur van die Skool vir Tale en Letterkundes. In 1999 behartig sy saam met [[Ingrid Winterbach]] en [[Marlene van Niekerk]] 'n weeklange kursus in kreatiewe skryfwerk aan die [[Universiteit van Port Elizabeth]], terwyl sy in 2011 die digtersfokusgroep lei by die Winterskool van die Universiteit van Pretoria se Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns en in 2008 insette lewer tydens 'n Kreatiewe Beraad aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. By verskeie geleenthede lewer sy ook openbare voorlesings van haar werk, onder andere by die jaarlikse Woordfees en Versindaba op [[Stellenbosch]]. Vanaf 2011 behartig sy ook op gereelde basis die radioprogram Leeskring op [[Radio Sonder Grense]]. [[Breyten Breytenbach]] voer 'n onderhoud met haar oor haar digkuns wat oor [[KykNET|KykNet]] uitgesaai word. === Reise en skryfwerk === Haar voorliefde vir reis neem haar regoor die wêreld en sy onderneem feitlik elke jaar 'n oorsese reis, na verskillende bestemmings. Sy besoek feitlik al die kontinente en lande soos [[Japan]], [[Kuba]], [[Kanada]], [[Indië]], [[Turkye]], [[Thailand]], [[Egipte]], [[Brasilië]], [[Frankryk]] en [[Zanzibar]]. Op versoek van ''[[Die Burger]]'' behartig sy dan ook die weeklikse reisrubriek ''Wegkomkans'' in hierdie koerant. Ander rubrieke uit haar pen is ''Op my literêre sofa'' (waarin sy geen doekies omdraai oor die letterkunde en die beoefenaars daarvan nie, sodat daar vele polemieke hieruit voortspruit wat aanleiding gee tot baie briewe aan die koerante) en ''Kopstukke'', beide in ''[[Beeld]]''. Sy skryf ook verskeie resensies en maak ander bydraes tot die Internet webwerf [[LitNet]]. Sy is veral bekend as digter en skrywer wat openlik die vroulike gay-saak bevorder en oopskryf en as besonder produktiewe kritikus en resensent, wat meermale in polemieke betrokke raak. In 1994 dien 'n oudstudent van die Universiteit van Kaapstad 'n klag van seksuele teistering teen haar by die universiteitsowerheid in, waarna sy deur die universiteit vermaan word. Hierdie ervaring vind later neerslag in die roman ''Die Judaskus''.<ref name=":0" /> == Skryfwerk == === Poësie === Reeds in standerd vier skryf sy in vir ''[[Die Transvaler]]'' se poësiewedstryd en wen 'n prys met haar gedig ''Die verlange passer vannag in my''. Sy begin egter eers ernstig dig op 26-jarige ouderdom. Temas waarna sy gereeld terugkeer in haar poësie is gay liefde, familie, die dood, die digkuns, reis en portrette van digters en bekendes.<ref>{{Cite web |url=http://www.oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=22 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622104058/http://oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |url-status=dead }}</ref> Telkens gebruik sy motto’s uit ander skrywers en digters en tree haar gedigte ook bewustelik in gesprek met die werk van andere. Hierdie tegniek is partykeer geslaag en bring ekstra betekenislae, maar ontkom nie altyd aan die gevaar van 'n te verliteratuurde poësie nie. Dwarsdeur haar oeuvre is daar ook 'n boeiende wisselwerking tussen die intellektuele en die emosionele, veral soos dit uiting vind in besinning oor die digkuns en veral gedigte oor die liefde. Deurentyd slaag sy daarin om haar digbundels onderling en individueel in 'n hegte eenheid saam te bind. Haar gedigte verskyn in verskeie tydskrifte, waaronder ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Literator''. Sy debuteer met ''Hartskrif'', waar die titel reeds aandui dat die oorwegende motief van hierdie gedigte die menslike emosies of die hart is, wat dan op skrif gestel moet word, wat weer die rasionele impliseer. Telkens bevat die gedigte dan ook teenstellings. Die bundel bevat ook gedigte oor jeugherinneringe.<ref>Le Roux, André. Die Burger, 16 Januarie 1986</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 26 no. 3, September 1986Interne verhuising</ref><ref name="kann">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref><ref>Viljoen, Louise. Insig, Desember 1995</ref><ref>Marais, René. Rapport, 30 Julie 1995</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 6 Junie 1999</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 6 September 1995</ref> ''Bitterlemoene'' neem die tema van emosies verder en ondersoek veral die impak van verlies en teleurstelling, soos reeds deur die titel gesuggereer word. Daar is verskeie liefdesgedigte en menige gedig bevat 'n vorm van persoonlike belydenis. Deurlopend is die strewe om deur middel van die vers persoonlike gevoelens, hartseer, frustrasie en teleurstelling te verwerk.<ref>Brink, André P. Rapport. 15 Februarie 1987</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 2, Junie 1987</ref><ref>Van der Lugt, Pieter. Die Burger, 26 Februarie 1987</ref> In 1987 word hierdie digbundel met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon.<ref name="ham">http://joanhambidge.blogspot.co.za/</ref> In ''Die anatomie van melancholie'' oorheers die tema van verlies, nie net in die sin van liefdesverlies nie, maar ook in die vervreemding van die self.<ref>Brink, André P. Rapport. 29 November 1987</ref><ref>Gouws, Tom. Insig, Maart 1988</ref> ''Palinodes'' se titel kom van die Grieks “palin” (weer of herhaal) en “ode” ('n lied). 'n Palinode is 'n digsoort wat poog om 'n ander gedig ongedaan te maak of terug te trek. In die bundel oorheers die gedig self dan as tema, veral in die sin daarvan dat dit nie net bevrydend en skeppend is nie, maar ook destruktief werk deur iets terug te trek of ongedaan te maak. Op hierdie manier word dit dan 'n toespeling op die lewe en liefdes van die mens, wat tydelik van aard is en as gevoelens verander tot niet gaan. Deurlopend in die bundel is die besef dat waarnemings, vriendskappe en selfs liefde opgeneem en dus as’t ware oorheers word in die poësie. Die poësie dien dus nie die lewe nie, maar dit is die lewe wat in diens staan van die poësie, soos geïllustreer in ''Dichtung und Wahrheit''. Die erotiese verse in hierdie bundel word koud en klinies, sodat dit in die teken van eensaamheid en afskeid staan, waardeur ook die liefde geparodieer en as post mortem betrag word.<ref>Brink, André P. Rapport, 6 Maart 1988</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 28 no. 3, September 1988</ref> Die titel van ''Geslote baan'' kommunikeer reeds die sentrale tema van sirkelgang en reis, waar die onvermoë om uit die baan te ontsnap en die doel van alles te verstaan sentraal staan. Die bundel bevat ook gedigte oor kunstenaars en die wisselwerkings tussen kuns en die werklikheid.<ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 3, September 1989</ref><ref name="kann" /><ref>Schutte, Roswitha. Rapport, 12 Februarie 1989</ref> ''Gesteelde appels'' verwys na die Paradysverhaal, waar die appel wel beskikbaar is as voedsel maar tegelykertyd verrotting uitbeeld. Weereens besin die digter hier oor die digkuns en die aard daarvan, maar in teenstelling met ander bundels staan 'n konkrete gegewe (soos die reis in die vorige bundel) nie sentraal nie en is die verse meer besinnend van aard, met die appel-motief wat as vernaamste bindingsmiddel dien.<ref>Britz, Etienne. Die Burger, 7 Desember 1989</ref><ref>Conradie, Pieter. Rapport, 5 November 1989</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 30 no. 3, September 1990</ref><ref name="kann" /> Die titel van ''Kriptonemie'' kan verwys na die kriptiese aard van die gedigte, maar kan ook verwant wees aan ''Cryptogamen'' of verborge huwelik, die titel wat die Nederlandse digter Gerrit Achterberg aan sy versamelbundels gee. In so 'n geval sal die titel ook kan verwys na verborge herinnerings wat in die geheue agterbly. In die bundel verskyn dan ook meer kriptiese gedigte, waar die betekenis doelbewus versluier word en ontsyfer moet word. Die temas van die gedigte sluit steeds by die sentrale tema van haar digkuns aan, naamlik liefdesverlies, die projeksie en vergestalting van hierdie verlies in die woord en gedig, die geliefde wat in die gedig 'n soort alter ego word, en die komplekse verhouding tussen gedig en lewe as beelde van mekaar.<ref>Crous, Marius. Rapport, 26 November 1989</ref><ref name="kann2">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref> Die aard van ''Kriptonemie'' word voortgesit in die daaropvolgende bundel, ''Donker labirint''. Die sentrale motief van die bundel is 'n donker doolhof wat bewandel word, waaraan die bundel sy titel te danke het. Hierdie reis gaan gepaard sonder lig en met weinig hoop op verlossing of uitkomkans.<ref name="kann2" /> Die betekenis van die titel ''Tachycardia'' is “abnormale hartklop-frekwensies”, en die bundel bevat hoofsaaklik liefdesgedigte, maar dan gefokus op 'n verhouding wat verby is. Hierdie pyn word beleef teen die agtergrond van 'n aantal literêre geliefdes, met die digkuns wat 'n mate van verligting bring.<ref name="kann2" /><ref name="vuur">Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref> ''Tachycardia'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die somber muse'' se titel word in die insetgedig, ''Ek wonder of jy soms'' verklaar, waar die gewese liefde nie meer vreugde bring nie, maar steeds die inspirasie is vir die digter se poësie. Die bundel se motto verkondig dat die mens nie sonder verdriet kan bestaan nie, maar ook dat verdriet nie kan bestaan sonder poësie nie.<ref name="kann2" /><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref><ref name="vuur" /> ''Die somber muse'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Verdraaide raaisels'' se titel verwys na die vreemde mitologie van 'n vreemde land en sy mense, maar impliseer ook die raaisels van die gees en van die konsep van reis. Hier word weer gedig oor die verlies van 'n geliefde, maar teen die agtergrond van 'n reis na Suid-Amerika. Hoewel die verteller die gewese geliefde doelbewus probeer vergeet, vind sy in ''Indruk'' herinnering in feitlik alles waarmee sy gekonfronteer word. Die ervarings en indrukke van die fisiese reis word dus ingeneem en verwerk, maar asof die verlore geliefde alomteenwoordig is om as raamwerk vir die geestelike reis te dien. Hierdeur word die liefde ook met die skeppingsdaad in verband gebring.<ref>Hugo, Daniel. Rapport, 9 Desember 1990</ref><ref name="kann" /> ''Verdraaide raaisels'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die verlore simbool'' sluit aan by die vorige bundel en verteenwoordig die begin van 'n nuwe sentrale klem in haar poësie. Waar die geliefde die oorheersende simbool was, word hierdie simbool nou “verloor” maar is die verlore geliefde steeds inspirasie vir die skryf van gedigte. Die digter en die digkuns neem dus weer die sentrale plek in, soos telkens tevore weer teen die agtergrond van 'n reismotief. Hierdie keer is die reis egter nie na 'n bepaalde plek nie, maar neem dit eerder 'n kosmiese aard aan om die enorme afstand tussen die digter en die geliefde aan te dui, waar kontak verbreek is en later nie meer moontlik is nie. Die titelgedig verklaar dat lewe nie meer aan verlies gemeet sal word nie, maar dat verlies en lewe nou beide hulle eie plek sal bepaal. Ook die werk van ander kunstenaars vind neerslag in hierdie bundel, soos die gedig oor [[Ernest Hemingway|Hemingway]] waarin hierdie beroemde skrywer se werk deur enkele goed geformuleerde flitse belig word.<ref>Du Plessis, Phil. Beeld, 15 Augustus 1991</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1991</ref><ref name="kann2" /><ref>Liebenberg, Wilhelm. Rapport, 18 Augustus 1991</ref> ''Interne verhuising'' se titel dui die geestelike reis na groter selfkennis aan en impliseer terselfdertyd 'n nuwe tuiste in die self. Die drie ''Spieëlbeeld''-gedigte waarmee die bundel afsluit beskryf dan ook die verworwe insig in die self. Die bundel sit die reis na groter selfbewussyn en selfkennis voort teen die agtergrond van 'n reis deur Oos-Europa, terwyl die verteller treur oor die afloop van nog 'n liefdesverhouding. Die gedig ''Ballade van my verlore bemindes'' is 'n hoogtepunt in die bundel met sy effektiewe gebruik van die gevarieerde refrein en die deurlopende skeepsbeelde. Die sentrale temas van liefde, reis en skryf oorheers weereens in hierdie bundel. ''Ewebeeld'' hervat die temas uit haar vorige werk, waar sy slegs in haar gedigte die geliefde kan bereik, maar juis daarom kan sy nie die geliefde bereik nie. Die eerste afdeling, ''Warmys'', beskryf reise deur plekke soos [[Venesië]], [[Egipte]] en [[Peru]], telkens verbind met die afloop van 'n liefdesverhouding. Die tweede afdeling is ''Noodweer'', waarin die geskiedenis van 'n afgelope liefdesverhouding wat in openbare aanklagte geëindig het, aan die bod is. In ''Rescue 911'' is dit onmoontlik om die geliefde per pos of telefoon te bereik en waar dit voorheen moontlik was om dit in 'n gedig te doen, is ook hierdie metode nou futiel, want dit word as getuienis teen die digter gehou.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 30 Junie 1997</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 24 Augustus 1997</ref> Die tydskrif ''Literator'' ken in 1999 die Litera-prys toe aan haar gedig ''Eugène Marais (1871–1936)'' as die beste kreatiewe skryfwerk wat in 'n kalenderjaar in daardie tydskrif verskyn het. Hierdie gedig verskyn later in die bundel ''Lykdigte''. Die bundel bevat verskeie gedigte oor gestorwe digters, soos Stephan Bouwer, [[Patrick Petersen]], [[Ernst van Heerden]], [[Olga Kirsch]], Johann Johl en [[Eugène Marais]]. Die digteres vind vertroosting in die werke wat die gestorwenes agterlaat, met 'n gedig soos ''Totius (1877–1953)'' wat ook die helende krag van die gedig verklaar. Daar is ook gedigte oor digters soos [[Sheila Cussons]] en [[Elisabeth Eybers]] wat by publikasie van die bundel nog geleef het. So bring die digter hulde aan die skeppende kunstenaars wat 'n invloed op haar lewe gehad het.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 11 September 2000</ref> Joan kry 'n Poetry Institute of Africa tweede prys vir haar gedig ''ʼn'' ''Gedig plagieer die werklikheid'', wat later in die bundel ''Ruggespraak'' opgeneem word. Hierdie bundel handel oor die verhouding wat buite die gedig lê, waardeur die liefdesvers dus self uitgewis word. Wanneer die verhouding verkoel, neem die reismotief en die gedig weer oor as korrektief, sodat die digter se groot liefde gedurig wissel tussen die mens en die skryfwerk. Die toonaard van die gedigte is weerloser as in vorige bundels, met meer meegevoel en begrip, terwyl die reisverse oor New York 'n hoogtepunt is. In die derde afdeling word gedig oor die impak van grootskaalse geweld en vernietiging, na aanleiding van die terreuraanvalle op die [[Wêreldhandelsentrum|World Trade Centre]] op [[Aanvalle op 11 September 2001|11 September 2001]], maar ook van die Amerikaanse kernbomaanvalle op [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>Cloete, T.T. Beeld, 13 Januarie 2003</ref><ref>De Lange, Johann. Rapport, 6 April 2003</ref><ref>Pieterse, H.J. Insig, Maart 2003</ref> ''En skielik is dit aand'' se toonaard is hoofsaaklik emosionele verlies en die bundel bevat verder bekende temas uit haar werk, soos die verraad wat sy met haar poësie teenoor die geliefde pleeg, aansluiting by ander skrywers se werk en die bewussyn van die populêre kultuur.<ref>http://www.oulitnet.co.za/mond/joan_hambidge.asp</ref> Die bundel bevat ook 'n afdeling met gedigte van 'n liefdesverhouding met 'n getroude geliefde, wie se man onbewus is daarvan.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 1, Herfs 2006</ref><ref>John, Philip. Beeld, 19 September 2005</ref> Na haar pa se dood in 2006 publiseer Joan die bundel ''Dad'' tot sy eer. Slegs die eerste afdeling is na sy dood geskryf en talle gedigte het reeds in ander bundels verskyn. Die bundel bevat gedigte oor haar vader en die vader-kind verhouding tussen hulle en oor die algemeen.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 12 Februarie 2007</ref><ref>Odendaal, Bernard. Rapport, 4 Maart 2007</ref> ''Koesnaatjies vir die proe'' word saamgebundel met die prosawerk ''Palindroom''. In die gedigte lewer sy kommentaar oor die liefdes in die prosawerk deur middel van hoofsaaklik erotiese gedigte en gedigte oor die verlies van verhoudings en ewigdurende verlange. ''Vuurwiel'' sit hoofsaaklik die tematiek van haar vorige bundels voort, met die titel se aanduiding van 'n sirkelgang van lewe en dood wat sentraal staan. Die inhoud is klaagsange, wat begin met 'n roudig opgedra aan Elisabeth Eybers; reisverse met 'n heimwee na veraf plekke; liefdesverse wat enigsins minder passievol maar meer skrynender van toonaard is; verwysings na die woordkuns en die werk van skrywers en vermaaklikheidskunstenaars; tegnologie en die virtuele ruimte. Hierdie bundel beïndruk met sy breë verwysingsraamwerk en die groter soberheid en deurdagtheid in vergelyking met vroeër werk. Sy beproef ook ander versvorme, soos die villanelle, die dizain, die rondeau, die pantoem en die ballade.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Rapport, 15 Maart 2009</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 25 Mei 2009</ref> ''Vuurwiel'' is in [[2010]] op die kortlys vir die toekenning van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se prys vir poësie. Sy vertaal self van haar gedigte in Engels, terwyl beide Jo Nel en [[Johann de Lange]] ook Engelse vertalings van haar gedigte doen. ''Die buigsaamheid van verdriet'' is 'n keur uit haar gedigte, deur haarself uitgekies,<ref>John, Philip. Beeld, 31 Januarie 2005</ref><ref>Pienaar, Hans. Rapport, 10 April 2005</ref> terwyl ''Visums by verstek'' 'n persoonlike keur is uit haar reisgedigte, met 'n paar voorheen ongepubliseerde gedigte wat ook ingesluit word. In die reisgedigte word dikwels in vreemde plekke nuut gekyk na traumatiese situasies soos die einde van 'n verhouding of die dood van 'n geliefde. So verkry die spreker afstand van die self of die situasie en word verrassende en vreemde indrukke geaktiveer waarmee die reisbelewenis en –beskrywing 'n metafoor word vir die situasie.<ref>Visagie, Andries. Rapport, 3 Julie 2011</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 7 Maart 2011</ref>Hierdie bundel is in 2011 die naaswenner van die Woordkunstenaar vir die vorige jaar toekenning by die Stellenbosse Woordfees en wen in 2012 die ATKV-poësieprys.<ref>{{Cite web |url=http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003045637/http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |url-status=dead }}</ref> ''Lot se vrou'' is 'n voortsetting van reeds bekende tematiek (die ontwykende geliefde, die skryfkuns, die invloed van reis, die intertekstuele gesprek met ander skrywers) maar dan op so 'n vaardige wyse dat dit nie verstar of verveel nie. Die titel verwys metafories na Lot se vrou, wat steeds hunkerend na die luste en liefdes van die verlede soos 'n soutpilaar versteen en nie vorentoe kan gaan nie. Die bundel word in nege afdelings verdeel, waarin opeenvolgend behandel word die verlede en die meditasie wat dit in die poësie laat neerslag vind; die aard van kreatiwiteit; die lotsbepaling van die mens; die lewe van verskeie kunstenaars in drie aparte afdelings; afwysing en verlies; dood en melancholie en in die laaste afdeling ''Suicidaire'' tree sy in gesprek met Alvarez, skrywer van ''The savage god''.<ref>Bennett, Nini. Rapport, 17 Junie 2012</ref><ref>De Wet, Karen. Beeld, 4 Junie 2012</ref> ''Meditasies'' se titel verwys na die Romeinse keiser [[Markus Aurelius|Marcus Aurelius]] se twaalf boeke bekend as ''Meditations'', waarin hy sy gedagtes oor die Stoïsyne filosofie en riglyne vir sy eie lewe neergepen het. Verder word die meditasieproses van introspeksie en bepeinsing al eeue lank deur talle gelowiges van regoor die wêreld beoefen om innerlike heling en vrede teweeg te bring. Die titel omvat die oorkoepelende tema van die gedigte, wat hoofsaaklik fokus op 'n vorm van bestekopname van die spreker se lewe en haar soeke na innerlike heling en berusting tydens 'n fisieke en psigiese reis. Die bundel sluit tematies aan by vorige bundels en bevat gedigte oor reis, stede, die poësie, asook 'n aantal lykdigte, met baie gedigte wat ook die tema van verlies en veral die verlore geliefde verken.<ref>Cochrane, Neil. Beeld, 27 Januarie 2014</ref><ref>Koen, Dewald. Rapport, 5 Januarie 2014</ref> ''Matriks'' se titel suggereer 'n struktuur of raamwerk waarin diverse temas interaktief in 'n netwerk van verweefdheid met mekaar verbind word. Die omslagfoto beeld 'n Bisantynse deur uit met simboliese figure in reliëf van 'n ridder, priester, moeder en kind, en gemeente. Hierdie figure, die illustrasies in die bundel en die titel vorm saam 'n leidraad vir die lees van die bundel, waar die bewuste en die onbewuste gedurig met mekaar meeding om die simboliese deur oop te maak, die verbande te lê en die betekenis te ontsluit. Die bundel word in elf uiteenlopende afdelings verdeel, maar sluit by die digter se oeuvre aan deur motiewe bekend uit haar vroeër werk.<ref>Kostopoulos, Candess. Beeld, 30 Maart 2015</ref><ref>Vitackova, Martina. Rapport, 12 April 2015</ref> ''Indeks'', Hambridge se 25ste digbundel word op 11 September 2016 bekend gestel.<ref name="ham" /> Haar gedigte word opgeneem in 'n verskeidenheid versamelbundels, waaronder 'n ruim keuse in ''Groot verseboek'' en ook in ''Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Digters en digkuns'', ''Liggaamlose taal'', ''Kraaines'', ''Goudaar'', ''Honderd jaar later'' en die ''Versindaba'' bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. In 2020 word elf van haar gedigte in ''Vers en vrou'' opgeneem. <ref>De Wet, K. (samest.) Vers & vrou. Kaapstad: Human & Rousseau. 2020</ref> === Prosa === Benewens poësie skryf sy ook romans. ''Swart koring'' en ''Die swart sluier'' is beide parodieë van die hygroman, wat die beheptheid met seks opstuur. ''Swart Koring'' roep die bekende Tryna du Toit-roman ''Groen koring'' in die geheue op, waarin 'n ongetroude meisie in die moeilikheid geraak het. Hambidge gaan 'n stappie verder deurdat haar heldin, Sonja Verbeek, gay is. Sonja se passie is dan veral vir die fotoboek-aktrise Tanja, maar sy word tog soms deur Etienne bekoor. Ook die hoër literatuur word satiries aan die kaak gestel met herhaalde versluierde verwysings na skrywers en geskryfdes.<ref>Du Plessis, Bertie. Rapport, 1 Desember 1996</ref><ref name="kann2" /><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 20 Januarie 1997</ref> ''Die swart sluier'' is 'n vervolg hierop, waarin populêre genres soos die speurverhaal, [[spookverhaal]] en [[plaasroman]] geparodieer word. Hier bevind Sonja Verbeek haar in Welkom, waar sy 'n lesing by 'n seminaar moet lewer saam met [[D.F. Malherbe]]. Die rekenaars van die hotel het egter 'n virus en die besprekings is heeltemal deurmekaar gekrap. Karakters uit verskeie romans is daar en Sonja deel saam met Salomé van [[Etienne Leroux]] se ''Sewe dae by die Silbersteins'' 'n kamer.<ref>Bouwer, Stephan. Rapport, 22 November 1998</ref><ref>Burger, Willem. Beeld, 19 Oktober 1998</ref> Ander romanmatige deelnemers is [[Dalene Matthee]] se olifant en Lettie Viljoen se slang. Die eerste Internetroman in Afrikaans is ook uit haar pen, naamlik ''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'', wat kommentaar lewer op [[Jan Lion Cachet]] se ''Sewe duiwels en wat hulle gedoen het''. Sonja Verbeek is weereens die hoofkarakter en die sewe sondes word voorgestel as duiwels in die letterkunde.<ref>Coetser, Johan. Beeld, 25 Junie 2001</ref> ''Die Judaskus'' is 'n lesbiese liefdesverhaal waarin die pyn van liefdesverraad op postmoderne wyse behandel word. 'n Dosent wat deur 'n student van seksuele teistering aangekla word, besluit om 'n roman daaroor te skryf. Die skryf van die roman word dan deel van die roman en bevat onder andere uittreksels uit die dosent se lesings oor die literatuur, dagboekinskrywings, briewe aan en van die uitgewer, die verslag wat die student by die universiteit indien en 'n ongepubliseerde manuskrip.<ref>Lemmer, Erika. Rapport, 28 Junie 1998</ref><ref>Loots, Sonja. Insig, Junie 1998</ref><ref>Venter, L.S. Beeld, 22 Junie 1998</ref> ''Palindroom'' word saamgebundel met die digbundel ''Koesnaatjies vir die proe''. Die sentrale karakter vertel deur middel van e-pos oor drie liefdes, die Eks, die Geliefde en die Mentee (vir wie sy as mentor optree).<ref>Beukes, Marthinus. Beeld, 25 Mei 2008</ref><ref>Müller, Petra. Rapport, 20 April 2008</ref> Deur kort, genommerde flitse lei sy die verhaal deur na sewe moontlike eindes. ''Kladboek'' is 'n roman wat, soos die titel aandui, skynbaar 'n rowwe, voorlopige teks het. Hierin word uiteenlopende en selfs teenstrydige weergawes van bepaalde gebeure vanuit 'n verskeidenheid perspektiewe vertel deur 'n skrywer wat self verskillende personae binne die teks aanneem. Die sentrale gegewe is weer, soos dikwels in haar werk, die pyn van 'n mislukte liefdesverhouding wat deur die skryfproses en ook deur reis besweer word. Hier is dit 'n liefdesvierhoek wat uitgebeeld word. Die Skrywer en Die Geliefde het 'n verhouding. Hierdie verhouding ly skipbreuk wanneer Die Skrywer Die Vrou ontmoet. Die Man is die vorige geliefde van Die Vrou en hy raak dan betrokke by Die Geliefde.<ref>Taljard, Marlies. Beeld, 4 Augustus 2008</ref> In [[2001]] haal haar roman ''Skoppensboer'' die Sanlam / ''Insig'' romanwedstryd se kortlys. Die titel is na aanleiding van die gedig van Eugène Marais. Hierdie roman is steeds ongepubliseer. === Kortverhale === Haar kortverhaal ''Van vier tot ses'' word opgeneem in die versamelbundel ''Vrou: Mens'', saamgestel deur Corlia Fourie. Johann de Lange neem haar ongepubliseerde kortverhale ''Die koorsblaar'', ''1001 nagte'' en ''Die student'' op in die versamelbundel ''Soort soek soort''. Ander versamelbundels waarin haar kortverhale verskyn sluit in ''Lyfspel / Bodyplay''. Sy publiseer ook kortverhale in ''Tydskrif vir Letterkunde'' === Ander skryfwerk === Haar belangstelling in literêre teorie, veral die psigoanalise en metafisika, vind ook neerslag in haar werk. Reeds in 1985 publiseer sy 'n aantal opstelle oor die psigoanalise in ''Psigoanalise en lees''. Sy onderneem verskeie baanbreker teoretiese studies, wat insluit die eerste studie in Afrikaans oor dekonstruksie (1985, vir haar doktorsgraad). Sy skryf ook die eerste Afrikaanse studie oor postmodernisme wat in [[1995]] as ''Postmodernisme'' gepubliseer word, waarin sy na aanleiding van verskeie prosatekste die letterkundige impak van hierdie tendens bespreek. Sy skryf ook onder die skuilname H. Zelig en J.A.M. Biesheuvel.<ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 1 November 1995</ref>Van Zyl, Ia “Insig” April 1996 == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === Die La Rosa-geselskap vir Spaanse Dansteater bied in 2003 'n dansproduksie getiteld ''Elementos'' aan in die KunsteKaap-arena en ook op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, wat gedeeltelik op gedigte in die bundel ''Ewebeeld'' geskoei is. === Toekennings === {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning !Vir |- |1987 |Eugène Marais-prys |''Bitterlemoene'' |- |1999 |Litera-prys |''Eugène N Marais (1871–1936) (Gedig)'' |- |2012 |ATKV-prys vir Poësie |''Visums by verstek'' |} == Publikasies<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hambidge,_Joan{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == === Poësie === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1985 |''Hartskrif'' |- |1986 |''Bitterlemoene'' |- |1987 |''Die anatomie van melancholie'' |- |1987 |''Palinodes'' |- |1988 |''Geslote baan'' |- |1989 |''Donker labirint'' ''Gesteelde appels'' ''Kriptonemie'' |- |1990 |''Verdraaide raaisels'' ''Die somber muse'' ''Tachycardia'' |- |1991 |''Die verlore simbool'' |- |1995 |''Interne verhuising'' |- |1997 |''Ewebeeld'' |- |2000 |''Lykdigte'' |- |2001 |''Ruggespraak'' |- |2004 |''Die buigsaamheid van verdriet'': 'n Honderd of wat gedigte van Joan Hambidge. (Keuse en naskrif deur die digter.) |- |2005 |''En skielik is dit aand'' |- |2006 |''Dad'' |- |2008 |''Koesnaatjies vir die proe'' (As hibridiese teks saam met die prosawerk ''Palindroom'' gepubliseer) |- |2009 |''Vuurwiel'' |- |2011 |''Visums by verstek: 'n Keur uit die reisgedigte van Joan Hambidge.'' (Keuse en voorwoord deur die digter. 31, uit die 66, verse was vroeer ongebundel (De Wet 2026) |- |2012 |''Lot se vrou'' |- |2013 |''Meditasies'' |- |2015 |''Matriks'' |- |2016 |''Indeks'' |- |2018 |''The Coroner's Wife'' (Bloemlesing Engelse vertalings van Hambidge-gedigte deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel, Douglas Reid Skinner en die digter) |- |2021 |''Konfessies, kaarte en konterfeitsels'' |- | | ''Nomadiese sterre'' |- |2022 | ''Sanctum'' |- |2024 |''Asindeton'' |- |2026 |''Amberkamer: gedigte uit die 21ste eeu'' (Antologie: van ''Lykdigte'' (2000) tot ''Asindeton'' (2024) saamgestel en ingelei deur [[Karen de Wet]]) |} === Prosa === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1996 |''Swart koring'' |- |1998 |''Die swart sluier'' ''Die judaskus'' |- |2001 |''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'' ''Skoppensboer'' (ongepubliseer) |- |2008 |''Palindroom'' |- |2011 |''Kladboek'' |- |2023 |''Stasies'' |- |2026 |''Hart sonder hawe'' |} == Wetenswaardig == Joan Hambidge maak 'n kamee-verskyning in die romans ''Om na 'n wit plafon te staar''<ref>http://www.litnet.co.za/Article/n-belydenis-van-n-geskryfde-joan-hambidge</ref> deur Jaco Kirsten en ''Harde woorde'' deur [[François Bloemhof]]. == Bronne == === Boeke === * [[A.P. Grové|Grové, A.P.]] ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk1988 * [[J.C. Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]] ''D.J. Opperman: 'n Biografie''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines''. Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Snyman, Henning. ''Joan Hambidge (1956-).'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Vakkundige artikels === *Betty, Michèle. 2020. Being Taught the Art of Writing Poetry - Michèle Betty on Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2004. Swart koring van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2020. Joan Hambidge - 'n reeks herinneringsketse. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2022. Nomadiese sterre (Joan Hambidge). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Crous, Marius. 2020. Uiting gee aan die privaatste emosies - Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson. ''Stilet.'' *Fourie, Reinhardt. 2009. Die produksiegehalte van Palindroom en Kladboek deur Joan Hambidge as gevallestudies binne die uitgewersbedryf. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Fourie, Reinhardt. 2020. Nie aan God of die duiwel getrou nie - Joan Hambidge en die rol van die polemikus- kritikus in die literêre sisteem. ''Stilet.'' *Kessi, Shose. 2020. Joan Hambidge - the eternal revolutionary. ''Stilet.'' *Koch, Jerzy. 2020. Tunisië - vir Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Koen, Dewald en Marius Crous. 2013. Reis en die jouissance van die imaginêre by Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Lodewyk Marais, Johann. 2005. Die buigsaamheid van verdriet, Joan Hambidge. ''Literator.'' *Loots, Sonja. 2020. Die digter in die paradys. Oop poorte waar vers en foto ontmoet -Sonja Loots oor die foto's van Phillip de Vos van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, A.. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2006. Die digter in transito- reisverse en liminaliteit in ''Lykdigte'' en ''Ruggespraak'' van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2013. “[T]erugdraai vir oulaas omkyk”- visie en mobiliteit in ''Lot se vrou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Adéle. 2019. Ekfrasis in ''Op die keper beskou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Mariska, Jako Olivier. 2018. Multimodale idiolektiese taalgebruik en skrywerskapverifikasie- 'n korpusontleding van Joan Hambidge se idiolek oor die grense van genres. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2018. Die woordkovoorkomsnetwerk in Joan Hambidge se “Die dubbele nie”. ''Stilet.'' *Senekal, Burgert. 2020. Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol. ''Stilet.'' *Serfontein, Henk. 2020. Joan Hambidge- 'n Gedig word voltrek in stille toeval I & II. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2020. “'n faset van my daaglikse bestaan” - Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2022. “jy vir my soos ek vir jou”: Joan Hambidge in:en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *T'Sjoen, Yves. 2020. Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans. ''Stilet.'' *Van der Walt, Charlene. 2020. Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Van Schalkwyk, Phil. 2020. Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns. ''Stilet.'' *Van Zyl, Stefan. 2020. “ 'n Wolk van gevlerkte slange” - 'n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge. ''Stilet.'' === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Hambidge wen Litera-prys.'' Plus, 25 Maart 1999 * Cloete, T.T. ''Tendense in vyf nuwe digbundels''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 47 no. 1, Herfs2010 * Cochrane, Neil. ''’Swart koring’ van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 2 Winter 2004 * Crous, M.L. ''Ikoon/Demoon/Taksonoom''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28, Februarie 1990 * Crous, M.L. ''Tagtigers voor die spieël.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 30 no. 2, Mei 1992 * De Wet, Karen. ''Joan Hambidge 70: Huldigingsrede by die 15de Tuin van Digters'', 11 September 2026. ''Litnet'' https://www.litnet.co.za/oop-boek-joan-hambidge-op-70/ * Du Plooy, Heilna. ''Afstand van reis gee Hambidge-verse hul ‘visum''’. Beeld, 8 Oktober 2012 * Engelbrecht, Theunis. ''Afrikaanse skrywers haaks oor vertaling.'' Rapport, 30 Mei 2004 * Hambidge, Joan. ''Hambidge praat oor haar 2 romans in 'n jaar''. Plus, 16 September 1998 * Jonckheere, W.F. ''Aantekeninge by vier Afrikaanse beeldgedigte.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang28, Augustus 1990 * Kisting, Denver. ''Dolly Parton (van die Afrikaanse lettere) praat uit.'' Rapport, 7 September 2008 * Le Roux, André. '''n Erge passie vir poësie.'' Die Burger, 1 Mei 1987 * Prins, Jo. ''Altyd met Tabasco''. By, 9 Julie 2011 * Retief, Hanlie. ''Die gevaarlike lewe van 'n digter.'' Rapport, 26 Januarie 2003 * Rutter, Karen. ''From a gay perspective.'' Cape Times, 3 September 1993 * Scholtz, Hettie. ''Sy staan op die hawe…'' Insig, Junie 2000 * Smith, Francois. ''Gee ons heelheid.'' Plus, 30 Mei 2003 * Swanepoel, Martie. ''Waar emosies en tegniek saamkom.'' Plus, 9 April 2008 * Van der Merwe, Kirby. ''Kort van draad maar vuur en vlam''. By, 18 Julie 2009 * Van Greunen, Augusta. ''Swye oor student en Joan Hambidge''. Rapport, 29 Mei 1994 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Die gedigte skryf hulself.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Van Zyl, Johan. ''Blond, beeldskoon en straight (kê-kê-kê)''. Naweek-Beeld, 24 November 2001 * Wiehahn, Rialette. ''Oor ‘Palinodes’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 2, Mei 1988 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/05/10/1/9.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Beyers, Yvonne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/12/BJ/3/9JulieJoJoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Britz, Etienne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/08/26/8/1.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * De Vries, Willem Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/10/8/wdv_joan_hambidge_29_0_211564282.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Engelbrecht, Theunis Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/01/29/9/5.html * Kisting, Denver Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2008/09/08/RH/22/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * La Vita, Murray Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/02/09/SK/11/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, André Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/26/10/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Liebenberg, Danila Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2007/09/04/VB/4/boekjoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/02/14/5/4.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Retief, Hanlie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2003/01/26/25/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Smith, Francois Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/05/30/6/2.html * Van Zyl, Johan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/11/24/15/3.html == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * http://joanhambidge.blogspot.co.za/ * http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/ {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hambidge, Joan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit van die Noorde]] sgxngg0ew0106br100nobevi9ooi3nu 2968369 2968366 2026-09-18T15:52:33Z Oesjaar 7467 /* Poësie */ Ons kort 'n artikel. 2968369 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akademikus | erevoorvoegsel = | naam = Joan Hambidge | ere-agtervoegsel = | beeld = Lêer:Joan.jpg | beeldgrootte = | beeldbeskrywing = | onderskrif = Hambidge in 2001. | inheemse_naam = | inheemse_naam_taal = | geboortenaam = Joan Helene Hambidge | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|9|11}} | geboorteplek = [[Aliwal-Noord]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|JJJJ|MM|DD|JJJJ|MM|DD}} (geboortedatum eerste, dan sterfdatum) --> | sterfplek = | doodsoorsaak = | burgerskap = <!-- gebruik slegs waar nodig, per [[WP:INFONAT]] --> | ander_name = | beroep = | periode = | bekend = | titel = | rade = <!-- raads- of soortgelyke poste buite die hoofberoep --> | eggenoot = | lewensmaat = | kinders = | ouers = | familielede = | eerbewyse = <!-- slegs noemenswaardige toekennings op nasionale vlak --> | webblad = | opvoeding = [[Universiteit Stellenbosch]] ([[BA]], BAHons)<br>[[Universiteit van Pretoria]] ([[MA]])<br>[[Rhodes-universiteit]] (PhD) | tesistitel = | tesis_url = | tesisjaar = | skooltradisie = | doktorale_adviseur = | akademiese_adviseurs = | invloede = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | era = | vakgebied = <!-- hoof- akademiese vakgebied – bv. fisika, sosiologie, Nuwe-Testamentiese studie, Ou Nabye-Oosterse taalkunde --> | stroming = <!-- spesialisgebied binne die vakgebied – bv. subatomiese navorsing, 20ste-eeuse Deense studie, Pauliniese navorsing, Akkadiese en Ugaritiese studie --> | werkplekke = <!-- slegs voltydse poste, nie studenteposte nie --> | doktorale_studente = <!-- slegs dié met Wikipedia-artikels --> | noemenswaardige_studente = | hoof_belangstellings = | noemenswaardige_werke = | noemenswaardige_idees = | beïnvloed = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | handtekening = | handtekening_alt = | handtekeninggrootte = | voetnotes = }} '''Joan Helene Hambidge''' (gebore [[11 September]] [[1956]], [[Aliwal-Noord]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse digter, akademikus en letterkundige kritikus. Sy is welbekend vir haar ''uit-die-kas''-skryfstyl. Haar teoretiese bydraes handel meestal oor [[Roland Barthes]], [[dekonstruksie]], post-modernisme, [[psigoanalise]] en die metafisiese. Vir haar tweede bundel, ''Bitterlemoene'' (1986), ontvang sy die [[Eugène Maraisprys]] vir letterkunde. Meer onlangs ontvang sy ook die Litera-prys vir haar poësie.<ref name=":0">http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en opleiding === Joan Helene Hambidge is op 11 September 1956 op Aliwal-Noord gebore as die tweede oudste van vier dogters. Haar pa se voorgeslagte is Iers en haar ma s'n Afrikaans. Weens haar pa se betrekking in die versekeringsbedryf trek hulle baie en sy gaan op haar geboortedorp, op [[Witbank]], in [[Pretoria]] by Hoërskool Wonderboom en op Hoërskool Standerton skool, waar sy in 1974 [[Matriek in Suid-Afrika|matrikuleer]]. In matriek ontvang sy die Beheerraadsmedalje vir die beste matriekuitslae. Sy studeer vanaf 1975 tot 1979 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] waar sy die [[BA-graad]] en BA Honneurs-graad verwerf. In hierdie tyd publiseer sy 'n openlike gay-verhaal in die ''Stellenbosse Student'' wat groot opspraak verwek, maar [[D.J. Opperman]] moedig haar aan op grond van die letterkundige meriete daarvan. Sy is dan ook deel van D.J. Opperman se bekende Letterkundige Laboratorium en is in 1978 en 1979 Opperman se persoonlike assistent. Aan hierdie universiteit begin sy met 'n [[Magister Artium|MA-graad]] wat sy later met lof aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi, onder leiding van professor [[Elize Botha]]. Haar tesis gaan oor “''Die ek-verteller in die belydenisroman''”. In [[1985]] promoveer sy (PhD-graad) aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] onder leiding van professor [[André P. Brink]] met 'n verhandeling oor ''Die metaroman: 'n dekonstruksie-ondersoek'', wat die eerste doktorale proefskrif oor dekonstruksie in Afrikaans is.<ref>{{Cite web |url=http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |title=argiefkopie |access-date=26 September 2006 |archive-date=26 September 2006 |archive-url=https://archive.ph/20060926105503/http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |url-status=live }}</ref> Daarna doen sy 'n ruk lank navorsing oor literêre teorie aan die Universiteit van Yale in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]].<ref>http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> === Loopbaan as akademikus === Sy word in 1980 aangestel by die [[Universiteit van die Noorde]] in [[Polokwane|Pietersburg]] (tans Polokwane) as senior lektrise en waarnemende departementshoof van die Departement van Algemene Literatuurwetenskap en in 1990 word sy bevorder tot hoogleraar. Hierna aanvaar sy in Julie 1992 'n pos as lektor (later senior lektor, professor en vise-dekaan) in Afrikaans en Nederlands aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Tans doseer sy kreatiewe skryfwerk in die digkuns aan nagraadse studente en bied ook kursusse in gender en letterkunde aan.<ref>{{Cite web |url=http://www.nb.co.za/authors/828 |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=30 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330085453/http://nb.co.za/authors/828 |url-status=dead }}</ref> Sy doen 'n studie oor gender-konstruksies in Afrikaans wat in 2001 met 'n tweede doktorsgraad aan die Universiteit van Kaapstad bekroon word. Die titel van haar proefskrif is “''Gender-konstruksie in die Afrikaanse letterkunde: 'n ondersoek in [[kultuurstudies]], literêre teorie en kreatiewe skryfwerk''”. In Mei 2003 lewer sy haar intreerede as professor onder die titel “''Whose inaugural is it anyway? Modern criticism in crisis''”. Sy is in 2007 Direkteur van die Skool vir Tale en Letterkundes. In 1999 behartig sy saam met [[Ingrid Winterbach]] en [[Marlene van Niekerk]] 'n weeklange kursus in kreatiewe skryfwerk aan die [[Universiteit van Port Elizabeth]], terwyl sy in 2011 die digtersfokusgroep lei by die Winterskool van die Universiteit van Pretoria se Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns en in 2008 insette lewer tydens 'n Kreatiewe Beraad aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. By verskeie geleenthede lewer sy ook openbare voorlesings van haar werk, onder andere by die jaarlikse Woordfees en Versindaba op [[Stellenbosch]]. Vanaf 2011 behartig sy ook op gereelde basis die radioprogram Leeskring op [[Radio Sonder Grense]]. [[Breyten Breytenbach]] voer 'n onderhoud met haar oor haar digkuns wat oor [[KykNET|KykNet]] uitgesaai word. === Reise en skryfwerk === Haar voorliefde vir reis neem haar regoor die wêreld en sy onderneem feitlik elke jaar 'n oorsese reis, na verskillende bestemmings. Sy besoek feitlik al die kontinente en lande soos [[Japan]], [[Kuba]], [[Kanada]], [[Indië]], [[Turkye]], [[Thailand]], [[Egipte]], [[Brasilië]], [[Frankryk]] en [[Zanzibar]]. Op versoek van ''[[Die Burger]]'' behartig sy dan ook die weeklikse reisrubriek ''Wegkomkans'' in hierdie koerant. Ander rubrieke uit haar pen is ''Op my literêre sofa'' (waarin sy geen doekies omdraai oor die letterkunde en die beoefenaars daarvan nie, sodat daar vele polemieke hieruit voortspruit wat aanleiding gee tot baie briewe aan die koerante) en ''Kopstukke'', beide in ''[[Beeld]]''. Sy skryf ook verskeie resensies en maak ander bydraes tot die Internet webwerf [[LitNet]]. Sy is veral bekend as digter en skrywer wat openlik die vroulike gay-saak bevorder en oopskryf en as besonder produktiewe kritikus en resensent, wat meermale in polemieke betrokke raak. In 1994 dien 'n oudstudent van die Universiteit van Kaapstad 'n klag van seksuele teistering teen haar by die universiteitsowerheid in, waarna sy deur die universiteit vermaan word. Hierdie ervaring vind later neerslag in die roman ''Die Judaskus''.<ref name=":0" /> == Skryfwerk == === Poësie === Reeds in standerd vier skryf sy in vir ''[[Die Transvaler]]'' se poësiewedstryd en wen 'n prys met haar gedig ''Die verlange passer vannag in my''. Sy begin egter eers ernstig dig op 26-jarige ouderdom. Temas waarna sy gereeld terugkeer in haar poësie is gay liefde, familie, die dood, die digkuns, reis en portrette van digters en bekendes.<ref>{{Cite web |url=http://www.oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=22 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622104058/http://oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |url-status=dead }}</ref> Telkens gebruik sy motto’s uit ander skrywers en digters en tree haar gedigte ook bewustelik in gesprek met die werk van andere. Hierdie tegniek is partykeer geslaag en bring ekstra betekenislae, maar ontkom nie altyd aan die gevaar van 'n te verliteratuurde poësie nie. Dwarsdeur haar oeuvre is daar ook 'n boeiende wisselwerking tussen die intellektuele en die emosionele, veral soos dit uiting vind in besinning oor die digkuns en veral gedigte oor die liefde. Deurentyd slaag sy daarin om haar digbundels onderling en individueel in 'n hegte eenheid saam te bind. Haar gedigte verskyn in verskeie tydskrifte, waaronder ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Literator''. Sy debuteer met ''Hartskrif'', waar die titel reeds aandui dat die oorwegende motief van hierdie gedigte die menslike emosies of die hart is, wat dan op skrif gestel moet word, wat weer die rasionele impliseer. Telkens bevat die gedigte dan ook teenstellings. Die bundel bevat ook gedigte oor jeugherinneringe.<ref>Le Roux, André. Die Burger, 16 Januarie 1986</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 26 no. 3, September 1986Interne verhuising</ref><ref name="kann">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref><ref>Viljoen, Louise. Insig, Desember 1995</ref><ref>Marais, René. Rapport, 30 Julie 1995</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 6 Junie 1999</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 6 September 1995</ref> ''Bitterlemoene'' neem die tema van emosies verder en ondersoek veral die impak van verlies en teleurstelling, soos reeds deur die titel gesuggereer word. Daar is verskeie liefdesgedigte en menige gedig bevat 'n vorm van persoonlike belydenis. Deurlopend is die strewe om deur middel van die vers persoonlike gevoelens, hartseer, frustrasie en teleurstelling te verwerk.<ref>Brink, André P. Rapport. 15 Februarie 1987</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 2, Junie 1987</ref><ref>Van der Lugt, Pieter. Die Burger, 26 Februarie 1987</ref> In 1987 word hierdie digbundel met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon.<ref name="ham">http://joanhambidge.blogspot.co.za/</ref> In ''Die anatomie van melancholie'' oorheers die tema van verlies, nie net in die sin van liefdesverlies nie, maar ook in die vervreemding van die self.<ref>Brink, André P. Rapport. 29 November 1987</ref><ref>Gouws, Tom. Insig, Maart 1988</ref> ''Palinodes'' se titel kom van die Grieks “palin” (weer of herhaal) en “ode” ('n lied). 'n Palinode is 'n digsoort wat poog om 'n ander gedig ongedaan te maak of terug te trek. In die bundel oorheers die gedig self dan as tema, veral in die sin daarvan dat dit nie net bevrydend en skeppend is nie, maar ook destruktief werk deur iets terug te trek of ongedaan te maak. Op hierdie manier word dit dan 'n toespeling op die lewe en liefdes van die mens, wat tydelik van aard is en as gevoelens verander tot niet gaan. Deurlopend in die bundel is die besef dat waarnemings, vriendskappe en selfs liefde opgeneem en dus as’t ware oorheers word in die poësie. Die poësie dien dus nie die lewe nie, maar dit is die lewe wat in diens staan van die poësie, soos geïllustreer in ''Dichtung und Wahrheit''. Die erotiese verse in hierdie bundel word koud en klinies, sodat dit in die teken van eensaamheid en afskeid staan, waardeur ook die liefde geparodieer en as post mortem betrag word.<ref>Brink, André P. Rapport, 6 Maart 1988</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 28 no. 3, September 1988</ref> Die titel van ''Geslote baan'' kommunikeer reeds die sentrale tema van sirkelgang en reis, waar die onvermoë om uit die baan te ontsnap en die doel van alles te verstaan sentraal staan. Die bundel bevat ook gedigte oor kunstenaars en die wisselwerkings tussen kuns en die werklikheid.<ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 3, September 1989</ref><ref name="kann" /><ref>Schutte, Roswitha. Rapport, 12 Februarie 1989</ref> ''Gesteelde appels'' verwys na die Paradysverhaal, waar die appel wel beskikbaar is as voedsel maar tegelykertyd verrotting uitbeeld. Weereens besin die digter hier oor die digkuns en die aard daarvan, maar in teenstelling met ander bundels staan 'n konkrete gegewe (soos die reis in die vorige bundel) nie sentraal nie en is die verse meer besinnend van aard, met die appel-motief wat as vernaamste bindingsmiddel dien.<ref>Britz, Etienne. Die Burger, 7 Desember 1989</ref><ref>Conradie, Pieter. Rapport, 5 November 1989</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 30 no. 3, September 1990</ref><ref name="kann" /> Die titel van ''Kriptonemie'' kan verwys na die kriptiese aard van die gedigte, maar kan ook verwant wees aan ''Cryptogamen'' of verborge huwelik, die titel wat die Nederlandse digter Gerrit Achterberg aan sy versamelbundels gee. In so 'n geval sal die titel ook kan verwys na verborge herinnerings wat in die geheue agterbly. In die bundel verskyn dan ook meer kriptiese gedigte, waar die betekenis doelbewus versluier word en ontsyfer moet word. Die temas van die gedigte sluit steeds by die sentrale tema van haar digkuns aan, naamlik liefdesverlies, die projeksie en vergestalting van hierdie verlies in die woord en gedig, die geliefde wat in die gedig 'n soort alter ego word, en die komplekse verhouding tussen gedig en lewe as beelde van mekaar.<ref>Crous, Marius. Rapport, 26 November 1989</ref><ref name="kann2">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref> Die aard van ''Kriptonemie'' word voortgesit in die daaropvolgende bundel, ''Donker labirint''. Die sentrale motief van die bundel is 'n donker doolhof wat bewandel word, waaraan die bundel sy titel te danke het. Hierdie reis gaan gepaard sonder lig en met weinig hoop op verlossing of uitkomkans.<ref name="kann2" /> Die betekenis van die titel ''Tachycardia'' is “abnormale hartklop-frekwensies”, en die bundel bevat hoofsaaklik liefdesgedigte, maar dan gefokus op 'n verhouding wat verby is. Hierdie pyn word beleef teen die agtergrond van 'n aantal literêre geliefdes, met die digkuns wat 'n mate van verligting bring.<ref name="kann2" /><ref name="vuur">Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref> ''Tachycardia'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die somber muse'' se titel word in die insetgedig, ''Ek wonder of jy soms'' verklaar, waar die gewese liefde nie meer vreugde bring nie, maar steeds die inspirasie is vir die digter se poësie. Die bundel se motto verkondig dat die mens nie sonder verdriet kan bestaan nie, maar ook dat verdriet nie kan bestaan sonder poësie nie.<ref name="kann2" /><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref><ref name="vuur" /> ''Die somber muse'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Verdraaide raaisels'' se titel verwys na die vreemde mitologie van 'n vreemde land en sy mense, maar impliseer ook die raaisels van die gees en van die konsep van reis. Hier word weer gedig oor die verlies van 'n geliefde, maar teen die agtergrond van 'n reis na Suid-Amerika. Hoewel die verteller die gewese geliefde doelbewus probeer vergeet, vind sy in ''Indruk'' herinnering in feitlik alles waarmee sy gekonfronteer word. Die ervarings en indrukke van die fisiese reis word dus ingeneem en verwerk, maar asof die verlore geliefde alomteenwoordig is om as raamwerk vir die geestelike reis te dien. Hierdeur word die liefde ook met die skeppingsdaad in verband gebring.<ref>Hugo, Daniel. Rapport, 9 Desember 1990</ref><ref name="kann" /> ''Verdraaide raaisels'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die verlore simbool'' sluit aan by die vorige bundel en verteenwoordig die begin van 'n nuwe sentrale klem in haar poësie. Waar die geliefde die oorheersende simbool was, word hierdie simbool nou “verloor” maar is die verlore geliefde steeds inspirasie vir die skryf van gedigte. Die digter en die digkuns neem dus weer die sentrale plek in, soos telkens tevore weer teen die agtergrond van 'n reismotief. Hierdie keer is die reis egter nie na 'n bepaalde plek nie, maar neem dit eerder 'n kosmiese aard aan om die enorme afstand tussen die digter en die geliefde aan te dui, waar kontak verbreek is en later nie meer moontlik is nie. Die titelgedig verklaar dat lewe nie meer aan verlies gemeet sal word nie, maar dat verlies en lewe nou beide hulle eie plek sal bepaal. Ook die werk van ander kunstenaars vind neerslag in hierdie bundel, soos die gedig oor [[Ernest Hemingway|Hemingway]] waarin hierdie beroemde skrywer se werk deur enkele goed geformuleerde flitse belig word.<ref>Du Plessis, Phil. Beeld, 15 Augustus 1991</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1991</ref><ref name="kann2" /><ref>Liebenberg, Wilhelm. Rapport, 18 Augustus 1991</ref> ''Interne verhuising'' se titel dui die geestelike reis na groter selfkennis aan en impliseer terselfdertyd 'n nuwe tuiste in die self. Die drie ''Spieëlbeeld''-gedigte waarmee die bundel afsluit beskryf dan ook die verworwe insig in die self. Die bundel sit die reis na groter selfbewussyn en selfkennis voort teen die agtergrond van 'n reis deur Oos-Europa, terwyl die verteller treur oor die afloop van nog 'n liefdesverhouding. Die gedig ''Ballade van my verlore bemindes'' is 'n hoogtepunt in die bundel met sy effektiewe gebruik van die gevarieerde refrein en die deurlopende skeepsbeelde. Die sentrale temas van liefde, reis en skryf oorheers weereens in hierdie bundel. ''Ewebeeld'' hervat die temas uit haar vorige werk, waar sy slegs in haar gedigte die geliefde kan bereik, maar juis daarom kan sy nie die geliefde bereik nie. Die eerste afdeling, ''Warmys'', beskryf reise deur plekke soos [[Venesië]], [[Egipte]] en [[Peru]], telkens verbind met die afloop van 'n liefdesverhouding. Die tweede afdeling is ''Noodweer'', waarin die geskiedenis van 'n afgelope liefdesverhouding wat in openbare aanklagte geëindig het, aan die bod is. In ''Rescue 911'' is dit onmoontlik om die geliefde per pos of telefoon te bereik en waar dit voorheen moontlik was om dit in 'n gedig te doen, is ook hierdie metode nou futiel, want dit word as getuienis teen die digter gehou.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 30 Junie 1997</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 24 Augustus 1997</ref> Die tydskrif ''Literator'' ken in 1999 die Litera-prys toe aan haar gedig ''Eugène Marais (1871–1936)'' as die beste kreatiewe skryfwerk wat in 'n kalenderjaar in daardie tydskrif verskyn het. Hierdie gedig verskyn later in die bundel ''Lykdigte''. Die bundel bevat verskeie gedigte oor gestorwe digters, soos Stephan Bouwer, [[Patrick Petersen]], [[Ernst van Heerden]], [[Olga Kirsch]], Johann Johl en [[Eugène Marais]]. Die digteres vind vertroosting in die werke wat die gestorwenes agterlaat, met 'n gedig soos ''Totius (1877–1953)'' wat ook die helende krag van die gedig verklaar. Daar is ook gedigte oor digters soos [[Sheila Cussons]] en [[Elisabeth Eybers]] wat by publikasie van die bundel nog geleef het. So bring die digter hulde aan die skeppende kunstenaars wat 'n invloed op haar lewe gehad het.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 11 September 2000</ref> Joan kry 'n Poetry Institute of Africa tweede prys vir haar gedig ''ʼn'' ''Gedig plagieer die werklikheid'', wat later in die bundel ''Ruggespraak'' opgeneem word. Hierdie bundel handel oor die verhouding wat buite die gedig lê, waardeur die liefdesvers dus self uitgewis word. Wanneer die verhouding verkoel, neem die reismotief en die gedig weer oor as korrektief, sodat die digter se groot liefde gedurig wissel tussen die mens en die skryfwerk. Die toonaard van die gedigte is weerloser as in vorige bundels, met meer meegevoel en begrip, terwyl die reisverse oor New York 'n hoogtepunt is. In die derde afdeling word gedig oor die impak van grootskaalse geweld en vernietiging, na aanleiding van die terreuraanvalle op die [[Wêreldhandelsentrum|World Trade Centre]] op [[Aanvalle op 11 September 2001|11 September 2001]], maar ook van die Amerikaanse kernbomaanvalle op [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>Cloete, T.T. Beeld, 13 Januarie 2003</ref><ref>De Lange, Johann. Rapport, 6 April 2003</ref><ref>Pieterse, H.J. Insig, Maart 2003</ref> ''En skielik is dit aand'' se toonaard is hoofsaaklik emosionele verlies en die bundel bevat verder bekende temas uit haar werk, soos die verraad wat sy met haar poësie teenoor die geliefde pleeg, aansluiting by ander skrywers se werk en die bewussyn van die populêre kultuur.<ref>http://www.oulitnet.co.za/mond/joan_hambidge.asp</ref> Die bundel bevat ook 'n afdeling met gedigte van 'n liefdesverhouding met 'n getroude geliefde, wie se man onbewus is daarvan.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 1, Herfs 2006</ref><ref>John, Philip. Beeld, 19 September 2005</ref> Na haar pa se dood in 2006 publiseer Joan die bundel ''Dad'' tot sy eer. Slegs die eerste afdeling is na sy dood geskryf en talle gedigte het reeds in ander bundels verskyn. Die bundel bevat gedigte oor haar vader en die vader-kind verhouding tussen hulle en oor die algemeen.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 12 Februarie 2007</ref><ref>Odendaal, Bernard. Rapport, 4 Maart 2007</ref> ''Koesnaatjies vir die proe'' word saamgebundel met die prosawerk ''Palindroom''. In die gedigte lewer sy kommentaar oor die liefdes in die prosawerk deur middel van hoofsaaklik erotiese gedigte en gedigte oor die verlies van verhoudings en ewigdurende verlange. ''Vuurwiel'' sit hoofsaaklik die tematiek van haar vorige bundels voort, met die titel se aanduiding van 'n sirkelgang van lewe en dood wat sentraal staan. Die inhoud is klaagsange, wat begin met 'n roudig opgedra aan Elisabeth Eybers; reisverse met 'n heimwee na veraf plekke; liefdesverse wat enigsins minder passievol maar meer skrynender van toonaard is; verwysings na die woordkuns en die werk van skrywers en vermaaklikheidskunstenaars; tegnologie en die virtuele ruimte. Hierdie bundel beïndruk met sy breë verwysingsraamwerk en die groter soberheid en deurdagtheid in vergelyking met vroeër werk. Sy beproef ook ander versvorme, soos die villanelle, die dizain, die rondeau, die pantoem en die ballade.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Rapport, 15 Maart 2009</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 25 Mei 2009</ref> ''Vuurwiel'' is in [[2010]] op die kortlys vir die toekenning van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se prys vir poësie. Sy vertaal self van haar gedigte in Engels, terwyl beide Jo Nel en [[Johann de Lange]] ook Engelse vertalings van haar gedigte doen. ''Die buigsaamheid van verdriet'' is 'n keur uit haar gedigte, deur haarself uitgekies,<ref>John, Philip. Beeld, 31 Januarie 2005</ref><ref>Pienaar, Hans. Rapport, 10 April 2005</ref> terwyl ''Visums by verstek'' 'n persoonlike keur is uit haar reisgedigte, met 'n paar voorheen ongepubliseerde gedigte wat ook ingesluit word. In die reisgedigte word dikwels in vreemde plekke nuut gekyk na traumatiese situasies soos die einde van 'n verhouding of die dood van 'n geliefde. So verkry die spreker afstand van die self of die situasie en word verrassende en vreemde indrukke geaktiveer waarmee die reisbelewenis en –beskrywing 'n metafoor word vir die situasie.<ref>Visagie, Andries. Rapport, 3 Julie 2011</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 7 Maart 2011</ref>Hierdie bundel is in 2011 die naaswenner van die Woordkunstenaar vir die vorige jaar toekenning by die Stellenbosse Woordfees en wen in 2012 die ATKV-poësieprys.<ref>{{Cite web |url=http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003045637/http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |url-status=dead }}</ref> ''Lot se vrou'' is 'n voortsetting van reeds bekende tematiek (die ontwykende geliefde, die skryfkuns, die invloed van reis, die intertekstuele gesprek met ander skrywers) maar dan op so 'n vaardige wyse dat dit nie verstar of verveel nie. Die titel verwys metafories na Lot se vrou, wat steeds hunkerend na die luste en liefdes van die verlede soos 'n soutpilaar versteen en nie vorentoe kan gaan nie. Die bundel word in nege afdelings verdeel, waarin opeenvolgend behandel word die verlede en die meditasie wat dit in die poësie laat neerslag vind; die aard van kreatiwiteit; die lotsbepaling van die mens; die lewe van verskeie kunstenaars in drie aparte afdelings; afwysing en verlies; dood en melancholie en in die laaste afdeling ''Suicidaire'' tree sy in gesprek met Alvarez, skrywer van ''The savage god''.<ref>Bennett, Nini. Rapport, 17 Junie 2012</ref><ref>De Wet, Karen. Beeld, 4 Junie 2012</ref> ''Meditasies'' se titel verwys na die Romeinse keiser [[Markus Aurelius|Marcus Aurelius]] se twaalf boeke bekend as ''Meditations'', waarin hy sy gedagtes oor die Stoïsyne filosofie en riglyne vir sy eie lewe neergepen het. Verder word die meditasieproses van introspeksie en bepeinsing al eeue lank deur talle gelowiges van regoor die wêreld beoefen om innerlike heling en vrede teweeg te bring. Die titel omvat die oorkoepelende tema van die gedigte, wat hoofsaaklik fokus op 'n vorm van bestekopname van die spreker se lewe en haar soeke na innerlike heling en berusting tydens 'n fisieke en psigiese reis. Die bundel sluit tematies aan by vorige bundels en bevat gedigte oor reis, stede, die poësie, asook 'n aantal lykdigte, met baie gedigte wat ook die tema van verlies en veral die verlore geliefde verken.<ref>Cochrane, Neil. Beeld, 27 Januarie 2014</ref><ref>Koen, Dewald. Rapport, 5 Januarie 2014</ref> ''Matriks'' se titel suggereer 'n struktuur of raamwerk waarin diverse temas interaktief in 'n netwerk van verweefdheid met mekaar verbind word. Die omslagfoto beeld 'n Bisantynse deur uit met simboliese figure in reliëf van 'n ridder, priester, moeder en kind, en gemeente. Hierdie figure, die illustrasies in die bundel en die titel vorm saam 'n leidraad vir die lees van die bundel, waar die bewuste en die onbewuste gedurig met mekaar meeding om die simboliese deur oop te maak, die verbande te lê en die betekenis te ontsluit. Die bundel word in elf uiteenlopende afdelings verdeel, maar sluit by die digter se oeuvre aan deur motiewe bekend uit haar vroeër werk.<ref>Kostopoulos, Candess. Beeld, 30 Maart 2015</ref><ref>Vitackova, Martina. Rapport, 12 April 2015</ref> ''Indeks'', Hambridge se 25ste digbundel word op 11 September 2016 bekend gestel.<ref name="ham" /> Haar gedigte word opgeneem in 'n verskeidenheid versamelbundels, waaronder 'n ruim keuse in ''Groot verseboek'' en ook in ''Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Digters en digkuns'', ''Liggaamlose taal'', ''Kraaines'', ''Goudaar'', ''Honderd jaar later'' en die ''Versindaba'' bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. In 2020 word elf van haar gedigte in ''Vers en vrou'' opgeneem. <ref>De Wet, K. (samest.) Vers & vrou. Kaapstad: Human & Rousseau. 2020</ref> === Prosa === Benewens poësie skryf sy ook romans. ''Swart koring'' en ''Die swart sluier'' is beide parodieë van die hygroman, wat die beheptheid met seks opstuur. ''Swart Koring'' roep die bekende Tryna du Toit-roman ''Groen koring'' in die geheue op, waarin 'n ongetroude meisie in die moeilikheid geraak het. Hambidge gaan 'n stappie verder deurdat haar heldin, Sonja Verbeek, gay is. Sonja se passie is dan veral vir die fotoboek-aktrise Tanja, maar sy word tog soms deur Etienne bekoor. Ook die hoër literatuur word satiries aan die kaak gestel met herhaalde versluierde verwysings na skrywers en geskryfdes.<ref>Du Plessis, Bertie. Rapport, 1 Desember 1996</ref><ref name="kann2" /><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 20 Januarie 1997</ref> ''Die swart sluier'' is 'n vervolg hierop, waarin populêre genres soos die speurverhaal, [[spookverhaal]] en [[plaasroman]] geparodieer word. Hier bevind Sonja Verbeek haar in Welkom, waar sy 'n lesing by 'n seminaar moet lewer saam met [[D.F. Malherbe]]. Die rekenaars van die hotel het egter 'n virus en die besprekings is heeltemal deurmekaar gekrap. Karakters uit verskeie romans is daar en Sonja deel saam met Salomé van [[Etienne Leroux]] se ''Sewe dae by die Silbersteins'' 'n kamer.<ref>Bouwer, Stephan. Rapport, 22 November 1998</ref><ref>Burger, Willem. Beeld, 19 Oktober 1998</ref> Ander romanmatige deelnemers is [[Dalene Matthee]] se olifant en Lettie Viljoen se slang. Die eerste Internetroman in Afrikaans is ook uit haar pen, naamlik ''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'', wat kommentaar lewer op [[Jan Lion Cachet]] se ''Sewe duiwels en wat hulle gedoen het''. Sonja Verbeek is weereens die hoofkarakter en die sewe sondes word voorgestel as duiwels in die letterkunde.<ref>Coetser, Johan. Beeld, 25 Junie 2001</ref> ''Die Judaskus'' is 'n lesbiese liefdesverhaal waarin die pyn van liefdesverraad op postmoderne wyse behandel word. 'n Dosent wat deur 'n student van seksuele teistering aangekla word, besluit om 'n roman daaroor te skryf. Die skryf van die roman word dan deel van die roman en bevat onder andere uittreksels uit die dosent se lesings oor die literatuur, dagboekinskrywings, briewe aan en van die uitgewer, die verslag wat die student by die universiteit indien en 'n ongepubliseerde manuskrip.<ref>Lemmer, Erika. Rapport, 28 Junie 1998</ref><ref>Loots, Sonja. Insig, Junie 1998</ref><ref>Venter, L.S. Beeld, 22 Junie 1998</ref> ''Palindroom'' word saamgebundel met die digbundel ''Koesnaatjies vir die proe''. Die sentrale karakter vertel deur middel van e-pos oor drie liefdes, die Eks, die Geliefde en die Mentee (vir wie sy as mentor optree).<ref>Beukes, Marthinus. Beeld, 25 Mei 2008</ref><ref>Müller, Petra. Rapport, 20 April 2008</ref> Deur kort, genommerde flitse lei sy die verhaal deur na sewe moontlike eindes. ''Kladboek'' is 'n roman wat, soos die titel aandui, skynbaar 'n rowwe, voorlopige teks het. Hierin word uiteenlopende en selfs teenstrydige weergawes van bepaalde gebeure vanuit 'n verskeidenheid perspektiewe vertel deur 'n skrywer wat self verskillende personae binne die teks aanneem. Die sentrale gegewe is weer, soos dikwels in haar werk, die pyn van 'n mislukte liefdesverhouding wat deur die skryfproses en ook deur reis besweer word. Hier is dit 'n liefdesvierhoek wat uitgebeeld word. Die Skrywer en Die Geliefde het 'n verhouding. Hierdie verhouding ly skipbreuk wanneer Die Skrywer Die Vrou ontmoet. Die Man is die vorige geliefde van Die Vrou en hy raak dan betrokke by Die Geliefde.<ref>Taljard, Marlies. Beeld, 4 Augustus 2008</ref> In [[2001]] haal haar roman ''Skoppensboer'' die Sanlam / ''Insig'' romanwedstryd se kortlys. Die titel is na aanleiding van die gedig van Eugène Marais. Hierdie roman is steeds ongepubliseer. === Kortverhale === Haar kortverhaal ''Van vier tot ses'' word opgeneem in die versamelbundel ''Vrou: Mens'', saamgestel deur Corlia Fourie. Johann de Lange neem haar ongepubliseerde kortverhale ''Die koorsblaar'', ''1001 nagte'' en ''Die student'' op in die versamelbundel ''Soort soek soort''. Ander versamelbundels waarin haar kortverhale verskyn sluit in ''Lyfspel / Bodyplay''. Sy publiseer ook kortverhale in ''Tydskrif vir Letterkunde'' === Ander skryfwerk === Haar belangstelling in literêre teorie, veral die psigoanalise en metafisika, vind ook neerslag in haar werk. Reeds in 1985 publiseer sy 'n aantal opstelle oor die psigoanalise in ''Psigoanalise en lees''. Sy onderneem verskeie baanbreker teoretiese studies, wat insluit die eerste studie in Afrikaans oor dekonstruksie (1985, vir haar doktorsgraad). Sy skryf ook die eerste Afrikaanse studie oor postmodernisme wat in [[1995]] as ''Postmodernisme'' gepubliseer word, waarin sy na aanleiding van verskeie prosatekste die letterkundige impak van hierdie tendens bespreek. Sy skryf ook onder die skuilname H. Zelig en J.A.M. Biesheuvel.<ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 1 November 1995</ref>Van Zyl, Ia “Insig” April 1996 == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === Die La Rosa-geselskap vir Spaanse Dansteater bied in 2003 'n dansproduksie getiteld ''Elementos'' aan in die KunsteKaap-arena en ook op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, wat gedeeltelik op gedigte in die bundel ''Ewebeeld'' geskoei is. === Toekennings === {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning !Vir |- |1987 |Eugène Marais-prys |''Bitterlemoene'' |- |1999 |Litera-prys |''Eugène N Marais (1871–1936) (Gedig)'' |- |2012 |ATKV-prys vir Poësie |''Visums by verstek'' |} == Publikasies<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hambidge,_Joan{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == === Poësie === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1985 |''Hartskrif'' |- |1986 |''Bitterlemoene'' |- |1987 |''Die anatomie van melancholie'' |- |1987 |''Palinodes'' |- |1988 |''Geslote baan'' |- |1989 |''Donker labirint'' ''Gesteelde appels'' ''Kriptonemie'' |- |1990 |''Verdraaide raaisels'' ''Die somber muse'' ''Tachycardia'' |- |1991 |''Die verlore simbool'' |- |1995 |''Interne verhuising'' |- |1997 |''Ewebeeld'' |- |2000 |''Lykdigte'' |- |2001 |''Ruggespraak'' |- |2004 |''Die buigsaamheid van verdriet'': 'n Honderd of wat gedigte van Joan Hambidge. (Keuse en naskrif deur die digter.) |- |2005 |''En skielik is dit aand'' |- |2006 |''Dad'' |- |2008 |''Koesnaatjies vir die proe'' (As hibridiese teks saam met die prosawerk ''Palindroom'' gepubliseer) |- |2009 |''Vuurwiel'' |- |2011 |''Visums by verstek: 'n Keur uit die reisgedigte van Joan Hambidge.'' (Keuse en voorwoord deur die digter. 31, uit die 66, verse was vroeer ongebundel (De Wet 2026) |- |2012 |''Lot se vrou'' |- |2013 |''Meditasies'' |- |2015 |''Matriks'' |- |2016 |''Indeks'' |- |2018 |''The Coroner's Wife'' (Bloemlesing Engelse vertalings van Hambidge-gedigte deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel, Douglas Reid Skinner en die digter) |- |2021 |''Konfessies, kaarte en konterfeitsels'' |- | | ''Nomadiese sterre'' |- |2022 | ''Sanctum'' |- |2024 |''Asindeton'' |- |2026 |''Amberkamer: gedigte uit die 21ste eeu'' (Antologie: van ''Lykdigte'' (2000) tot ''Asindeton'' (2024) saamgestel en ingelei deur Karen de Wet) |} === Prosa === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1996 |''Swart koring'' |- |1998 |''Die swart sluier'' ''Die judaskus'' |- |2001 |''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'' ''Skoppensboer'' (ongepubliseer) |- |2008 |''Palindroom'' |- |2011 |''Kladboek'' |- |2023 |''Stasies'' |- |2026 |''Hart sonder hawe'' |} == Wetenswaardig == Joan Hambidge maak 'n kamee-verskyning in die romans ''Om na 'n wit plafon te staar''<ref>http://www.litnet.co.za/Article/n-belydenis-van-n-geskryfde-joan-hambidge</ref> deur Jaco Kirsten en ''Harde woorde'' deur [[François Bloemhof]]. == Bronne == === Boeke === * [[A.P. Grové|Grové, A.P.]] ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk1988 * [[J.C. Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]] ''D.J. Opperman: 'n Biografie''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines''. Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Snyman, Henning. ''Joan Hambidge (1956-).'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Vakkundige artikels === *Betty, Michèle. 2020. Being Taught the Art of Writing Poetry - Michèle Betty on Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2004. Swart koring van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2020. Joan Hambidge - 'n reeks herinneringsketse. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2022. Nomadiese sterre (Joan Hambidge). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Crous, Marius. 2020. Uiting gee aan die privaatste emosies - Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson. ''Stilet.'' *Fourie, Reinhardt. 2009. Die produksiegehalte van Palindroom en Kladboek deur Joan Hambidge as gevallestudies binne die uitgewersbedryf. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Fourie, Reinhardt. 2020. Nie aan God of die duiwel getrou nie - Joan Hambidge en die rol van die polemikus- kritikus in die literêre sisteem. ''Stilet.'' *Kessi, Shose. 2020. Joan Hambidge - the eternal revolutionary. ''Stilet.'' *Koch, Jerzy. 2020. Tunisië - vir Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Koen, Dewald en Marius Crous. 2013. Reis en die jouissance van die imaginêre by Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Lodewyk Marais, Johann. 2005. Die buigsaamheid van verdriet, Joan Hambidge. ''Literator.'' *Loots, Sonja. 2020. Die digter in die paradys. Oop poorte waar vers en foto ontmoet -Sonja Loots oor die foto's van Phillip de Vos van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, A.. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2006. Die digter in transito- reisverse en liminaliteit in ''Lykdigte'' en ''Ruggespraak'' van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2013. “[T]erugdraai vir oulaas omkyk”- visie en mobiliteit in ''Lot se vrou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Adéle. 2019. Ekfrasis in ''Op die keper beskou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Mariska, Jako Olivier. 2018. Multimodale idiolektiese taalgebruik en skrywerskapverifikasie- 'n korpusontleding van Joan Hambidge se idiolek oor die grense van genres. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2018. Die woordkovoorkomsnetwerk in Joan Hambidge se “Die dubbele nie”. ''Stilet.'' *Senekal, Burgert. 2020. Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol. ''Stilet.'' *Serfontein, Henk. 2020. Joan Hambidge- 'n Gedig word voltrek in stille toeval I & II. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2020. “'n faset van my daaglikse bestaan” - Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2022. “jy vir my soos ek vir jou”: Joan Hambidge in:en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *T'Sjoen, Yves. 2020. Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans. ''Stilet.'' *Van der Walt, Charlene. 2020. Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Van Schalkwyk, Phil. 2020. Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns. ''Stilet.'' *Van Zyl, Stefan. 2020. “ 'n Wolk van gevlerkte slange” - 'n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge. ''Stilet.'' === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Hambidge wen Litera-prys.'' Plus, 25 Maart 1999 * Cloete, T.T. ''Tendense in vyf nuwe digbundels''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 47 no. 1, Herfs2010 * Cochrane, Neil. ''’Swart koring’ van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 2 Winter 2004 * Crous, M.L. ''Ikoon/Demoon/Taksonoom''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28, Februarie 1990 * Crous, M.L. ''Tagtigers voor die spieël.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 30 no. 2, Mei 1992 * De Wet, Karen. ''Joan Hambidge 70: Huldigingsrede by die 15de Tuin van Digters'', 11 September 2026. ''Litnet'' https://www.litnet.co.za/oop-boek-joan-hambidge-op-70/ * Du Plooy, Heilna. ''Afstand van reis gee Hambidge-verse hul ‘visum''’. Beeld, 8 Oktober 2012 * Engelbrecht, Theunis. ''Afrikaanse skrywers haaks oor vertaling.'' Rapport, 30 Mei 2004 * Hambidge, Joan. ''Hambidge praat oor haar 2 romans in 'n jaar''. Plus, 16 September 1998 * Jonckheere, W.F. ''Aantekeninge by vier Afrikaanse beeldgedigte.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang28, Augustus 1990 * Kisting, Denver. ''Dolly Parton (van die Afrikaanse lettere) praat uit.'' Rapport, 7 September 2008 * Le Roux, André. '''n Erge passie vir poësie.'' Die Burger, 1 Mei 1987 * Prins, Jo. ''Altyd met Tabasco''. By, 9 Julie 2011 * Retief, Hanlie. ''Die gevaarlike lewe van 'n digter.'' Rapport, 26 Januarie 2003 * Rutter, Karen. ''From a gay perspective.'' Cape Times, 3 September 1993 * Scholtz, Hettie. ''Sy staan op die hawe…'' Insig, Junie 2000 * Smith, Francois. ''Gee ons heelheid.'' Plus, 30 Mei 2003 * Swanepoel, Martie. ''Waar emosies en tegniek saamkom.'' Plus, 9 April 2008 * Van der Merwe, Kirby. ''Kort van draad maar vuur en vlam''. By, 18 Julie 2009 * Van Greunen, Augusta. ''Swye oor student en Joan Hambidge''. Rapport, 29 Mei 1994 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Die gedigte skryf hulself.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Van Zyl, Johan. ''Blond, beeldskoon en straight (kê-kê-kê)''. Naweek-Beeld, 24 November 2001 * Wiehahn, Rialette. ''Oor ‘Palinodes’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 2, Mei 1988 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/05/10/1/9.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Beyers, Yvonne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/12/BJ/3/9JulieJoJoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Britz, Etienne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/08/26/8/1.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * De Vries, Willem Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/10/8/wdv_joan_hambidge_29_0_211564282.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Engelbrecht, Theunis Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/01/29/9/5.html * Kisting, Denver Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2008/09/08/RH/22/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * La Vita, Murray Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/02/09/SK/11/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, André Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/26/10/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Liebenberg, Danila Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2007/09/04/VB/4/boekjoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/02/14/5/4.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Retief, Hanlie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2003/01/26/25/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Smith, Francois Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/05/30/6/2.html * Van Zyl, Johan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/11/24/15/3.html == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * http://joanhambidge.blogspot.co.za/ * http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/ {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hambidge, Joan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit van die Noorde]] 31ap5z0922call4ukthw55y72dwzq0p 0 36211 2968623 2967520 2026-09-19T11:31:18Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968623 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Glasgow'''</span><br /><small>Glaschu | Glesca, Glesga</small><br /> [[Lêer:Glasgow new montage, 2017.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Glasgowcouncil.PNG|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Glasgow Coat of Arms 1996.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Glasgow.svg|90px|senter|border]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land (VK)]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Skotland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Historiese graafskappe''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Lanarkshire<br />Renfrewshire<br />Dunbartonshire |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|55|52|N|04|15|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Laat 6de eeu |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1170's |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 175 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2019) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 633&nbsp;120<ref>{{en}} [https://www.nrscotland.gov.uk/files/statistics/council-area-data-sheets/glasgow-city-council-profile.html ''National Records of Scotland – Mid-2019 Population Estimates by Council Area in Scotland: Glasgow City Council Area Profile. Besoek op 28 Mei 2020''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809054012/https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/council-area-data-sheets/glasgow-city-council-profile.html |date=9 Augustus 2019}}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3607,5/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] ±0 (GMT) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (BST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''''Lord Provost''''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Jacqueline McLaren (SNP) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.glasgow.gov.uk/ www.glasgow.gov.uk] |} '''Glasgow''' ([[Engels]]: [ˈɡlɑːzɡəʊ], plaaslik: [ˈɡlazɡo]; [[Skots]]: '''Glesga'''; [[Skots-Gaelies]]: '''Glaschu''' [ˈkɫ̪as̪əxu]) is die grootste stad in [[Skotland]] en die derde mees bevolkte in die [[Verenigde Koninkryk]], met 'n bevolking van 633&nbsp;120 (soos op 30 Junie 2019). Sy bewoners word in Engels ''Glaswegians'' of kort ''Weegies'' genoem. Die stad is aan die [[Clyde]]-rivier in die Westelike Sentrale Laagland van Skotland geleë. [[Lêer:John Atkinson Grimshaw - Shipping on the Clyde (1881).jpg|duimnael|links|John Atkinson Grimshaw: ''Shipping on the Clyde''. Olieverf op bord, 1881]] [[Lêer:Glasgow City Chambers The Council Chamber.jpg|duimnael|links|Die vergadersaal van Glasgow se stadsraad in die ''Glasgow City Chambers'' (1889)]] [[Lêer:People Make Glasgow (geograph 4979445).jpg|duimnael|links|''People Make Glasgow...''<br />Die ou ''Glasgow College of Building and Printing'', Glasgow se eerste voorbeeld van moderne [[Internasionale Styl]]-boukuns, word tans herontwikkel as 'n hotel met plaza]] [[Lêer:Queen Street, Glasgow.jpg|duimnael|links|Queen Street]] Glasgow het van 'n klein landelike nedersetting teen die Clyde tot een van die grootste seehawens in Groot-Brittanje ontwikkel. Die Middeleeuse biskopsetel, waar later, in die 15de eeu, die [[Universiteit van Glasgow]] gestig is, sou uiteindelik 'n beduidende sentrum van die 18de eeuse Skotse Verligting word. Vanaf die 18de eeu was Glasgow een van die belangrikste Britse seehawens vir die transatlantiese handel met Brits-Noord-Amerika en die Britse Wes-Indiese Eilande. Die nywerheidsomwenteling het van Glasgow en die omliggende gebiede een van die wêreld se grootste sentrums van swaar nywerhede gemaak waar skeepsbou en mariene ingenieurswese gefloreer het. 'n Groot aantal innovatiewe en beroemde skepe is hier gebou. Gedurende die [[Victoriaanse tydperk|Victoriaanse]] en [[Edwardiaanse tydperk]] het Glasgow die trotse bynaam "Tweede Stad van die Britse Ryk" gedra. Stadsvaders en inwoners het hulself as burgers in 'n Britse asook 'n imperiale konteks beskou. Die huidige stadsbeeld is dan ook, ondanks die feit dat groot dele van die argitektoniese erfenis in die afgelope dekades vernietig is, 'n produk van die Victoriaanse en Edwardiaanse periode tussen 1830 en 1912 toe een van die belangrikste en welvarendste metropole ter wêreld teen die Clyde ontstaan het. Die kenmerkendste geboue uit hierdie tyd word tans onder Glasgow se besienswaardighede gereken: die statige marmergebou van die ''City Chambers'' op George Square, Gilbert Scott se Universiteitstoring, die heuningkleurige [[sandsteen]]-woonhuise in Woodside en hul roosrooi eweknieë in Hyndland getuig van die welvaart van dié periode wat met die demokratiese munisipale hervormings van 1833 ingelui en met die massiewe uitbreiding van stadsgrense in 1912, wat Glasgow se karakter heeltemal sou verander en waardeur dit weer by [[Birmingham]] verbygesteek het om nog eens die tweede grootste stad in die [[Britse Ryk]] te word, afgesluit is. In die 19de en vroeë 20ste eeu het Glasgow vinnige bevolkingsgroei ervaar. Hierdie bevolkingsaanwas was slegs vir 'n klein gedeelte aan die insluiting van omliggende nedersettings te danke (die stadsgebied is tussen 1830 en 1912 altesaam elf keer uitgebrei), maar is hoofsaaklik deur toestroming uit ander dele van Skotland en [[Ierland]] veroorsaak, waarby hierdie grootskaalse immigrasie selfs die hoë natuurlike bevolkingsaanwas verdwerg het. Die grootste inwonertal ooit is in 1939 met 1&nbsp;128&nbsp;473 aangeteken toe Glasgow een van die grootste stede in [[Europa]] was. Die ongekende industriële uitbreiding en bevolkingsaanwas het van Glasgow, wat deur die skrywer [[Daniel Defoe]] nog as "die mooiste stad in die Koninkryk" beskryf is, 'n nywerheidsentrum met rokende skoorstene, besoedelde riviere en uitgestrekte krotbuurte, waarin groot dele van die plaaslike werkersklas gehuisves is, gemaak. Ongeag alle sosiale moeilikhede soos [[misdaad]], ellende, omgewingsbesoedeling en epidemiese siektes, wat met die industriële groei gepaard gegaan het, was Glasgowers in hierdie tydperk volgens historiese berigte trots op hul stad wat nie net met Birmingham, [[Manchester]] en [[Liverpool]] nie, maar selfs met Londen probeer meeding het.<ref>{{en}} W. Hamish Fraser en Irene Maver (reds.): ''Glasgow. Volume II: 1830 to 1912''. Manchester: Manchester University Press 1996, bl. 2</ref> Vandag is Glasgow een van die tien belangrikste finansiële sentrums in Europa waar baie van Skotland se leidende ondernemings gesetel is. Stadvernuwing in die 1960's het omvattende projekte behels waarvolgens baie inwoners in sogenaamde ''new towns'' en voorstede hervestig is. Hierdie proses het saam met die verskuiwing van stadsgrense die bevolking van die Stad Glasgow tydelik tot minder as 600&nbsp;000 laat daal. Intussen het dit weer gestyg tot iets meer as 620&nbsp;000. Die gebied van Groter Glasgow huisves tans 'n bevolking van 1,2 miljoen, terwyl in die metropolitaanse gebied en die omliggende dig bevolkte streke met altesaam 2,55 miljoen inwoners 41 persent van Skotland se totale bevolking saamgetrek is. Glasgow het in 2014 en 2026 as gasheerstad van die [[Statebondspele]] opgetree. Daarmee het dit ná [[Auckland]] (in 1950 en 1990) en [[Edinburg]] (in 1970 en 1986) die derde stad geword wat twee keer Statebondspele aangebied het. == Etimologie == Die naam "Glasgow" is van 'n [[Britoniese tale|Britoniese]] oorsprong. Die eerste deel ''glas'' beteken "grysgroen" of "grysblou" in Britonies, [[Skots-Gaelies]] en [[Wallies]] en die tweede deel ''*cöü'' "hol" (vergelyk Wallies ''glas-cau''),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://spns.org.uk/wp-content/uploads/2019/03/Alan_James_Brittonic_Language_in_the_Old_North_BLITON_Volume_II_Dictionary_2019_Edition.pdf |title=A Guide to the Place-Name Evidence |publisher=SPNS – The Brittonic Language in the Old North |author=Alan James |accessdate=7 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307061257/https://spns.org.uk/wp-content/uploads/2019/03/Alan_James_Brittonic_Language_in_the_Old_North_BLITON_Volume_II_Dictionary_2019_Edition.pdf |archive-date=7 Maart 2019 |url-status=dead}}</ref> waarvolgens die stadsnaam "groen-hol" beteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://glaschu.net/placenames-project-university-of-glasgow/ |title=Glaschu |publisher=Glaschu |accessdate=1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801031412/https://glaschu.net/placenames-project-university-of-glasgow/ |archive-date=1 Augustus 2020 |url-status=dead}}</ref> Daar word dikwels beweer dat die naam "lieflike groen plek" beteken of dat "lieflike groen plek" 'n vertaling is van die Gaeliese ''Glas Caomh''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.glasgow.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=42440&p=0 |title=Our Dear Green Place |publisher=Glasgow |date=2018 |accessdate=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124010832/https://www.glasgow.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=42440&p=0 |archive-date=24 November 2020 |url-status=live}}</ref> "Die lieflike groen plek" bly 'n liefdevolle manier om na die stad te verwys. Die moderne Gaeliese naam is ''Glaschu'' en dit is ontleen aan die selfde wortels as die Britoniese woord. Die nedersetting het moontlik 'n vroeëre Brittoniese naam gehad, '''Cathures'''; die moderne naam het vir die eerste keer in die Gaeliese tydperk (1116) verskyn as ''Glasgu''. Volgens optekeninge het die koning van Strathclyde, [[Rhydderch Hael]], sint Kentigern (ook bekend as sint Mungo) herberg gegee, en het omstreeks 540 sy inwyding as [[biskop]] verkry. Vir sowat dertien jaar het Kentigern in die streek diens gedoen, sy [[Kerk (gebou)|kerk]] gebou by die Molendinar Burn waar die [[Katedraal van Glasgow]] hom nou bevind en baie mense bekeer. 'n Groot gemeenskap het rondom hom ontwikkel en bekend geword onder die naam ''Glasgu''. == Geografie == Net soos Skotand se ander vier groot stede, word ook Glasgow se topografie en stadskarakter deur waterliggame en omliggende heuwelreekse bepaal. Die stadsgebied is aan weerskante van die Clyderivier op laagliggende, saggies golwende terrein geleë, met hoogtes wat nouliks 100&nbsp;m bo seevlak oorskry, maar verder af van die rivier 'n heuwelagtige karakter het. Gletserys het hier sogenaamde ''drumlins'' gevorm, lae heuwelkoppies met dikwels steil hellings. Die agtervoegsel ''-hill'' in baie plekname in die omgewing, waar woonbuurte teen die heuwelhellings ontstaan het, verwys na hierdie koppies.<ref>{{en}} Elizabeth Williamson, Anne Riches, Malcolm Higgs: ''The Buildings of Scotland: Glasgow.'' London: Penguin Books 1990, bl. 19</ref> == Klimaat == [[Lêer:Glasgow Finnieston area.jpg|duimnael|links|Wolke en 'n reënboog oor die middestad]] [[Lêer:16-11-16-Glasgow street scene-RR2 7265.jpg|duimnael|November-straattoneel]] Ondanks sy noordelike ligging op min of meer dieselfde breedtegraad soos [[Moskou]] en [[Kopenhagen]] word Glasgow se klimaat as oseanies (Köppen Cfb) geklassifiseer. Vanweë sy ligging in die weste van Skotland, die nabyheid van die [[Atlantiese Oseaan]] en die invloed van die warm [[Golfstroom]] is Glasgow een van die meer gematigde gebiede in die land, met 'n jaarlikse gemiddeld van 9,0&nbsp;°C. Dit beteken egter ook dat die verskille tussen die vier seisoene kleiner is as in ander streke van Wes-Europa. Winters in Glasgow word deur koue en bewolkte weer, met 'n gemiddeld van 4,0&nbsp;°C. Soms daal die kwik ook benede vriespunt, alhoewel daar in die tydperk sedert 2000 nouliks koue winters met sneeuvalle voorgekom het. Indien wél sneeuvalle aangeteken word, is die landskap hier net 'n kort tyd lank met 'n sneeulaag bedek. Die lentemaande (Maart tot Mei) is gewoonlik gematig met dikwels aangename weer. Dit is die bloeitydperk vir baie van Glasgow se bome en plante. Die somermaande (Junie tot Augustus) word deur wisselvallige weerstoestande gekenmerk. Langer periodes met sonnige weer of hittegolwe kom nouliks voor, terwyl die weer dikwels bewolk en bedompig kan wees. Julie is die warmste maand met 'n gemiddelde maksimumtemperatuur van 19,0&nbsp;°C. In die najaar kan die weer koel tot gematig wees, terwyl daar steeds meer reën val. Die vroeë herfs word egter dikwels deur meer stabiele weerstoestande met enkele sonskyndae gekenmerk. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Glasgow (Paisley 32&nbsp;m bo seevlak, 1981–2010, uiterstes 1959–) |jan_a_max=13.5 |feb_a_max=14.4 |mrt_a_max=17.2 |apr_a_max=24.4 |mei_a_max=26.5 |jun_a_max=29.6 |jul_a_max=30.0 |aug_a_max=31.0 |sep_a_max=26.7 |okt_a_max=22.8 |nov_a_max=17.7 |dec_a_max=14.1 |jaar_a_max=31.0 |jan_gem_max=6.9 |feb_gem_max=7.4 |mrt_gem_max=9.6 |apr_gem_max=12.6 |mei_gem_max=15.9 |jun_gem_max=18.1 |jul_gem_max=19.7 |aug_gem_max=19.2 |sep_gem_max=16.4 |okt_gem_max=12.7 |nov_gem_max=9.4 |dec_gem_max=6.9 |jaar_gem_max=12.9 |jan_gem_min=1.8 |feb_gem_min=1.8 |mrt_gem_min=3.0 |apr_gem_min=4.8 |mei_gem_min=7.3 |jun_gem_min=10.1 |jul_gem_min=12.0 |aug_gem_min=11.7 |sep_gem_min=9.7 |okt_gem_min=6.7 |nov_gem_min=4.0 |dec_gem_min=1.7 |jaar_gem_min=6.2 |jan_a_min=−14.8 |feb_a_min=−7.5 |mrt_a_min=−8.3 |apr_a_min=−4.4 |mei_a_min=−1.1 |jun_a_min=1.5 |jul_a_min=3.9 |aug_a_min=2.2 |sep_a_min=−0.2 |okt_a_min=−3.5 |nov_a_min=−6.8 |dec_a_min=−14.5 |jaar_a_min=−14.8 |jan_gem_ns=148.2 |feb_gem_ns=104.6 |mrt_gem_ns=112.3 |apr_gem_ns=63.6 |mei_gem_ns=67.5 |jun_gem_ns=66.4 |jul_gem_ns=73.0 |aug_gem_ns=92.5 |sep_gem_ns=112.5 |okt_gem_ns=143.1 |nov_gem_ns=126.4 |dec_gem_ns=135.2 |jaar_gem_ns=1245.1 |bron = Met Office,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19812010/sites/paisley.html |title=Paisley 1981–2010 averages |publisher=Met Office |work=Station, District and regional averages 1981–2010 |accessdate=27 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140427082629/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19812010/sites/paisley.html |archive-date=27 April 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> KNMI/Koninklike Nederlandse Meteorologiese Instituut<ref>{{en}} {{cite web | url= http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/anomaly.php?indexcat=**&indexid=TNn&year=1995&seasonid=7&minx=-1142380.952381&miny=-4965714.2857143&maxx=590952.38095239&maxy=-3665714.2857143&MapSize=560%2C420&imagewidth=560&imageheight=420&CMD=QUERY_POINT&CMD=QUERY_POINT#bottom | title= KNMI: Climate Extremes 1959- | publisher= KNMI | accessdate= 3 September 2014 | archive-date= 3 September 2014 | archive-url= https://web.archive.org/web/20140903115709/http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/anomaly.php?indexcat=**&indexid=TNn&year=1995&seasonid=7&minx=-1142380.952381&miny=-4965714.2857143&maxx=590952.38095239&maxy=-3665714.2857143&MapSize=560%2C420&imagewidth=560&imageheight=420&CMD=QUERY_POINT&CMD=QUERY_POINT#bottom | url-status= dead }}</ref>}} == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Kelvingrove Art Gallery and Museum statue.jpg|duimnael|'n Beeldhouwerk by die ingang tot die Kelvingrove Kunsgalery en Museum beeld Sint Mungo as beskermheer van kuns en musiek uit]] Die geskiedenis van Glasgow strek terug tot in die [[Steentydperk]]. Argeologiese uitgrawings langs die oewer van die Clyde-rivier het kano's van destydse vissersgemeenskappe onthul. Later het [[Kelte|Keltiese]] stamme hulle in die gebied gevestig. Waarskynlik het hulle handel met die Romeine gedryf wat omstreeks 80 n.C. in Cathures, soos Glasgow destyds genoem is, 'n handelspos gestig het. Die oprigting van die Antonynse Muur in 143 was 'n poging om die provinsie [[Britannia (provinsie)|Britannia]], die Romeins-verowerde gebied in die suide, teen aanvalle uit die noordelike Caledonia, wat deur Piktiese en Keltiese stamme bewoon is, te beskerm. Hierdie grensmuur, wat van turf gebou is en van Old Kilpatrick teen die Clyde in die weste tot by Bridgeness aan die Forth in die ooste gestrek en 'n substruktuur van paaie en forte behels het, is egter ná 'n kort tyd laat vaar.<ref>{{en}} Andrew Gibb: ''Glasgow. The Making of a City''. Beckenham: Croom Helm 1983, bl. 5</ref> In 380 het Sint Ninianus as Christelike sendeling besoek aan Cathures afgelê en hier volgens oorlewerings 'n [[begraafplaas]] gewy. Daar is min bekend oor hierdie vroeë Christelike tydperk voor die aankoms van Sint Kentigern in die 6de eeu. Sint Kentigern het hom in 543 as balling in Glasgow (of Glas Cu soos dit destyds bekend gestaan het, waarby dié pleknaam as "lieflike groen plek" vertaal kan word) gevestig nadat sy beweerde wonderlike kragte die afguns van kloosterbroeders in Culross gewek het. Sint Kentigern het 'n Christelike houtkerk aan die oewer van die Molendinar Burn, 'n klein syrivier van die Clyde, opgerig. Hierdie gebou was 'n vroeë voorloper van Glasgow se huidige katedraal. Vanweë sy groot gewildheid onder die geestelike gemeenskap het Kentigern die bynaam Mungo of "die Geliefde" gekry. Hy staan sedertdien algemeen bekend as "Sint Mungo". Volgens legendes het hy in Glasgow vier wonders gedoen wat nog steeds in die stedelike wapen uitgebeeld word. Sint Kentigern is op 13 Januarie 603 oorlede en in sy eie kerk ter ruste gelê – vlakby die plek waar later die enigste twee bekende Glasgowse martelaars van die Reformasietydperk op die brandstapel tereggestel is. Min is bekend oor die periode tussen Kentigern se afsterwe en Glasgow se verheffing tot biskopsetel in 1145. === Glasgow in die Middeleeue === [[Lêer:Cathedral of St Mungo.jpg|duimnael|links|Die [[Katedraal van Glasgow]], soos gesien vanaf die Victoriaanse begrafnisterrein ''Glasgow Necropolis''. Die gebou aan die regterkant is die akademiese hospitaal ''Glasgow Royal Infirmary'']] [[Lêer:Provand's Lordship, Glasgow.jpg|duimnael|Provand's Lordship van 1471, tans die oudste woonhuis in Glasgow met 17de eeuse Skotse meubilering]] Met 'n bevolking van sowat 1&nbsp;500 in die laat 12de eeu was Glasgow volgens destydse standaarde reeds 'n belangrike nedersetting. In 1175 het koning William 'n oktrooi aan biskop Jocelyn en sy opvolgers toegestaan waarvolgens die status van Glasgow tot ''[[Burgh|burgh of the barony]]'' verhef is – 'n voorreg waaraan ekonomiese voordele soos die oopstelling vir handel verbonde was. Die ''burgh'' was deel van die [[feodalisme|feodale stelsel]] en een van 'n aantal administratiewe eenhede in die Anglo-Normandiese tydperk met sy verfynde stelsel van regte en pligte in 'n vaste hiërargie. So het die koninklike oktrooi, wat tussen 1175 en 1178 deur William die Leeu uitgereik is, 'n bepaalde regtelike status vir sowel die nedersetting asook sy inwoners verseker. Die status van ''burgh'' is gewoonlik in 'n stedelike straatrooster met stadspoorte weerspieël, en net soos ander vergelykbare nedersettings het ook Glasgow die voorreg gekry om weekliks, hier op Donderdae, mark te hou. Later, waarskynlik tussen 1189 en 1198, is koninklike toestemming vir 'n jaarlikse mark verleen wat agt dae lank vanaf 7 Julie gehou is.<ref>{{en}} Gibb (1983), bl. 10</ref> Boubedrywighede vir [[Katedraal van Glasgow|Glasgow se katedraal]] het in 1238 begin en die stad se groeiende rol as beduidende geestelike sentrum versinnebeeld. 'n Verdere oktrooi, wat deur koning James II in 1450 uitgereik is, het Glasgow se status aan dié van 'n ''royal burgh'' gelykgestel, alhoewel hierdie regtelike term nie spesifiek gebruik is nie. Later in dieselfde jaar is Glasgow Green as die stad se eerste openbare park aangelê. In die volgende jaar het biskop Turnbull die Universiteit van Glasgow gestig wat van dié akademiese instelling die tweede oudste van sy soort in Skotland en die vierde oudste in die Verenigde Koninkryk maak. Net teenoor die katedraal het in 1471 ''Provand's Lordship'' ontstaan, tans die oudste bewaarde huis in Glasgow. Met die verheffing tot aartsbiskopsetel in 1492 was Glasgow in die laat 15de eeu 'n magtige en invloedryke akademiese en geestelike sentrum waarmee in Skotland nog slegs St Andrew's kon meeding. === Die 16de en 17de eeu: handelsbande met die buiteland === [[Lêer:Tabacco Field.jpg|duimnael|'n Tabakveld in [[Noord-Carolina]], [[VSA]]]] Ná die Protestantse hervorming het Glasgow se laaste Rooms-Katolieke biskop, James Beaton, in 1560 met baie van die katedraal se historiese dokumente en relikwieë na Parys gevlug. Beaton se ballingskap was die beginpunt van 'n politieke en ekonomiese ontwikkeling wat meer invloed aan Glasgow se handelaars en ambagsmanne sou verleen. In 1639 het die Algemene Vergadering van die Skotse Kerk die Nasionale Ooreenkoms (''National Covenant'') in die plaaslike katedraal bevestig. Hierdie dokument, wat een jaar tevore in [[Edinburg]] onderteken is, het die proses van politieke magsverlies vir koning [[Karel I van Engeland|Charles I]] versnel en sou uiteindelik tot sy teregstelling tien jaar later lei. In hierdie konteks kan die Algemene Vergadering se besluite in politieke opsig as die verreikendstes beskou word wat ooit tydens 'n byeenkoms in Glasgow geneem is. Glasgow se buitelandse handelsbande, wat in die 1530's op beskeie vlak aangeknoop is, het in 1650, toe [[Oliver Cromwell]] ná sy inval in Skotland en sy oorwinning oor Skotse magte in die slag van Dunbar 'n besoek aan die stad afgelê het, reeds gefloreer. In 1649 was Glasgow die vierde grootste ''burgh'' in Skotland, en in 1670 reeds die tweede belangrikste na Edinburg, met 'n bevolking van 14&nbsp;000. Die stad se ligging was strategies gunstig omdat Edinburg, die Hoogland en Ierland van hier maklik bereik kon word. Glasgow was bowendien ryk bedeel met natuurlike hulpbronne soos [[steenkool]] en [[vis]]. Die eerste skeepsvrag tabak het in 1674 in Glasgow se hawe aangekom en die oorgang van 'n nedersetting van plaaslike belang tot 'n internasionale handelshawe gemarkeer. === Uitbreiding van handel in die 18de eeu === [[Lêer:Clyde at Port Glasgow.jpg|duimnael|Die Clyderivier in Port Glasgow]] Glasgow se ligging aan die weskus het van die stad 'n uiters geskikte basis vir die handel met die Nuwe Wêreld gemaak. Die politieke unie met Engeland in 1707 was die beginpunt van 'n massiewe uitbreiding in die handel met Britse kolonies, veral in [[Noord-Amerika]]. Groot hoeveelhede tabak is uit gebiede soos [[Virginië]] ingevoer, en Glasgow se sakegemeenskap het begin om in die behoeftes van ander Europese markte te voorsien. Omstreeks 1730 het Glasgow se ''Tobacco Lords'' – invloedryke sakemanne wat hulle op die tabakhandel toegespits het – die mark oorheers om Glasgow – en Skotland – se eerste miljoenêrs te word.<ref>{{en}} [http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=3122 ''www.glasgow.gov.uk: About Glasgow – History: The expansion of trade – the 18th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412162742/http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=3122 |date=12 April 2013}}</ref> Eers die [[Amerikaanse Rewolusie]] het hierdie florerende handel 'n nekslag toegedien. Die plaaslike sakegemeenskap was op hierdie tydstip egter al besig met die diversifisering van sy handelsbande. So is [[suiker]] van die [[Wes-Indiese Eilande]] ingevoer en rum gestook. Teen die einde van die 18de eeu was Glasgow reeds die grootste invoerhawe vir suiker in Brittanje. Nuwe tegnologieë het die nywerheidsomwenteling op tou gesit. Die ingenieur John Golborne het in 1770 'n metode ontwikkel om modder uit die Clyde se rivierbed te verwyder. Hiervoor is 'n reeks spesiale hawehowe langs die oewer gebou, en slegs twee jaar later kon ook groter skepe rivier-op vaar om regstreeks in die middestad aan te lê. [[James Watt]], een van die baanbrekers by die ontwikkeling van die stoomenjin, het toesig oor hierdie projek gehou wat oor 'n afstand van 19 myl langs die rivieroewer gestrek het. Met die groot omwenteling in die Clyde en die bou van 'n nuwe seehawe, Port Glasgow naby Greenock, het Glasgow se "goue tydperk" van skeepsbou en swaar nywerhede begin. === Die 19de eeu: Glasgow as "Tweede Stad van die Britse Ryk" === [[Lêer:Kelvingrove Art Gallery and Museum 2.jpg|duimnael|links|[[Orrel]]musiek het deel uitgemaak van die Victoriaanse konsep van opbouende vermaak wat ook in museums aangebied is. Die Kelvingrove Kunsgalery en Museum se daaglikse orrelkonserte is steeds gewild by besoekers]] [[Lêer:Doulton Fountain - Glasgow Green.jpg|duimnael|Die Doulton-fontein net buite ''The People's Palace'' in Glasgow Green is ná die Internasionale Tentoonstelling van 1888 deur ''Doulton & Co'', 'n vervaardiger van terracotta, aan die stad geskenk]] [[Lêer:Cathedral House Hotel, Glasgow, Scotland 12281435233 o.jpg|duimnael|links|19de eeuse argitektuur: ''Cathedral House Hotel'' naby die Katedraal van Glasgow]] [[Lêer:Glasgow Necropolis 1.jpg|duimnael|Steengeworde Victoriaanse roukultuur: op 'n heuwel bo-oor die stad het Glasgow se welvarende burgersklas volgens die voorbeeld van die Paryse [[Père-Lachaise-begraafplaas]] 'n stad van die dooies, die ''Glasgow Necropolis'', met statige grafmonumente aangelê. Sowat 50&nbsp;000 ''Glaswegians'' het hier hul laaste rusplek gevind, maar net 'n kleiner gedeelte van die grafte is gemerk]] In die vroeë 19de eeu het Glasgow se nuwe nyweraars danksy die vinnige industriële groei hul aanlegte begin uitbrei. Plaaslike ondernemings het [[seep]]fabrieke, distilleerderye, glas-, suiker- en tekstielfabrieke ingesluit. Steenkool was die belangrikste energiebron vir stoomaangedrewe katoenmeule en wewerye. Daarnaas het blekerye ontstaan asook aanlegte waar tekstiele gekleur en bedruk is. Die groeiende nywerheidsstad was 'n trekpleister vir immigrante wat in die 1820's uit die Skotse Hoogland verdryf is, maar ook vir Ierse vlugtelinge wat as gevolg van die Groot Hongersnood van die 1840's elders 'n nuwe heenkome moes vind. Glasgow se bevolking het van 77&nbsp;000 in 1801 meer as vertiendubbel tot 800&nbsp;000 teen die einde van die eeu. Die dramatiese bevolkingsaanwas het Glasgow se ekonomie van goedkoop ongeskoolde mannekrag voorsien. Maar ook ander immigrante is na die Skotse [[metropool]] gelok, soos byvoorbeeld [[Jode]], [[Italianers]] en Oos-Europeërs wat almal 'n belangrike bydrae tot die ontwikkeling van Glasgow sou lewer. Gedurende sy bloeitydperk het Glasgow se katoenfabrieke byna 'n derde van die plaaslike industriële mannekrag in diens gehad. Hierdie bedryf is egter net soos die tabaknywerheid deur eksterne faktore negatief beïnvloed, waaronder die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] (1861–1865) en, in die Britse konteks, deur strawwe mededinging van ander stede soos Manchester. Nyweraars in Glasgow het hulle dus op 'n wye reeks swaar nywerhede begin toespits, waaronder skeepsbou, die vervaardiging van lokomotiewe en ingenieurswese. Hierdie bedrywe kon op Skotland se natuurlike hulpbronne soos ystererts en steenkool uit Lanarkshire steun. In die periode vanaf 1870 tot die begin van die Eerste Wêreldoorlog is byna 'n vyfde van alle skepe wêreldwyd in Glasgow se skeepswerwe gebou. Glasgow was nou een van die welvarendste stede in Europa wat as 'n merkwaardige model vir 'n georganiseerde industriële samelewing beskou is. Groot openbare geboue, museums, kunsgalerye en biblioteke is in hierdie periode opgerig. Glasgow het oor meer parke en groen ruimtes beskik as enige vergelykbare nedersetting in Europa. Sy infrastruktuur met 'n gereguleerde telefoonstelsel asook water- en gasvoorsiening was een van die mees gesofistikeerdes van sy tyd. Glasgow se prestasies, wat in die bynaam "Tweede Stad van die Britse Ryk" weerspieël word, is met trots in die Groot Internasionale Tentoonstellings van 1888 en 1901 gewys wat albei in Kelvingrove Park gehou is. === Sosiale vraagstukke === [[Lêer:Slum in Glasgow, 1871.jpg|duimnael|links|180px|'n Krotbuurt in Glasgow in 1871]] [[Lêer:Loch Katrine.jpg|duimnael|Loch Katrine, 'n varswatermeer in die Stirling-distrik, is in besit van ''Scottish Water'' en voorsien Glasgow en sy omgewing sedert 1859 van drinkwater]] Terwyl Glasgow in die periode tussen 1870 en 1914 as een van die welvarendste en pragtigste stede in Europa beskou is, het groot dele van die plaaslike werkersklas onder 'n wye verskeidenheid sosiale probleme soos armoede, misdaad, wanvoeding en siektes gebuk gegaan. Die oneweredige verspreiding van welvaart is in Glasgow se stadsbeeld weerspieël waar deftige woonstelgeboue en villas in die West End met digbevolkte werkersklasbuurte soos dié van High Street, Saltmarket en Gallowgate in die East End gekontrasteer het waar 20&nbsp;000 bewoners geen toegang tot sanitasie gehad het nie. Weens die grootskaalse verbranding van steenkool was lugbesoedeling hier 'n ernstige probleem. Net soos in ander Europese nywerheidstede het westelike winde rookgasse na die oostelike stadsdele gedra wat dikwels in rookmis gehul was. [[Higiëne|Onhigiëniese]] toestande en besmette water het siektes en epidemieë veroorsaak. Ernstige tifus-epidemieë het in 1837 en 1847 uitgebreek. Naas maagkoors en tifus was bewoners as gevolg van internasionale handelsbetrekkinge ook aan die cholera-gevaar blootgestel wat geen klasgrense meer geken het nie. Die eerste cholera-epidemie in Skotland het in 1832 sowat 10&nbsp;000 menselewens geëis. Sterftesyfers in stedelike omgewings het in die tydperk tussen die 1830's en laat 1850's tot vlakke toegeneem wat sedert die 17de eeu ongekend was.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/history/scottishhistory/victorian/trails_victorian_glasgow.shtml ''BBC History – The Victorian Achievement: Victorian Glasgow'']</ref> Plaaslike geneeskundiges het al in 1842 die bewys gelewer dat daar 'n samehang tussen onhigiëniese toestande, gebrek aan basiese sanitasie en die uitbraak van siektes was, maar eers ná die cholera-epidemieë van 1848 en 1852 het politici aandag aan hierdie vraagstuk geskenk. Die regering het in 1855 die registrasie van geboortes, sterftes en huwelike verpligtend gemaak, en vir die eerste keer moes ook by elke sterfgeval die doodsoorsaak aangedui word. Vir James Burn Russell, 'n plaaslike gesondheidsbeampte, was die samehang tussen onhigiëniese toestande en siektes danksy die inligting, wat hy versamel het, meteens duidelik, en hy kon die stadsvaders en huiwerige tariefbetalers daarvan oortuig dat 'n ambisieuse projek van stapel gestuur moes word om stadsbewoners van skoon [[drinkwater]] te voorsien. Die Loch Katrine-waterprojek, wat Glasgow van drinkwater uit die Trossachs-glen in die Stirling-gebied voorsien het en deur koningin Victoria in 1859 ingewy is, was 'n eerste groot poging om die lewensgehalte van die bevolking te verhoog. Ander maatreëls het gevolg. So is van krotbuurte ontslae geraak, mishope en vullis uit die strate verwyder, gas en straatbeligting aan die bewoners voorsien en tremlyne gebou. Ontspanningsgeriewe soos parke het ontstaan, terwyl nuwe museums, biblioteke en kunsgalerye in kulturele behoeftes voorsien het. In die laaste dekade van die 19de eeu het Glasgow meer munisipale dienste en geriewe aan sy bewoners voorsien as enige ander stad van sy grootte. Daarnaas het laer pryse vir [[stapelvoedsel]] in die 1870's en 1890's, die verhoging van beskikbare melkvoorrade, gratis skool-etes en gesondheidsdienste wat deur verpleegsters, vroedvroue en ander gesondheidswerkers verskaf is, net soos [[inenting]] teen siektes, skoon drinkwater en meer doeltreffende rioleringstelsels ('n netwerk met 'n lengte van 50 myl is tussen 1850 en 1875 gebou) grootliks daartoe bygedra dat die sterftesyfers onder Glasgow se arm inwoners aansienlik gedaal het. === Tweede Wêreldoorlog: Die ''Clydebank Blitz'' === [[Lêer:Glasgow Shipyard- Shipbuilding in Wartime, Glasgow, Lanarkshire, Scotland, UK, 1944 D20830.jpg|duimnael|'n Vroulike sweiswerker in een van Glasgow se skeepswerwe in 1944]] Glasgow se strategiese nywerhede, waaronder skeepswerwe en ammunisiefabrieke langs die Clyderivier, het van die stad gedurende die Tweede Wêreldoorlog 'n teiken vir Duitse bomwerpers gemaak. Honderde skuilplekke is dwarsoor die stadsgebied in die kelders van woonstelgeboue, in tonnels en onder die boë van spoorwegbrûe ingerig. Altesaam 83 elektriese sirenes is geïnstalleer om soveel inwoners moontlik betyds teen dreigende lugaanvalle te waarsku. Die bevolking was verplig om die ligte in hul wonings te verduister sodra Duitse vliegtuie die stad genader het. Nogtans was dit nie moontlik om alle bewoners teen die dreigende gevaar te beskerm nie. Kelvin Hall is in 'n lykhuis omskep – as bêreplek vir 'n maksimum van 700 slagoffers. Die eerste Duitse lugaanval op Glasgow is in Julie 1940 uitgevoer, maar eers op 13 en 14 Maart 1941 het die Duitse lugmag hewige aanvalle op die Clyde-metropool geloods. In die eerste nag van die grootskaalse aanval het 260 Duitse bomwerpers hul dodelike vrag op die stad laat val. Reekse brandbomme, landmyne en brisantbomme het nege ure lank verwoesting gesaai. Toe mense huil skuilplekke verlaat het, was die vernietiging en puin in talle strate ontstellend. Op baie plekke het brande gewoed, terwyl talle bewoners onder puin vasgevang was. Die bomwerpers het in die tweede nag teruggekeer vir nóg 'n aanval wat byna agt uur gewoed het. Altesaam 528 inwoners is in die lugaanvalle dood, terwyl meer as 48&nbsp;000 dakloos gelaat is.<ref>{{en}} Kate Sanderson: ''Glaswegian Dialect''. Sheffield: Bradwell Books 2014, bl. 73-75</ref> === Industriële agteruitgang en herstrukturering in die 20ste eeu === [[Lêer:Finnieston Crane From Squinty Bridge.JPG|duimnael|links|Die Finnieston-hyskraan in 2011]] [[Lêer:QE2 Clyde 5 Oct 08 1157.jpg|duimnael|In Oktober 2008 het die ''Queen Elizabeth 2'' sy laaste besoek aan die Clyde afgelê]] Glasgow se geskiedenis in die dekades ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] is dié van 'n nywerheidstad wat in die draaikolk van ongekende industriële agteruitgang en depressie vasgevang is. ''Clyde-built'' was desondanks nog steeds 'n waarborg van gehalte. So is in die 1930's twee befaamde plesierbote van die ''[[Cunard Line|Cunard]]''-redery, ''Queen Mary'' en ''Queen Elizabeth'', in ''John Brown and Co.'' se skeepswerf van stapel gestuur. In 1938 het die Britse Rykstentoonstelling in Glasgow se Bellahouston Park dertien miljoen besoekers gelok. Naas skeepsbou het ook die vervaardiging van lokomotiewe in die loop van die 20ste eeu 'n afswaaifase betree. Oorspronklik is 'n kwart van alle lokomotiewe, wat wêreldwyd in gebruik was, in Glasgow vervaardig. Baie lokomotiewe is per skip na oorsese bestemmings, waaronder Suid-Afrika, vervoer. 'n Spesiale hyskraan, wat stoomketels vir nuutgeboude skepe, maar ook lokomotiewe met 'n gewig van 175 ton kon lig, is in 1931 op Stobcross Quay gebou. Die Finnieston-hyskraan is vandag steeds een van Glasgow se bekendste bakens. Kort ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde Koninkryk begin om die oorlogsverliese te vervang. Die vraag na nuwe skepe het Glasgow se industriële agteruitgang tydelik verstadig, maar vanaf die 1950's was daar steeds minder bestellings vir handels- en oorlogskepe. Glasgow se skeepswerwe kon ook nie langer met hul oorsese eweknieë en hul laer arbeidskoste meeding nie. Die laaste hoogtepunt van die plaaslike skeepsboubedryf was die stapelloop van die plesierboot ''Queen Elizabeth 2'' op 20 September 1967. Hierdie vlagskip van die ''Cunard''-redery is deur ''John Brown and Co.'' in Clydebank naby Glasgow gebou. In die volgende jare het Glasgow se ekonomie radikale verandering ondergaan en in die rigting van 'n diensgebaseerde ekonomie begin beweeg wat met sy ryk kulturele lewe 'n gewilde toeristetrekpleister geword het. So het die stad sy ou karakter van grys 'n nywerheids- en werkersklas, wat reeds by 19de eeuse reisigers soos die Duitse skrywer [[Theodor Fontane]] in sy Skotse reisverhaal van 1860 negatiewe kommentaar uitgelok het, vir goed kwytgeraak. Glasgow se ekonomiese herstrukturering was meer suksesvol as dié van ander voormalige nywerheidstreke in Groot-Brittanje. Soos in ander stede is groot aandag aan die voorkoms van geboue geskenk. So is fasades met behulp van sandstralers van lankal se roet bevry wat daaraan geplak het. Teen die middel van die 1980's is 'n nuwe uitstallings- en kongressentrum geopen; onaantreklike geboue langs die Clyde-oewer gesloop om plek te maak vir openbare groen ruimtes; en die ou Clyde-dokke vanaf 1988 omgeskep tot moderne woonstelgeboue. == Ekonomie == === Historiese ontwikkeling === [[Lêer:Suid-Afrikaanse lokomotief, Riverside Museum Glasgow.jpg|duimnael|links|Teruggekeer van die Kaap: [[Suid-Afrikaanse Spoorweë]] se Klas 17-lokomotief 3007 met 4-8-2-wielrangskikking is oorspronklik in 1945 deur die ''North British Locomotive Company'' in Polmadie gebou as deel van 'n bestelling van sestig lokomotiewe. Hierdie een het waens van die befaamde luukse [[Bloutrein]] tussen [[Johannesburg]] en [[Kaapstad]] getrek totdat dit in 1988 buite diens gestel is. In 2007 het die lokomotief na Glasgow teruggekeer om in die Riverside Museum vertoon te word<ref>{{en}} [http://www.clydewaterfront.com/our-journey/news-archive/2007/locomotive-returns-to-glasgow-from-south-africa ''ClydeWaterfront, 31 Julie 2007: Locomotive returns to Glasgow from South Africa. Besoek op 7 Januarie 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608052534/http://www.clydewaterfront.com/our-journey/news-archive/2007/locomotive-returns-to-glasgow-from-south-africa |date=8 Junie 2019}}</ref>]] [[Lêer:Umgeni Steam Railway, locomotive 1486 Maureen, Kloof station 06-Jun-2010.jpg|duimnael|Umgeni Stoomtrein se lokomotief 1486 ''Maureen'' is in Glasgow deur ''North British Locomotive Company'' vervaardig]] [[Lêer:Albion ALT90.jpg|duimnael|'n ''ALT90''-vragmotor van ''Albion Motors'', Glasgow (1935)]] Die ontwikkeling van Glasgow tot 'n akademiese en geestelike sentrum vanaf die 15de eeu het gepaard gegaan met 'n ekonomiese opswaai. Vir Glasgow se invloedryke handelaars en ambagsmanne was die Clyde-rivier al vroeg 'n belangrike waterweg wat toegang tot ander landsdele verskaf het. Maar dit was veral die stad se ligging aan die Atlantiese Oseaan wat beslissende invloed op sy ekonomiese ontwikkeling sou uitoefen. Glasgow het danksy sy seehawe tot 'n distribusiesentrum vir ingevoerde Amerikaanse [[tabak]] en [[katoen]] asook [[suiker]] uit die Karibiese Seegebied ontwikkel. Sowat 400 groot seilskepe, waavan die meeste ook in Glasgow van stapel geloop het, was in die plaaslike hawe geregistreer.<ref>{{de}} Hans-Günter Semsek: ''Schottland''. Keulen: Gala/Vista Point 2012, bl. 182</ref> Invoergoedere is van hier na ander bestemmings dwarsoor Europa vervoer. Die oorsese handel het vir Glasgow 'n Goue Tydperk ingelui. 'n Groep welvarende koopmans, die sogenaamde ''Tobacco Lords'', het byna die hele handel met Groot-Brittanje se Noord-Amerikaanse kolonies oorheers, maar was ook by die onmenslike slawehandel betrokke. Die ongekende toevloei van kapitaal, wat die ekonomiese ontwikkeling van Glasgow bevorder het, word vandag steeds deur talle indrukwekkende geboue en monumente uit hierdie bloeitydperk weerspieël. Die see en die Clyde-rivier het ook 'n sentrale rol by die industriële ontwikkeling van Glasgow gespeel. Die ''Tobacco Lords'' het groot bedrae geld in die uitbou van waterweë belê. So is slik uit die Clyde se rivierbedding verwyder sodat groter skepe stroomop kon vaar. Skeepsbou was 'n florerende bedryf, waarby die aantal skeepswerwe reeds in die 19de eeu meer as 200 beloop het. Hierdie werwe het internasionale handelsbande gehandhaaf, en nog in 1928 is sowat 'n vyfde van alle skepe, wat wêreldwyd van stapel geloop het, deur Glasgowse ondernemings gebou. Die 19de eeu sou vir Glasgow 'n tydperk van staal word. Naas skepe en skeepsmasjiene was plaaslik vervaardigde [[lokomotief|lokomotiewe]] gewild op die wêreldmark. Die grootste aanlegte van lokomotief-fabrieke in Europa was in 1914 in Glasgow saamgetrek.<ref>{{en}} [http://www.theglasgowstory.com/story.php?id=TGSEE09 ''The Glasgow Story: Industry and Technology – Vehicles and Locomotives'']</ref> Twee aanlegte het ook vrag- en passasierswaens vervaardig, terwyl ''North British Locomotive Company Ltd. (NBL)'' sy produkte hoofsaaklik na oorsese koloniale markte, waaronder [[Suid-Afrika]], uitgevoer het. Die vervaardiger ''Albion'' het ook begin om motors, vragmotors en busse te bou. 'n Tweede uiters winsgewende nywerheid, wat steeds meer ongeskoolde werkers uit die Skotse Hoogland en Ierland na Glasgow gelok het, was linnewewery. Uitbuiting was aan die orde van die dag. Terwyl mans in swaar nywerhede werksaam was, het vroue en kinders vir 'n hongerloon in steenkoolmyne en katoenspinnerye gewerk en onder onmenslike werksomstandighede gely. In die tweede helfte van die 19de eeu het vier cholera-pandemies in Glasgow opgevlam en het die lewensverwagting vir die werkersklas tot net 30 jaar gedaal. Glasgow was desondanks sosiale misstande een van die welvarendste stede ter wêreld waar sakemans parke, museums en biblioteke aan die publiek geskenk het. Die stad het 'n trekpleister vir bekwame argitekte en kunstenaars geword. Destydse fabrieke is dikwels as pragtige geboue ontwerp. So het die Dogepaleis in Venesië as argitektoniese voorbeeld vir ''Templeton's Carpet Factory'' gedien. In 1896 was Glasgow die derde stad ter wêreld wat oor 'n [[Glasgow-moltrein|moltreinnetwerk]] beskik het. Al is ook Glasgow ná die Eerste Wêreldoorlog deur die algemene ekonomiese krisis en internasionale mededinging geraak, was dit steeds 'n sentrum van die staalbedryf. Sowel die Eerste asook die Tweede Wêreldoorlog het tot die opswaai van die plaaslike wapenbedryf bygedra wat tenks en skepe vir die Britse weermag en vloot verskaf het. === Na-oorlogse uitdagings en industriële agteruitgang === [[Lêer:SAR Class 7 976 (4-8-0) ex CGR 345 (or SAR 980 ex CGR 332-707).JPG|duimnael|Suid-Afrikaanse Spoorweë se Klas 7-lokomotiewe is in Glasgow deur ''Neilson Company'' vervaardig. Hierdie [[stoomlokomotief]] word tans in [[Klerksdorp]], [[Noordwes]] vertoon]] Die dekades ná die Tweede Wêreldoorlog was 'n traumatiese periode vir Glasgow se industriële ontwikkeling. Alhoewel die stad kort ná die oorlog nog steeds aanspraak daarop kon maak dat dit die "Werkswinkel van die Britse Ryk" was en skeepswerwe en ander swaar nywerhede gefloreer het, het destyds 'n langdurige proses van industriële agteruitgang begin, al is dit verskeie kere deur kort herlewings tenminste tydelik onderbreek. Vir die meeste eienaars van ondernemings was die herinnering aan die lang depressie ná die Eerste Wêreldoorlog nog sterk genoeg om weg te skroom van groter beleggings of samesluitings met plaaslike mededingers. Terselfdertyd het die na-oorlogse heropbou van nywerhede in ander Europese lande en die Verre Ooste in die vroeë 1950's moderne aanlegte met 'n hoë produktiwiteit laat ontstaan. Internasionale markte het bowendien vinnig begin verander, net soos die totstandkoming van nuwe nywerhede 'n veranderende vraag na nywerheidsprodukte meegebring het. Mobiliteit het toegeneem. Motors, diesel-lokomotiewe en later ook moderne langafstand-passasiersvliegtuie het die vraag na Glasgow se tradisionele nywerheidsprodukte drasties laat daal. In die laat 1960's was daar nog nouliks 'n mark vir passasierskepe, veerbote of stoomlokomotiewe. Ook die bou van konvensionele oorlogskepe is gestaak ten gunste van moderne skepe met hoogs moderne elektroniese wapenstelsels. Daar was 'n stygende vraag na vragskepe vir die massavervoer van goedere, diesellokomotiewe en stralervliegtuie. Dit was ook duidelik dat die Verenigde Koninkryk ná die onafhanklikwording van baie van sy kolonies nie meer outomaties as verskaffer vir tegnologiese goedere in aanmerking gekom het nie. Eers vanaf die 1970's en 1980's is Glasgow se tradisionele nywerhede in 'n ernstige krisis gedompel. Talle skeepswerwe en staalaanlegte is gesluit, werkloosheidsyfers het die hoogte ingeskiet. Hele stadsbuurte het in verval geraak. === Ekonomiese herlewing === [[Lêer:The Armadillo Sleeps (7823504818).jpg|duimnael|Die SEC Armadillo (oorspronklik bekend as Clyde Auditorium)]] Glasgow se ekonomiese herlewing vanaf die middel van die 1980's is deur die dienstesektor bewerkstellig. Die stadsdeel West End het tot 'n finansiële sentrum gegroei waar talle banke, assuransies en ondernemings uit die inligtingsbedryf hulle hoofkwartiere gevestig het. Tussen 1998 en 2001 het die finansiële sektor met jaarliks 30 persent gegroei. Voormalige nywerheidsterreine in Glasgow se voorstede is deur handelsondernemings en die vermaaklikheidsbedryf herontwikkel. Ondanks die herstrukturering is Glasgow se vervaardigingsbedryf steeds die vierde grootste in die Verenigde Koninkryk en produseer dit sowat sestig persent van Skotland se uitvoergoedere. Intussen speel ook die kulturele en mediabedryf, net soos toerisme (wat tans werk aan 32&nbsp;000 mense verskaf), 'n belangrike ekonomiese rol. Daarnaas het Glasgow 'n gewilde gasheerstad vir konferensies en kongresse geword. Belangrike konferensiegeriewe is die ''Scottish Exhibition and Conference Centre'' met sy gordeldiervormige Clyde Auditorium en vyf vertoonsale, en die Strathclyde-universiteit se ''Technology and Innovation Centre''.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/capital/story/20150707-the-friendliest-town-in-europe ''BBC Capital, 8 Julie 2015: Is this the world's friendliest city? Besoek op 3 Mei 2016'']</ref> Glasgow se ''Style Mile'' – die sentrale plein in die middestad rondom Buchanan Street, Argyle Street, Sauchiehall Street en Merchant City – is die grootste Britse winkelbuurt buite Londen se [[West End, Londen|West End]] met winkelsentrums, afdelings- en modewinkels. Daar is altesaam meer as 1&nbsp;500 winkels in Glasgow wat van die stad se kleinhandelbedryf die tweede grootste in die Verenigde Koninkryk maak.<ref>{{en}} [https://peoplemakeglasgow.com/things-to-do/shopping ''People Make Glasgow – Shopping. Besoek op 25 Oktober 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313070855/https://peoplemakeglasgow.com/things-to-do/shopping |date=13 Maart 2016}}</ref> == Demografie == === Bevolkingsgroei === [[Lêer:AnderstonCtrMultis.jpg|duimnael|Die veelverdieping-woonstelblokke van Anderston Centre]] Die bevolkingsyfer van Glasgow het in die 1950's met 1,2 miljoen 'n hoogtepunt bereik nadat dit 80 jaar lank op een miljoen gestaan het. Glasgow was in hierdie tydperk een van die mees digbevolkte stede ter wêreld – in 1931 was die bevolkingsdigtheid so groot soos 6&nbsp;242 inwoners per km². Dit het intussen afgeneem tot sowat 3&nbsp;300 per km² en is net half so groot soos dié van Londen se middestad met meer as 9&nbsp;000 inwoners per km². Vanaf die 1960's is talle krotbuurte gesloop en hul inwoners in "nuwe stede" soos East Kilbride en Cumbernauld hervestig sodat Glasgow se inwonertal in die volgende jare konstant afgeneem. Vergelykings van statistieke word bemoeilik deur die feit dat stadsgrense gedurende die 20ste eeu twee keer verander is. Sedert die sensus van 2001 het Glasgow se inwonertal gestabiliseer. Die gebied, wat deur die Glasgowse stadsraad geadministreer word, het teen die middel van 2016 'n bevolking van 615&nbsp;070 gehad. Die metropolitaanse gebied van Glasgow, amptelik Glasgow City Region genoem, huisves met meer as 1,8 miljoen inwoners sowat 'n derde van die totale Skotse bevolking. Die huidige stadsgebied het oor die stadsgrense heen uitgebrei nadat steeds meer voorstede ontstaan het. As hierdie voorstede en nedersettings in die omgewing ingesluit word, het die beboude stadsgebied 'n oppervlakte van sowat 1&nbsp;000&nbsp;km². === Migrasie === ; Skotse en Ierse migrasie [[Lêer:Glasgow from the Bonnyton Moors - 1.JPG|duimnael|links|Glasgow, soos gesien vanuit die Bonnyton Moors in Eaglesham, graafskap East Renfrewshire]] [[Lêer:16-11-15-Straßenszene Glasgow-RR2 7212.jpg|duimnael|Bath Street loop, soos baie ander strate, deur golwende terrein]] [[Lêer:St Vincent Place, Glasgow.jpg|duimnael|St Vincent Place]] [[Lêer:Garnethill synagogue.jpg|duimnael|200px|links|Die [[sinagoge]] in Garnethill]] [[Lêer:George Street, Glasgow - uitsig oor Nelson Mandela Place met St George's Tron-kerk.jpg|duimnael|George Street – uitsig oor Nelson Mandela Place met St George's Tron-kerk]] Die tydperk tussen die 1770's en die 1830's was deur grootskaalse binnelandse migrasie gekenmerk wat die bevolkingsyfer van 66&nbsp;500 in 1791 tot meer as 280&nbsp;000 in 1841 opgestoot het. Baie bewoners van die Skotse Laagland het na Glasgow gestroom, veral uit die graafskappe Ayrshire, Dumbartonshire, Lanarkshire en Renfrewshire, net soos [[Skotte]] uit die westelike Hoogland, en hier veral uit die graafskap Argyllshire. In die vroeë 19de eeu het tekstielnyweraars selfs begin om werkers vir hul katoenspinnerye in die Hoogland te werf. Die geografiese nabyheid van Ulster het daarnaas ook nou betrekkinge met die noorde van Ierland bevorder. Hierdie bande is nog versterk nadat vervoer danksy die invoering van kommersiële stoomskiproetes in die 1820's goedkoper geword het. 'n Kaartjie vir die vaart na Belfast het so min as 4d gekos. So het die oorgrote meerderheid landarbeiders naas die Skotse Hoogland uit Ierland gekom. Werkers het meestal per skip in Glasgow-hawe aangekom en van daar na die landelike distrikte vertrek. In Glasgow was Ierse migrante 'n belangrike bron van mannekrag vir harde en ongeskoolde werkm veral in die bou- en tekstielbedrywe. Na 'n deel van Bridgeton is destyds as ''Wee Belfast'' ("Klein-Belfast") verwys vanweë die groot getal Ierse wewers wat hulle daar gevestig het. Terwyl die oorgrote meerderheid migrante uit ander dele van Skotland of Ierland afkomstig was, het ook ander nasionaliteite tot Glasgow se ekonomiese ontwikkeling bygedra. Die Dixon-familie in Govanhill, wat met hul vaardighede en kennis tot die groei van Glasgow se ysterbedryf bevorder het, het sy wortels in Noordoos-Engeland gehad. Die straatnaam ''Papillon Street'' in Bridgeton herinner aan 'n Franse immigrant wat 'n nuwe kleurproses ingevoer het. Die Joodse gemeenskap het sy wortels hoofsaaklik in Duitsland en Nederland gehad. En danksy die handelsbetrekkinge met oorsese gebiede het ook talle swartes uit Afrika, Noord-Amerika en die Karibiese Seegebied hulle hier gevestig. Welvarende bewoners het veral in die 18de eeu swartes as huisbediendes aangestel. Slawerny is in Skotland reeds in 1778 onwettig verklaar. Glasgow se bevolkingsgroei het in die 1820's en 1830's 'n hoogtepunt bereik. Maar ook in die volgende dekades tot in die tyd ná die Eerste Wêreldoorlog het Glasgow ekonomiese moontlikhede vir jong migrante gebied. In 1851 was slegs 44 persent van die inwoners in die stad gebore, terwyl 35 persent uit ander dele van Skotland afkomstig was. Die meeste migrante was uit die omgewing van Glasgow afkomstig, ander het oor groot afstande gemigreer. Tradisioneel het baie bewoners van die westelike Hoogland as seisoenarbeiders in Glasgow gewerk, maar die ''Highland Clearances'', waartydens dorpsgemeenskappe verdryf is om plek te maak vir skaapweivelde, het beteken dat hulle 'n permanente tuiste in Glasgow moes vind. Die Groot Hongersnood in Ierland het die bestendige stroom Ierse migrante vanaf die laat 1840's tot 'n vloedgolf laat groei. In die eerste maande van 1848 het weekliks sowat 1&nbsp;000 [[Iere]] in Glasgow aangekom. Tussen Januarie en April van daardie jaar het byna 43&nbsp;000 Iere hulle in die stad gevestig. Volgens die sensus van 1851 was 18,2 persent van die stadsbevolking Iers-gebore. Die meeste Ierse immigrante was uit graafskappe in Noord-Ierland afkomstig. Later het die stroom Ierse migrante afgeneem, en in die sensus van 1911 was slegs 6,7 persent van Glasgowers in Ierland gebore. Iere het grootliks bygedra tot die ekonomiese en kulturele ontwikkeling van die stad. So is die relatief groot persentasie Rooms-Katolieke hoofsaaklik van Ierse afkoms. ; Europese migrasie Ná 1860 het 'n klein Italiaanse gemeenskap hulle in Glasgow gevestig. Aanvanklik het hulle veral as smouse of metselaars in die stad kom werk. Vanaf die 1880's het groter getalle Italiaanse immigrante, hoofsaaklik uit die [[Toskane|Toskaanse]] Barga en Picinisco in [[Lazio]], hulle in die weste van Skotland gevestig. Die eersgenoemde groep is vroeër dikwels met [[vis-en-tjips]]-[[restaurant]]e geassosieer, die tweede met roomyskafees. 'n Joodse [[sinagoge]] het al sedert 1823 in Glasgow bestaan, maar dit was anti-Joodse gevoelens en [[pogrom]]s wat baie Jode uit Rusland, Pole en Litaue ná 1890 uit hul vaderlande verdryf het. Van hulle het Glasgow as toevlugsoord gekies. Gegoede Joodse gesinne het in noordelike stadsdele soos Garnethill gewoon waar 'n nuwe sinagoge in 1879 ingewy is, maar die meerderheid was allesbehalwe welvarend en sodoende in buurte soos die Gorbals gehuisves. Tot 1901 het die Joodse gemeenskap tot 6&nbsp;000 gegroei. Baie Joodse migrante was klein entrepreneurs, byvoorbeeld kleremakers, ander het werk in nywerhede gevind. Migrasie het in die vroeë 20ste eeu 'n minder belangrike faktor vir Glasgow se demografiese ontwikkeling geword, alhoewel die stad nog groepe buitelanders soos Litause asielsoekers ontvang het – in die 1950's was sowat 10&nbsp;000 Glasgowers van Litause afkoms. In 1911 was meer as die helfte persent van die Glasgowse bevolking binne die stadsgrense gebore, en slegs 1,7 persent het uit gebiede buite die Britse Eilande gekom. Omstreeks 1950, toe Glasgow 'n vyfde van Sjotland se totale bevolking gehuisves het, was byna driekwart van die inwoners boorlinge van Glasgow, en meer as 90 persent was Skots-gebore. Die meeste migrante was destyds uit aangrensende graafskappe afkomstig, en vir die eerste keer het die persentasie Engels-gebore migrante (3,4%) dié van Iers-gebore Glasgowers (3,2%) oortref. Ammunisievervaardiging tydens die Groot Oorlog het vanaf 1916 invloed op die migrasiepatrone uitgeoefen. So is werkers, veral vroue, uit afgeleë streke in Skotland gewerf. Ná die oorlog het groter getalle Hooglandbewoners verstedelik en hulle in Glasgow gevestig, ander het na oorsese bestemmings geëmigreer. Massa-emigrasie was 'n tipiese verskynsel van die 1920's. Die Gorbals is as die stad se mees kosmopolitiese buurt beskou waar Iers naas [[Jiddisj]] gebesig is. Die vestiging van buitelandse migrante is egter vanaf 1919 beperk nadat werkpermitte verpligtend geword het. So het byvoorbeeld die getal Italiaanse immigrante afgeneem, ofskoon die Italiaanse gemeenskap in Glasgow die grootste in die Verenigde Koninkryk buite Londen was. Sosiale en politieke woelinge in Europa het nogtans vanaf die 1930's baie vlugtelinge na Glasgow laat stroom. So het die getal Poolse inwoners gedurende en ná die Tweede Wêreldoorlog skerp gestyg. Britse dekolonisasie in die tydperk ná 1945 het 'n invloei van immigrante uit Gemenebeslande tot gevolg gehad, veral uit die [[Indiese subkontinent]]. So het in die 1960's en 1970's hoofsaaklik Asiate 'n nuwe tuiste in Glasgow gevind. In die afgelope dekades het politieke en oorlogsvlugtelinge hulle in die stad gevestig: Chilene in die 1970's, Bosniërs in die 1990's en Irakis teen die einde van die 20ste eeu. In vergelyking met die res van die Verenigde Koninkryk is Skotland se etniese minderhede van buitelandse oorsprong steeds betreklik klein. == Politiek == === ''Red Clydeside'' === [[Lêer:Mary Barbour Statue - Side view.jpg|duimnael|links|Ter ere van Mary Barbour (1875–1958), een van die hooforganiseerders van die huurgeldboikot in [[Govan]], is 'n standbeeld buite die Govan Cross-winkelsentrum in die stadsdeel Govan opgerig]] [[Lêer:1919 Battle of George Square - David Kirkwood.jpg|duimnael|David Kirkwood word in 1919 tydens politieke straatgevegte, wat later as die "Slag van George-plein" bekend sou staan, in hegtenis geneem]] Glasgow het 'n baanbrekersrol in die 19de eeuse ontwikkeling van die sosialistiese beweging gespeel en linksgerigte doelwitte en beleid ook in toenemende mate op nasionale vlak ondersteun. So het baie Britte Glasgow gedurende die Groot Oorlog met sosialistiese of selfs kommunistiese aktiwisme verbind en as 'n broeiplek vir rewolusie beskou. Enkele aktiwiste is gedurende die oorlog selfs tydelik na Edinburg verban waar hulle politieke retoriek volgens die verwagting van die owerheid minder aanklank sou vind. Tot en met 1922 het die stad in elk geval die bynaam ''Red Clydeside'' gekry. In die realiteit was dinge minder dramaties en meer ingewikkeld as hierdie soort mites wil voorgee.<ref>{{en}} [http://www.theglasgowstory.com/story.php?id=TGSEC04 ''The Glasgow Story: Red Clydeside'']</ref> Glasgow het gedurende die Eerste Wêreldoorlog inderdaad sentraal gestaan in die protesbeweging van geskoolde werkers teen die sogenaamde ''dilution'' (letterlik "verdunning") – 'n beleid waarvolgens ongeskoolde werkers aangestel is om dele van die werk te verrig waarvoor oorspronklik geskooldes in diens geneem is. Sommige sosialistiese party-aktiwiste, waaronder John Maclean (1879–1923), 'n onafhanklike Marxistiese redenaar, was gekant teen die Britse toetreding tot die oorlog. Maclean is vanaf 1915 tot en met sy afsterwe in 1923 in 'n tronk aangehou; ander, soos byvoorbeeld David Kirkwood (1872–1955) het die regeringsbeleid gesteun. Ná die oorlog het 'n algemene politieke beweging uit hierdie protesgroepe ontstaan wat vir die eerste keer ook lede van Glasgow se Iers-Katolieke gemeenskap ingesluit het. In die algemene verkiesing van 1922 het tien kandidate van die Werkersparty (Labour Party) setels in Glasgowse kiesafdelings verower. Red Clydeside was die beginpunt van 'n suksesvolle loopbaan in die Werkersparty of die Onafhanklike Werkersparty vir politici soos John Wheatley (1869–1930), James Maxton (1885–1946) en Emanuel Shinwell (1884–1984), maar ook enkele stigters van die Britse Kommunistiese Party, waaronder Willie Gallacher (1881–1965). Die term ''Red Clydeside'' word ook verbind met die ''Rent Strike'' of huurgeldboikot van 1915. Talle verhuurders het gedurende die eerste maande van die Eerste Wêreldoorlog pogings aangewend om huurgelde te verhoog. Duisende mans en vroue, wat in die oorlogsbedrywe werksaam was, het huisvesting benodig wat juis in nywerheidsentra soos Govan, Partick en Shettleston skaars was. 'n Huurboikot, wat deur huurders in Govan georganiseer is, het vinnig na ander dele van Glasgow versprei. Terwyl hul mans, wat krygsdiens verrig het, 'n betreklik lae besoldiging ontvang het, moes hul vroue ondanks die beperkte inkomste kinders grootmaak en huurgeld betaal. Vroue uit Glasgow se werkersklas het derhalwe protes aangeteken teen huurgeldverhogings en 'n hele veldtog georganiseer om huurverhogings te weerhou, weerstand te bied teen gedwonge uitsettings van huurders wat nie bereid was om verhoogde huurgelde te betaal nie en betogings te hou om die publiek se aandag te trek.<ref>{{en}} [https://www.theglasgowstory.com/image/?inum=TGSE00906 ''The Glasgow Story: Rent strike. Besoek op 4 Augustus 2018'']</ref> === Die stadsraad === [[Lêer:Glasgow City Chambers Exterior.jpg|duimnael|Die ''Glasgow City Chambers'' op George-plein, 'n statige roomkleurige sandsteengebou in die Italiaanse Renaissancestyl, dien sedert 1996 as die setel van Glasgow se stadsraad. In die voorgrond: die ''Cenotaph'', Glasgow se oorlogsmonument]] Die stadsraad van Glasgow is meer as drie dekades lank deur die Britse Arbeidersparty oorheers nadat die Progressiewe Party steeds meer steun verloor het. Net soos in ander post-industriële stede in die Verenigde Koninkryk is daar ook in Glasgow 'n sterk korrelasie tussen die persentasie stemme wat vir linksgerigte partye uitgebring word en die agteruitgang van swaar nywerhede wat met die verlies van duisende werkgeleenthede verbonde is. 'n Vergelykbare korrelasie bestaan in Glasgowse kiesafdelings tussen stempatrone en die vlak van relatiewe armoede en sosiale benadeling. In 2007 is die tradisionele Britse meerderheidsstemreg in Skotland vir munisipale verkiesings deur representatiewe verteenwoordiging vervang sodat die politieke invloed van die Arbeidersparty gaandeweg verminder het, alhoewel Glasgow naas North Lanarkshire een van slegs twee plaaslike regerings in Skotland bly waar die Werkersparty 'n algehele meerderheid in verkiesings behaal het. In die laat 20ste eeu was Glasgow die sentrum van die protesbeweging teen die sogenaamde ''poll tax'' (kopbelasting) wat deur die Thatcher-regering ingevoer is en later 'n belangrike basis vir die linksgerigte Skotse Sosialistiese Party. Die laaste konserwatiewe afgevaardigde het sy setel in die Hillhead-byverkiesing in 1982 verloor. Hillhead, een van die welvarendste buurte in die stad, is destyds deur 'n Sosiaal-Demokratiese afgevaardige verteenwoordig. Die Konserwatiewe Party word tans net deur 'n klein minderheid kiesers gesteun en het slegs een van die 79 setels in die stadsraad van Glasgow, ofskoon hulle dié politieke liggaam nog tussen 1969 en 1972 as die ''Progressiewes'' oorheers het en 'n konserwatiewe politikus, Sir Donald Liddle, die amp van ''Lord Provost'' beklee het. === Onafhanklikheidsreferendum in 2014 === In die Skotse onafhanklikheidsreferendum op 18 September 2014 het 'n meerderheid kiesers in Glasgow (53,5 persent) ten gunste van 'n onafhanklike Skotse staat buite die Verenigde Koninkryk gestem, soos voorgestel deur die regerende Skotse Nasionale Party (SNP).<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/events/scotland-decides/results ''BBC: Scotland Decides. Besoek op 20 Januarie 2016'']</ref> Die persentasie stemgeregtigdes, wat gestem het, was die laagste in Skotland met slegs 75 persent. Glasgow en die aangrensende North Lanarkshire was twee van slegs vier (van altesaam 32) plaaslike regeringsdistrikte waar die onafhanklikheidsbeweging geseëvier het. In die volgende algemene nasionale verkiesing van 2015 in die Verenigde Koninkryk het SNP-kandidate alle setels in Glasgow se kiesafdelings gewen. == Onderwys == [[Lêer:LUniversité de Glasgow (3851676142).jpg|duimnael|Die Universiteit van Glasgow se hoofkampus is sedert die 19de eeu op Gilmorehill in die weste van die stad geleë]] Glasgow huisves 'n verskeidenheid navorsings- en hoër onderwysinstellings, waaronder vier universiteite wat binne 'n radius van tien myl vanaf die middestad geleë is: die [[Universiteit van Glasgow]] (die vierde oudste in die Engelssprekende wêreld wat op 7 Januarie 1451 deur 'n bul van pous [[Pous Nicolaas V|Nicolaas V]] gestig is), die Universiteit van Strathclyde, die ''Glasgow Caledonian University'', en die ''University of the West of Scotland''. Hierdie instellings word aangevul deur sewe verdere opleidingskolleges: Anniesland College in die [[Anniesland|gelyknamige distrik]], Cardonald College, City of Glasgow College, Stow College, North Glasgow College, John Wheatley College, en Langside College. Hoër onderwyskolleges in Glasgow sluit die ''Jordanhill Teacher Training College'', die ''Royal Conservatoire of Scotland'' en die ''[[Glasgow School of Art]] (GSA)'' in. Meer as 168&nbsp;000 studente volg 'n akademiese opleiding in die stad – dit is die grootste studentebevolking in Skotland en die tweede grootste in die Verenigde Koninkryk. Tradisionele studentewoonbuurte sluit Shawlands, Dennistoun en West End in. Meer as honderd openbare skole val onder die administrasie van Glasgow se stadsraad, waaronder 29 sekondêre skole, 149 primêre skole en drie spesialisskole – die Dansskool van Skotland, die Glasgowse Sportskool en Glasgow se Gaeliese Skool (''Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu''), die enigste sekondêre skool in Skotland wat Gaelies as sy uitsluitlike onderrigmedium gebruik. Onafhanklike skole in Glasgow sluit ''Hutchesons' Grammar School'' in wat in 1639 gestig is en by die oudste instellings van sy soort in die Verenigde Koninkryk gereken word, asook Craigholme School, Fernhill School, Glasgow Academy, Kelvinside Academy, St. Aloysius' College en The High School of Glasgow, die oudste skool in Skotland wat in 1124 in die lewe geroep is. == Argitektuur == === Boumateriaal === [[Lêer:Glasgow Stock Exchange, LB33089.jpg|duimnael|upright|Glasgow se vroeëre Aandelebeurs in Buchananstraat is in die Venesiaanse styl van roomkleurige sandsteen gebou]] In teenstelling met baie Engelse stede en hul kenmerkende baksteenboukuns in verskillende kleure was sandsteen weens die gebrek aan plaaslike bronne van hoëgehalte-klei vir die vervaardiging van bakstene in die verlede die oorheersende boumateriaal. Twee tipes van sandsteen is in Glasgow vir geboue gebruik – rooi en geel (of heuning- en roomkleurige) sandstene. Omrede baie van hierdie sandsteengeboue in die tweede helfte van die 19de eeu ontstaan het, toon hulle intussen tekens van verwering wat herstel- en skoonmaakwerk vereis. Dekades van [[lugbesoedeling]] deur nywerhede en verbrandingsenjins asook die kooloonde van privaat huishoudings het in baie stadsdele bygedra tot versnelde verwering. Aanvanklik was boumeesters weens die hoë vervoerkoste meestal aangewese op en beperk tot plaaslike stene – hoofsaaklik die geel- en roomkleurige sandsteen wat in groewe digby die middestad ontgin kon word. Eers met die bou van kanale en later ook spoorweë kon steengroewe ontgin word wat ver buite die stad geleë was. So kon rooi sandsteen uit Ayrshire en Dumfries ingevoer word wat aan baie geboue uit die laat 19de eeu hul kleurvoorkoms gee. Hulle het hul oorsprong in [[Perm (geologie)|Permiese]] geologiese lae wat sowat 270 miljoen jaar gelede gevorm is. In dié tydperk was Skotland 'n baie droë, woestynagtige gebied met uitgestrekte sandduine. Kenmerkend vir die destydse woestynsand, soortgelyk aan dié wat vandag in die [[Sahara]]woestyn van [[Noord-Afrika]] aangetref word, was die [[yster]]ryke oortreksel wat aan [[sand]]korrels hul opvallende rooi kleur gee.<ref>{{en}} Strathclyde Geoconservation Group: ''Glasgow Rocks''. Glasgow: The Geological Society of Glasgow 2014, bl. 4</ref> === Stadsbeeld === [[Lêer:Straattoneel in Trongate, Glasgow.jpg|duimnael|links|Dikwels word Glasgow beskryf as 'n wonderlike stad wat uit sandsteen gebeitel is. November-sonstrale ná 'n reënbui skep 'n besondere atmosfeer in Trongate in die middestad. Die term ''tron'' verwys na die vroeëre stadswaag waar goedere, wat na die stad ingevoer is, geweeg en volgens hul gewig belas is, terwyl 'n ''gate'' geen in Skots geen stadspoort is nie, maar 'n straat of pad]] [[Lêer:Scotland (17459540645).jpg|duimnael|George Street – golwende terrein gee 'n besondere karakter aan Glasgow se strate]] Glasgow se huidige stadsbeeld word, afgesien van enkele ouer geboue soos die Middeleeuse katedraal, deur Victoriaanse en Edwardiaanse geboue oorheers wat in die afgelope twee eeue ontstaan het. Dikwels is dit kleiner argitektoniese besonderhede wat 'n unieke karakter aan afdelingswinkels, hotelle, kroeë, stasies en die kantoorgeboue van banke en versekeringsmaatskappye gee, soos versierings wat op die fasades aangebring is. Die ingrypendste gebeurtenis vir Glasgow se stadsbeplanning en boukuns was die uitbreiding van die Clyderivier tot 'n volwardige seehawe – slegs tweehonderd jaar gelede was die rivier tydens die ebtyd nog deurwaadbaar. In Glasgow se middestad word die Clyde deur elf brûe oorspan, terwyl ook 'n ondergrondse padtonnel ontstaan het. Opvallend is die reëlmatige roosterpatroon wat vir die straatnetwerk in Glasgow se middestad gekies is en meer ooreenkomste met koloniale nedersettings toon as met Europese stede. === Amerika in Skotland: Glasgow se middestad === [[Lêer:Scottish Legal Life Assurance building - geograph.org.uk - 671610.jpg|duimnael|Die hoofingang tot die ''Scottish Legal Life Assurance''-gebou]] Kort voor die Eerste Wêreldoorlog het Glasgow se middestad met sy roostervormige straatuitleg en veelverdieping-sakegeboue met rooi steenfasades baie op dié van Amerikaanse stede gelyk. Tussen die wêreldoorloë is hierdie indruk nog versterk deur die oprigting van steeds meer wolkekrabbers aan die westelike rand van die middestad en in die ''Merchant City''. So het ''Wylie & Wright'' se ''Scottish Legal Life Assurance''-gebou in Bothwell-straat met agt verdiepings, waarvoor 'n staalskelet gebruik is, in 1927 'n hele straatblok beslaan. Vier jaar later het A.G. Henderson se ontwerp vir die Bank van Skotland in Sauchiehall-straat 'n verdere sakegebou volgens Amerikaanse voorbeelde bygevoeg. James Taylor Thomson het 'n aantal pakhuise in ''Merchant City'' in die Amerikaanse styl gebou. Maar dit was veral die argitek James Miller en sy assistent Richard Gunn wat die Amerikanerisering van Glasgow se middestad met hul ontwerpe bespoedig het, waaronder die hoofkwartier van Union Bank (later Bank van Skotland) in St. Vincent-straat. Vir hierdie gebou, wat in 1924 voltooi is, is groot Ioniese suile as stylelemente gebruik, terwyl die hoofingang deur antieke Egiptiese boukuns geïnspireer is. Ander bekende geboue van Miller sluit die elegante wit veelverdieping-hoofkwartier van Commercial Bank (1930) in West George-straat en sy innovatiewe Commercial Bank-gebou in Bothwell-straat (1924) in. Afhangende van die perspektief, waarvanuit dit waargeneem word, toon George-plein in Glasgow sekere ooreenkomste met [[Chicago]] se ''City Square'', terwyl strate soos Renfield en St. Vincent argitektoniese eweknieë in [[Seattle]] of [[Portland]] het.<ref>{{en}} [http://www.theglasgowstory.com/story.php?id=TGSEF06 ''The Glasgow Story: Buildings and Cityscape – Commercial Buildings'']</ref> === Art Deco-boustyl === [[Lêer:64 Renfield Street, Glasgow - die historiese Art Deco-rolprentteater Odeon.jpg|duimnael|links|Die historiese Art Deco-rolprentteater Odeon in Renfield Street is in opdrag van die Amerikaanse rolprentateljee Paramount deur die Londense argitekte Frank Verity en Samuel Beverley ontwerp en in 1934 voltooi]] [[Lêer:Glasgow (29392910944).jpg|duimnael|Die Beresford Hotel in Sauchiehall Street]] Die Groot Depressie in die 1930's was allesbehalwe bevorderlik vir nuwe boukuns, maar ondanks alle ekonomiese moeilikhede was daar 'n sterk strewe na moderniteit wat deur die bou van die luukse plesierboot ''Queen Mary'' geïnspireer is. Die optimisme, wat met hierdie skeepsbouprojek verbind is, is weerspieël in Rogano se ''Oyster Bar'' wat tussen 1935 en 1936 op ''Exchange Place'' ontstaan het. Die kroeg se interieur is deur Weddell & Inglis in 'n maritieme styl ontwerp. Die dekoratiewe fasade is 'n voorbeeld van [[Art Deco]], 'n nie-historiese boustyl en kunsstroming wat sy naam aan 'n Paryse tentoonstelling, die ''Exposition des Arts Décoratifs'', te danke het wat in 1925 gehou is, maar toon ook invloede van gestroomlynde modernistiese geboue wat in dié tydperk in die Verenigde State ontstaan het. Weddell & Inglis het hul Art Decostyl ook op die ''Beresford Hotel'' toegepas wat in 1938 in Sauchiehall Street ontstaan het om besoekers van die ''Empire Exhibition'' te huisves. Dit het later as kantoorgebou en – onder die naam ''Baird Hall'' – as koshuis vir studente gedien voordat in die vroeë 21ste eeu as privaat woonstelgebou herontwikkel is. Maar dit was veral die argitektuur van rolprentteaters in Glasgow waar die Art Deco-styl sy invloed laat geld het – en vergeleke met die bevolkingsgetal was daar meer bioskope in die Skotse metropool as in enige ander stad buite die Verenigde State. Sommige daarvan is in 'n "atmosferiese" styl ontwerp soos die ''Toledo''-rolprentteater in Muirend wat deur Inglis in 1933 gebou is en sterk Spaanse invloede toon. Die ''Cosmo'', tans die ''Glasgow Film Theatre'', is die beste voorbeeld van rolprentteater-argitektuur uit dié periode wat bewaar gebly het. Hierdie bioskoop is tussen 1938 en 1939 deur James McKissak en W.J. Anderson gebou en het sy argitektoniese inspirasie in Thomas Tait se Londense ''Curzon''-rolprentteater gevind. Die ontwerp vir die ''Curzon'' baseer op sy beurt op Dudok se moderne Nederlandse baksteenboukuns.<ref>{{en}} [http://www.theglasgowstory.com/story.php?id=TGSEF ''The Glasgow Story – Buildings and Cityscape: Art Deco'']</ref> === Die ''tenements'' === [[Lêer:63-71 St George's Road and Charring Cross.jpg|duimnael|links|''Tenements ''vir welgestelde huurders in St George's Road]] [[Lêer:Dudley Drive - geograph.org.uk - 580164.jpg|duimnael|''Tenements'' in Dudley Street, Hyndland]] Glasgow se kenmerkende woonstelgeboue of ''tenements'', waarin werkersklasgesinne naby die werkplekke van hul broodwinners gevestig is, kon vroeër in twee kategorieë verdeel word. Geboue uit die 18de en vroeë 19de eeu, wat gewoonlik ''pre-tenement houses'' genoem word, is deur dik mure, klein vertrekke en 'n dikwels baie slegte algemene toestand gekenmerk. Daarenteen was woonstelgeboue wat later, gedurende Glasgow se industriële bloeitydperk ontstaan het, van 'n hoër gehalte as vergelykbare behuising in die nywerheidstede van vastelandse Europa of Amerika.<ref>{{en}} Thomas Thomson Paterson: ''Glasgow Limited: A Case-study in Industrial War and Peace''. Cambridge: Cambridge University Press 1960, bl. 9</ref> Daarnaas het ''tenements'' met meer gerieflike woonstelle vir welgestelde huurders ontstaan. [[Lêer:Kombuis in The Tenement House, Glasgow.jpg|duimnael|links|Tydkapsule ''[[Tenement House]]'': Mej. Agnes Toward, wat as snelskriftikster by 'n [[redery]] werksaam was, het 'n tenement-woonstel met oorspronklike meubilering uit die 1920's agtergelaat wat tans deur die ''[[National Trust for Scotland]]'' bestuur word en oop staan vir die publiek<ref>{{en}} [https://www.eveningtimes.co.uk/news/16387592.revealed-the-story-of-the-garnethill-woman-who-lived-in-glasgows-tenement-house/ ''Evening Times: Revealed: The story of the Garnethill woman who lived in Glasgow's Tenement House. Besoek op 18 Oktober 2018'']</ref>]] Dit was soliede steengeboue met ruim vertrekke, waarby die aantal verdiepings en woonstelle volgens stadsdistrik gevarieer het. Tradisionele ''tenements'', wat tussen 1840 en 1920 in Glasgow se middestad en nedersettings in die omgewing ontstaan het, het tussen twee en vyf verdiepings, dikwels met winkels op straatvlak.<ref>{{en}} [https://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=18323 ''Stadsraad van Glasgow: What is a Tenement? Besoek op 7 Maart 2018''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608022917/https://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=18323 |date= 8 Junie 2019 }}</ref> Terwyl die bewoners toegang tot water in hul wonings gehad het, was toiletgeriewe gewoonlik buitenshuis waar hulle met ander huurders, dikwels vier of meer gesinne, gedeel moes word. Gemeenskaplike washuise was aan die agterkant van woongeboue geleë waar huurders hul was volgens 'n rotasiestelsel kon was. Oop ruimtes tussen geboue het sowel as droogplek vir wasgoed asook as speelterrein vir kinders, maar ook as "stortingsterreine" vir leë blikke en whisky-bottels gedien. In Victoriaanse Engeland was politici en argitekte vasbeslote om die ongewenste gedragspatrone in die laer klasse van die samelewing teë te werk. Lord Shaftesbury se filantropiese model van woningsbou het in 1848 ook na Glasgow uitgestraal waar James Lumsden, 'n welvarende handelaar en ''Lord Provost'', die opdrag aan argitek James Wylson gegee het om 'n woonstelgebou vir werkersklashuurders te ontwerp wat "op orde en fatsoenlikheid, en dus ook op moraliteit" gegrond sou wees. Volgens destydse geleerdes soos die Skotse ensiklopedis John Claudius Loudon sou daar 'n kausale samehang tussen "goeie mense" en "goeie behuising" bestaan. Om alle sosiale euwels, wat op strate sigbaar was, uit te roei, is stadsrade en argitekte opgeroep om ideale behuising aan gesinne te verskaf – met woonstelle sonder loseerders en kosgangers, 'n minimum-afstand tussen gesinne en, soos in die geval van Glasgow se ''tenements'', met 'n beperkte aantal gesinne per huisingang en traphuis. Wylson het egter nie by hierdie voorstel gehou nie, en alhoewel sy woonstelgeboue vir Lumsden volgens die Glasgow-styl met 'n gemeenskaplike traphuis ontwerp is, het hy "kommunale" elemente tot 'n minimum beperk en elke woonstel van sy eie toilet, wateraansluiting en afvalverwydering voorsien. Die stadsraad het al in 1847 begin om eiendomme in krotbuurte vir herontwikkeling te koop, maar eers vanaf die 1870's is ernstige pogings onderneem om nuwe woonstelgeboue in daardie soort kwartiere op te rig.<ref>{{en}} Fraser en Maver (1996), bl. 495</ref> === Templeton On The Green === [[Lêer:Templeton2.jpg|duimnael|Die Templeton-fabrieksgebou in 2005]] ''Templeton On The Green'', ook bekend as ''Templeton Business Centre'', is oorspronklik as 'n fabrieksgebou vir die tekstiel- en tapytvervaardiger ''James Templeton & Co'' ontwerp en gebou. James Templeton, 'n bekende entrepreneur, was ontevrede met die destydse industriële argitektuur. Nadat 'n aantal ontwerpe vir 'n nuwe fabrieksgebou deur die ''Glasgow Corporation'' verwerp is omdat welvarende burgers in die nabygeleë Monteith Row volgens oorlewerings protes teen die lelike uitsig oor só 'n struktuur aangeteken het, het die argitek William Leiper die opdrag gekry om 'n fabriek te ontwerp wat so uniek en pragtig sou wees dat die stadsvaders die projek dadelik sou goedkeur. Leiper het die Venesiaanse Dogepaleis as voorbeeld vir sy ontwerp gekies. Terwyl boubedrywighede nog aan die gang was, het die fabriek se fasade, wat nie regtig vasgemaak was nie, op 1 November 1889 ineengestort. 29 vroue in aangrensende weweryskure is in dié ongeluk dood. Die fabrieksgebou is in 1892 teen 'n koste van £20&nbsp;000 voltooi en vir die vervaardiging Axminster-tapyte gebruik. Die restourasie van die fasade en heropbou van weweryskure het bykomende koste van £3&nbsp;000 veroorsaak. Agt jaar later het 'n brandramp in die fabriek nóg lewens geëis. ''James Templeton & Co'' het in 1983 met ''A F Stoddard'' en ''Henry Widnell & Stewart'' saamgesmelt om ''Stoddard Carpets'' te vorm. Die Templeton-tapytfabriek is vervolgens deur die Skotse Ontwikkelingsagentskap (''Scottish Development Agency'') tot 'n sakegebou omgeskep. Uitbreidings, wat uit die 1930's gedateer het, is in 2005 gesloop om plek te maak vir 143 nuwe woonstelle. Dit was deel van 'n regenerasieprogram ter waarde van £22 miljoen waarvolgens die fabriek deur sy eienaars, ''Scottish Enterprise'', vir £6,7 miljoen verkoop is. === Behuisingskrisis === [[Lêer:RedRoadFlats.jpg|duimnael|links|Die ''Red Road''-woonstelblokke was by hul voltooiing die hoogste residensiële geboue in Europa]] [[Lêer:Clydearc-glasgow-2008.jpg|duimnael|Glasgow in die 21ste eeu: Die ''Clyde Arc''-brug met moderne woonstelle in die agtergrond]] Kort ná die Tweede Wêreldoorlog het Glasgow 'n behuisingskrisis in die gesig gestaar. Daar is enersyds 'n tekort aan huurwoonstelle ondervind, terwyl bestaande woonstelle dikwels in 'n slegte toestand was. Die beperkings op die bou van nuwe woonhuise gedurende die oorlog en die groot skade, wat Duitse lugaanvalle berokken het, het die probleem aansienlik verskerp. 'n Afvaardiging uit Glasgow het in 1947 'n besoek aan die Suid-Franse metropool [[Marseille]] afgelê om die argitek Le Corbusier se konsep van toringblokke te bestudeer. Reeds in 1940 is daar in die sogenaamde Barlow-verslag voorgestel dat bewoners uit digbevolkte stedelike gebiede na omliggende gebiede verskuif word. Volgens 'n verslag, wat deur 'n Glasgowse amptenaar saamgestel is, was 700&nbsp;000 bewoners van Glasgow se middestad – of 'n derde van die totale bevolking van westelike Sentraal-Skotland – in 'n gebied met 'n oppervlakte van slegs drie vierkante myl saamgetrek.<ref>{{en}} T.M. Devine: ''The Scottish Nation. A Modern History''. Nuwe, hersiene uitgawe. Londen: Penguin 2012, bl. 559</ref> Die stadsregering het haastig begin om die woningsnood met veelverdieping-woonstelblokke te verlig. Krotbuurte is afgebreek om plek te maak vir nuwe woongeboue. Maar stadsbeplanners het min aandag aan die sosiale gevolge vir stadsbuurte en hul bewoners geskenk. Talle woonstelblokke het binnekort begin verwaarloos, en hul bewoners was aan sosiale uitsluiting blootgestel. Tot in die 1960's en 1970's het stadsbeplanners drie maatreëls geneem om Glasgow se behuisingstekort te verlig: ''overspill'' (die hervestiging van bewoners in nuwe voorstede of ''new towns'' buite die stadsgebied), ''high-rise building'' (die bou van veelverdieping-woonstelblokke) en ''comprehensive development'' (die omvattende herontwikkeling van hele stadsbuurte).<ref>{{en}} [http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/springburn/spring066.htm ''Glasgow Digital Library: Springburn Virtual Museum'']</ref> Hele gemeenskappe is in nuwe behuisingsprojekte soos Drumchapel, Easterhouse en Castlemilk of nuut beplande nedersettings buite Glasgow se stadsgebied soos East Kilbride (1947), Cumbernauld (1950) en Livingston (1967) hervestig. Die na-oorlogse beleid van sloping is uiteindelik as kortsigtig bestempel en laat vaar. Sedert die 1980's is baie van Glasgow se huurwoonstelle gerenoveer as gehalte-behuising, terwyl veelverdieping-woonstelblokke grotendeels deur meer leefbare stedelike behuisings vervang is. In die afgelope eeu het die eiendomsmark in Glasgow ingrypend verander. Teen die begin van die 20ste eeu het die meeste huishoudings hul woonstelle van 'n privaat eienaar gehuur, maar omstreeks 1970 was die meeste woonstelle in besit van die plaaslike owerheid. In die vroeë 21ste eeu is 'n radikale nuwe behuisingsplan van stapel gestuur waarvolgens meer as 80&nbsp;000 woonstelle, wat voorheen as ''council houses'' in besit van die owerheid was, aan die ''Glasgow Housing Association (GHA)'' oorgedra sal word – 'n nie-winsgewende sosiale eienaar. == Kuns en kultuur == === Skilder- en dekoratiewe kuns === [[Lêer:The Tennis Party, by John Lavery.jpg|duimnael|links|300px|John Lavery: ''The Tennis Party''.<br /><small>Olie op doek, 1885. City of Aberdeen Art Gallery</small>]] Gedurende die 25 jaar voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog is Glasgow in Europese en Amerikaanse kunskringe as die mees vooraanstaande sentrum van skilderkuns, boukuns en dekoratiewe kunste beskou. Vandag word die stad veral met [[Charles Rennie Mackintosh]] geassosieer wat in die tydperk tussen 1900 en 1910 met opspraakwekkende uitstallings van sy binnenshuise versierings groot sukses behaal het – onder meer in die Duitse Keiserryk en Oostenryk-Hongarye.<ref>{{en}} Roger Billcliffe: ''The Glasgow Boys''. London: Francis Lincoln 2008, bl. 7</ref> 'n Tweede, minder bekende groep van jong skilders, die sogenaamde ''Glasgow School'' (informeel ook ''Glasgow Boys'' genoem) onder leiding van James Guthrie, John Lavery, Arthur Melville, George Henry en E. A. Hornel, word as sy wegbereiders beskou. Al is hul innovatiewe skilderstyl aanvanklik deur die plaaslike kunsbedryf allesbehalwe gunstig ontvang, het hulle teen die einde van die 19de eeu internasionale bekendheid en erkenning verwerf met hul realistiese landskapskilderye en hul geesdrif vir natuurlike motiewe wat in vars en sterk kleure uitgebeeld is. Dikwels het die kunstenaars hierdie motiewe ook buite Skotland gevind. Die term ''Glasgow School'' is vir die eerste keer in 1890 gedurende 'n uitstalling van Skotse skilderkuns in Londen gebruik om na sekere stylooreenkomste te verwys wat in die werke van enkele jong kunstenaars uit Glasgow aangewys kon word. Die skilders het na hulself liewer verwys as ''The Boys'' om die kategoriserende term van "skool" te vermy. Hul los vereniging was onder meer gegrond op hul gemeenskaplike verwerping van sogenaamde akademiese kuns – destyds die oorheersende kunsstyl in Europa wat deur kunsakademies bevorder is en kunstenaars aan streng reëls onderwerp het – waarby die klemtoon op formele tegniese en estetiese aspekte geval het. [[Lêer:Edward Arthur Walton - Helensburgh 1886.jpg|duimnael|Edward Arthur Walton: ''Helensburgh''.<br /><small>Olie op doek, 1886. Hunterian Museum and Art Gallery, University of Glasgow</small>]] Net soos in Frankryk is die destydse kunslewe en -smaak in Skotland deur die behoudende kunsakademie te Edinburg oorheers. Die ''Glasgow Boys'' het hulself van dié tradisionele kunsbegrip gedistansieer en nuwe voorbeelde en invloede probeer volg soos Thomas Faed se koloristiese Skotse skilderkuns, die Skool van Barbizon, Franse ''réalisme'' (met Jules Bastien-Lepage as voorbeeld), impressionisme en die fyn afgewerkte en dekoratiewe styl van Noord-Amerikaanse tonaliste. Dikwels word die ''Glasgow Boys ''se werke, wat Skotse landskapstonele en die plattelandse boereleefstyl uitbeeld, deur 'n besonderse koloristiese styl gekenmerk. In hul later werkfase kan invloede van die waterverfskilder Arthur Melville aangewys word (wat dikwels self by die ''Glasgow Boys'' gereken word).<ref>{{en}} [http://www.kettererkunst.de/lexikon/glasgow-boys.php ''Ketterer Kunst – Lexikon: Glasgow Boys. Besoek op 26 Oktober 2017'']</ref> Omstreeks 1885 kan drie verskillende strominge aangewys word in die kunstenaarskringe wat later as ''Glasgow Boys ''sou bekendstaan – 'n groep rondom William MacGregor en James Paterson wat die voorkeur gee aan [[Realisme (kunste)|realistiese]] onderwerpe; 'n tweede groep rondom Joseph Crawhall, James Guthrie, George Henry en Edward Arthur Walton wat deur 'n naturalistiese skilderstyl en 'n voorkeur vir plattelandse motiewe gekenmerk word en sterk beïnvloed is deur Jules Bastien-Lepage; en 'n derde groep rondom John Lavery, William Kennedy, Thomas Millie Dow en Alexander Roche wat hul opleiding almal in Frankryk ontvang het. Al drie kunstenaarsgroepe het vir die eerste keer in 1885 ter geleentheid van 'n uitstalling in Glasgow byeengekom. Hul skilderstyl het, met naturalisme, realisme en impressionisme as uitgangspunt, kort voor lank ook baie ander invloede en ontwikkelinge getoon. So kan ná die toetreding van Edward Atkinson Hornel tot die ''Glasgow Boys'' ook simbolistiese invloede aangewys word. Plattelandse tonele het min belangstelling by kopers gewek en is geleidelik vervang deur portrette en tonele waarin lede van die hoër middelklas uitgebeeld is. Met die sukses van die uitstalling van 1890 het die band tussen die ''Glasgow Boys'' losser geword. Omstreeks 1900 het nog slegs twee of drie van hulle hul ateljees in Glasgow gehad.<ref>{{de}} [http://www.kettererkunst.de/lexikon/glasgow-boys.php ''Ketterer Kunst – Lexikon: Glasgow Boys. Besoek op 2 November 2017'']</ref> == Vervoer == === Spoorweë === [[Lêer:Glasgow Central Station concourse.JPG|duimnael|links|Die kaartjie- en besprekingskantoor van Glasgow se hoofstasie ''Central'' dateer uit die [[Edwardiaanse tydperk]]]] [[Lêer:Glasgow Central concourse - DSC06127.JPG|duimnael|''Glasgow Central Station'']] Glasgow se eerste hooftreinroete na Garnkirk is in 1831 geopen. Teen die middel van die 1830's is die spoorwegnetwerk grootskaals uitgebrei en drie maatskappye gestig wat die stad met Edinburg, Greenock, Ayr en Kilmarnock verbind het. In die volgende dekade het verdere lyne na Carlisle, Aberdeen en Dundee ontstaan, terwyl die Skotse netwerk met dié van Engeland verbind is. Danksy die samesmelting van kleiner ondernemings in die periode tussen 1850 en 1866 het drie groot spoorwegmaatskappye in Sentraal-Skotland ontstaan wat roetes in Glasgow bedryf het. ''Caledonian Railways (CR)'' en ''Glasgow & South Western Railways (GSWR)'' het uitbreidings na nuwe stasies in die middestad, ''Central'' en ''St. Enoch'', gebou, terwyl ''North British Railway (NBR)'' die stasie in Queen-straat herbou het. 'n Aantal belangrike treinlyne na die voorstede het in die 1880's en 1890's ontstaan, net soos die moltreinnetwerk ''Glasgow District Subway''. Strawwe mededinging tussen die drie groot maatskappye was nie beperk tot treindienste nie. Stoomskipvervoer langs die Clyde-kus was ewe winsgewend. Die verdere uitbou van moltreinlyne is weens mededinging deur nuwe elektriese trems beperk. Spoorweë het in dié periode 'n belangrike rol by Glasgow se groei vervul, veral as vervoermiddel vir steenkool, bou- en ander materiaal, landbouprodukte en verwerkte goedere, maar ook as openbare vervoermiddel na die groeiende buitewyke en voorstede. Die groei van swaar nywerhede en ander industriële sektore in westelike Sentraal-Skotland is eers deur die uitgebreide spoorwegnetwerk moontlik gemaak. Kort voor die Groot Oorlog is die uitleg van Glasgow se spoorlyne voltooi. Die verdere ontwikkeling van voorstedelike spoorlyne is ná die elektrifisering van die tremstelsel tussen 1898 en 1902 gestaak, en langs die oos-westelike lyne is 'n aantal stasies in die volgende vier dekades gesluit. Gedurende die Eerste Wêreldoorlog is alle spoorlyne deur die regering beheer, en dit was duidelik dat die samesmelting van kleiner maatskappye voordele sou inhou. Volgens 'n wet van 1921 het die meeste Britse spoorlyne op 1 Januarie 1923 saamgesmelt tot vier groot nasionale maatskappye waarvan twee treindienste in Skotland bedryf het: ''London, Midland & Scottish Railways (LMSR)'' het ''CR'' en ''GWSR'' oorgeneem en sodoende dié twee maatskappye se mededinging beëindig, terwyl ''NBR'' deel van ''London & North Eastern Railways (LNER)'' geword het. ''LMSR'' en ''LNER'' was sowel op die voorstedelike asook op die hooflyne mededingers. Verbeterde lokomotiewe en treinwaens is op alle lyne ingevoer. Die Glasgowse moltreinnetwerk is in 1922 deur ''Glasgow Corporation'' oorgeneem en tussen 1933 en 1935 geëlektrifiseer. Ná die Tweede Wêreldoorlog is alle Britse spoorweë deur die Arbeidersparty-regering genasionaliseer en vanaf 1 Januarie 1948 deur ''British Railways'' bestuur. Vanaf die middel van die vyftigerjare is stoomlokomotiewe gaandeweg deur diesel- en elektriese lokomotiewe vervang. Die elektrifiseringsprogram het ook Glasgow se voorstedelike lyne ingesluit. Glasgow is vandag die enigste Britse stad naas Londen waar meer pendelaars met treine na die middestad vervoer word as met busse – 'n feit wat na die belangrike rol van spoorweë by die ekonomiese ontwikkeling van die stad verwys. Glasgow is die middelpunt van die Skotse spoorwegnetwerk met vier groot treinstasies in die middestad wat uit die Victoriaanse tydperk dateer – ''Buchanan Street'', ''Queen Street'', ''St. Enoch'' en ''Central'' – waar passasiers na Glasgow se moltreinnetwerk en voorstedelike treinlyne kan oorstap. Enkele spoorlyne is vanaf die 1930's weens strawwe mededinging van ander openbare vervoermiddels soos trems en busse buite werking gestel, maar na-oorlogse vervoerbeplanning het steeds voorsiening vir passasierstreindienste as belangrike vervoermiddel in westelike Sentraal-Skotand en die elektrifisering van voorstedelike treinnetwerke gemaak. Nogtans is twee van Glasgow se groot stasies in die 1960's gesluit, en net ''Queen Street'' en ''Glasgow Central'' het oorgebly. Die laasgenoemde is tans die besigste treinstasie buite Londen. Die ''Greater Glasgow'' (later ''Strathclyde'') ''Passenger Transport Authority and Executive'' is in die vroeë sewentigerjare gestig om toesig oor die streek se openbare vervoernetwerk te hou. Enkele treinroetes soos dié tussen Partick en Rutherglen is heropen. Tans vervoer die Strathclyde-stelsel jaarliks 40 miljoen passasiers. 'n Verdere 14 miljoen passasiers word deur Glasgow se moltreinnetwerk vervoer wat in die laat 1970's volledig gemoderniseer is. === Moltreine: Glasgow Subway === [[Lêer:Glasgow Subway (29719940740).jpg|duimnael|Glasgow Subway]] Glasgow se moltreinnetwerk, wat op 14 Desember 1896 as ''Glasgow District Subway'' geopen is, was die tweede Britse netwerk wat buite Londen ontstaan het. Dit is bowendien – naas [[Boedapest]] se moltreinnetwerk – een van die drie oudste moltreinstelsels ter wêreld, maar ook een van min wat nooit uitgebrei is nie. 'n Ander besonderheid is die spoorwydte van vier voet (1219&nbsp;mm). Oorspronklik ontwerp as 'n kabelspoorstelsel, is dit later geëlektrifiseer. Die netwerk se naam is in 1936 gewysig tot ''Glasgow Underground'', maar in 2003 is besluit om weer die oorspronklike benaming te gebruik. Die rollende materiaal uit die begintyd was nog tot in die 1970's in gebruik. Ná omvattende modernisering word die moltreinstelsel tans deur die ''Strathclyde Partnership for Transport (SPT)'' bestuur. Die opvallende oranje kleur van die spoorwaens en die feit dat die stelsel uit twee sirkellyne bestaan (waarvan een kloksgewys en die ander antikloksgewys bedryf word) het aan Glasgow Subway die bynaam ''The Clockwork Orange'' besorg. Die netwerk bedien altesaam vyftien stasies aan weerskante van die Clyderivier, en 'n rit oor die volle lengte van die netwerk neem slegs sowat 24 minute. Alle stasies beskik oor eilandplatforms, en so is daar net aan een kant van die spoorwaens deure aangebring. === Padnetwerk en openbare vervoer === [[Lêer:Argyle Street, Glasgow, 1962 - geograph.org.uk - 1461671.jpg|duimnael|links|Besige verkeer op Argylestraat in Junie 1962]] [[Lêer:16-11-15-Straßenszene Glasgow-RR2 7161.jpg|duimnael|November-straattoneel in Buchanan Street, een van Glasgow se vernaamste winkelstrate waar vlagskipwinkels van afdelingswinkels soos ''[[House of Fraser]]'' en ''[[John Lewis (afdelingswinkel)|John Lewis]]'', bekende modeontwerpers en -etikette soos ''[[Ted Baker]]'' en kettingwinkels soos ''[[H&M]]'' gevestig is, maar ook winkelsentrums soos die ''Buchanan Galleries'' en ''Princes Square'' (regs)]] Terwyl padvervoer in die periode tussen 1770 en 1830 nog die belangrikste faktor was wat die groei van Glasgow bepaal het, is dié rol tussen 1830 en 1914 deur spoorweë oorgeneem. Dit was egter slegs vervoer van passasiers en goedere op middel- en langafstandroetes wat danksy die uitbreiding van die spoorwegnetwerk deur treine beter bewerkstellig kon word. Op korter roetes het padvervoer bestaande spoorweë, kanale en skeepvaartroetes doeltreffend aangevul. Verkeersopeenhopings het in die 1880's en 1890's selfs die aanleiding vir die bou van nuwe spoorweglyne gegee. Noemenswaardige mylpale in die geskiedenis van Glasgow se openbare en privaat vervoer was die invoering van perde- en stoomtrems in die 1870's en van elektriese trems in die tydperk tussen 1898 en 1902, die afskaffing van tolgelde op Britse paaie in die 1880's, en die eerste motors wat vanaf die 1890's hul verskyning op Skotse paaie gemaak het. Lang reguit strate soos Great Western Road, wat teen die middel van die 1830's gebou is en vanaf die noordweste na die middestad geloop het, het as voorbeeld vir die uitbreiding van Glasgow se padnetwerk in latere dekades gedien. Hierdie soort strate was ook uiters geskik vir perdebus- en perdetremdienste wat sedert die 1870's op hoofroetes aangebied is. Die uitbreiding van die stadsgebied het nou gepaard gegaan met die uitbou van openbare vervoer. Omstreeks 1900 was daar honderde perdestalle rondom die middestad wat perde vir die vervoer van passasiers en goedere beskikbaar gestel het. Tydens die Eerste Wêreldoorlog is met die grootskaalse vervaardiging van swaar voertuie begin, en oortollige onderstelle is later vir die bou van busse en vragwaens gebruik wat in die jare tussen die twee wêreldoorloë tot strawwe mededingers van spoorvervoer ontwikkel het. Nuwe grootpaaie, wat in die 1920's en 1930's gebou is, het Glasgow met Edinburg, Ayr en Inverness via Fort William verbind. Aanvanklik het talle klein busondernemings meegeding om passasiers na Skotse bestemmings te vervoer, maar nadat die bedryf in 1930 gereguleer is, het groter winsgewende maatskappye ontstaan. In Glasgow was daar 'n stedelike monopolie op bus- en tremdienste wat deur middel- en langafstand-busdienste aangevul is. Motors het vanaf die 1930's danksy massavervaardiging en die gebruik van staal vir onderstelle steeds meer bekostigbaar geword sodat groot getalle inwoners in voorstede sonder openbare vervoergeriewe gehuisves kon word – 'n proses wat deur die Tweede Wêreldoorlog net tydelik onderbreek is. Glasgow se elektriese tremlyne is in die 1940's en 1950's gaandeweg deur [[trolliebus|trollie]]- en later motorbusse vervang. Vergeleke met sy bevolkingstal was motoreienaarskap in Glasgow nogal laag, maar desondanks het padverkeer ná die Tweede Wêreldoorlog toegeneem sodat stadsbeplanners voorsiening gemaak het vir die uitbreiding van Glasgow se padnetwerk. Die eerste belangrike projek in hierdie verband, die Clyde-tonnel, is in 1964 voltooi. In die volgende jaar is die bou van 'n sirkelvormige snelweg rondom die middestad voorgestel. Die uitbou van bestaande strate tot snelweë was egter omstrede, en uiteindelik is net 'n deel van die oorspronklike planne verwesenlik, waaronder die opening van Kingston-brug in 1970 – 'n projek waarmee die noordelike en westelike gedeeltes van die sirkelsnelweg voltooi is. Die M8-snelweg het nou dwarsdeur Glasgow geloop. In elk geval het die nuwe M8-snelweg padverkeer op bestaande strate verlig sodat 'n deel van die middestad in voetgangerlane omgeskep kon word. Die eerste straat, wat vir padverkeer gesluit is, was Buchananstraat in 1978. Argyle-, Buchanan- en Sauchiehall-straat vorm tans 'n Z-vormige stelsel van voetgangerlane en winkelstrate. === Lughawens === Glasgow word deur drie internasionale lughawens bedien wat almal binne 45 minute vanaf die middestad bereik kan word – Glasgow-lughawe (GLA) 10&nbsp;km wes van die middestad in Renfrewshire, Prestwick-lughawe (PIK) aan die weskus (50&nbsp;km suidwes van die middestad) asook Edinburg se internasionale lughawe (EDI). == Media == === Historiese ontwikkeling === Ná 'n reeks toetsuitsendings het die ''[[BBC]]'' se ''5SC''-radiostasie sy volwaardige diens vir Skotland op 6 Maart 1923 in Glasgow begin. ''5SC'' het musiekprogramme, radio-onderhoude en nuus asook sogenaamde ''outside broadcasts'' (konserte en ander programme wat vanuit Glasgow en sy omgewing lewendig uitgesaai is) aangebied. Die ''BBC'' se uitsaaidiens is verder uitgebrei met die opening van ateljees in ander Skotse stede soos Edinburg, Aberdeen, Inverness en Dundee. Alhoewel baie radioprogramme deur die ''BBC'' se Londense hoofkwartier vervaardig is, het Skotse radiodienste vinnig ook hul eie styl begin ontwikkel. So is radiobewerkings van Skotse romans en kortverhale uitgesaai. Een van die gewildste plaaslik vervaardigde programme was ''The McFlannels'', 'n radiodrama oor die lewe van 'n fiktiewe gesin in Glasgow wat vanaf 1939 op Saterdagaande aangebied is.<ref>{{en}} Adrienne Scullion: ''Culture and Leisure: Radio and Television''. In: ''The Glasgow Story''. Aanlyn: [http://www.theglasgowstory.com/story.php?id=TGSEB07 ''www.theglasgowstory.com'']</ref> === Huidige situasie === [[Lêer:BBC Scotland.jpg|duimnael|Die hoofkwartier van ''BBC Scotland'' in Pacific Quay, ingewy in 2007, met moderne oopplankantore wat op terrasse en platforms rondom die sentrale atrium geleë is]] Die belangrikste rolspelers in die Skotse mediabedryf is in Glasgow gesetel. So het die Skotse televisie-uitsaaiers ''BBC Scotland'' (saam met ''[[BBC Alba]]'') en ''Scottish Television (STV)'' hier hul hoofkwartiere en word gewilde televisieprogramme in plaaslike ateljees vervaardig. ''STV Group plc'' is 'n Glasgow-gebaseerde media-konglomeraat met belange in die televisie- en advertensiebedryf. Die onafhanklike uitsaaier ITV se twee Skotse televisie-konsessies, ''Central Scotland'' en ''Grampian'', is albei in besit van ''STV Group'' en word ook deur hulle bedryf. Die Skotse pers publiseer 'n aantal [[koerant|dagblaaie]] in Glasgow, waaronder ''Evening Times'', ''The Herald'', ''The Sunday Herald'', ''Sunday Mail'' en ''Daily Record''. Skotse uitgawes van die ''Trinity Mirror'' en ''News International'' word in Glasgow gedruk. 'n Verskeidenheid radiostasies saai programme vanuit ateljees in Glasgow. Die belangrikste kommersiële radiostasies in die stad, ''Clyde 1'' en ''Clyde 2'' wat meer as 2,3 miljoen luisteraars bereik, is in besit van ''Bauer Radio''. Ander bekende stasies soos ''105.2 Smooth Radio'', ''Real Radio'' en ''96.3 Rock Radio'', is in besit van ''GMG Radio''. Daarnaas saai die stasie ''Galaxy Scotland'' sy programme vir Sentraal-Skotland vanuit Glasgow uit. Naas kommersiële stasies het gemeenskapsradiodienste in Glasgow 'n sterk markposisie behaal met stasies soos ''Celtic Music Radio'', ''Subcity Radio'', ''Radio Magnetic'', ''Sunny Govan Radio'', ''AWAZ FM'' en ''Insight Radio''. == Sport == === Rugby === Glasgow was een van die gasheerstede tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]]. Glasgow se professionele rugbyspan [[Glasgow Warriors]] speel in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]] en hulle tuiswedstryde word op die [[Scotstoun-stadion]] gespeel. === Sokker === [[Lêer:Ibrox and surrounds.jpg|duimnael|Die Ibrox-stadion]] Glasgow was die gasheerstad van die eerste internasionale [[sokker]]wedstryd wat in 1872 op die Wes-Skotse Krieketklub se Hamilton Crescent-veld in die stadsbuurt Partick gehou is. Hierdie wedstryd tussen [[Skotse nasionale sokkerspan|Skotland]] en [[Engelse nasionale sokkerspan|England]] het met 'n telling van 0–0 gelykop geëindig. Die Skotse sokkergeskiedenis word in Glasgow se Skotse Sokkermuseum behandel. Die Skotse nasionale sokkerbeheerliggaam, die ''Scottish Football Association'', het sy hoofkwartier in Glasgow, net soos die ''Scottish Professional Football League'', die ''Scottish Junior Football Association'' en die ''Scottish Amateur Football Association''. Tans is daar drie professionele sokkerklubs in die stad – [[Celtic FC|Celtic]], [[Glasgow Rangers|Rangers]] en Partick Thistle. 'n Vierde klub, Queen's Park, se amateurspan speel in die Skotse Divisie 3. Historiese sokkerklubs in Glasgow was Clyde (wat intussen na Cumbernauld verskuif is) en Third Lanark A.C., Cambuslang, Cowlairs en Clydesdale wat almal bankrot gespeel het. Die geskiedenis en gewildheid van sokker in Glasgow lok groot skare ondersteuners na die plaaslike stadions. Skotland se nasionale sokkerstadion, Hampden Park, hou die rekord vir die grootste aantal toeskouers tydens 'n sokkerwedstryd. In 1937, toe daar nog baie staanplekke in Britse stadions was, het 149&nbsp;547 ondersteuners 'n wedstryd bygewoon waartydens Skotland die Engelse nasionale span met 3–1 geklop het. Die [[UEFA Champions League]] se eindwedstryd is al drie keer in Hampden Park gehou (die mees onlangse spel het in 2002 plaasgevind) en die [[UEFA Europa League]]-eindwedstryd in 2007. Daar is twee ander groot stadions in die stad, Celtic Park (met 60&nbsp;832 sitplekke) in die ooste van Glasgow, en Ibrox-stadion (met 51&nbsp;082 sitplekke) in Suid-Glasgow. === Statebondspele in 2014 === [[Lêer:Hydro1a.jpg|duimnael|Die ''OVO Hydro'']] Op 9 November 2007 is Glasgow as die gasheerstad van die [[Statebondspele]] in 2014 aangewys. Dit was die derde keer dat die Spele in Skotland plaasgevind het. Wedstryde is sowel in bestaande asook nuutgeboude stadions dwarsoor die stad gehou. Stadions soos Hampden Park, Kelvingrove Park en Kelvin Hall is ter voorbereiding van die Spele opgeknap, terwyl 'n nuwe nasionale arena vir Skotland, ''OVO Hydro'', op die terrein van die vroeëre Queen Anne-dokke ontstaan het. Die multifunksionele arena met 'n kapasiteit van 12&nbsp;000, wat deur die befaamde argitekte Foster en Vennote volgens die voorbeeld van Griekse en Romeinse amfiteaters ontwerp is, is in 2013 ingewy. Die openingsplegtigheid van die Statebondspele het op 23 Julie 2014 op Celtic Park plaasgevind, terwyl die sluitingseremonie op 3 Augustus op Hampden Park gehou is. === Statebondspele in 2026 === [[Lêer:Emirates Arena on Glasgow Rocks Opening Night (cropped).jpg|duimnael|Die ''Commonwealth Arena'']] Die Statebondspele in 2026 is oorspronklik in Augustus 2022 aan die Australiese deelstaat [[Victoria (Australië)|Victoria]] toegewys, maar die deelstaatregering moes in Julie 2023 weens stygende koste van sy gasheerregte onttrek. In Augustus 2024 het Glasgow as gasheerstad ingespring, waarmee dit ná [[Auckland]] en [[Edinburg]] die derde stad geword het om twee keer Statebondspele aan te bied, waarmee Skotland ook vir die vierde keer Statebondspele gehuisves het. Ter wille van kostebesparing is die aantal sportsoorte egter na tien gehalveer, waarvolgens ook minder atlete aan die geleentheid deelgeneem het. Die openingsplegtigheid van die Statebondspele het op 23 Julie 2026 en die sluitingseremonie op 2 Augustus in die die ''OVO Hydro'' plaasgevind. == Glasgow se Botaniese Tuin == [[Lêer:Kibble Palace Tree Fern - geograph.org.uk - 394388.jpg|duimnael|links|220px|'n Boomvaring in die Kibble-paleis]] [[Lêer:Kibble Palace - geograph.org.uk - 926752.jpg|duimnael|Die Botaniese Tuin se Kibble-paleis, een van die grootste yster-en-staal-geboue in die Verenigde Koninkryk]] [[Lêer:Gla botanic gardens 1.jpg|duimnael|Die gerestoureerde glashuis met spieëls en skulpture]] In 2017 vier Glasgow se Botaniese Tuin sy 200-jarige bestaan. Die tuin is in 1817 deur die Glasgowse plantkundige Thomas Hopkirk met die ondersteuning van 'n aantal plaaslike persoonlikhede uit die openbare lewe en die Universiteit van Glasgow gestig. Oorspronklik is die tuin uitgelê op 'n terrein in Sandyford aan die westelike einde van Sauchiehall-straat, destyds nog aan die standsrand geleë, en het agt akkers beslaan. Die tuin was in besit van die ''Royal Botanical Institution of Glasgow'' wat dit ook bestuur het. Die instelling het ook ingestem om leermateriaal soos plante vir geneeskundige en plantkundige klasse aan die Universiteit van Glasgow te verskaf.<ref>{{en}} [http://www.glasgowbotanicgardens.com/the-gardens/history/ ''www.glasgowbotanicgardens.com: History. Besoek op 4 Maart 2017'']</ref> Die tuin is uitgelê deur sy eerste kurator, Stewart Murray, terwyl Hopkirk drieduisend plante as kern van die versameling aan die tuin geskenk het. In 1821 is William Jackson Hooker, in sy tyd een van die wêreld se mees vooraanstaande plantkundiges, as professor in plantkunde deur die Universiteit van Glasgow aangestel. Gedurende die twintig jaar, waartydens hy die tuin bestuur het, het dit merkwaardige groei ervaar sodat sy versamelings in 1825 reeds 12&nbsp;000 plante ingesluit het. In 1841 is Hooker benoem as direkteur van die Koninklike Botaniese Tuin in Kew, Londen. 'n Ander merkwaardige persoonlikheid in die tuin se geskiedenis was David Douglas, 'n boorling van Scone naby Perth, wat in 1820 deur die Glasgowse Botaniese Tuin aangestel is. 'n Sterk band het ontstaan tussen Hooker en Douglas, en die twee mans het verskeie kere plantkundige ekskursies na die Skotse Hoogland onderneem terwyl Hooker besig was met skryfwerk vir sy boek ''Flora Scotica''. Op Hooker se aanbeveling het die Tuinboukundige Vereniging (''Horticultural Society'') Douglas in 1823 as verkenner aangestel. In 1826 het hy monsters van ''Pseudotsuga menziesii'', die Douglas-denneboom, uit Noord-Amerika na Glasgow gestuur. Die tuine het in die volgende jare gefloreer en sy versamelings so vinnig gegroei dat in 1839 'n nuwe terrein aangekoop moes word wat wes van die stad aan die oewer van die Kelvinrivier geleë was. In 1842 het die nuwe tuin sy deure vir die publiek geopen. Lede van Glasgow se Koninklike Botaniese Instelling (''Royal Botanic Institution'') het vrye toegang tot die tuin gekry, terwyl die publiek net op naweke toegelaat is en 'n toegangsgeld van een pennie moes betaal. Die bekende Kibble-paleis, wat tans 'n hele woud van [[boomvaring]]s huisves, was oorspronklik 'n privaat kweekhuis wat in Coulport aan die meer Loch Long gevestig is. Dit is in 1873 na sy huidige plek verskuif en aanvanklik gebruik as konsertsaal en vergaderplek waar befaamde sprekers soos Gladstone en Disraeli opgetree het. In 1891 is die Botaniese Tuin deur die Glasgow-korporasie oorgeneem wat ingestem het om die bande met die universiteite te bewaar. == Bekende boorlinge == * [[Harry Benson]] (* 1929), fotograaf * [[Eddi Reader]] (* 1959), sangeres en liedjieskryfster == Internasionale verhoudings == === Susterstede === {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Neurenberg]], [[Duitsland]], sedert 1985.<ref name="Susterstede">{{en}} {{cite web |url=https://www.glasgow.gov.uk/article/15944/Twin-Cities |title=Twin Cities |publisher=Glasgow |date=25 Oktober 2013 |accessdate=17 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317135912/https://www.glasgow.gov.uk/article/15944/Twin-Cities |archive-date=17 Maart 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Dalian]], [[Volksrepubliek China]], sedert 1997.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Kuba}} [[Havana]], [[Kuba]], sedert 2002.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Italië}} [[Turyn]], [[Italië]], sedert 2003.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Marseille]], [[Frankryk]], sedert 2006.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Pakistan}} [[Lahore]], [[Pakistan]], sedert 2006.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Staat Palestina}} [[Betlehem]], [[Staat Palestina]], sedert 2007.<ref name="Susterstede" /> }} Voormalige susterstede (ná die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] beëindig): * {{vlagikoon|Rusland}} [[Rostof aan die Don]], [[Rusland]], sedert 1986.<ref name="Susterstede" /> === Vennootskappe === * {{vlagikoon|Finland}} [[Oulu]], [[Finland]], sedert 2013.<ref>{{fi}} {{cite web |url=http://www.ouka.fi/oulu/kansainvalisyys/partneri-ja-kummikaupungit |title=Partneri- ja kummikaupungit |accessdate=29 Februarie 2020 |publisher=Oulu |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229143547/https://www.ouka.fi/oulu/kansainvalisyys/partneri-ja-kummikaupungit |archive-date=29 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Berlyn]], [[Duitsland]], sedert 2000.<ref name="Vennootskap">{{en}} {{cite web |url=https://www.glasgowlive.co.uk/news/glasgow-news/glasgow-forms-partnership-berlin-pittsburgh-19245843 |title=Glasgow forms partnership with Berlin, Pittsburgh and Santiago to tackle climate crisis ahead of COP26 |publisher=Glasgow Live |author=Catherine Hunter |date=9 November 2020 |accessdate=16 Mei 2024}}</ref> * {{vlagikoon|Chili}} [[Santiago de Chile]], [[Chili]], sedert 2020.<ref name="Vennootskap" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Pittsburgh]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 2020.<ref name="Vennootskap" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{en}} [http://www.glasgow.gov.uk/ ''Amptelike webwerf''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Glasgow-Scotland|title=Glasgow|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=16 Mei 2024}} ; Media ---- * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=Dp20zJrFXFQ ''BBC Scotland: Sunrise and Sunset on the River Clyde (by drone)''] ; Verandering en ontwikkeling ---- * {{en}} [https://reglasgow.com/ ''reGlasgow''] * {{en}} [http://www.clydewaterfront.com/ ''Clyde Waterfront Regeneration''] ; Musiekfeeste ---- * {{en}} [https://www.celticconnections.com/ ''Celtic Connections''] {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Glasgow| ]] k8vzbcgxq43yjoja9ytgb40pkg6g3xv 0 40835 2968599 2211581 2026-09-19T10:24:49Z Kewarona 203617 Netbal 2968599 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Netball Game in Action - Guarding.JPG|duimnael|regs|300px|Netbalspelers in aksie.]] '''Netbal''' is 'n spansport waarin twee van sewe spelers spanne punte probeer aanteken deur 'n bal deur 'n korf te gooi. Die spel het in die [[Verenigde State]] as 'n variant van [[basketbal]] vir vroue ontwikkel. Die eerste spelreëls is in 1895 deur [[Clara Gregory Baer]] opgestel.<ref>{{cite web |url=http://www.netball.org/netball.aspx?id=18 |title=Development: History of Netball |publisher=International Federation of Netball Associations |access-date=14 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029015722/http://www.netball.org/Netball.aspx?id=18 |archive-date=29 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Netbal word deur 20 miljoen speelsters in meer as 70 lande gespeel.<ref name="International1">Game Plan 2007–2011, International Federation of Netball Associations</ref> Dit is veral 'n gewilde sport in die [[Britse Statebond]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|netbal}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Balsporte]] [[Kategorie:Sport]] [[Kategorie:Netbal]] li9odsw5qwtzwiefk6d2v82kqoukabb 2968613 2968599 2026-09-19T11:13:09Z Oesjaar 7467 Ai! 2968613 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Netball Game in Action - Guarding.JPG|duimnael|regs|300px|Netbalspelers in aksie.]] '''Netbal''' is 'n spansport waarin twee spanne van sewe spelers elk punte probeer aanteken deur 'n bal deur 'n korf te gooi. Die spel het in die [[Verenigde State]] as 'n variant van [[basketbal]] vir vroue ontwikkel. Die eerste spelreëls is in 1895 deur [[Clara Gregory Baer]] opgestel.<ref>{{cite web |url=http://www.netball.org/netball.aspx?id=18 |title=Development: History of Netball |publisher=International Federation of Netball Associations |access-date=14 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029015722/http://www.netball.org/Netball.aspx?id=18 |archive-date=29 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Netbal word deur 20 miljoen speelsters in meer as 70 lande gespeel.<ref name="International1">Game Plan 2007–2011, International Federation of Netball Associations</ref> Dit is veral 'n gewilde sport in die [[Britse Statebond]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|netbal}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Balsporte]] [[Kategorie:Sport]] [[Kategorie:Netbal]] djhvxlsuhm8kcip7x64rwmjnakm4yz7 2968615 2968613 2026-09-19T11:14:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968615 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Netball Game in Action - Guarding.JPG|duimnael|regs|300px|Netbalspelers in aksie.]] '''Netbal''' is 'n spansport waarin twee spanne van sewe spelers elk punte probeer aanteken deur 'n bal deur 'n korf te gooi. Die spel het in die [[Verenigde State]] as 'n variant van [[basketbal]] vir vroue ontwikkel. Die eerste spelreëls is in 1895 deur [[Clara Gregory Baer]] opgestel.<ref>{{cite web |url=http://www.netball.org/netball.aspx?id=18 |title=Development: History of Netball |publisher=International Federation of Netball Associations |access-date=14 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029015722/http://www.netball.org/Netball.aspx?id=18 |archive-date=29 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Netbal word deur 20&nbsp;miljoen speelsters in meer as 70 lande gespeel.<ref name="International1">Game Plan 2007–2011, International Federation of Netball Associations</ref> Dit is veral 'n gewilde sport in die [[Britse Statebond]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|netbal}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Balsporte]] [[Kategorie:Sport]] [[Kategorie:Netbal]] 5nleeuuh7filf4oc9t3qgdyse57m3rs 0 45358 2968389 2472606 2026-09-18T16:46:47Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968389 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Antarctic krill (Euphausia superba).jpg|duimnael|Antarktiese kril, wat ongeveer 0,66% van die aarde se biomassa uitmaak, die meeste van enige enkele dierspesie.<ref name="NE97">{{cite book |author=Nicol S. & Endo Y. 1997 |url=http://www.fao.org/documents/show_cdr.asp?url_file=//DOCREP/003/W5911E/w5911e00.htm |title=Fisheries Technical Paper 367: Krill Fisheries of the World |publisher=Food and Agriculture Organization (FAO) |year=1997 |access-date=25 Desember 2021 |archive-date=14 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060514083430/http://www.fao.org/documents/show_cdr.asp?url_file=%2F%2FDOCREP%2F003%2FW5911E%2Fw5911e00.htm |url-status=dead }}</ref>]] '''Biomassa''' is 'n algemene term vir materiaal afkomstig van [[plante]], [[diere]], [[swamme]] en [[bakterie]]ë.<ref>{{Cite web |url=http://www.science.org.au/nova/039/039key.htm |title=argiefkopie |access-date=19 Februarie 2010 |archive-date=30 Oktober 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030145117/http://www.science.org.au/nova/039/039key.htm |url-status=dead }}</ref> Biomassa verteenwoordig 'n groot hoeveelheid energie, en in gevalle waar dit verbruik word teen 'n tempo wat kleiner is as wat dit geproduseer word, word dit beskou as 'n hernubare energiebron. Dit is omrede die energie aanvanklik afkomstig is van die son en vasgevang word deur middel van die proses van [[fotosintese]].<ref name="ausinstitute">{{Cite web |url=http://aie.org.au/Content/NavigationMenu/Resources/SchoolProjects/FS8_BIOMASS.pdf |title=argiefkopie |access-date=14 September 2009 |archive-date=14 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090914203330/http://aie.org.au/Content/NavigationMenu/Resources/SchoolProjects/FS8_BIOMASS.pdf |url-status=dead }}</ref> == Bronne van biomassa == Biomassa is hoofsaaklik afkomstig uit die volgende bronne:<ref name="ausinstitute" /> * [[Hout]] vanaf natuurlike woude en bosse * Bosbouplantasies * Oorskot van bosboubedrywe * [[Landbou]] oorskotte soos strooi, suikerrietreste, dierereste en ander groen landbouafval. * Dierekarkasse * Oorskot van papierverwerking * Riool * [[Suiker]] en [[graan]] wat gebruik word in die vervaardiging van biobrandstowwe * Oliesade wat gebruik word in die vervaardiging van [[biodiesel]] Daar word geraam dat bykans 11% van die wêreld se energiebehoeftes deur biomassa voorsien word, met ongeveer die helfte daarvan in die vorm van hout. Dit is egter moeilik om die presiese hoeveelhede vas te stel, omdat die meeste verbruik in veral die derde wêreld nie op 'n kommersiële basis geskied nie.<ref name="ausinstitute" /> == Nadele verbonde aan biomassa as energiebron == Alhoewel biomassa 'n volhoubare energiebron kan wees onder sekere omstandighede, is daar wel verskeie nadele en probleme wat oorkom moet word:<ref name=solarpower>http://solarpowernotes.com/renewable-energy/biomass-energy/biomass-energy.html#Disadvantages{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Biomassa, veral as dit ondoeltreffend verbrand word, dra by tot besoedeling al is die netto bydrae tot [[koolstofdioksied]] in die atmosfeer dikwels nul. 'n Mens kan as voorbeeld die verbranding van hout in sekere krotbuurtes waarneem waar daar baie partikels in die vorm van rook in die lug vrygestel word. * Om 'n skoon brandstof uit biomassa te vervaardig vereis verdere verwerking wat duur kan wees en vereis dikwels baie energie, wat dikwels lei tot 'n netto energieverbruik. * Die verbranding van biomassa stel steeds chemiese stowwe soos [[swaeldioksied]] en stikstofoksied in die lug vry. * As die biomassa nie 'n byproduk is van ander landbouaktiwiteite nie, kan dit vrugbare grond opneem wat andersins vir voedselproduksie aangewend kon gewees het. * Biomassa in die vorm van hout is dikwels afkomstig van die stroop van natuurlike bos, wat dierehabitat vernietig. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Brandstowwe]] [[Kategorie:Ekologie]] rr5abuzt91xk8yg8cgd3o3ixwop97hv 0 45895 2968491 2853339 2026-09-19T06:30:19Z ~2026-50392-38 214741 /* */ 2968491 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Sunette Bridges | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = [[4 Junie]] [[1970]] | geboorteplek = | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Sanger | instrument = Stem | jare_aktief = | etiket = VAT VYF, CAPITOL, EMI, MARKON RECORDS | assosiasies = | webwerf = [http://www.sunettebridges.co.za/ sunettebridges.co.za] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Sunette Bridges''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse sangeres en die dogter van die legendariese sanger [[Bles Bridges]]. Sy is veral bekend vir haar politieke oortuigings.<ref>[http://gevaaalik.com/blindelingse-haat-maak-jou-suur-sunette-bridges Blindelingse haat maak jou suur, Sunette Bridges]</ref> == Diskografie == * Let The Music Play, MARKON RECORDS * Gister, Vandag en Môre, 2007 * Sprokie * Opskop treffers en ander, 2003 EMI * Kan Jy Dans?, 2003 CAPITOL * Dit Is My Lewe!, 2001 VAT VYF * Vrou Alleen == Bibliografie == * Gister, Vandag en Môre: 'n Vrou Wat Gekies Het Om Met 'n Dapper Hart Te Leef, {{ISBN|1-920156-41-0}}, 2007. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] == Eksterne skakels == * {{Youtube|UWb_bPV9D0w|Genoeg}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Bridges, Sunette}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] gkvwoft4giev3tvxqox24j0674mq8tq 0 46096 2968528 2425845 2026-09-19T08:53:20Z Aliwal2012 39067 2968528 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Rocco de Villiers | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{GDEO|1970|1|3}} | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Musikant | instrument = [[Klavier]] | jare_aktief = | etiket = ROCCOROCCOMUSIC, BOWLINE, JNS MUSIEK | assosiasies = | webwerf = [http://www.roccorocco.com/ roccorocco.com] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Rocco de Villiers''' (gebore [[3 Januarie]] [[1970]] in [[Kaapstad]]) is bekende [[Suid-Afrika]]anse pianis. Hy was ook in [[kykNET]] se TV-program, ''Klop die Klawers'' te sien gewees. == Diskografie == * [[1998]]: ''Screen Test'' * [[1999]]: ''Not a Word'' * [[2000]]: ''Era'' * [[2002]]: ''Call Me Olf-Fashioned'' * [[2006]]: ''La Scala'' * [[2006]]: ''If Freud Knew the Steps'' * [[2008]]: ''Never Stop Playing'' * Onbekend: "Jazz vir jou en 'n bietjie Blou" klankbaan == Bibliografie == * Momtails: Nie-alkoholiese drankies vir ma's en kinders, 2005, [[LAPA Uitgewers|LAPA]] * Roctails boek/Roctails Cocktails, 2001 STRUIK == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] == Eksterne skakels == * [http://roccodevilliers.co.za/ Rocco de Villiers se tuisblad] * {{YouTube|IjEaB-E6goA|It Takes 2 Promo}} {{DEFAULTSORT:De Villiers, Rocco}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse pianiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] qn0a90cgiqigoy89azd13dfok8jnd3x 0 46153 2968596 2641661 2026-09-19T10:16:31Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968596 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Tshwane-Universiteit vir Tegnologie |beeld = Tshwane University of Technology.jpg |beeldbyskrif = Die Tshwane-Universiteit vir Tegnologie |latyn_naam = |leuse = |leuseafr = Ons bemagtig mense |leuseeng = ''We empower people'' |gestig = [[2004]] (Gevorm as gevolg van 'n samesmelting van drie gevestigde instellings) |gesluit = |tipe = Universiteit vir Tegnologie |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = omstreeks 60&nbsp;000 |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Pretoria]], [[Nelspruit]], [[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]], [[Soshanguve]], [[Witbank]] (eMalahleni) |stad = |provinsie = |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|25|43|56|S|28|09|42|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = ses kampusse, meestal stedelik |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.tut.ac.za/ tut.ac.za] |logo = |voetnotas = }} [[Lêer:Hokkiewedstryd by Tshwane-Universiteit vir Tegnologie se Pretoriakampus.jpg|duimnael|Hokkiewedstryd by die Pretoriakampus]] Die '''Tshwane-Universiteit vir Tegnologie''' (TUT) is 'n tersiêre opleidingsinstansie wat in [[Tshwane]] geleë is. TUT het in [[2003]] ontstaan nadat drie groot technikons saamgesmelt het, naamlik: Technikon Noord-Gauteng, Technikon Noord-Wes en Technikon Pretoria. == Kampusinligting == Daar is meer as ses kampusse onder die naam Tshwane-Universiteit vir Tegnologie. * [[Arcadia, Pretoria|Arcadia-kampus]] * Kunste (Arts)-Kampus * [[Ga-Rankuwa|Ga-Rankuwa-kampus]] * [[Nelspruit|Nelspruit-kampus]] * [[Pretoria|Pretoria-kampus]] ''(vroeër '''Technikon Pretoria''')'' * [[Polokwane|Polokwane-kampus]] * [[Soshanguve|Soshanguve-kampus]] ''(vroeër '''Technikon Noord-Gauteng''' (TNG)'' * [[Witbank|Witbank-kampus]] <ref>https://www.tut.ac.za/</ref> Die universiteit bestaan uit die volgende sewe fakulteite: * Bestuurswetenskappe (Sluit in die TUT Besigheidsskool) * Kuns en Ontwerp * Ekonomie en Finansies * Ingenieurswese en die Beboude Omgewing * Geestesweetenskappe * Inligting en Kommunikasie Tegnologie * Wetenskap == Visie == Om die leidende hoër onderwys-instelling met 'n entrepreneuriese etos te wees wat kennis en tegnologie bevorder, en professionele loopbaan-opvoeding van 'n internasionale standaard bied, wat relevant is vir die behoeftes en aspirasies van Suid-Afrika se mense. == Bekende alumni == * [[Arnold Vosloo]], akteur. * Dikgang Moseneke, voormalige Adjunkhoofregter en regter van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]]. * [[Elzabé Zietsman]], sangeres en aktrise. * [[Izak Davel]], akteur, sanger, danser en model. * [[Lutho John]], akteur en TV-aanbieder. * Moloto Mothapo, woordvoerder van die [[ANC]]. * [[Nianel]], sangeres, skrywer en motiveringsspreker. * [[Peter Magubane]], fotograaf. * [[Robert McBride]], voormalige hoof van die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] se verkeerspolisie. * [[Steve Hofmeyr]], sanger, akteur en skrywer. * [[Tanya van Graan]], model en aktrise. * [[Ton Vosloo]], nie-uitvoerende voorsitter van [[Naspers]]. * Tsepo Ramosebi, hoof van inligtingstegnologie aan die presidensie. * [[Wimpie van der Merwe]], skrywer en rolprentregisseur. * [[Zelda la Grange]], voormalige privaatsekretaresse van [[Nelson Mandela]].<ref name="WW_TUT">{{cite web |url=http://whoswho.co.za/members-who-attended-tshwane-university-of-technology |title=Who's Who Southern Africa: Members who attended Tshwane Uninversity of Technology |access-date=8 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120115629/http://whoswho.co.za/members-who-attended-tshwane-university-of-technology |archive-date=20 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Sien ook == * [[Tshwane]] * [[Pretoria]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Tshwane University of Technology}} * [http://www.tut.ac.za Tshwane-Universiteit vir Tegnologie] * [http://www.tut.ac.za/About%20Us/ Aangaande die Tshwane-Universiteit vir Tegnologie, TUT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429220230/http://www.tut.ac.za/About%20Us/ |date=29 April 2010 }} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] dgqxmso1vcmw9w1tlo4ei4wtk82fyar 0 47428 2968466 2963390 2026-09-18T21:21:06Z Oesjaar 7467 /* Mei tot Augustus */ verbeter 2968466 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|teks=Die Irannese opperleier Ali Chamenei is in gekoördineerde Amerikaans-Israeliese lugaanvalle dood}} Die '''jaar 2026''' is 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dis is die 26ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Siprus]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Denemarke]] oor. * 1 Januarie – Bulgarye skakel na die [[euro]] oor en word die 21ste land in die Eurosone. * [[3 Januarie]] – Die [[Amerikaanse aanvalle in Venezuela in 2026|Verenigde State loods lugaanvalle]] op verskeie plekke in Noord-[[Venezuela]], waartydens die Venezolaanse president [[Nicolás Maduro]] en sy vrou [[Cilia Flores]] gevange geneem en uit die land gevlieg is. * [[15 Januarie]] – [[Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. * [[22 Januarie]] – Die ondertekeningseremonie vir die stigtingshandves van die [[Vredesraad]] vind plaas op die kantlyn van die 56ste [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]]. * [[6 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 2026|25ste Olimpiese Winterspele]] begin in [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]]. * [[7 Februarie]]–[[8 Maart]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2026|10de T20I-wêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[10 Februarie]] – 'n [[2026 Tumbler Ridge-skietery|Massaskietery]] vind plaas in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], met 36 totale ongevalle (9 dood en 27 beseer). * [[20 Februarie]] – Afsluitingseremonie van die Olimpiese Winterspele 2026. * [[23 Februarie]] – Die [[Nederland]]se [[Jetten-kabinet]] word saamgestel. * [[28 Februarie]] – [[Israel]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in 2026|lugaanvalle]] op Iran wat onder andere tot die dood van die Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. * [[4 Maart]]–[[13 Maart]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 2026|14de Paralimpiese Winterspele]] is in Milaan en Cortina d'Ampezzo gehou. * [[25 Maart]] – Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[25 April]] – 'n [[Aandeteskietery by Withuiskorrespondente in 2026|Aanvaller trek skote af naby die hoofsekuriteitsondersoekarea]] tydens die jaarlikse ete vir [[Withuis]]korrespondente by die Washington Hilton in [[Washington, D.C.]], wat deur president [[Donald Trump]], [[Eerste Dame]] [[Melania Trump]], Visepresident [[J.D. Vance]] en lede van die kabinet bygewoon is. * [[14 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[16 Mei]] – Die [[Kakkerlak Volksparty]], word in [[Indië]] gestig na 'n uitlating van die hoofregter van Indië, Surya Kant waarin hy werklose jeug met "kakkerlakke" en "parasiete van die samelewing" vergelyk het. Binne dae het die beweging honderduisende ondersteuners gekry en aanlyn en vanlyn protesoptogte en gemeenskapsdiensaktiwiteite georganiseer. * [[10 Junie]] – [[Antoni Gaudí]] is 100 jaar gelede oorlede. * [[11 Junie]]–[[19 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldkampioenskap]] word in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied en deur [[Spanje]] gewen. * [[12 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|10de T20I-vrouewêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied en deur [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] gewen. * [[1 Julie]] – [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Siprus oor. * [[4 Julie]] – Presies 250 jaar gelede word die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik deur hulle ''Onafhanklikheidsverklaring''. * [[28 Augustus]] – Ná [[Harald V van Noorweë|Harald V]] se afsterwe word sy seun [[Haakon VIII]] nuwe koning van [[Noorweë]]. * [[16 November]] – Die [[Afrikaanse Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. == Sterftes == === Januarie tot April === * [[18 Januarie]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). * [[30 Januarie]] – [[Diana Ferrus]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1953]]). * [[11 Februarie]] – [[James van der Beek]], Amerikaanse akteur en skrywer (* [[1977]]). * [[15 Februarie]] – [[Robert Duvall]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[17 Februarie]] – [[Jesse Jackson]] sr., Amerikaanse burgerregte-aktivis (* [[1941]]). * [[18 Februarie]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer (* [[1944]]). * [[19 Februarie]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse [[akteur]] en vervaardiger (* [[1972]]). * [[4 Maart]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1948]]). * 4 Maart – [[Soli Philander]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant, regisseur en televisie-aanbieder (* [[1961]]). * [[8 Maart]] – [[Walid Khalidi]], Palestynse historikus (* [[1925]]). * [[14 Maart]] – [[Jürgen Habermas]], Duitse filosoof en sosioloog (* [[1929]]). * [[17 Maart]] – [[Ali Larijani]], [[Iran]]se politikus, militêre offisier en filosoof (* [[1958]]). * [[19 Maart]] – [[Chuck Norris]], Amerikaanse akteur en vegkunstenaar (* [[1940]]). * 19 Maart – [[Nicholas Haysom]], Suid-Afrikaanse prokureur, anti-apartheidsaktivis en diplomaat (* [[1952]]). * [[3 April]] – [[Ruan Fourie]], Afrikaanse digter (* [[1994]]). * [[7 April]] – [[J.C.M.D. du Plessis]], Suid-Afrikaanse leksikograaf en akademikus (* 1940). * 7 April – [[Mircea Lucescu]], [[Roemenië|Roemeense]] [[sokker]]speler en afrigter (* [[1945]]). * [[19 April]] – [[Jan Wilkens]], Suid-Afrikaanse professionele stoeier (* [[1942]]). * [[27 April]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan (* [[1932]]). * [[29 April]] – [[Craig Venter]], Amerikaanse molekulêre bioloog en sakeman (* [[1946]]). === Mei tot Augustus === * [[8 Mei]] – [[Festus Mogae]], politikus en derde president van [[Botswana]] (1998–2008) (* [[1939]]). * [[12 Junie]] – [[Portchie]], Suid-Afrikaanse skilder en entrepreneur (* [[1963]]). * [[15 Junie]] – [[Abdullah Ibrahim]], Suid-Afrikaanse pianis en komponis (* [[1934]]). * [[22 Junie]] – [[Alan Greenspan]], Amerikaanse ekonoom (* [[1926]]). * [[24 Junie]] – [[Ann Blyth]], Amerikaanse aktrise en [[18de Oscar-toekenningsaand|Oscar-pryswenner]] (* [[1928]]). * [[29 Junie]] – [[Penelope Keith]], Engelse aktrise (* [[1940]]). * [[7 Julie]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise (* [[1942]]). * [[8 Julie]] – [[Bonnie Tyler]], Walliese sanger-liedjieskrywer (* [[1951]]). * 8 Julie – [[Dieter Gerhardt]], kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot en Sowjetspioen (* [[1935]]). * [[13 Julie]] – [[Sam Neill]], Nieu-Seelandse akteur (* [[1947]]). * [[15 Julie]] – [[Guy Scott]], Zambiese politikus en waarnemende president (* [[1944]]). * [[16 Julie]] – [[Tersia Marshall]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1980]]). * [[22 Julie]] – [[Chuck Russell]], Amerikaanse akteur en vervaardiger (* [[1952]]). * [[23 Julie]] – [[Hope Clarke]], Amerikaanse aktrise (* [[1941]]). * [[24 Julie]] – [[Bettina Wyngaard]], Suid-Afrikaanse skryfster (* [[1971]]). * 24 Julie – [[Gillian van Houten]], Suid-Afrkaanse TV-nuusleser en natuurliefhebber (* [[1954]]). * 24 Julie – [[Gunther von Hagens]], Duitse ontleedkundige (* [[1945]]). * [[5 Augustus]] – [[Jean Lodge]], Engelse aktrise (* [[1927]]). * [[8 Augustus]] – [[Cass Abrahams]], Suid-Afrikaanse Maleiersjef, restaurateur, kookboekskrywer (* [[1944]]). * [[13 Augustus]] – [[Mark Rydell]], Amerikaanse akteur en regisseur (* [[1934]]). * [[14 Augustus]] – [[Jason Arday]] kontroversiële Britse akademikus en skrywer (* [[1985]]). * 14 Augustus – [[Yayoi Kusama]], Japannese kunstenaar wat hoofsaaklik in beeldhoukuns en installasie gewerk het († [[1929]]). * [[16 Augustus]] – [[Hayden Panettiere]], Amerikaanse aktrise en sangeres (* [[1989]]). * [[22 Augustus]] – [[Marianne de Jong]], lektrise, vryskutskrywer en navorser; feminis en vegter vir vroueregte (* [[1947]]). * [[25 Augustus]] – [[Dolly Parton]], Amerikaanse countrysangeres (* [[1946]]). * 25 Augustus – [[Tim Curry]], Britse akteur en sanger (* [[1946]]). * [[28 Augustus]] – [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]] (* [[1937]]). * [[30 Augustus]] – [[Joggie Jansen]], Springbokrugbysenter (* [[1948]]). [[Kategorie:2026| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] 0mrc4x7r8rnzlkbwiyj7xehgxitf5fg 0 47900 2968588 2521688 2026-09-19T10:14:23Z Pynappel 70858 /* Verwysings */ 2968588 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Nelson Mandela-universiteit |beeld = <!-- Nelson Mandela Metropolitan University.jpg (bestaan nie) --> |beeldbyskrif = |latyn_naam = |leuse = ''For Tomorrow'' |leuseafr = |leuseeng = |gestig = [[1 Januarie]] [[2005]]<ref>[http://www.nmmu.ac.za/About-NMMU/Management---Identity/History NMMU geskiedenis verkry op 4 Julie 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603142800/http://www.nmmu.ac.za/About-NMMU/Management---Identity/History |date= 3 Junie 2013 }} {{en}}</ref> |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |kanselier = [[Geraldine Fraser-Moleketi]] |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Sibongile Muthwa |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 4&nbsp;063 |studentetal = 28&nbsp;000 |voorgraadse studente= 23&nbsp;500 |nagraadse studente = 4&nbsp;500 |doktoraal = |ander = |ligging = [[Gqeberha]], [[Oos-Kaap]] en<br/> [[George]], [[Wes-Kaap]] |stad = [[Gqeberha]] |provinsie = [[Oos-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|-34.008416|25.670586|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = voorstedelik |voormalige_name = Universiteit van Port Elizabeth, Port Elizabeth Technikon, [[Vista Universiteit]] PE-kampus |free_label = |free = |sport = [[Aërobiese oefeninge]], [[Atletiek]] (Baan en veld, landloop en padwedlope), [[Basketbal]], [[Boks]], [[Boogskiet]], [[Branderplankry]], [[Dans]], [[Gholf]], [[Gimnastiek]], [[Hokkie]], [[Judo]], [[Karate]], [[Krieket]], [[Muurbal]], [[Netbal]], [[Pluimbal]], [[Roei]], [[Rugby]], [[Ruitersport]], [[Sagtebal]], [[Skaak]], [[Sokker]], [[Swem]], [[Tafeltennis]], [[Tennis]], [[Vlugbal]]. |kleure = [[Vlootblou]] en [[wit]] met 'n spatsel [[donkerrooi]] |bynaam = Madibaz |gelukbringer = Diba die dolfyn |affiliasies = [[International Association of Universities|IAU]], [[Association of African Universities|AAU]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[Association of Commonwealth Universities|ACU]] |webtuiste = http://www.nmmu.ac.za/ |logo = |voetnotas = }} Die '''Nelson Mandela-universiteit''' (NMU) is 'n tersiêre opleidingsinstansie in [[Suid-Afrika]] wat grotendeels in [[Gqeberha]] (voorheen Port Elizabeth) gesetel is. Die universiteit het vanaf sy stigting in 1965 tot in 2005 as die '''Universiteit van Port Elizabeth''' (UPE) bekendgestaan, daarna as die Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit en van [[23 Junie]] [[2016]] as die Nelson Mandela-universiteit.<ref>{{en}} [http://www.heraldlive.co.za/nmmu-gets-new-name/ NMMU gets new name] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630154635/http://www.heraldlive.co.za/nmmu-gets-new-name/ |date=30 Junie 2016 }}, ''[[The Herald]]'', 30 Junie 2016.</ref> == Fakulteite == *Ekonomiese en Bestuurswetenskappe *Geneeskunde *Kunste *Landbouwetenskappe *Natuurwetenskappe *Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit se Besigheidskool *Onderwys *Regsgeleerdheid *Tegniek, Geboude Omgewing en Inligtingstegnologie == Kampusse == Die Suidkampus is 'n reuse kompleks van omtrent 830 hektaar wat voorheen deur die Stadsraad van Port Elizabeth geskenk is. In 1983 word die gebied tot [[natuurreservaat]] verklaar. Die universiteit bestaan tans uit die volgende kampusse: * Suidkampus, [[Somerstrand]], Port Elizabeth * Noordkampus, Somerstrand, Port Elizabeth * 2de Laan-kampus, Somerstrand, Port Elizabeth * Missionvale-kampus, Uitenhageweg, Port Elizabeth * Birdstraat-kampus, Sentraal, Port Elizabeth * [[Saasveld, George]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Port Elizabeth]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] 9qh656yvxgw8yd9393kc4wlg8mydi0v 0 48124 2968624 2958744 2026-09-19T11:34:50Z Kewarona 203617 Werkersdag 2968624 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Observance of International Workers' Day RGBY.svg|duimnael|400px|Lande en [[Lys van afhanklike gebiede|afhanklike gebiede]] volgens waarneming van Werkersdag of 'n ander variant van Meidag of Werkersdag: {{sleutel|#dd3333|Werkersdag is of kan op 1 Mei wees}} {{sleutel|#ffcc33|'n Ander openbare vakansiedag op 1 Mei}} {{sleutel|#00af89|Geen openbare vakansiedag op 1 Mei nie en Werkersdag is op 'n ander datum}} {{sleutel|#cccccc|Geen openbare vakansiedag op 1 Mei en ook geen Werkersdag nie}}]] '''Werkersdag''' is 'n nasionale openbare vakansiedag wat die werkers van 'n land huldig. Dit hou histories met die arbeidersbewegings en die Meidagfeesvieringe in ander dele van die wêreld verband, spesifiek die agt uur-werksdagbeweging wat agt ure vir werk, agt ure vir ontspanning en agt ure vir rus voorgestaan het. Dit word in verskeie lande, insluitende [[Suid-Afrika]] gevier. ==Geskiedenis in Suid-Afrika== Werkersdag word sedert [[1995]] jaarliks op [[1 Mei]] in Suid-Afrika waargeneem.<ref>{{cite news |title=Workers' Day 2019: A brief history |url=https://www.thesouthafrican.com/workers-day-2019-brief-history-1-may/ |access-date=9 May 2019 |work=The South African |date=1 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509003438/https://www.thesouthafrican.com/workers-day-2019-brief-history-1-may/ |url-status=live }}</ref> Dit het sy oorsprong in die internasionale stryd van werkers en hul vakbonde vir solidariteit tussen werkers, hul soeke na regverdige indiensneming en die vestiging van menseregte en werkerregte in die werkplek wat in die nasionale en internasionale wet erken word.<ref name="akwasi">{{cite news |last1=Akwasi |first1=Tiffany |title=Why do we celebrate workers day South Africa 2019? |url=https://briefly.co.za/27711-why-celebrate-workers-day-south-africa-2019.html |work=Briefly |date=9 April 2019 |language=en |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509002505/https://briefly.co.za/27711-why-celebrate-workers-day-south-africa-2019.html |url-status=live }}</ref> Voor [[1994]] is die dag deur vakbonde in Suid-Afrika vir protesoptogte teen die destydse apartheidsregering se rassebeleid ingespan. In 1928 het duisende swart werkers 'n massaoptog gehou. In [[1950]] het die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] 'n betoging op 1 Mei gereël om die regering se Onderdrukking van Kommunisme-beleid as onwettig te verklaar. Polisiegeweld het die dood van 18 mense tydens hierdie betoging in [[Soweto]] tot gevolg gehad. <ref name="akwasi" /> In [[1986]], met die honderdste herdenking van die Haymarket affair, het die [[Congress of South African Trade Unions]] (COSATU) die regering versoek om 1 Mei as 'n amptelike vakansiedag te verklaar. Die vakbond het ook gevra dat werkers op daardie dag nie werk toe gaan nie, maar by die huis bly.<ref name=SABC>{{cite web |url=http://www.sabcnews.com/sabcnews/l-politics-sas-may-day/ |title=The Politics of SA's May Day |first=Nthakoana |last=Ngatane |date=1 May 2018 |publisher=[[SABC News]] |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509064112/http://www.sabcnews.com/sabcnews/l-politics-sas-may-day/ |url-status=live }}</ref> Daar het 'n aantal prominente anti-[[apartheid]] organisasies, insluitend die [[National Education Crisis Committee]] en die [[United Democratic Front (South Africa)]], hul by COSATU se saak geskaar.<ref name=SAHO>{{cite web |url=https://www.sahistory.org.za/article/history-may-day-south-africa |title=The History of May Day in South Africa |date=25 April 2012 |publisher=[[South African History Online]] |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509003451/https://www.sahistory.org.za/article/history-may-day-south-africa |url-status=live }}</ref> Die versoek is ook deur 'n aantal organisasies wat as konserwatief beskou is, ondersteun, soos die [[African Teachers' Association of South Africa]], die [[National African Federated Chamber of Commerce]] en die Steel and Engineering Industries Federation of South Africa, 'n organisasie wat werknemers in die staalindustrie verteenwoordig.<ref name=SAHO/> Meer as 1 500 000 werkers het die versoek om by die huis te bly, gehuldig. So ook duisende studente, taxibestuurders, verkopers, winkeliers, huishulpe en mense wat vir hulself werk.<ref name=SAHO/> In die daaropvolgende jare het 1 Mei 'n gewilde vakansiedag geword.<ref name=SABC/> Omdat die 1950-slagting op 1 Mei plaasgevind het en die sukses van COSATU se versoek op 1 Mei 1986, het die datum sinoniem met weerstand teen die apartheidsregering geraak. Na Suid-Afrika se eerste amptelike demokratiese verkiesing in 1994, is 1 Mei as 'n amptelike openbare vakansiedag ingestel wat die eerste keer in 1995 gevier is.<ref name=SABC/> ==Geskiedenis in ander lande== ===Australië=== Die eerste optog vir 'n agt uur-werksdag deur die [[Australië|Australiese]] Arbeidsbeweging het op [[21 April]] [[1856]] in Melbourne plaasgevind.<ref>{{cite web|url=http://alldownunder.com/australian-dates/holiday-labour-day.htm|title=Australian Public Holidays: Labour Day|work=alldownunder.com|date=1998|access-date=7 March 2016|archive-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619093412/http://alldownunder.com/australian-dates/holiday-labour-day.htm|url-status=live}}</ref> Op hierdie dag het klipmesselaars en konstruksiewerkers op bouterreine in die omgewing van Melbourne ophou werk en van die [[Universeit van Melbourne]] tot die Parlementshuis in 'n optog gestap om 'n agt uur-werksdag te bepleit. Hul betoging was 'n sukses en hulle word as van die eerste georganiseerde werkers in die wêreld beskou wat 'n 8 uur-dag sonder verlies aan betaling behaal het.<ref name="LewisBalderstone2006">{{cite book|first1=Wendy|last1=Lewis|first2=Simon|last2=Balderstone|first3=John|last3=Bowman|title=Events that Shaped Australia|url=https://books.google.com/books?id=_6TVAAAACAAJ|access-date=7 March 2016|year=2006|publisher=[[New Holland Publishers]]|isbn=978-1-74110-492-9|page=57}}</ref> ===Kanada=== [[Beeld:1900s Toronto LabourDay Parade.jpg|duimnael|regs|'n Arbeidsdag-optog in [[Toronto]], [[Ontario]] in die vroeë 1900's]] Arbeidsdag ([[Frans]]: ''Fête du Travail'') is in 1894 tot 'n openbare vakansiedag in Kanada verklaar en word sedertdien jaarliks op die eerste Maandag in September gevier. Die Kanadese arbeidsdag se oorsprong kan na verskeie plaaslike betogings en vieringe in die vroeëre dekades.<ref>{{Cite web|last=Gagnon|first=Marc-André|title=Labour Day in Canada|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labour-day/|access-date=7 September 2020|website=The Canadian Encyclopedia|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910101347/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labour-day|url-status=live}}</ref> Hierdie gebeure het politieke belang na 'n arbeidsdagoptog in Toronto in April 1872, ter ondersteuning van stakende drukkers, direk gelei het tot die inwerkingtreding van die Vakbondwet, 'n wet wat die wettigheid van vakbonde bevestig het.{{Citation needed|date=October 2023}} Op 22 Julie 1882 het 'n arbeidsdagviering in Toronto die aandag van die Amerikaanse arbeidsleier Peter J. McGuire getrek, wat 'n soortgelyke parade in [[New York]] City op 5 September van dieselfde jaar gereël het. Vakbonde wat met die [[Knights of Labor]] en die American Federation of Labor in beide Kanada en die Verenigde State geassosieer het, het daarna parades en feeste op die eerste Maandag in September bevorder. In Kanada het plaaslike vieringe in [[Hamilton, Ontario|Hamilton]], [[Oshawa]], [[Montreal]], [[St. Catharines]], [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]], [[Ottawa]], [[Vancouver]] en [[London, Ontario|London]] gedurende hierdie jare plaasgevind. Montreal het 1 September as 'n publieke vakansiedag in 1889 verklaar. In [[Nova Scotia]] het steenkoolmyners sedert 1880 pieknieks en parades gehou ter herdenking van die stigting van hul vakbond, die Provincial Workmen's Association, in 1879. <!-- In addition, in 1889, the Royal Commission on the Relations of Labour and Capital in Canada recommended recognition of an official "labour day" by the federal government.{{Citation needed|date=October 2023}} In March and April 1894, unions lobbied Parliament to recognize Labour Day as a public holiday.{{Citation needed|date=October 2023}} Wetgewing is in Mei deur die die Eerste minister Sir John Thompson ingestel en het koninklike instemming in Julie 1894 ontvang.<ref>{{Cite book|last1=Heron|first1=Craig|title=The Workers' Festival: A History of Labour Day in Canada|url=https://archive.org/details/workersfestivalh0000hero|last2=Penfold|first2=Steve|publisher=University of Toronto Press|year=2005|isbn=0-8020-4886-2|location=Toronto|pages=[https://archive.org/details/workersfestivalh0000hero/page/31 31]–38}}</ref> --> ===Verenigde State=== [[File:First United States Labor Day Parade, September 5, 1882 in New York City.jpg|thumb|Die eerste Arbeidsdagparade op 5 September 1882 in [[New York City]]]] In die [[Verenigde State]] is Arbeidsdag (''Labor Day'') 'n federale vakansiedag wat op die eerste Maandag in September gehuldig word. Dit word gewoonlik beskou as die einde van die somer-vakansieseisoen in Amerika.<ref>Johnson, Yelena. [http://www.celebrations.com/article/Labor-Day-End-of-Summer-White-Party Labor Day End of Summer White Party] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091018022008/http://www.celebrations.com/article/Labor-Day-End-of-Summer-White-Party |date=18 October 2009 }}, Celebrations.com. Besoek op 5 October 2009.</ref> Baie skole begin die dag ná Arbeidsdag met die nuwe skooljaar.<ref>Helderman, Rosalind S. "[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/05/AR2009090502666.html Issues That Matter to You: School Start After Labor Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906183328/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/05/AR2009090502666.html |date=6 September 2017 }}"; ''The Washington Post'', 6 September 2009.</ref> ==Bibliografie== {{verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|International Workers' Day|Werkersdag}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/May-Day-international-observance|title=May Day|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Mei 2022}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/May-Day-European-seasonal-holiday|title=May Day|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Mei 2022}} {{Suid-Afrika vakansiedae}} {{Normdata}} [[Kategorie:Feesdae]] [[Kategorie:Openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Internasionale inagnemings]] iwpltfv8s8mcup6pcyl0o9nynv7o2oq 2968625 2968624 2026-09-19T11:41:42Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/Kewarona|Kewarona]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2958744 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Observance of International Workers' Day RGBY.svg|duimnael|400px|Lande en [[Lys van afhanklike gebiede|afhanklike gebiede]] volgens waarneming van Werkersdag of 'n ander variant van Meidag of Werkersdag: {{sleutel|#dd3333|Werkersdag is of kan op 1 Mei wees}} {{sleutel|#ffcc33|'n Ander openbare vakansiedag op 1 Mei}} {{sleutel|#00af89|Geen openbare vakansiedag op 1 Mei nie en Werkersdag is op 'n ander datum}} {{sleutel|#cccccc|Geen openbare vakansiedag op 1 Mei en ook geen Werkersdag nie}}]] '''Werkersdag''' is 'n nasionale openbare vakansiedag wat die werkers van 'n land huldig. Dit hou histories met die arbeidersbewegings en die Meidagfeesvieringe in ander dele van die wêreld verband, spesifiek die agt uur-werksdagbeweging wat agt ure vir werk, agt ure vir ontspanning en agt ure vir rus voorgestaan het. Dit word in verskeie lande, insluitende [[Suid-Afrika]] gevier. Alhoewel die datum van die viering dikwels op 1 Mei val, is daar lande wat die viering op 'n ander datum huldig - dikwels 'n datum wat histories van belang was vir die bevordering van die arbeidsbeweging in daardie land. ==Geskiedenis in Suid-Afrika== Werkersdag word sedert [[1995]] jaarliks op [[1 Mei]] in Suid-Afrika waargeneem.<ref>{{cite news |title=Workers' Day 2019: A brief history |url=https://www.thesouthafrican.com/workers-day-2019-brief-history-1-may/ |access-date=9 May 2019 |work=The South African |date=1 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509003438/https://www.thesouthafrican.com/workers-day-2019-brief-history-1-may/ |url-status=live }}</ref> Dit het sy oorsprong in die internasionale stryd van werkers en hul vakbonde vir solidariteit tussen werkers, hul soeke na regverdige indiensneming en die vestiging van menseregte en werkerregte in die werkplek wat in die nasionale en internasionale wet erken word.<ref name="akwasi">{{cite news |last1=Akwasi |first1=Tiffany |title=Why do we celebrate workers day South Africa 2019? |url=https://briefly.co.za/27711-why-celebrate-workers-day-south-africa-2019.html |work=Briefly |date=9 April 2019 |language=en |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509002505/https://briefly.co.za/27711-why-celebrate-workers-day-south-africa-2019.html |url-status=live }}</ref> Voor [[1994]] is die dag deur vakbonde in Suid-Afrika vir protesoptogte teen die destydse apartheidsregering se rassebeleid ingespan. In 1928 het duisende swart werkers 'n massaoptog gehou. In [[1950]] het die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] 'n betoging op 1 Mei gereël om die regering se Onderdrukking van Kommunisme-beleid as onwettig te verklaar. Polisiegeweld het die dood van 18 mense tydens hierdie betoging in [[Soweto]] tot gevolg gehad. <ref name="akwasi" /> In [[1986]], met die honderdste herdenking van die Haymarket affair, het die [[Congress of South African Trade Unions]] (COSATU) die regering versoek om 1 Mei as 'n amptelike vakansiedag te verklaar. Die vakbond het ook gevra dat werkers op daardie dag nie werk toe gaan nie, maar by die huis bly.<ref name=SABC>{{cite web |url=http://www.sabcnews.com/sabcnews/l-politics-sas-may-day/ |title=The Politics of SA's May Day |first=Nthakoana |last=Ngatane |date=1 May 2018 |publisher=[[SABC News]] |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509064112/http://www.sabcnews.com/sabcnews/l-politics-sas-may-day/ |url-status=live }}</ref> Daar het 'n aantal prominente anti-[[apartheid]] organisasies, insluitend die [[National Education Crisis Committee]] en die [[United Democratic Front (South Africa)]], hul by COSATU se saak geskaar.<ref name=SAHO>{{cite web |url=https://www.sahistory.org.za/article/history-may-day-south-africa |title=The History of May Day in South Africa |date=25 April 2012 |publisher=[[South African History Online]] |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509003451/https://www.sahistory.org.za/article/history-may-day-south-africa |url-status=live }}</ref> Die versoek is ook deur 'n aantal organisasies wat as konserwatief beskou is, ondersteun, soos die [[African Teachers' Association of South Africa]], die [[National African Federated Chamber of Commerce]] en die Steel and Engineering Industries Federation of South Africa, 'n organisasie wat werknemers in die staalindustrie verteenwoordig.<ref name=SAHO/> Meer as 1 500 000 werkers het die versoek om by die huis te bly, gehuldig. So ook duisende studente, taxibestuurders, verkopers, winkeliers, huishulpe en mense wat vir hulself werk.<ref name=SAHO/> In die daaropvolgende jare het 1 Mei 'n gewilde vakansiedag geword.<ref name=SABC/> Omdat die 1950-slagting op 1 Mei plaasgevind het en die sukses van COSATU se versoek op 1 Mei 1986, het die datum sinoniem met weerstand teen die apartheidsregering geraak. Na Suid-Afrika se eerste amptelike demokratiese verkiesing in 1994, is 1 Mei as 'n amptelike openbare vakansiedag ingestel wat die eerste keer in 1995 gevier is.<ref name=SABC/> ==Geskiedenis in ander lande== ===Australië=== Die eerste optog vir 'n agt uur-werksdag deur die [[Australië|Australiese]] Arbeidsbeweging het op [[21 April]] [[1856]] in Melbourne plaasgevind.<ref>{{cite web|url=http://alldownunder.com/australian-dates/holiday-labour-day.htm|title=Australian Public Holidays: Labour Day|work=alldownunder.com|date=1998|access-date=7 March 2016|archive-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619093412/http://alldownunder.com/australian-dates/holiday-labour-day.htm|url-status=live}}</ref> Op hierdie dag het klipmesselaars en konstruksiewerkers op bouterreine in die omgewing van Melbourne ophou werk en van die [[Universeit van Melbourne]] tot die Parlementshuis in 'n optog gestap om 'n agt uur-werksdag te bepleit. Hul betoging was 'n sukses en hulle word as van die eerste georganiseerde werkers in die wêreld beskou wat 'n 8 uur-dag sonder verlies aan betaling behaal het.<ref name="LewisBalderstone2006">{{cite book|first1=Wendy|last1=Lewis|first2=Simon|last2=Balderstone|first3=John|last3=Bowman|title=Events that Shaped Australia|url=https://books.google.com/books?id=_6TVAAAACAAJ|access-date=7 March 2016|year=2006|publisher=[[New Holland Publishers]]|isbn=978-1-74110-492-9|page=57}}</ref> ===Kanada=== [[Beeld:1900s Toronto LabourDay Parade.jpg|duimnael|regs|'n Arbeidsdag-optog in [[Toronto]], [[Ontario]] in die vroeë 1900's]] Arbeidsdag ([[Frans]]: ''Fête du Travail'') is in 1894 tot 'n openbare vakansiedag in Kanada verklaar en word sedertdien jaarliks op die eerste Maandag in September gevier. Die Kanadese arbeidsdag se oorsprong kan na verskeie plaaslike betogings en vieringe in die vroeëre dekades.<ref>{{Cite web|last=Gagnon|first=Marc-André|title=Labour Day in Canada|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labour-day/|access-date=7 September 2020|website=The Canadian Encyclopedia|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910101347/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labour-day|url-status=live}}</ref> Hierdie gebeure het politieke belang na 'n arbeidsdagoptog in Toronto in April 1872, ter ondersteuning van stakende drukkers, direk gelei het tot die inwerkingtreding van die Vakbondwet, 'n wet wat die wettigheid van vakbonde bevestig het.{{Citation needed|date=October 2023}} Op 22 Julie 1882 het 'n arbeidsdagviering in Toronto die aandag van die Amerikaanse arbeidsleier Peter J. McGuire getrek, wat 'n soortgelyke parade in [[New York]] City op 5 September van dieselfde jaar gereël het. Vakbonde wat met die [[Knights of Labor]] en die American Federation of Labor in beide Kanada en die Verenigde State geassosieer het, het daarna parades en feeste op die eerste Maandag in September bevorder. In Kanada het plaaslike vieringe in [[Hamilton, Ontario|Hamilton]], [[Oshawa]], [[Montreal]], [[St. Catharines]], [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]], [[Ottawa]], [[Vancouver]] en [[London, Ontario|London]] gedurende hierdie jare plaasgevind. Montreal het 1 September as 'n publieke vakansiedag in 1889 verklaar. In [[Nova Scotia]] het steenkoolmyners sedert 1880 pieknieks en parades gehou ter herdenking van die stigting van hul vakbond, die Provincial Workmen's Association, in 1879. <!-- In addition, in 1889, the Royal Commission on the Relations of Labour and Capital in Canada recommended recognition of an official "labour day" by the federal government.{{Citation needed|date=October 2023}} In March and April 1894, unions lobbied Parliament to recognize Labour Day as a public holiday.{{Citation needed|date=October 2023}} Wetgewing is in Mei deur die die Eerste minister Sir John Thompson ingestel en het koninklike instemming in Julie 1894 ontvang.<ref>{{Cite book|last1=Heron|first1=Craig|title=The Workers' Festival: A History of Labour Day in Canada|url=https://archive.org/details/workersfestivalh0000hero|last2=Penfold|first2=Steve|publisher=University of Toronto Press|year=2005|isbn=0-8020-4886-2|location=Toronto|pages=[https://archive.org/details/workersfestivalh0000hero/page/31 31]–38}}</ref> --> ===Verenigde State=== [[File:First United States Labor Day Parade, September 5, 1882 in New York City.jpg|thumb|Die eerste Arbeidsdagparade op 5 September 1882 in [[New York City]]]] In die [[Verenigde State]] is Arbeidsdag (''Labor Day'') 'n federale vakansiedag wat op die eerste Maandag in September gehuldig word. Dit word gewoonlik beskou as die einde van die somer-vakansieseisoen in Amerika.<ref>Johnson, Yelena. [http://www.celebrations.com/article/Labor-Day-End-of-Summer-White-Party Labor Day End of Summer White Party] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091018022008/http://www.celebrations.com/article/Labor-Day-End-of-Summer-White-Party |date=18 October 2009 }}, Celebrations.com. Besoek op 5 October 2009.</ref> Baie skole begin die dag ná Arbeidsdag met die nuwe skooljaar.<ref>Helderman, Rosalind S. "[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/05/AR2009090502666.html Issues That Matter to You: School Start After Labor Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906183328/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/05/AR2009090502666.html |date=6 September 2017 }}"; ''The Washington Post'', 6 September 2009.</ref> ==Bibliografie== {{verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|International Workers' Day|Werkersdag}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/May-Day-international-observance|title=May Day|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Mei 2022}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/May-Day-European-seasonal-holiday|title=May Day|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Mei 2022}} {{Suid-Afrika vakansiedae}} {{Normdata}} [[Kategorie:Feesdae]] [[Kategorie:Openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Internasionale inagnemings]] b7g7a60b31r4m34py8zq00z8oc88ccm 2968627 2968625 2026-09-19T11:44:20Z Oesjaar 7467 Beskerm "[[Werkersdag]]" ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval op 3 Oktober 2026 om 11:44 (UTC)) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval op 3 Oktober 2026 om 11:44 (UTC))) 2958744 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Observance of International Workers' Day RGBY.svg|duimnael|400px|Lande en [[Lys van afhanklike gebiede|afhanklike gebiede]] volgens waarneming van Werkersdag of 'n ander variant van Meidag of Werkersdag: {{sleutel|#dd3333|Werkersdag is of kan op 1 Mei wees}} {{sleutel|#ffcc33|'n Ander openbare vakansiedag op 1 Mei}} {{sleutel|#00af89|Geen openbare vakansiedag op 1 Mei nie en Werkersdag is op 'n ander datum}} {{sleutel|#cccccc|Geen openbare vakansiedag op 1 Mei en ook geen Werkersdag nie}}]] '''Werkersdag''' is 'n nasionale openbare vakansiedag wat die werkers van 'n land huldig. Dit hou histories met die arbeidersbewegings en die Meidagfeesvieringe in ander dele van die wêreld verband, spesifiek die agt uur-werksdagbeweging wat agt ure vir werk, agt ure vir ontspanning en agt ure vir rus voorgestaan het. Dit word in verskeie lande, insluitende [[Suid-Afrika]] gevier. Alhoewel die datum van die viering dikwels op 1 Mei val, is daar lande wat die viering op 'n ander datum huldig - dikwels 'n datum wat histories van belang was vir die bevordering van die arbeidsbeweging in daardie land. ==Geskiedenis in Suid-Afrika== Werkersdag word sedert [[1995]] jaarliks op [[1 Mei]] in Suid-Afrika waargeneem.<ref>{{cite news |title=Workers' Day 2019: A brief history |url=https://www.thesouthafrican.com/workers-day-2019-brief-history-1-may/ |access-date=9 May 2019 |work=The South African |date=1 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509003438/https://www.thesouthafrican.com/workers-day-2019-brief-history-1-may/ |url-status=live }}</ref> Dit het sy oorsprong in die internasionale stryd van werkers en hul vakbonde vir solidariteit tussen werkers, hul soeke na regverdige indiensneming en die vestiging van menseregte en werkerregte in die werkplek wat in die nasionale en internasionale wet erken word.<ref name="akwasi">{{cite news |last1=Akwasi |first1=Tiffany |title=Why do we celebrate workers day South Africa 2019? |url=https://briefly.co.za/27711-why-celebrate-workers-day-south-africa-2019.html |work=Briefly |date=9 April 2019 |language=en |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509002505/https://briefly.co.za/27711-why-celebrate-workers-day-south-africa-2019.html |url-status=live }}</ref> Voor [[1994]] is die dag deur vakbonde in Suid-Afrika vir protesoptogte teen die destydse apartheidsregering se rassebeleid ingespan. In 1928 het duisende swart werkers 'n massaoptog gehou. In [[1950]] het die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] 'n betoging op 1 Mei gereël om die regering se Onderdrukking van Kommunisme-beleid as onwettig te verklaar. Polisiegeweld het die dood van 18 mense tydens hierdie betoging in [[Soweto]] tot gevolg gehad. <ref name="akwasi" /> In [[1986]], met die honderdste herdenking van die Haymarket affair, het die [[Congress of South African Trade Unions]] (COSATU) die regering versoek om 1 Mei as 'n amptelike vakansiedag te verklaar. Die vakbond het ook gevra dat werkers op daardie dag nie werk toe gaan nie, maar by die huis bly.<ref name=SABC>{{cite web |url=http://www.sabcnews.com/sabcnews/l-politics-sas-may-day/ |title=The Politics of SA's May Day |first=Nthakoana |last=Ngatane |date=1 May 2018 |publisher=[[SABC News]] |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509064112/http://www.sabcnews.com/sabcnews/l-politics-sas-may-day/ |url-status=live }}</ref> Daar het 'n aantal prominente anti-[[apartheid]] organisasies, insluitend die [[National Education Crisis Committee]] en die [[United Democratic Front (South Africa)]], hul by COSATU se saak geskaar.<ref name=SAHO>{{cite web |url=https://www.sahistory.org.za/article/history-may-day-south-africa |title=The History of May Day in South Africa |date=25 April 2012 |publisher=[[South African History Online]] |access-date=9 May 2019 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509003451/https://www.sahistory.org.za/article/history-may-day-south-africa |url-status=live }}</ref> Die versoek is ook deur 'n aantal organisasies wat as konserwatief beskou is, ondersteun, soos die [[African Teachers' Association of South Africa]], die [[National African Federated Chamber of Commerce]] en die Steel and Engineering Industries Federation of South Africa, 'n organisasie wat werknemers in die staalindustrie verteenwoordig.<ref name=SAHO/> Meer as 1 500 000 werkers het die versoek om by die huis te bly, gehuldig. So ook duisende studente, taxibestuurders, verkopers, winkeliers, huishulpe en mense wat vir hulself werk.<ref name=SAHO/> In die daaropvolgende jare het 1 Mei 'n gewilde vakansiedag geword.<ref name=SABC/> Omdat die 1950-slagting op 1 Mei plaasgevind het en die sukses van COSATU se versoek op 1 Mei 1986, het die datum sinoniem met weerstand teen die apartheidsregering geraak. Na Suid-Afrika se eerste amptelike demokratiese verkiesing in 1994, is 1 Mei as 'n amptelike openbare vakansiedag ingestel wat die eerste keer in 1995 gevier is.<ref name=SABC/> ==Geskiedenis in ander lande== ===Australië=== Die eerste optog vir 'n agt uur-werksdag deur die [[Australië|Australiese]] Arbeidsbeweging het op [[21 April]] [[1856]] in Melbourne plaasgevind.<ref>{{cite web|url=http://alldownunder.com/australian-dates/holiday-labour-day.htm|title=Australian Public Holidays: Labour Day|work=alldownunder.com|date=1998|access-date=7 March 2016|archive-date=19 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619093412/http://alldownunder.com/australian-dates/holiday-labour-day.htm|url-status=live}}</ref> Op hierdie dag het klipmesselaars en konstruksiewerkers op bouterreine in die omgewing van Melbourne ophou werk en van die [[Universeit van Melbourne]] tot die Parlementshuis in 'n optog gestap om 'n agt uur-werksdag te bepleit. Hul betoging was 'n sukses en hulle word as van die eerste georganiseerde werkers in die wêreld beskou wat 'n 8 uur-dag sonder verlies aan betaling behaal het.<ref name="LewisBalderstone2006">{{cite book|first1=Wendy|last1=Lewis|first2=Simon|last2=Balderstone|first3=John|last3=Bowman|title=Events that Shaped Australia|url=https://books.google.com/books?id=_6TVAAAACAAJ|access-date=7 March 2016|year=2006|publisher=[[New Holland Publishers]]|isbn=978-1-74110-492-9|page=57}}</ref> ===Kanada=== [[Beeld:1900s Toronto LabourDay Parade.jpg|duimnael|regs|'n Arbeidsdag-optog in [[Toronto]], [[Ontario]] in die vroeë 1900's]] Arbeidsdag ([[Frans]]: ''Fête du Travail'') is in 1894 tot 'n openbare vakansiedag in Kanada verklaar en word sedertdien jaarliks op die eerste Maandag in September gevier. Die Kanadese arbeidsdag se oorsprong kan na verskeie plaaslike betogings en vieringe in die vroeëre dekades.<ref>{{Cite web|last=Gagnon|first=Marc-André|title=Labour Day in Canada|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labour-day/|access-date=7 September 2020|website=The Canadian Encyclopedia|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910101347/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labour-day|url-status=live}}</ref> Hierdie gebeure het politieke belang na 'n arbeidsdagoptog in Toronto in April 1872, ter ondersteuning van stakende drukkers, direk gelei het tot die inwerkingtreding van die Vakbondwet, 'n wet wat die wettigheid van vakbonde bevestig het.{{Citation needed|date=October 2023}} Op 22 Julie 1882 het 'n arbeidsdagviering in Toronto die aandag van die Amerikaanse arbeidsleier Peter J. McGuire getrek, wat 'n soortgelyke parade in [[New York]] City op 5 September van dieselfde jaar gereël het. Vakbonde wat met die [[Knights of Labor]] en die American Federation of Labor in beide Kanada en die Verenigde State geassosieer het, het daarna parades en feeste op die eerste Maandag in September bevorder. In Kanada het plaaslike vieringe in [[Hamilton, Ontario|Hamilton]], [[Oshawa]], [[Montreal]], [[St. Catharines]], [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]], [[Ottawa]], [[Vancouver]] en [[London, Ontario|London]] gedurende hierdie jare plaasgevind. Montreal het 1 September as 'n publieke vakansiedag in 1889 verklaar. In [[Nova Scotia]] het steenkoolmyners sedert 1880 pieknieks en parades gehou ter herdenking van die stigting van hul vakbond, die Provincial Workmen's Association, in 1879. <!-- In addition, in 1889, the Royal Commission on the Relations of Labour and Capital in Canada recommended recognition of an official "labour day" by the federal government.{{Citation needed|date=October 2023}} In March and April 1894, unions lobbied Parliament to recognize Labour Day as a public holiday.{{Citation needed|date=October 2023}} Wetgewing is in Mei deur die die Eerste minister Sir John Thompson ingestel en het koninklike instemming in Julie 1894 ontvang.<ref>{{Cite book|last1=Heron|first1=Craig|title=The Workers' Festival: A History of Labour Day in Canada|url=https://archive.org/details/workersfestivalh0000hero|last2=Penfold|first2=Steve|publisher=University of Toronto Press|year=2005|isbn=0-8020-4886-2|location=Toronto|pages=[https://archive.org/details/workersfestivalh0000hero/page/31 31]–38}}</ref> --> ===Verenigde State=== [[File:First United States Labor Day Parade, September 5, 1882 in New York City.jpg|thumb|Die eerste Arbeidsdagparade op 5 September 1882 in [[New York City]]]] In die [[Verenigde State]] is Arbeidsdag (''Labor Day'') 'n federale vakansiedag wat op die eerste Maandag in September gehuldig word. Dit word gewoonlik beskou as die einde van die somer-vakansieseisoen in Amerika.<ref>Johnson, Yelena. [http://www.celebrations.com/article/Labor-Day-End-of-Summer-White-Party Labor Day End of Summer White Party] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091018022008/http://www.celebrations.com/article/Labor-Day-End-of-Summer-White-Party |date=18 October 2009 }}, Celebrations.com. Besoek op 5 October 2009.</ref> Baie skole begin die dag ná Arbeidsdag met die nuwe skooljaar.<ref>Helderman, Rosalind S. "[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/05/AR2009090502666.html Issues That Matter to You: School Start After Labor Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906183328/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/05/AR2009090502666.html |date=6 September 2017 }}"; ''The Washington Post'', 6 September 2009.</ref> ==Bibliografie== {{verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|International Workers' Day|Werkersdag}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/May-Day-international-observance|title=May Day|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Mei 2022}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/May-Day-European-seasonal-holiday|title=May Day|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Mei 2022}} {{Suid-Afrika vakansiedae}} {{Normdata}} [[Kategorie:Feesdae]] [[Kategorie:Openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Internasionale inagnemings]] b7g7a60b31r4m34py8zq00z8oc88ccm 0 49221 2968573 2880305 2026-09-19T10:10:52Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968573 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Fort Hare |beeld = Universiteit van Fort Hare ingang.jpg |beeldbyskrif = Die hoofingang na die universiteit op Alice. |latyn_naam = |leuse = ''In lumine tuo videbimus lumen'' |leuseafr = In U lig sien ons die lig |leuseeng = ''In your light we shall see the light'' |gestig = [[8 Februarie]] [[1916]] |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Mvuyo Tom |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = 11&nbsp;074 (2011) |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = Hoofkampus: [[Alice, Oos-Kaap|Alice]]<br />Ander: [[Bhisho]] en<br />[[Oos-Londen]], [[Oos-Kaap]] |stad = |provinsie = |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|32|47|13.4|S|26|50|56.7|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.ufh.ac.za/ ufh.ac.za] |logo = |voetnotas = }} [[Lêer:Monumentsom.jpg|duimnael|300px|Die Stewart-monument op Somgxata-heuwel bo UFH.]] Die '''Universiteit van Fort Hare''' (UFH) was die tweede universiteit in [[Suid-Afrika]] en die eerste plaaslike instelling wat tersiêre onderwys aan [[Swart mense|Afrikane]] verskaf het. Die Universiteit was 'n voortvloeisel van die teologiese skool wat aan die einde van die [[19de eeu]] in hierdie gebied deur die Skotse sendeling[[Jimmy Stewart (sendeling)| James Stewart]] en sy vrou gestig is. Die [[Afrikaans]]sprekende bevolking sou eers heelwat later hulle eie universiteit kry, naamlik die [[Universiteit van Stellenbosch]]. Die universiteit lê aan die [[Tyhumerivier]] in [[Alice, Oos-Kaap|Alice]] in die [[Oos-Kaap]] en het 'n ryk geskiedenis. Die gebied was gedurende die 19de eeu vir 'n lang tyd die oorlogsterrein in nege oorloë teen die [[Xhosas]]. Dit was eers 'n aparte Britse kolonie (''British Kafraria'' genoem). Die Britte het stukke land aan die Xhosas wat bereid was om aan hul kant te veg (die amaFengu) gegee. Fort Hare was self oorspronklik 'n Britse fort en 'n aantal ruïnes is nog op die kampus van die universiteit sigbaar. == Wapen == Die universiteit het omstreeks 1923 'n heraldiese wapen in gebruik geneem. Dit is in 1938 by die Departement van Binnelandse Sake geregistreer.<ref name=boh>http://www.national.archsrch.gov.za{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die wapenskild word horisontaal in twee verdeel; die boonste deel toon 'n goue opkomende son teen 'n blou agtergrond, en die onderste 'n wit ope Bybel met die woorde ''In lumine tuo videbimus lumen'' daarop, teen 'n swart agtergrond. == Geskiedenis == Die universiteit het 'n groot rol gespeel in die ontwikkeling van die ANC en ander swart organisasies in Suider-Afrika en was lank as 'n onrustige kampus bekend gewees. In die apartheidstydperk het dit deel geword van die [[Ciskei]] en blankes wat by die universiteit werksaam was, hoofsaaklik vanuit Fort Beaufort en Hogsback, moes die grens oorsteek om na hulle werk toe te gaan. Ná die eerste volle demokratiese verkiesing in 1994 het eers Sibusiso Bhengu adjunk-kanselier geword en toe hy Onderwysminister geword het, het Mbulelo Mzamane hom opgevolg. In sy tyd het die aantalle studente tot 3&nbsp;000 verminder. Ongeveer 90% was jong swartmense van die Oos-Kaap, veral van Mdantsane, die ou Ciskei, maar ook die Transkei. Die res kom vernamelik uit Zimbabwe. Onder Mzamane het die universteit egter skielik bankrot gespeel en toe die banke weier om salarisse te betaal het studente en personeel die administrasie buite die poort gehou. 'n Nuwe bestuur onder Derrick Swartz het in 1999 die situasie gestabiliseer<ref>{{cite web |url=http://www.ufh.ac.za/ufh101/ufh-historical-chronology/ |title=UFH Historical chronology |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322083101/http://www.ufh.ac.za/ufh101/ufh-historical-chronology/ |archive-date=22 Maart 2018 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=20 Mei 2016 }}</ref> en die universiteit het selfs uitgebrei na Bhisho en Oos-Londen. In 2015 het dit opnuut in die nuus gekom toe in verkiesings vir die studenteraad die meerderheid van die studente vir [[DASO]] gestem het.<ref>{{cite web |url=http://www.groundup.org.za/article/why-daso-won-fort-hare_3363/ |title=Groundup.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112728/https://www.groundup.org.za/article/why-daso-won-fort-hare_3363/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2016 stem amptelik 43% vir SASCO (wat met die ANC verbind is) en slegs 40% vir DASO. DASO wys egter op die feit dat dié verkiesings nie deur die onafhanklike verkiesingskommissie (OVK), maar deur 'n onbekende privaatbesigheid georganiseer is.<ref>{{cite web |url=http://www.bdlive.co.za/national/politics/2016/04/22/anc-aligned-sasco-wrests-back-fort-hare-src-leadership-from-da |title=Bdlive ''anc-aligned-sasco-wrests-back-fort-hare-src-leadership-from-da'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112719/http://www.bdlive.co.za/national/politics/2016/04/22/anc-aligned-sasco-wrests-back-fort-hare-src-leadership-from-da |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Eeufeesvieringe == Op 20 Mei 2016 vier die universiteit sy honderdjarige bestaan,<ref>{{cite web |url=http://www.ufh.ac.za/ufh101/message-from-vice-chancellor-dr-mvuyo-tom/ |title=Berig van Mvuyo Tom, die adjunk-kanselier van UFH |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216024941/http://www.ufh.ac.za/ufh101/message-from-vice-chancellor-dr-mvuyo-tom/ |archive-date=16 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=20 Mei 2016 }}</ref> maar twee dae voor die fees word motorbande weer verbrand omrede daar aan studente vertel is dat daar nie geld vir hulle studielenings is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.sowetanlive.co.za/news/2016/05/19/students-set-fires-at-fort-hare-alice-campus |title=Sowetan 18 Mei 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822231539/http://www.sowetanlive.co.za/news/2016/05/19/students-set-fires-at-fort-hare-alice-campus |archive-date=22 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=20 Mei 2016 }}</ref> Die universiteit is weereens byna bankrot. DASO het die geweld veroordeel, maar ook oproepe gedoen om die fees uit te stel tot die finansiële probleme opgelos is.<ref>{{cite web |url=https://www.da.org.za/2016/05/postpone-centenary-celebrations-until-students-get-promised-funding/ |title=Da.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520123924/https://www.da.org.za/2016/05/postpone-centenary-celebrations-until-students-get-promised-funding/ |archive-date=20 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die herdenking het egter plaasgevind en een van die alumni, president [[Robert Mugabe]] het 'n toespraak gehou waarin hy gesê het dat hy (91 jaar oud) in sy pos sal aanbly omrede die Verenigde State 'n regimeverandering (in [[Zimbabwe]]) beplan, wat hy moes verhoed.<ref>{{cite web |title=Sowetan: ''I remain president to prevent regime change'' Robert Mugabe |url=http://www.sowetanlive.co.za/news/2016/05/20/i-remain-president-to-prevent-regime-change-robert-mugabe |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721214247/http://www.sowetanlive.co.za/news/2016/05/20/i-remain-president-to-prevent-regime-change-robert-mugabe |archive-date=21 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=20 Mei 2016 }}</ref> In sy toespraak het president Zuma verklaar dat Fort Hare nie net 'n suksesverhaal vir Suid-Afrika is nie, maar vir die hele kontinent van Afrika.<ref>{{cite web |url=http://www.sowetanlive.co.za/news/2016/05/21/in-full-president-jacob-zuma-s-speech.-at-the-centenary-celebrations-of-the-university-of-fort-hare |title=Sowetan: ''IN FULL: President Jacob Zuma's speech at the centenary celebrations of the University of Fort Hare'' 21 Mei 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725201001/http://www.sowetanlive.co.za/news/2016/05/21/in-full-president-jacob-zuma-s-speech.-at-the-centenary-celebrations-of-the-university-of-fort-hare |archive-date=25 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=21 Mei 2016 }}</ref> == Bekende alumni == * [[Z.K. Matthews]] (1901–1968) – dosent van [[1936]] tot [[1959]] * [[Govan Mbeki]] (1910–2001) – Suid-Afrikaans politikus en vader van die voormalige president [[Thabo Mbeki]] * [[Yusuf Lule]] (1912–1985) – interim-president van [[Uganda]] in [[1979]] * [[Oliver Tambo]] ([[27 Oktober]] [[1917]] – [[24 April]] [[1993]]) – leier van die [[African National Congress]] * [[Joshua Nkomo]] ([[1918]] – [[1 Julie]] [[1999]]) – stigter van die [[Zimbabwe African Peoples Union]] (ZAPU). * [[Nelson Mandela]] ([[18 Julie]] [[1918]] – [[5 Desember]] [[2013]]) – president van [[Suid-Afrika]] * [[Julius Nyerere]] ([[19 Julie]] [[1922]] – [[4 Oktober]] [[1999]]) – president van [[Tanzanië]] * [[Herbert Chitepo]] ([[15 Junie]] [[1923]] – [[18 Maart]] [[1975]]) – [[Zimbabwe African National Union|ZANU]]-leier * [[Robert Sobukwe]] ([[1924]] – [[27 Februarie]] [[1978]]) – stigter van die [[Pan Africanist Congress]] * [[Robert Mugabe]] ([[21 Februarie]] [[1924]] - ) – president van [[Zimbabwe]], student 1949–1951 * [[Kenneth Kaunda]] ([[28 April]] [[1924]] - ) – eerste president van Zambië * [[Mangosuthu Buthelezi]] ([[27 Augustus]] [[1928]] - ) – leier van die [[Inkatha-Vryheidsparty]] * [[Desmond Tutu]] ([[7 Oktober]] [[1931]] - ) – Anglikaanse emeritusaartsbiskop van [[Kaapstad]] * [[Chris Hani]] ([[28 Junie]] [[1942]] – [[10 April]] [[1993]]) – leier van die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] * [[Steve Biko]] ([[18 Desember]] [[1946]] – [[12 September]] [[1977]]) – Suid-Afrikaanse menseregteaktivis == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Bibliografie == * The University College of Fort Hare. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 8, nr. 4, Junie 1959 * Green, Lawrence G. Green: Secret Africa. Kaapstad: Howard Timmins, 1974. {{ISBN|0-86978-079-4}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of Fort Hare, South Africa|Universiteit van Fort Hare, Suid-Afrika}} * [http://www.ufh.ac.za/ UFH se amptelike webtuiste] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oos-Kaap]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Fort Hare]] hsvgxinh39g8wu1g4fywcv77o3etnh1 0 49840 2968620 2927674 2026-09-19T11:21:59Z Kewarona 203617 Vroue Dag 2968620 wikitext text/x-wiki [[Lêer:National Women's Day.jpg|regs|duimnael|300px|'n Protes by die Universiteit van Lesotho tydens 'n vrouedag.]] '''Nasionale Vrouedag''' is 'n openbare vakansiedag wat jaarliks op [[9 Augustus]] in [[Suid-Afrika]] gevier word. Die Nasionale Vrouedag het op 9 Augustus [[1994]] plaasgevind.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/south-africa-celebrates-first-national-womens-day|title=South Africa celebrates the first National Women's Day|last=kedibone|date=2 August 2012|access-date=8 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113012758/http://www.sahistory.org.za/dated-event/south-africa-celebrates-first-national-womens-day|archive-date=13 November 2016}}</ref> Die dag gedenk die nasionale optog van vroue op hierdie dag in [[1956]] om beswaar te maak teen wetgewing wat Swart Afrikane verplig het om 'n pas te dra. Die pas (bewysboek) was 'n spesiale dokument wat die daaglikse beweging van [[swart mense]] gedurende die [[apartheid]]sera beperk het, met die doel om [[Blanke Suid-Afrikaners|wit]] [[voorstad|woongebiede]] te beveilig.<ref>{{Cite news|url=http://www.capetownmagazine.com/public-holiday-womens-day|title=2016 Women's Day South Africa {{!}} South African Public Holidays Cape Town|access-date=29 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017073711/http://www.capetownmagazine.com/public-holiday-womens-day|archive-date=17 October 2016}}</ref> == Die geleentheid == Op 9 Augustus 1956 het 20 000 vroue 'n optog na die [[Uniegebou]] in [[Pretoria]] onderneem om teen die voorgestelde wysigings aan die [[Groepsgebiedewet]] (algemeen bekend as die paswette) van 1950 te protesteer.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/topic/1956-womens-march-pretoria-9-august|title=The 1956 Women's March, Pretoria, 9 August|date=31 March 2011|access-date=8 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111144633/http://www.sahistory.org.za/topic/1956-womens-march-pretoria-9-august|archive-date=11 November 2016}}</ref> Die optog is deur die vroueaktiviste [[Helen Joseph]], [[Lillian Ngoyi]], [[Rahima Moosa]] en [[Sophie de Bruyn|Sophia Williams]] gelei. Die vroue het 'n petisie met 14 000 handtekeninge by die kantoordeure van die Eerste Minister van Suid-Afrika, [[J. G. Strijdom]], gelos.<ref name="Becker">{{cite journal | jstor=3337784 | title=The New Monument to the Women of South Africa | url=https://archive.org/details/sim_african-arts_winter-2000_33_4/page/n2 | author=Becker, Rayda | journal=African Arts | year=2000 | volume=33 | issue=4 | pages=1–9 | doi=10.2307/3337784}}</ref>{{rp|1}} Die vroue het vir 30 minute in stilte gestaan en toe 'n proteslied begin sing wat spesiaal vir die geleentheid gekomponeer is: ''Wathint'Abafazi Wathint'imbokodo!'' (''As jy die vroue raak, het jy 'n rots geslaan.'').<ref>{{cite web|url=http://www.dfa.gov.za/images/gallery1/women's%20day.pdf|title=Department of International Relations and Cooperation – South Africa|access-date=8 November 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201301/http://www.dfa.gov.za/images/gallery1/women%27s%20day.pdf|archive-date=4 March 2016}}</ref> Sedertdien het die frase (of die huidige weergawe: "Tref jy 'n vrou, dan tref jy 'n rots!") 'n verteenwoordiging van vroue in Suid-Afrika se durf en krag geword.<ref>{{Cite web |url=https://ashleydawson.info/2013/03/12/you-strike-a-woman-you-strike-a-rock/ |title=You Strike a Woman, You Strike A Rock! |last=Dawson |first=Ashley |date=12 March 2013 |language=en-US |access-date=7 August 2018 }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Beduidenis== Nasionale Vrouedag vestig aandag op belangrike kwessies wat vroue steeds in die gesig staar soos ouerskap, [[huishoudelike geweld]], seksuele teistering in die werksplek, ongelyke betaling en onderrig vir alle meisies. Die dag kan gebruik word om hierdie sake te bevorder.<ref>{{Cite web|url=http://nikkibush.com/why-celebrate-womens-day-in-south-africa/|title=Why celebrate Women's Day in South Africa? – Nikki Bush|website=nikkibush.com|date=19 June 2015 |access-date=29 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030000951/http://nikkibush.com/why-celebrate-womens-day-in-south-africa/|archive-date=30 October 2016}}</ref> Te danke aan hierdie publieke vakansiedag, was daar al baie beduidende vooruitgang. Voor 1994 was daar slegs 2,7% vroueverteenwoordiging in die Parlement en net 27,7% verteenwoordiging in die Nasionale Byeenkoms. Hierdie persentasie het feitlik verdubbel met 48% verteenwoordiging in die Suid-Afrikaanse regering.<ref>{{Cite web|url=http://www.gov.za/womens-month|title=Women's Month |publisher=South African Government| access-date=29 October 2016 }}</ref> ==Verwysings== {{reflist}} == Sien ook == * [[Internasionale Vrouedag]] op 8 Maart. * [[Moedersdag]] op die tweede Sondag van Mei. * [[Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] {{Suid-Afrika vakansiedae}} [[Kategorie:Feesdae]] [[Kategorie:Openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] smitsgi283vbjxp6v1e6kaqzckqvcuk 2968622 2968620 2026-09-19T11:23:50Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/Kewarona|Kewarona]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2927674 wikitext text/x-wiki [[Lêer:National Women's Day.jpg|regs|duimnael|300px|'n Protes by die Universiteit van Lesotho tydens 'n vrouedag.]] '''Nasionale Vrouedag''' is 'n openbare vakansiedag wat jaarliks op [[9 Augustus]] in [[Suid-Afrika]] gevier word. Die eerste Nasionale Vrouedag het op 9 Augustus [[1994]] plaasgevind.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/south-africa-celebrates-first-national-womens-day|title=South Africa celebrates the first National Women's Day|last=kedibone|date=2 August 2012|access-date=8 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113012758/http://www.sahistory.org.za/dated-event/south-africa-celebrates-first-national-womens-day|archive-date=13 November 2016}}</ref> Die dag gedenk die nasionale optog van vroue op hierdie dag in [[1956]] om beswaar te maak teen wetgewing wat Swart Afrikane verplig het om 'n pas te dra. Die pas (bewysboek) was 'n spesiale dokument wat die daaglikse beweging van [[swart mense]] gedurende die [[apartheid]]sera beperk het, met die doel om [[Blanke Suid-Afrikaners|wit]] [[voorstad|woongebiede]] te beveilig.<ref>{{Cite news|url=http://www.capetownmagazine.com/public-holiday-womens-day|title=2016 Women's Day South Africa {{!}} South African Public Holidays Cape Town|access-date=29 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017073711/http://www.capetownmagazine.com/public-holiday-womens-day|archive-date=17 October 2016}}</ref> In 2006 is die optog herhaal om die vyftigjarige herdenking te vier. Baie van die veterane wat in 1956 deelgeneem het, het dié geleentheid bygewoon. == Die geleentheid == Op 9 Augustus 1956 het 20 000 vroue 'n optog na die [[Uniegebou]] in [[Pretoria]] onderneem om teen die voorgestelde wysigings aan die [[Groepsgebiedewet]] (algemeen bekend as die paswette) van 1950 te protesteer.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/topic/1956-womens-march-pretoria-9-august|title=The 1956 Women's March, Pretoria, 9 August|date=31 March 2011|access-date=8 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111144633/http://www.sahistory.org.za/topic/1956-womens-march-pretoria-9-august|archive-date=11 November 2016}}</ref> Die optog is deur die vroueaktiviste [[Helen Joseph]], [[Lillian Ngoyi]], [[Rahima Moosa]] en [[Sophie de Bruyn|Sophia Williams]] gelei. Die vroue het 'n petisie met 14 000 handtekeninge by die kantoordeure van die Eerste Minister van Suid-Afrika, [[J. G. Strijdom]], gelos.<ref name="Becker">{{cite journal | jstor=3337784 | title=The New Monument to the Women of South Africa | url=https://archive.org/details/sim_african-arts_winter-2000_33_4/page/n2 | author=Becker, Rayda | journal=African Arts | year=2000 | volume=33 | issue=4 | pages=1–9 | doi=10.2307/3337784}}</ref>{{rp|1}} Die vroue het vir 30 minute in stilte gestaan en toe 'n proteslied begin sing wat spesiaal vir die geleentheid gekomponeer is: ''Wathint'Abafazi Wathint'imbokodo!'' (''As jy die vroue raak, het jy 'n rots geslaan.'').<ref>{{cite web|url=http://www.dfa.gov.za/images/gallery1/women's%20day.pdf|title=Department of International Relations and Cooperation – South Africa|access-date=8 November 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201301/http://www.dfa.gov.za/images/gallery1/women%27s%20day.pdf|archive-date=4 March 2016}}</ref> Sedertdien het die frase (of die huidige weergawe: "Tref jy 'n vrou, dan tref jy 'n rots!") 'n verteenwoordiging van vroue in Suid-Afrika se durf en krag geword.<ref>{{Cite web |url=https://ashleydawson.info/2013/03/12/you-strike-a-woman-you-strike-a-rock/ |title=You Strike a Woman, You Strike A Rock! |last=Dawson |first=Ashley |date=12 March 2013 |language=en-US |access-date=7 August 2018 }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Beduidenis== Nasionale Vrouedag vestig aandag op belangrike kwessies wat vroue steeds in die gesig staar soos ouerskap, [[huishoudelike geweld]], seksuele teistering in die werksplek, ongelyke betaling en onderrig vir alle meisies. Die dag kan gebruik word om hierdie sake te bevorder.<ref>{{Cite web|url=http://nikkibush.com/why-celebrate-womens-day-in-south-africa/|title=Why celebrate Women's Day in South Africa? – Nikki Bush|website=nikkibush.com|date=19 June 2015 |access-date=29 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030000951/http://nikkibush.com/why-celebrate-womens-day-in-south-africa/|archive-date=30 October 2016}}</ref> Te danke aan hierdie publieke vakansiedag, was daar al baie beduidende vooruitgang. Voor 1994 was daar slegs 2,7% vroueverteenwoordiging in die Parlement en net 27,7% verteenwoordiging in die Nasionale Byeenkoms. Hierdie persentasie het feitlik verdubbel met 48% verteenwoordiging in die Suid-Afrikaanse regering.<ref>{{Cite web|url=http://www.gov.za/womens-month|title=Women's Month |publisher=South African Government| access-date=29 October 2016 }}</ref> ==Verwysings== {{reflist}} == Sien ook == * [[Internasionale Vrouedag]] op 8 Maart. * [[Moedersdag]] op die tweede Sondag van Mei. * [[Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] {{Suid-Afrika vakansiedae}} [[Kategorie:Feesdae]] [[Kategorie:Openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] a46z0wdtvx6xtzkccjy9al8qo5vanli 2968628 2968622 2026-09-19T11:44:45Z Oesjaar 7467 Beskerm "[[Nasionale Vrouedag]]" ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval op 3 Oktober 2026 om 11:44 (UTC)) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval op 3 Oktober 2026 om 11:44 (UTC))) 2927674 wikitext text/x-wiki [[Lêer:National Women's Day.jpg|regs|duimnael|300px|'n Protes by die Universiteit van Lesotho tydens 'n vrouedag.]] '''Nasionale Vrouedag''' is 'n openbare vakansiedag wat jaarliks op [[9 Augustus]] in [[Suid-Afrika]] gevier word. Die eerste Nasionale Vrouedag het op 9 Augustus [[1994]] plaasgevind.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/south-africa-celebrates-first-national-womens-day|title=South Africa celebrates the first National Women's Day|last=kedibone|date=2 August 2012|access-date=8 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113012758/http://www.sahistory.org.za/dated-event/south-africa-celebrates-first-national-womens-day|archive-date=13 November 2016}}</ref> Die dag gedenk die nasionale optog van vroue op hierdie dag in [[1956]] om beswaar te maak teen wetgewing wat Swart Afrikane verplig het om 'n pas te dra. Die pas (bewysboek) was 'n spesiale dokument wat die daaglikse beweging van [[swart mense]] gedurende die [[apartheid]]sera beperk het, met die doel om [[Blanke Suid-Afrikaners|wit]] [[voorstad|woongebiede]] te beveilig.<ref>{{Cite news|url=http://www.capetownmagazine.com/public-holiday-womens-day|title=2016 Women's Day South Africa {{!}} South African Public Holidays Cape Town|access-date=29 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017073711/http://www.capetownmagazine.com/public-holiday-womens-day|archive-date=17 October 2016}}</ref> In 2006 is die optog herhaal om die vyftigjarige herdenking te vier. Baie van die veterane wat in 1956 deelgeneem het, het dié geleentheid bygewoon. == Die geleentheid == Op 9 Augustus 1956 het 20 000 vroue 'n optog na die [[Uniegebou]] in [[Pretoria]] onderneem om teen die voorgestelde wysigings aan die [[Groepsgebiedewet]] (algemeen bekend as die paswette) van 1950 te protesteer.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/topic/1956-womens-march-pretoria-9-august|title=The 1956 Women's March, Pretoria, 9 August|date=31 March 2011|access-date=8 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111144633/http://www.sahistory.org.za/topic/1956-womens-march-pretoria-9-august|archive-date=11 November 2016}}</ref> Die optog is deur die vroueaktiviste [[Helen Joseph]], [[Lillian Ngoyi]], [[Rahima Moosa]] en [[Sophie de Bruyn|Sophia Williams]] gelei. Die vroue het 'n petisie met 14 000 handtekeninge by die kantoordeure van die Eerste Minister van Suid-Afrika, [[J. G. Strijdom]], gelos.<ref name="Becker">{{cite journal | jstor=3337784 | title=The New Monument to the Women of South Africa | url=https://archive.org/details/sim_african-arts_winter-2000_33_4/page/n2 | author=Becker, Rayda | journal=African Arts | year=2000 | volume=33 | issue=4 | pages=1–9 | doi=10.2307/3337784}}</ref>{{rp|1}} Die vroue het vir 30 minute in stilte gestaan en toe 'n proteslied begin sing wat spesiaal vir die geleentheid gekomponeer is: ''Wathint'Abafazi Wathint'imbokodo!'' (''As jy die vroue raak, het jy 'n rots geslaan.'').<ref>{{cite web|url=http://www.dfa.gov.za/images/gallery1/women's%20day.pdf|title=Department of International Relations and Cooperation – South Africa|access-date=8 November 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201301/http://www.dfa.gov.za/images/gallery1/women%27s%20day.pdf|archive-date=4 March 2016}}</ref> Sedertdien het die frase (of die huidige weergawe: "Tref jy 'n vrou, dan tref jy 'n rots!") 'n verteenwoordiging van vroue in Suid-Afrika se durf en krag geword.<ref>{{Cite web |url=https://ashleydawson.info/2013/03/12/you-strike-a-woman-you-strike-a-rock/ |title=You Strike a Woman, You Strike A Rock! |last=Dawson |first=Ashley |date=12 March 2013 |language=en-US |access-date=7 August 2018 }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Beduidenis== Nasionale Vrouedag vestig aandag op belangrike kwessies wat vroue steeds in die gesig staar soos ouerskap, [[huishoudelike geweld]], seksuele teistering in die werksplek, ongelyke betaling en onderrig vir alle meisies. Die dag kan gebruik word om hierdie sake te bevorder.<ref>{{Cite web|url=http://nikkibush.com/why-celebrate-womens-day-in-south-africa/|title=Why celebrate Women's Day in South Africa? – Nikki Bush|website=nikkibush.com|date=19 June 2015 |access-date=29 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030000951/http://nikkibush.com/why-celebrate-womens-day-in-south-africa/|archive-date=30 October 2016}}</ref> Te danke aan hierdie publieke vakansiedag, was daar al baie beduidende vooruitgang. Voor 1994 was daar slegs 2,7% vroueverteenwoordiging in die Parlement en net 27,7% verteenwoordiging in die Nasionale Byeenkoms. Hierdie persentasie het feitlik verdubbel met 48% verteenwoordiging in die Suid-Afrikaanse regering.<ref>{{Cite web|url=http://www.gov.za/womens-month|title=Women's Month |publisher=South African Government| access-date=29 October 2016 }}</ref> ==Verwysings== {{reflist}} == Sien ook == * [[Internasionale Vrouedag]] op 8 Maart. * [[Moedersdag]] op die tweede Sondag van Mei. * [[Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] {{Suid-Afrika vakansiedae}} [[Kategorie:Feesdae]] [[Kategorie:Openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] a46z0wdtvx6xtzkccjy9al8qo5vanli 0 50374 2968495 2958757 2026-09-19T07:34:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968495 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fabian Society logo.png|duimnael|200px|Die Fabian Society se embleem]] Die '''Fabian Society''' is 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] intellektuele [[sosialisme|sosialistiese]] beweging wat maatskaplike en sosiale verandering op die basis van sosialistiese beginsels deur geleidelike hervorming binne 'n parlementêre stelsel eerder as deur 'n [[rewolusie]] wil bevorder.<ref name=gt76>{{cite web|title=The Tindemans Report and the European Future|author=George Thomson|date=1 Maart 1976|url=http://aei.pitt.edu/10796/1/10796.pdf}}</ref><ref>{{cite book|title=The Story of Fabian Socialism|url=https://archive.org/details/storyoffabiansoc0000cole|author=Margaret Cole|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0804700917|year=1961}}</ref> Die beweging staan veral bekend vir die vroeë baanbrekende werk wat dit sedert die laat 19de eeu tot in die tyd van die [[Eerste Wêreldoorlog]] gelewer het. So het die Fabian Society die eerste grondleggende politieke werk gedoen waarop die Britse ''Labour Party'' ([[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]]) later kon voortbou. Vervolgens het die beweging ook groot invloed op die beleid van nuwe state uitgeoefen wat met die dekolonisasie van die [[Britse Ryk]] ontstaan het, waaronder veral [[Indië]]. Die Fabiërs se gedagtes het ook op die Europese vasteland posgevat - so het verteenwoordigers van die beweging in [[Oostenryk]] die ''Sozialpolitische Partei'' in die lewe geroep wat omstreeks 1900 groot invloed op die politieke lewe uitgeoefen het. Vandag vorm die beweging 'n intellektuele voorhoede en dinktenk vir die ''New Labour''-beweging. Dit is een van vyftien sosialistiese organisasies wat by die Britse Arbeidersparty geaffilieer is. Soortgelyke bewegings bestaan in [[Australië]] (die Australiese Fabian Society), [[Kanada]] (die Douglas-Coldwell-stigting en vroeër die ''League for Social Reconstruction'') en [[Nieu-Seeland]].<ref>{{Cite web |url=http://www.fabians.org.nz/ |title=NZ Fabian Society |access-date=13 Januarie 2019 |archive-date=25 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125023117/https://www.fabians.org.nz/ |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Fabian Society coat of arms.svg|links|duimnael|Wolf in Skaapsklere, die oorspronklike wapen]] Die Fabian Society is op 4 Januarie 1884 in Londen gestig as 'n uitvloeisel van 'n vereniging wat 'n jaar tevore gestig is, genaamd The Fellowship of the New Life.<ref name='Pease 1916'>Edward R. Pease, ''A History of the Fabian Society.'' New York: E.P. Dutton & Co., 1916.</ref> Vroeë Genootskap-lede het die visioenêre Victoriaanse elite ingesluit, onder andere die digters Edward Carpenter en John Davidson, die seksoloog Havelock Ellis, en die vroeë sosialis Edward R. Pease. Hulle wou die samelewing transformeer deur 'n voorbeeld van 'n skoon vereenvoudigde lewe te stel vir ander om te volg. Sommige lede wou ook polities betrokke raak om die samelewing se transformasie te help; hulle het 'n aparte vereniging , die Fabian Society, gestig. Alle lede was vry om beide verenigings se byeenkomste by te woon. Die Fabian Society het verder die vernuwing van Wes-Europese [[Renaissance]]-idees en hul promulgering regdeur die wêreld voorgestel. The Fellowship of the New Life is in 1899 ontbind,<ref>Pease, 1916</ref> maar die Fabian Society het gegroei om in die Edwardiaanse tyd die vooraanstaande akademiese vereniging in die Verenigde Koninkryk te word. Dit is getipeer deur die lede van sy voorhoede Coefficients club. Openbare vergaderings van die Genootskap was vir baie jare by Essex Hall, 'n gewilde plek net buite die [[Strand, Londen| Strand]] in sentraal-[[Londen]].<ref>{{cite web |url=http://www.unitarian.org.uk/support/doc-EssexHall0.shtml |title=''The History of Essex Hall'' by Mortimer Rowe, Lindsey Press, 1959, chapter 5 |publisher=Unitarian.org.uk |access-date=2 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014003426/http://www.unitarian.org.uk/support/doc-EssexHall0.shtml |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> gehou. Die Fabian Society is so genoem - weens die voorstel van Frank Podmore - ter ere van die Romeinse generaal Quintus Fabius Maximus Verrucosus.<ref>{{cite news |url=https://www.britannica.com/topic/Fabian-Society |title=Fabian Society |work=Encyclopedia Britannica |access-date=24 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401014850/https://www.britannica.com/topic/Fabian-Society |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy Fabian-strategie het gelei tot 'n geleidelike oorwinning teen die superieure [[Kartago]] leër onder die bekende generaal [[Hannibal]] deur volharding, teistering en die geleidelike verswakking van die vyand, eerder as groot gevegte. 'n Verduidelikende aantekening wat op die titelblad van die groep se eerste pamflet verskyn verklaar: "Vir die regte oomblik moet jy wag, soos Fabius geduldig gedoen het, toe hy teen Hannibal geveg het, hoewel baie sy vertragings gekritiseer het; maar wanneer die tyd kom, moet jy hard slaan, soos Fabius gedoen het, of jou wag sal tevergeefs en vrugteloos wees."<ref>Quoted in A.M. McBriar, '' Fabian Socialism and English Politics, 1884–1918.'' [1962] Cambridge: Cambridge University Press, 1966; bl. 9.</ref> Volgens die skrywer Jon Perdue, "Die logo van die Fabian Society, 'n [[skilpad]], verteenwoordig die voorliefde van die groep vir 'n stadige, onmerkbare oorgang na sosialisme, terwyl sy wapen, 'n 'wolf in skaapklere', sy voorkeurmetode vir die bereiking van sy doel is."<ref>{{cite book|last1=Perdue|first1=Jon B.|title=The War of All the People: The Nexus of Latin American Radicalism and Middle Eastern Terrorism|url=https://archive.org/details/warofallpeoplene0000perd|date=2012|publisher=[[Potomac Books]]|location=Washington, D.C.|isbn=1597977047|page=[https://archive.org/details/warofallpeoplene0000perd/page/97 97]|edition=1st}}<!--|accessdate=30 Augustus 2015--></ref> Die wolf in skaapsklere-simboliek is later laat vaar weens sy ooglopende negatiewe konnotasies. == Organisatoriese groei == Onmiddellik na sy ontstaan het die Fabian Society begin om baie prominente hedendaagse figure in sy sosialistiese doelwitte te betrek, waaronder [[George Bernard Shaw]], [[H.G. Wells]], Annie Besant, Graham Wallas, Charles Marson, Sydney Olivier, Oliver Lodge, Ramsay MacDonald en Emmeline Pankhurst. Selfs [[Bertrand Russell]] het kortliks 'n lid geword, maar het bedank nadat hy sy oortuiging uitgespreek het dat die Vereniging se beginsel van ''entente'' (in hierdie geval tussen lande wat hulself teen Duitsland possisioneer) kan lei tot oorlog. In die kern van die Fabian Society was Sidney en Beatrice Webb. Saam het hulle talle studies oor industriële Brittanje geskryf, insluitend oor alternatiewe koöperatiewe ekonomie wat toegepas kan word op eienaarskap van kapitaal sowel as grond. Baie Fabians het in 1900 aan die stigting van die Labour Representation Committee deelgeneem en die groep se grondwet, wat deur Sidney Webb geskryf is, het swaar geleen uit die stigtingsdokumente van die Fabian Society. Die Fabian Society het een afgevaardigde gestuur na die Labour Representation Committee stigtingsvergadering en beweer dat daar 861 van sy lede teenwoordig was by die vergardering. In die jare 1903 tot 1908 was daar 'n groei in populêre belangstelling in die sosialistiese idee in Groot-Brittanje en het die Fabian Society dienooreenkomstig gegroei en sy lidmaatskap tot byna 2 500 teen die einde van die tydperk verdriedubbel. Die helfte van hulle het in Londen gewoon. In 1912 is 'n studentebeen georganiseer, naamlik die University Socialist Federation (USF) en by die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het hierdie kontingent sy eie lidmaatskap van meer as 500 gehad. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.fabians.org.uk/ ''Die amptelike webtuiste van die Fabian Society''] {{Normdata}} [[Kategorie:Sosialisme]] mxy1m4zj5de02cbtbbsyja2dm5f1r6f 0 52213 2968574 2928964 2026-09-19T10:11:14Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968574 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit2 |name = Universiteit van die Vrystaat |native_name = |image_name = |image_size = |caption = |latin_name = |motto = In Veritate Sapientiae Lux |mottoafr = In waarheid is die lig van [[wysheid]] |mottoeng = |established = 1904 |closed = |type = Openbare universiteit |affiliation = |endowment = |rector = Francis Petersen |officer_in_charge = |chairman = |chancellor = Prof Bonang Mohale |president = |vice-president = |superintendent = |provost = |vice_chancellor = |principal = |dean = |director = |head_label = |head = |faculty = |staff = |students = 27&nbsp;600 |undergrad = |postgrad = |doctoral = |other = |city = [[Bloemfontein]] |state = |province = [[Vrystaat]] |country = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|29|06|16|S|26|10|31|O|region:ZA_type:landmark|display=inline,title}} |campus = |former_names = Grey-universiteitskollege<br />Universiteitskollege van die Oranje-Vrystaat<br />Universiteit van die Oranje-Vrystaat |free_label = |free = |sports = |colors = {{kleurkas|#a71930}} {{kleurkas|#0f204b}} Rooi en blou |nickname = Kovsies |mascot = |athletics = |affiliations = |website = http://www.ufs.ac.za/ |logo = |footnotes = }} [[Lêer:University of the Free State main building.jpg|duimnael|Hoofgebou van die Universiteit van die Vrystaat met standbeeld van pres. M.T. Steyn voor die ingang]] '''Universiteit van die Vrystaat''' (UV) is 'n universiteit wat in [[Bloemfontein]], die hoofstad van die [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]], geleë is. Studente verwys na hulself as "kovsies". Die Universiteit se kampus word soms as 'n akademiese dorp beskryf, omrede alle lesingsale, laboratoria, kantore, koshuise, sport- en studentefasiliteite, en 'n opleidingshospitaal binne loopafstand in 'n veilige kampus geleë is. Die kampus is op sy beurt naby Bloemfontein se stadskern geleë. Die universiteit is in 2010 deur Webometrics as die 9de beste universiteit in Suid-Afrika, en as die 2095ste beste ter wêreld aangewys.<ref>{{cite web |url=http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |title=Top Africa |work=Ranking Web of World Universities |access-date=26 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625095414/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |archive-date=25 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die [[Johannes Stegman Kunsgalery]] is op die kampus geleë. == Geskiedenis == [[Lêer:Oprah Winfrey, University of the Free.jpg|duimnael|[[Oprah Winfrey]] het die Universiteit op 24 Junie 2011 besoek]] Die universiteit het oor die jare verskeie name gehad: * 1904 [[Grey-kollege]], aanvaar vir die eerste keer matrikulante vir 'n B.A.-kursus in 1904. * 1906 Grey-universiteitskollege, in 1906 van die Grey-kollege afgeskei. * 1940's Universiteitskollege van die Oranje-Vrystaat. * 1950 Universiteit van die Oranje-Vrystaat. * 2001 Universiteit van die Vrystaat. == Fakulteite == Die instansie bied studierigtings in die volgende akademiese afdelings aan: * Ekonomiese en Bestuurswetenskappe * Geesteswetenskappe * Gesondheidswetenskappe * Natuur- en Landbouwetenskappe * Opvoedkunde * Regsgeleerdheid * Teologie == Omstredenheid == === Die Reitz-vier === In 2007 het vier studente (RC Malherbe, Johnny Roberts, Schalk van der Merwe en Danie Grobler) swart werkers van die universiteit "verneder" deur hulle aan 'n ontgroeningseremonie by die Reitz-koshuis te laat deelneem. 'n Video is van die gebeure geskiet en is later oor die internet versprei. Die video het opslae in Suid-Afrika en internasionaal gemaak. Hulle is later op 'n klag van ''crimen injuria'' skuldig bevind en is elk 'n boete van R20&nbsp;000 opgelê.<ref>[http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/R20-000-boete-vir-die-Reitz-vier-20100730 R20 000 boete vir die Reitz-vier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001121125/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/R20-000-boete-vir-die-Reitz-vier-20100730 |date= 1 Oktober 2010 }}, [[Nuus24]], besoek op 9 Januarie 2011.</ref> Nadat appèl aangeteken is, is hulle vonnisse drasties verminder. Die regter het erken dat die landdros by die eerste vonnisoplegging wesentlike mistastings rakende die aard en die erns van die misdaad gemaak het.<ref>[http://afrikaans.news24.com/Suid-Afrika/Nuus/Reitz-4-se-vonnisse-drasties-verminder-20110624 Reitz-4 se vonnisse drasties verminder], [[Nuus24]], 24 Junie 2011.</ref> === Verwydering van 'God' uit leuse === Die senaat en universiteitsraad het laat 2010/begin 2011 besluit om die universiteit se leuse ''In Deo Sapientiae Lux'' (In God is die lig van wysheid) na ''In Veritate Sapientiae Lux'' (In waarheid is die lig van wysheid) te verander. Die verwydering van die woord 'God' is sterk gekritiseer.<ref>[http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/God-uit-Kovsies-se-leuse-gehaal-20110108-2 'God' uit Kovsies se leuse gehaal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110112044027/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/God-uit-Kovsies-se-leuse-gehaal-20110108-2 |date=12 Januarie 2011 }}, [[Nuus24]], besoek op 9 Januarie 2011.</ref> == Verbonde == === As hoogleraar === * [[Dirk du Toit]] (1943–2009), politikus === As student === * [[Charles Robberts Swart]] (1894–1982), politikus * [[Bram Fischer]] (1908–1975), advokaat en burgerregteaktivis * [[Pieter Willem Botha]] (1916–2006), politikus * [[Willem Ouweneel]] (1944), bioloog, filosoof en teoloog * [[Antjie Krog]] (1952), digter en skrywer * [[Pedro Crous]] (1963), mikoloog en fitopatoloog * [[Hansie Cronjé]] (1969–2002), krieketspeler === Eredoktoraat === * [[Hendrik Pieter Nicolaas Muller]] (1859–1941), koopman, wêreldreisiger, etnograaf, publisis, diplomaat en filantroop * [[Karel Schoeman]] (1939–), skrywer * [[Oprah Winfrey]] (1954–), geselsprogram aanbieder == Noemenswaardige alumni == Enkele van die noemenswaardige alumni wat die instansie opgelewer het: * [[Leon Schuster]], komediant, akteur en vervaardiger. * [[Roelf Meyer]], Suid-Afrikaanse politikus. * [[Martinus de Beer]], skrywer. * [[Jaap Steyn]], Afrikaanse skrywer. * [[Pieter Willem Botha]], [[Staatspresident van Suid-Afrika]]. * [[Deon Meyer]], [[Afrikaanse skrywer]]. === Sportlui === ==== Rugby ==== * [[De Wet Ras]] * [[Gysie Pienaar]] * [[Johan Wessels]] * [[CJ van der Linde]] * [[Juan Smith]] * [[Heinrich Brüssow]] * [[Meyer Bosman]] * [[Theuns Stofberg]] * [[Coenie Oosthuizen]] * [[Andries Strauss]] * [[Robert Ebersohn]] * [[Sias Ebersohn]] * [[Pieter van Zyl]] * [[Ashley Johnson]] == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|University of the Free State|Universiteit van die Vrystaat}} * [http://www.ufs.ac.za/ Universiteit van die Vrystaat se amptelike webtuiste] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Bloemfontein]] [[Kategorie:Universiteit van die Vrystaat| ]] s5sey8sl11j09qrulxfcu7e88k7wee0 0 55167 2968587 2798626 2026-09-19T10:14:11Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968587 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Johannesburg |beeld = University of Johannesburg.jpg |beeldbyskrif = Die Auckland Parkkampus van die Universiteit van Johannesburg |latyn_naam = |leuse = |leuseafr = Diens deur kennis (tradisioneel)<br />Heroorweging Onderwys. Herontwerp self. (merkidentiteit)<ref>{{cite web |title=University of Johannesburg |url=http://www.smartstudent.co.za/university/university-of-johannesburg/ |work=SmartStudent |access-date=1 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118104243/http://www.smartstudent.co.za/university/university-of-johannesburg/ |archive-date=18 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |leuseeng = ''Service Through Knowledge''<br />''Rethink Education. Reinvent Yourself.'' |gestig = [[1 Januarie]] [[2005]] (deur samesmelting van bestaande instellings) |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = Roy Marcus |voorsittende beampte= |kanselier = Njabulo Ndebele |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Ihron Rensburg |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 2&nbsp;942<ref name="UJ">{{cite web |title=UJ Fast Facts |url=http://www.uj.ac.za/EN/AboutUJ/Documents/UJ%20fast%20facts.pdf |work=University of Johannesburg |access-date=1 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721162753/http://www.uj.ac.za/EN/AboutUJ/Documents/UJ%20fast%20facts.pdf |archive-date=21 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> (2010) |studentetal = 49&nbsp;910<ref name="UJ" /> (2011) |voorgraadse studente= 43&nbsp;630<ref name="UJ" /> (2011) |nagraadse studente = 6&nbsp;280<ref name="UJ" /> (2011) ''Middel van die jaar totaal'' |doktoraal = |ander = |ligging = [[Johannesburg]], [[Gauteng]] |stad = [[Johannesburg]] |provinsie = [[Gauteng]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|26|11|0|S|27|59|56|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = 4 stedelike kampusse – Auckland Park Kingsway (APK), Auckland Park Bunting Road (APB), Doornfontein (DFC) en Soweto (SWC) |voormalige_name = Randse Afrikaanse Universiteit (1967–2004) |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#DE7B42}} {{kleurkas|#FFFFFF}} Oranje en wit |bynaam = UJ |gelukbringer = [[Hoephoep]] |affiliasies = [[Association of African Universities|AAU]],<ref>{{cite web |title=Association of African Universities |url=http://www.aau.org/membership/ |work=Members in Good Standing |access-date=1 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412045530/https://www.aau.org/membership/ |archive-date=12 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Association of Commonwealth Universities|ACU]],<ref>{{cite web |title=Association of Commonwealth Universities |url=https://www.acu.ac.uk/membership/acu-members/ |work=ACU Membership |publisher=ACU |access-date=1 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608084531/https://www.acu.ac.uk/membership/acu-members/ |archive-date=8 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Foundation of Tertiary Institutions of the Northern Metropolis|FOTIM]], [[Higher Education South Africa|HESA]], [[Universitas 21]]<ref>{{cite web |title=Member List |url=http://www.universitas21.com/member |publisher=Universitas 21 |access-date=1 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424182626/http://www.universitas21.com/member/ |archive-date=24 April 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |webtuiste = [http://www.uj.ac.za/ uj.ac.za] |logo = |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Johannesburg''' ([[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]) het op [[1 Januarie]] [[2005]] tot stand gekom as gevolg van 'n samesmelting tussen die Technikon Witwatersrand (TWR) en die [[Randse Afrikaanse Universiteit]] (RAU). Die Daveyton- en Soweto-kampusse van die voormalige Vista Universiteit is reeds voor die samesmelting as deel van RAU opgeneem. Dit is nie ongewoon vir alumni om steeds na die universiteit as RAU te verwys nie. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|University of Johannesburg}} {{Saadjie}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Johannesburg]] klo3j8976zq3gfh1po7y2hppzqk0ekr 0 65978 2968576 2706351 2026-09-19T10:11:49Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968576 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Limpopo |beeld = |beeldbyskrif = |latyn_naam = |leuse = |leuseafr = Die Universiteit van Limpopo vir welstand van mens en omgewing in 'n landelike konteks; om oplossings te vind vir Afrika! |leuseeng = ''The University of Limpopo for human and environmental wellness in a rural context; finding solutions for Africa!'' |gestig = [[1 Januarie]] [[2005]] (''deur samesmelting van bestaande instellings'') |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Prof Mahlo Mokgalong |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Mankweng]], [[Limpopo]] (ou Turfloop)<br/>[[Ga-Rankuwa]], [[Gauteng]] (voorheen MEDUNSA) |stad = |provinsie = |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|23.886|S|29.738|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.ul.ac.za/ ul.ac.za] |logo = |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Limpopo''' is 'n [[universiteit]] in die [[Limpopo (provinsie)|Limpopoprovinsie]], [[Suid-Afrika]]. Dit is op [[1 Januarie]] [[2005]] gestig met die samesmelting van die '''Universiteit van die Noorde''' en die '''Mediese Universiteit van Suider-Afrika''' (MEDUNSA). Die vorige instellings dien tans onderskeidelik as die Turfloop- en MEDUNSA-kampusse van die universiteit. == Bekende alumni == * [[Cyril Ramaphosa]] * [[Frank Chikane]] * [[Riah Phiyega]], voormalige polisiekommissaris. * [[Busisiwe Mkhwebane]], voormalige [[Openbare Beskermer]]. == Eksterne skakels == * [http://www.ul.ac.za/ Universiteit van Limpopo se webtuiste] {{Saadjie}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Limpopo]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Limpopo]] liinhmux04scvzol8uuu1fr9k8byxfq 0 66003 2968581 2402930 2026-09-19T10:12:49Z Pynappel 70858 /* Geskiedenis */ 2968581 wikitext text/x-wiki '''MEDUNSA''' (Die Mediese Universiteit van Suid-Afrika) is aanvanklik gestig suiwer vir die beroepsopleiding van die mediese professies, maar is later geïnkorporeer as 'n kampus van die [[Universiteit van Limpopo]]. Tans staan dit amptelik bekend as die ''Sefako Makgatho Health Sciences University''. ==Ligging== Die universiteit se kampus is geleë in [[Ga-Rankuwa]] langs die Dr George Mukhari Akademiese Hospitaal, ongeveer 30 km noordwes van Pretoria se sakekern. Koördinate: {{Koördinate|25|37|8|S|28|1|22|O|aansig=inlyn,titel}} ==Geskiedenis== {{brei uit}} {{Saadjie}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hospitale in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Universiteite]] bwekcq5th3hden8mo2xvlhmaytmoar7 0 66134 2968575 2832663 2026-09-19T10:11:34Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968575 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van KwaZulu-Natal<ref name="ukzn-history">{{cite web |url=http://www.ukzn.ac.za/About-UKZN/UKZN-History.aspx |title=History of the University of KwaZulu-Natal |access-date=1 Junie 2014 |date=<!--unreliable "Last updated" dates on pages.--> |publisher=University of KwaZulu-Natal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730022006/http://www.ukzn.ac.za/About-UKZN/UKZN-History.aspx |archive-date=30 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |beeld = UKZN.jpg |beeldbyskrif = Howard Kollege-kampus in Durban |latyn_naam = |leuse = |leuseafr = |leuseeng = |gestig = [[1 Januarie]] [[2004]] (saamsmelting van die universiteite van Natal en Durban-Westville)<ref name="ukzn-history" /> |gesluit = |tipe = |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = [[Mogoeng Mogoeng]]<ref name="uknz-chancellor">{{cite web |url=https://www.ukzn.ac.za/about-ukzn/chancellor/ |title=The University of KwaZulu-Natal's first chancellor – Dr Frene Ginwala |access-date=6 Junie 2018 |last=Moodley |first=Indu |publisher=University of KwaZulu-Natal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601014902/https://www.ukzn.ac.za/about-ukzn/chancellor/ |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |vise-kanselier = Nana Poku<!-- voorheen Dr. Albert van Jaarsveld --><ref name="uknz-vice-chancellor">{{cite web |url=https://www.ukzn.ac.za/about-ukzn/vice-chancellor/ |title=Vice-chancellor Professor Nana Poku |access-date=25 Junie 2021 |publisher=University of KwaZulu-Natal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601014839/https://www.ukzn.ac.za/about-ukzn/vice-chancellor/ |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 1&nbsp;472<ref name="sarua">{{cite web |url=http://www.sarua.org/?q=uni_University%20of%20KwaZulu%20Natal |title=University of KwaZulu Natal |access-date=1 Junie 2014 |publisher=Southern African Regional Universities Association |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622014139/https://www.sarua.org/?q=uni_University%20of%20KwaZulu%20Natal |archive-date=22 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> (2007) |studentetal = 37&nbsp;850<ref name="sarua"/> (2007) |voorgraadse studente= 24&nbsp;897<ref name="sarua"/> (2007) |nagraadse studente = 3&nbsp;807<ref name="sarua"/> (2007) |doktoraal = |ander = |ligging = [[Durban]], [[Westville]], [[Pinetown]] en [[Pietermaritzburg]]<ref name="ukzn-history" /> |stad = |provinsie = [[KwaZulu-Natal]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|29.86752|S|30.98081|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = 5 kampusse<ref name="ukzn-campuses">{{cite web |url=http://www.ukzn.ac.za/aboutus/campusChoice.asp |title=Choice of campuses |access-date=18 November 2007 |publisher=University of KwaZulu-Natal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222050039/http://www.ukzn.ac.za/aboutus/campusChoice.asp |archive-date=22 Desember 2007 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#aa1c1a}} {{kleurkas|#221f20}} Rooi en swart |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.ukzn.ac.za/ ukzn.ac.za] |logo = |voetnotas = }} [[Lêer:UKZNPclocktower.jpg|duimnael|links|Pietermaritzburg-kampus]] Die '''Universiteit van KwaZulu-Natal''' of '''UKZN''' is 'n [[universiteit]] met vyf kampusse wat almal in die provinsie van [[KwaZulu-Natal]] in [[Suid-Afrika]] geleë is. Die universiteit is op [[1 Januarie]] [[2004]] gestig nadat die '''Universiteit van Natal''' en die '''Universiteit van Durban-Westville''' saamgesmelt het. Tydens die apartheidsjare is die Universiteit van Natal vir blanke persone en die Universiteit van Durban-Westville vir persone van Asiatiese oorsprong gebruik. ==Geskiedenis== Die Natalse Universiteitskollege is in 1910 in [[Pietermaritzburg]] gestig. Die kollege gee onderwys en grade namens the [[Universiteit van Suid-Afrika]]. In 1931 is die Howardkollegegebou in [[Durban]] ter ere van Howard Davis, wie in die [[Slag van die Somme]] gesneavel het, geopen, in 1946 is 'n fakulteit landbou in Pietermaritzburg deur die Suid-Afrikaanseregering goedkeur en in 1947 'n Medieseskool vir nie-blanke studente goedgekeur.<ref name=geskiedenis>{{cite web |url = https://ukzn.ac.za/history/ |language = Engels |title = History |publisher = University of Kwazulu-Natal |access-date = 22 Augustus 2024}}</ref> In 1949 het die kollege 'n oktrooi ontvang waaronder dit universiteitstatus verkry het en bekend gestaan ​​het as die Universiteit van Natal. Onder die Apartheidsregime is die Universiteitskollege vir Indiërs in 1960 op Salisbury-eiland in Durbanbaai vlakby die [[Durban-hawe]] gestig. In 1971 is universiteitstatus aan die kollege toegeken en die volgende jaar is dit na die Universiteit van Durban-Westville herdoop en na sy kampus is na [[Westville]] verskuif.<ref name=geskiedenis/> == Kolleges == Die universiteit het vier ''Kolleges'' wat in ''Skole'' onderverdeel is. Die kolleges is: * Kollege van Geesteswetenskappe (''Humanities'') * Kollege van Landbou, tegniek en natuurwetenskappe (''Agriculture, Engineering and Science'') * Kollege van Geneeskunde (''Health Sciences'') * Kollege van Bestuur en Regsgeleerdheid (''Law and Management Studies'') == Fakulteite == Die universiteit is verder in die volgende fakulteite onderverdeel: * Howard Kollege-kampus, [[Durban]] * Pietermaritzburg-kampus, [[Pietermaritzburg]] * Westville-kampus, [[Westville]] * Nelson Mandela Mediese Skool, [[Durban]] * Edgewood-kampus, [[Pinetown]] == Noemenswaardige alumni == * [[John Smit]], 51ste [[Springbokkapteins|kaptein]] van die [[Suid-Afrikaanse nasionale rugbyspan]]. <ref>{{Cite web|url=http://alumniaffairs.ukzn.ac.za/News/14-03-03/Ex_Varsity_prop_hooker_John_Smit_s_blazer_available_at_auction_Mon_17_March_2014.aspx|title=Ex Varsity prop/hooker John Smit's blazer available at auction Mon,17 March 2014|last=|first=|date=30 March 2020|website=UKZN|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329234242/http://alumniaffairs.ukzn.ac.za/News/14-03-03/Ex_Varsity_prop_hooker_John_Smit_s_blazer_available_at_auction_Mon_17_March_2014.aspx|archive-date=29 Maart 2020|access-date=}}</ref> * [[Imani Sanga]], komponis en etnomusiekoloog * [[Lize Heerman]], sangeres en mediapersoonlikheid * [[Gita Ramjee]], wetenskaplike en navorser in [[MIV]]-voorkoming * [[Ncoza Dlova]], eerste swart dermatoloog afgestudeer aan die universiteit * [[Mondo Mazwai]] * [[Nokwanda Makunga]], biotegnoloog === Universiteit van Natal === * [[Steve Biko]], anti-apartheid aktivis<ref name="sahistory-biko">{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/pages/people/bios/biko-s.htm |title=Stephen Bantu Biko |accessdate=20 November 2007 |date=September 2007 |work=South African history online}}</ref> * [[Tommy Bedford]], rugbyspeler en anti-apartheid aktivis * [[Johannes van Staden]], wêreldberoemde [[botanikus]] * [[Shaun Pollock]], krieketspeler == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|University of KwaZulu-Natal|Universiteit van KwaZulu-Natal}} * [http://www.ukzn.ac.za UKZN se amptelike webtuiste] {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:KwaZulu-Natal]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|KwaZulu-Natal]] rzr99g4dat1sfe9jj6o9q0f6wfvunop 0 68306 2968532 2942294 2026-09-19T08:59:09Z Aliwal2012 39067 2968532 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johannes Vixseboxse | bynaam = | beeld = Johannes Vixseboxse.jpg | onderskrif = | geboortenaam = Johannes Egbertus Vixseboxse | geboortedatum = 31 Augustus 1863 | geboorteplek = [[Almelo]], [[Nederland]] | dood_datum = {{SDEO|1863|8|31|1943|1|18}} | sterfteplek = [[Johannesburg]] | titel = | nasionaliteit = Nederlands | beroep = Argitek | bekend = Ontwerp van die Suid-Afrikaanse Museum in Kaapstad en die C.P. Nel-museum in Oudtshoorn | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Anne Maria Witzand | kinders = | webwerf = | handtekening = }} '''Johannes Egbertus Vixseboxse''' (* [[31 Augustus]] [[1863]], [[Almelo]], [[Nederland]] – † [[18 Januarie]] [[1943]], [[Johannesburg]]) was ’n Nederlands-gebore Suid-Afrikaanse argitek en bouaannemer. == Vroeë lewe == Vixseboxse was die jongste van ses kinders van Bernardus Vixseboxse, ’n timmerman-aannemer, en sy vrou Jenneken Lulof. Vixseboxse was waarskynlik soos sy twee ouer broers, Bernardus en Gerrit Willem, bedags in die timmermansbedryf van sy vader werksaam en saans as leerling by ’n tekenskool ingeskryf, voordat hy met sy eie onderneming kon begin. Op 9 September 1888 het hy uit [[Rotterdam]] na die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] vertrek om daar te gaan werk. Hy het by die Departement Openbare Werke van die Republiek aangesluit waar hy gewerk het onder leiding van [[Sytze Wierda]] wat die vorige jaar op uitnodiging van pres. [[Paul Kruger]] na Transvaal gekom het. Kort na sy aankoms in die ZAR het Vixseboxse die broer van sy swaer, Mattheus Meischke, oorreed om hom in die Republiek as boukontrakteur te kom vestig. == Koms na Suid-Afrika == [[Lêer:The South African Museum, Company Gardens, Cape Town.jpg|duimnael|regs|270px|Die Suid-Afrikaanse Museum in [[Kaapstad]].]] [[Beeld:Pinehurst Oudtshoorn.jpg|duimnael|links|270px|Pinehurst, [[Oudtshoorn]].]] [[Lêer:9 2 302 0027-Vierde Raadsaal-Bloemfontein-Front-s.jpg|duimnael|regs|270px|Die Vierde Raadsaal in [[Bloemfontein]].]] [[Beeld:Albany Museum Grahamstad.jpg|duimnael|links|270px|Die Albany-museum, [[Grahamstad]].]] [[Beeld:Bloemfontein Station e.JPG|regs|duimnael|270px|[[Bloemfontein]] se stasie.]] [[Beeld:Poskantoor Bloemfontein.jpg|duimnael|links|270px|Die poskantoor op Hofmannplein, [[Bloemfontein]].]] Net soos in die ZAR was daar ’n groot behoefte aan opgeleide argitekte in die [[Oranje-Vrystaat]] en op 10 September 1890 is Vixseboxse as inspekteur-generaal van dié republiek aangestel — ’n betrekking wat hy tot 1 Mei 1893 beklee het. Gedurende die drie jaar van sy verblyf in die OVS was Vixseboxse baie aktief. Hy was verantwoordelik vir die ontwerp van verskeie geboue in [[Bloemfontein]], onder meer die Meisieskool Eunice (Upperhouse) in 1890, die stasiegebou (1891), die Volkshospitaal (1892), die Greenhill-kloosterskool (1892), die eerste geboue vir die inrigting vir melaatses (1892) en die poskantoor in Hoffmanplein in 1892 (in samewerking met Dirk Wentink). ’n Belangrike projek wat in aanbou was tussen 1890 en 1895 was die Vierde Raadsaal waarvan die argitekte Goad en Canning van Johannesburg was, maar aangesien Vixseboxse toesig oor die bouwerk gehou het, is die ontwerp van dié gebou verkeerdelik aan hom toegeskryf. Met President [[F.W. Reitz]] se toestemming is Vixseboxse toegelaat om ’n praktyk te beoefen en saam met sy medewerker, Wentink, het hy ’n prysvraag vir die ontwerp van die Suid-Afrikaanse Museum in [[Kaapstad]] verower. Na die uitslag op 17 Maart 1893 bekend gemaak is, het Vixseboxse op 25 Maart 1893 uit sy pos by die Departement Openbare Werke en Geboue bedank en na Kaapstad vertrek waar die voltooiing van die museumprojek en die woning van die kurator in Koningin Victoriastraat as van sy belangrikste skeppings beskou word. == Oudtshoorn == Na die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het die gesin Vixseboxse na Nederland vertrek, maar op 20 November 1907 het Vixseboxse, met sy vrou en kind na Suid-Afrika terugkeer. Tydens die groot oplewing in die volstruisveremark gedurende die eerste dekade van die twintigste eeu, het Vixseboxse in Maart 1909 ’n praktyk op [[Oudtshoorn]] geopen waar hy tydens sy vyf jaar lange verblyf ’n aantal belangrike openbare en private geboue, wat uit plaaslike [[sandsteen]] vervaardig is, ontwerp het. Hieronder is die nuwe nywerheidskool (1912) en Pinehurst, die woning van Edwin T.L. Edmeades, een van die treffendste geboue destyds wat in 1966 tot [[Suid-Afrikaanse Erfenishulpbronagentskap|historiese gedenkwaardigheid]] verklaar is. Sy laaste groot opdrag voordat hy Oudtshoorn in 1914, na die insinking van die veremark verlaat het, wat die Gaiety Thearte, ’n ontwerp in die [[Art Nouveau]]-styl van die laat Eduardiaanse tydperk. Tydens sy verblyf op Oudtshoorn het Vixseboxse as toesighoudende argitek van die NG Kerkgebou op [[Calitzdorp]] wat op 26 April 1912 ingewy is, opgetree. Hy het ook die preekstoel van die NG Kerk op [[De Rust]] wat uit geel- en [[stinkhout]] vervaardig is, ontwerp en was verantwoordelik vir die fasade van die skoolsaal van die Boys’ High School (1913) (tans die [[C.P. Nel-museum]]) in die sogenaamde ''Transvaalse'' Neo-Renaissancestyl. In 1918 wat Vixseboxse betrokke by die herstel van die NG Kerkgebou op [[Beaufort-Wes]] wat deur [[Charles Freeman]] ontwerp is. == Privaat lewe == Vixseboxse is op 9 Augustus 1890 in Kaapstad getroud met Anne Maria Witzand, wat ook uit Almelo afkomstig was.. == Bronnelys == * {{cite book |last=Roodt |first=L |editor=Beyers, C.J. |title=[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] |origyear=1987 |format= |publisher=Chris van Rensburg nms. die RGN |location=Pretoria |language=Afrikaans |isbn=0796904197 |pages=962 }} * {{cite web |title=Vixseboxse, Johannes Egbertus |url=http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=1795 |accessdate=25 Augustus 2012 |publisher=Artefacts |format=html }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vixseboxse, Johannes}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse argitekte]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]] [[Kategorie:Geboortes in 1863]] [[Kategorie:Sterftes in 1943]] ac5ep9f5k6bm05nv5v4r3zy9zmzgcl1 0 69616 2968484 2958122 2026-09-19T04:08:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968484 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas sterrestelsel | naam= Driehoeksterrestelsel | beeld= M33HunterWilson09.jpg | onderskrif= Messier 33, die Driehoeksterrestelsel. | soort= [[Sterrestelsel#Klassifikasie|Spiraalsterirestelsel]] | sterrebeeld= [[Driehoek (sterrebeeld)|Driehoek]] | messier= Messier 33 | tipe= SA(s)cd<ref name=ned /> | RK= 01^h 33^m 50,02^s | Dek= +30º 39' 36,7" | magnitude= | skynmagnitude= 5,72 | absolute magnitude= | afstand= 2,38-3,07 miljoen | ouderdom= | grootte= 70,8' × 41,7' | sterre= 40&nbsp;miljard (4×10¹⁰) | rooiverskuiwing= | kenmerke= | massa= | name= [[New General Catalogue|NGC]]&nbsp;0598, MCG&nbsp;+05-04-069, 1ES&nbsp;0131+303, RX&nbsp;J0133.8+3039, PGC&nbsp;005818 }} Die '''Driehoeksterrestelsel''' (ook bekend as onder meer '''Messier&nbsp;33''' en '''NGC&nbsp;0598''') is ’n [[spiraalsterrestelsel]] sowat 3&nbsp;miljoen [[ligjare]] van die [[Aarde]] af in die [[sterrebeeld]] [[Driehoek (sterrebeeld)|Driehoek]]. Dit is die derde grootste sterrestelsel in die [[Plaaslike Groep]], wat die [[Melkweg]], [[Andromeda-sterrestelsel|Andromeda]] en sowat 30 ander, kleiner stelsels insluit. Die sterrestelsel is die kleinste spiraalsterrestelsel in die Plaaslike Groep naas die [[Groot Magellaanse Wolk]].<ref name="rydenpeterson">{{cite book |last1=Ryden|first1=Barbara |title=Foundations of Astrophysics |url=https://archive.org/details/foundationsofast0000ryde|last2=Peterson|first2=Bradley M. |date=2009 |publisher=Pearson Addison-Wesley |isbn=9780321595584 |location=New York |page=[https://archive.org/details/foundationsofast0000ryde/page/471 471]}}</ref> Dit is vermoedelik 'n satelliet van Andromeda of besig om weer in dié stelsel opgeneem te word as gekyk word na hulle wisselwerkings, snelhede<ref name="science307_5714" /> en nabyheid in die naghemel. Dit het ook 'n [[H II-gebied|H II]]-[[Aktiewe sterrestelsel|kern]].<ref name="hoetal1997">{{Cite journal | last1 = Ho | first1 = Luis C. | last2 = Filippenko | first2 = Alexei V. | last3 = Sargent | first3 = Wallace L. W. | date = October 1997 | title = A Search for "Dwarf" Seyfert Nuclei. III. Spectroscopic Parameters and Properties of the Host Galaxies| journal = Astrophysical Journal Supplement| volume = 112| pages = 315–390| bibcode = 1997ApJS..112..315H| doi = 10.1086/313041| issue = 2 |arxiv = astro-ph/9704107 | s2cid = 17086638}}</ref> Dit is een van die verste permanente voorwerpe wat met die blote oog gesien kan word. ==Etimologie== Die sterrestelsel kry sy naam van die sterrebeeld Driehoek, waar dit gesien kan word. Dit word soms informeel die "Vuurwielsterrestelsel" genoem,<ref name=omeara1998/> maar volgens die sterrekundige databasis [[Simbad]], wat formele name van sterrekundige voorwerpe vergelyk, verwys dié naam na [[Messier 101]],<ref name=simbadm101/> wat in die sterrebeeld [[Groot Hond (sterrebeeld)|Groot Hond]] voorkom.<ref name=seds/><ref name="hubble/esa"/> ==Sigbaarheid== Onder buitengewone goeie sigtoestande, sonder enige [[ligbesoedeling]], kan die Driehoeksterrestelsel deur sommige mense gesien word met die blote oog wat by die donkerte aangepas het.<ref name=bort/> Vir dié kykers is dit die verste permanente voorwerp wat sonder vergroting sigbaar is; dit is verder as Andromeda.<ref name=skiff97/> Dit is 'n verstrooide voorwerp, eerder as 'n ligpunt, vanweë sy fisieke grootte. Sy sigbaarheid sonder visuele hulp wissel van redelik maklik deur mense wat in verafgeleë plattelandse gebiede in 'n helder, donker nag direk daarna kyk tot mense wat weg van voorstede in goeie sigtoestande hulle blik effens afwend.<ref name=bort/> Dit is een van die verwysingsvoorwerpe van die [[Bortle-skaal]]. Crumey het aangetoon dat hoewel die sterrestelsel se totale [[skynbare magnitude]] 5,72 is, is die effektiewe skynbare magnitude net sowat 6,6, wat beteken 'n waarnemer moet in dié toestande 'n ster van minstens daardie helderheid kan waarneem om die sterrestelsel te kan sien.<ref>{{cite journal |last1=Crumey |first1=Andrew |date=2014 |title=Human contrast threshold and astronomical visibility |url=https://academic.oup.com/mnras/article/442/3/2600/1052389 |journal=MNRAS |volume=442 |issue=3 |pages=2600–2619 |doi=10.1093/mnras/stu992 |access-date=24 July 2023|doi-access=free |arxiv=1405.4209 |bibcode=2014MNRAS.442.2600C }}</ref> Dit is dowwer as wat die meeste mense kan sien, selfs in baie donker toestande.<ref>{{cite journal |last1=Weaver |first1=Harold |date=1947 |title=The Visibility of Stars Without Optical Aid |url=https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1947PASP...59..232W |journal= Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=59 |issue=350 |pages=232 |doi=10.1086/125956 |bibcode=1947PASP...59..232W |s2cid=51963530 |access-date=24 July 2023}}</ref> (Hoe helderder die ster, hoe kleiner die sigbare magnitude.) ==Waarnemingsgeskiedenis== [[Lêer:Nursery of New Stars - GPN-2000-000972.jpg|regs|duimnael|240px|[[NGC 604]] in die Driehoeksterrestelsel.]] Die Driehoeksterrestelsel is waarskynlik voor 1654 ontdek deur die [[Italië|Italiaanse]] sterrekundige Giovanni Battista Hodierna. Hy het dit beskryf as ’n newelagtige voorwerp "naby die Driehoek se '' hinc inde''". Die sigbare helderheid stem ooreen met dié van M33 en dit is dus heel waarskynlik ’n verwysing na die Driehoeksterrestelsel.<ref name=jha16_1 /> [[Charles Messier]] het dit op 25-26 Augustus 1764 onafhanklik ontdek en dit in sy [[Messier-voorwerp|katalogus]] van [[komeet]]agtige voorwerpe opgeneem as "Voorwerp 33", vandaar die naam Messier 33. Toe [[William Herschel]] sy uitgebreide katalogus van [[newel]]s saamgestel het, was hy versigtig om nie die meeste voorwerpe wat deur Messier geïdentifiseer is, te noem nie.<ref name=jones91 /> M33 was egter ’n uitsondering en hy het dit op 11 September 1784 as H&nbsp;V-17 gekatalogiseer.<ref name=mullaney07 /> Herschel het ook die grootste en helderste [[H II-gebied]] ([[Newel#Soorte_newels|verstrooide emissienewel]] met [[Ioon|geïoniseerde]] [[waterstof]]) in die Driehoek afsonderlik in sy katalogus opgeneem as H&nbsp;III.150. Dit het eindelik die nommer [[NGC 604]] gekry. Soos van die [[Aarde]] af gesien, is NGC&nbsp;604 noordoos van die sterrestelsel se sentrale kern geleë. Dit is een van die grootste bekende H&nbsp;II-streke, met ’n deursnee van byna 1&nbsp;500 [[ligjare]] en ’n [[elektromagnetiese spektrum]] soortgelyk aan dié van die [[Orion-newel]]. Herschel het ook drie ander, kleiner H&nbsp;II-gebiede waargeneem (NGC&nbsp;588, 592 en 595). Lord Rosse het die stelsel in 1850 as ’n "spiraalnewel" geklassifiseer. In 1922–'23 het John Charles Duncan en Max Wolf [[veranderlike ster]]re in die sterrestelsel ontdek. [[Edwin Hubble]] het in 1926 gevind dat 35 van hierdie sterre [[Cepheïed]]e is, en dit het hom in staat gestel om hul afstand te bereken. Die resultaat het ooreengestem met die konsep dat spiraalnewels onafhanklike galaktiese stelsels van gas en stof is, eerder as newels in die Melkweg.<ref name=bergh2000 /> Die Driehoekstelsel kan tot 40&nbsp;miljard sterre bevat, in vergelyking met 400&nbsp;miljard in die Melkweg en 'n biljoen in Andromeda.<ref name=michon /> ==Eienskappe== Die Driehoeksterrestelsel is die derde grootste lid van die [[Plaaslike Groep]] sterrestelsels. Dit het 'n deursnee van rofweg 61&nbsp;000 ligjare (18,74 [[Parsek|kiloparsek]]),<ref name=RC3>{{cite book | url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1991rc3..book.....D | bibcode=1991rc3..book.....D | year=1991 | title=Third Reference Catalogue of Bright Galaxies | last1=De Vaucouleurs | first1=Gerard | last2=De Vaucouleurs | first2=Antoinette | last3=Corwin | first3=Herold G. | last4=Buta | first4=Ronald J. | last5=Paturel | first5=Georges | last6=Fouque | first6=Pascal }}</ref> wat beteken dit is omtrent 70% van die grootte van die Melkweg. Dit is dalk deur swaartekrag aan die [[Andromeda-sterrestelsel]] verbind en is dus moontlik 'n metgesel van Andromdeda. Die stelsel kan tot 40&nbsp;miljard sterre hê, in vergelyking met 400&nbsp;miljard in die Melkweg en 'n biljoen in Andromeda.<ref name=michon/> Die skyf van die Driehoek het 'n geraamde massa van {{nowrap|3-6 × 10⁹}} [[sonmassa]]s, en die gaskomponent sowat {{nowrap|3,2 × 10⁹}} sonmassas. Die gesamentlike [[barion]]iese massa kan dus 10¹⁰ sonmassas wees. Die [[donkermaterie]] kan sowat {{nowrap|5 × 10¹⁰}} sonmassas bydra.<ref name=mnras342_1/> ===Ligging, afstand en beweging=== [[Beeld:Andromeda constellation map (1).png|thumb|240px|Die Driehoeksterrestelsel (M33; links onder die middel) en Andromeda (M31; bo die middel).]] Ramings van die afstand tussen die Melkweg en die Driehoekstelsel wissel van 2,38&nbsp;miljoen tot 3,07&nbsp;miljoen ligjare (730 tot 940 kiloparsek), met die meeste ramings sedert die jaar 2000 in die middel daarvan.<ref name=aass06 /><ref name=apj696 /> Dit beteken dit lê verder as Andromdea (op 2,54&nbsp;miljoen ligjare). Die stelsel lê omtrent 750&nbsp;000 ligjare van Andromeda af.<ref>{{Cite web|title=Messier Object 33|url=https://www.messier.seds.org/m/m033.html|access-date=2021-05-21|website=www.messier.seds.org|archive-date=2023-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629151748/http://www.messier.seds.org/m/m033.html|url-status=dead}}</ref> In 2006 het ’n groep sterrekundiges aangekondig dat hulle ’n [[Veranderlike ster|verduisterende]] [[dubbelster]] in die Driehoeksterrestelsel ontdek het. Deur die verduisterings van die twee sterre te bestudeer, kon hulle die groottes daarvan meet. As die grootte en temperatuur van die sterre bekend is, kan hulle [[Magnitude|absolute magnitude]] bereken word, en wanneer die absolute magnitude bekend is, kan hulle afstand bereken word. Die groep het bereken die sterre lê {{nowrap|3 070 ± 240}} kiloligjare ({{nowrap|940 ± 74}} kiloparsek) van hier.<ref name=aass06 /> In 2005 het navorsers vir die eerste keer die hoekrotasie en [[eiebeweging]] van die Driehoeksterrestelsel bereken. 'n Snelheid van {{nowrap|190 ± 60&nbsp;km/s}} relatief tot die Melkweg is aangeteken, wat beteken die Driehoek beweeg nader aan die Adromedasterrestelsel en dat dit dus 'n satelliet van Adromeda kan wees (afhangend van hulle relatiewe afstande en foutmarges).<ref name=science307_5714/> In 2004 is die ontdekking aangekondig dat 'n stroom waterstof die twee stelsels verbind, wat daarop dui dat daar in die verlede 'n getywisselwerking tussen hulle was. Die ontdekking is in 2011 bevestig.<ref name=nra020120613/> 'n Afstand van minder as 300&nbsp;kiloparsek tussen hulle steun die hipotese.<ref name="pawlowski">{{cite journal|author=Pawlowski, Marcel S.|author2=Kroupa, Pavel|author3=Jerjen, Helmut |date=2013|title=Dwarf galaxy planes: the discovery of symmetric structures in the Local Group|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|arxiv=1307.6210|doi=10.1093/mnras/stt1384|volume=435|issue=3|pages=1928–1957|doi-access=free |bibcode = 2013MNRAS.435.1928P |s2cid=53991672}}</ref> Die [[Pisces I-dwergsterrestelsel|Pisces-dwergsterrestelsel]] (LGS&nbsp;3), 'n klein lid van die Plaaslike Groep, is {{nowrap|2 022 × 103}} ligjare van die Son af geleë. Dit is 20° van Andromeda en 11° van die Driehoekstelsel af. As LGS&nbsp;3 op 'n afstand van {{nowrap|913 × 103}} ligjare van albei stelsels lê, kan dit 'n satelliet van óf Andromeda óf die Driehoek wees. Sy massa is {{nowrap|2,6 × 10⁷}} sonmassas.<ref name=apj562_2/> Pisces VII/Triangulum (Tri) III is dalk nog 'n satelliet van die Driehoek.<ref> Enrico de Lazaro: [http://www.sci-news.com/astronomy/pisces-vii-dwarf-galaxy-10283.html Amateur Astronomer Discovers New Dwarf Galaxy], on: sci-news, Nov 18, 2021</ref> ===Struktuur=== {{Multibeeld | align = right | direction = horizontal | background color = | beeld1 = Spitzer m33.jpg | width1 = 218 | onderskrif1 = ’n Infrarooifoto van M33 geneem deur die Spitzer-ruimteteleskoop. | beeld2 = M33.jpg | width2 = 142 | onderskrif2 = ’n Ultravioletfoto deur die Galex-sterrewag. }} In die Franse sterrekundige Gérard de Vaucouleurs se hersiene Hubble Sandage (VRHS)-stelsel van die morfologiese klassifikasie van sterrestelsels word die Driehoeksterrestelsel as tipe SA(s)cd geklassifiseer. Die "S" dui aan dit is 'n skyfvormige stelsel met prominente arms van gas en stof wat van die kern af uitsprei – dit is wat algemeen as 'n [[spiraalsterrestelsel]] bekend is. Die "A" beteken die kern het nie 'n staafvormige struktuur nie. Die Amerikaanse sterrekundige Allan Sandage se "(s)" word gebruik wanneer die spiraalarms regstreeks uit die kern of sentrale staaf kom, eerder as uit 'n binneste ring. Die "cd" beskryf die oopheid van die arms. 'n Klassifikasie van "cd" dui op arms wat relatief los is.<ref name=buta_corwin_odewahn07/> Die sterrestelsel het 'n [[baanhelling]] van 54° ten opsigte van die waarnemingslyn van die Aarde af, en dit laat toe dat die struktuur waargeneem kan word sonder 'n groot obstruksie van gas en stof.<ref name=apj602/><ref name=aaa493/> Daar kan 'n [[Galaktiese halo|halo]] om die stelsel wees, maar daar is geen [[Galaktiese bol|bol]] by die kern nie.<ref name=aaa506/> Dit is 'n geïsoleerde stelsel en daar is geen aanduiding van onlangse samesmeltings of wisselwerkings met ander sterrestelsels nie.<ref name=aaa493/> Hoewel die Driehoek as 'n staaflose stelsel gaklassifiseer word, dui 'n ontleding van sy vorm dat daar 'n swak staafagtige struktuur om die kern kan wees. Die [[radius]] van dié struktuur is sowat 0,8&nbsp;kiloparsek.<ref name=hernandez_lopez_et_al_09/> Die stelsel se kern is 'n [[H&nbsp;II-gebied]],<ref name=apj708/> en dit bevat 'n ultrahelder [[X-straal]]bron met 'n emissie van {{nowrap|1,2 × 10³⁹ erg s^-1}}, wat die helderste omvang van X-strale in die Plaaslike Groep is. Die bron is veranderlik met 20% oor 'n siklus van 106 dae.<ref name=aaa425/> Dit lyk egter nie of die kern 'n [[supermassiewe swartkolk]] bevat nie.<ref name=science122_5/> Dit kan daarop dui dat supermassiewe swartkolke net verbind kan word met 'n galaktiese bol en nie die hele skyf nie.<ref name=science122_5/> Die binneste deel van die sterrestelsel het twee helder spiraalarms en verskeie uitlopers wat die binnste en buitenste arm verbind.<ref name=apj602/><ref name=aaa493/> Die hoofarms word IN (noord) en IS (suid) genoem.<ref name=aaa205_1_2/> ===Stervorming=== [[Beeld:M33.tif|thumb|240px|NGC 604, 'n stervormende gebied in die Driehoek, soos afgeneem deur die [[Hubble-ruimteteleskoop]].]] In die sentrale 4′ van die sterrestelsel word atomiese gas doeltreffend in molekulêre gas omgeskakel, en dit het 'n sterk [[Spektraallyn|spektrale emissie]] van [[Koolstofmonoksied|CO]] tot gevolg. Dit gebeur terwyl reusagtige [[molekulêre wolk]]e uit die omringende [[interstellêre medium]] kondenseer. 'n Soortgelyke proses vind buite die sentrale 4′ plaas, maar teen 'n minder doeltreffende tempo. Sowat 10% van die gasinhoud in die stelsel is in molekulêre vorm.<ref name=apj602/><ref name=aaa493/> [[Stervorming]] vind plaas teen 'n tempo wat in 'n groot mate afhang van die plaaslike gasdigtheid, en die tempo per eenheidsgebied is hoër as in Andromeda. (Die tempo van stervorming is sowat 3,4 sonmassas&nbsp;Gyr^-1&nbsp;pc^-2 in die Driehoek, vergeleke met 0,74 in Andromeda.)<ref name="aaa495"/> Die vier helderste H&nbsp;II-gebiede word NGC&nbsp;588, 592, 595 en 604 genoem. Laasgenoemde is die helderste en kon sowat 3&nbsp;miljoen jaar gelede ’n uitbarsting van stervorming ondergaan het.<ref name=apj128_1 /> Dit is die tweede helderste H&nbsp;II-gebied in die Plaaslike Groep. Die geraamde tempo van [[supernova]]-ontploffings in die Driehoeksterrestelsel is 0,06 tipe&nbsp;Ia- en 0,62 tipe&nbsp;Ib- en Ic-supernova per eeu. Dit kom neer op ’n gemiddeld van een supernova-ontploffing elke 147 jaar.<ref name=apjss92_2 /> Sedert 2008 is altesaam 100 [[supernova-oorblyfsel]]s in die sterrestelsel ontdek,<ref name=apjss174_2 /> die meeste in die suidelike helfte. Dieselfde asimmetriese voorkoms geld vir H&nbsp;I- en H&nbsp;II-gebiede en vir helder streke met O-tipe hoofreekssterre.<ref name="supernovae.net"/> Sowat 54 bolvormige [[sterreswerm]]s is in die sterrestelsel geïdentifiseer, maar daar is vermoedelik 122 of meer.<ref name=aa58 /> Die swerms wat geïdentifiseer is, kan ’n paar miljard jaar jonger wees as dié in die Melkweg, en dit lyk of swermvorming die afgelope 100&nbsp;miljoen jaar toegeneem het. Dit word toegeskryf aan ’n invloei van gas na die middel van die sterrestelsel. In 2007 is ’n [[swartkolk]] van sowat 15,7 sonmassas waargeneem. Die kolk, {{nowrap|M33 X-7}}, wentel om ’n metgeselster en verduister dit elke 3,5 dae. Dit is die grootste bekende swartkolk wat veroorsaak is deur die inploffing van ’n massiewe ster.<ref name=ar53_3 /><ref name=morcone07 /> ===Verhouding met Andromeda=== Daar is vermoedelik ’n verbinding tussen die Driehoek- en die Andromeda-sterrestelsel. Dit dui op ’n interaksie tussen die twee stelsels tussen 2 en 8&nbsp;miljard jaar gelede,<ref name="Davidge & McCoonnachie 2012"/><ref name=Bekki2008/> en ’n gewelddadiger botsing oor sowat 2,5&nbsp;miljard jaar. Die toekoms van die Driehoekstelsel is onbekend, maar dit lyk of dit beïnvloed sal word deur die groter Andromeda. Voorgestelde toekomstige scenario's wissel van ’n uiteenskeuring en opname deur Andromeda, waardeur hy baie [[waterstof]] van Andromeda sal kry om nuwe sterre te vorm of al sy gas (en dus sy vermoë om nuwe sterre te vorm) sal verloor,<ref name=Putman2009/> tot ’n deelname aan die [[Andromeda-sterrestelsel#Toekomstige botsing met die Melkweg|botsing tussen die Melkweg en Andromeda]], waarna dit waarskynlik om die saamgesmelte stelsels sal wentel en later daarmee saamsmelt. Twee ander moontlikhede is ’n botsing met die Melkweg voor laasgenoemde met Andromeda bots, of ’n uitwerping uit die Plaaslike Groep.<ref name=Roeland2012/> ==Verwysings== {{Verwysings|3 |verwysings= <ref name=jha16_1>{{cite journal | author=Fodera-Serio, G.; Indorato, L.; Nastasi, P. | title=Hodierna's Observations of Nebulae and his Cosmology | journal=Journal of the History of Astronomy | volume=16 | issue=1 | date=Februarie 1985 | pages=1–36 | bibcode=1985JHA....16....1F }}</ref> <ref name=jones91>{{cite book | first=Kenneth Glyn | last=Jones | year=1991 | title=Messier's nebulae and star clusters | work=The Practical astronomy handbook series | page=366 | issue=2 | edition=2nd | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-37079-5 }}</ref> <ref name=mullaney07>{{cite book | first=James | last=Mullaney | year=2007 | title=The Herschel objects and how to observe them | work=Astronomers' Observing Guides | pages=16–17 | publisher=Springer | isbn=0-387-68124-8 }}</ref> <ref name=michon>{{cite web |url=http://www.numericana.com/answer/sagan.htm |first=Gerard P. |last=Michon |title=Sizing up the Universe – Stars, Sand and Nucleons |access-date=7 Januarie 2010 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411012359/http://www.numericana.com/answer/sagan.htm |archive-date=11 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name=aass06>{{cite journal | author=Bonanos, A. Z. | year=2006 | title=The First DIRECT Distance to a Detached Eclipsing Binary in M33 | doi=10.1007/s10509-006-9112-1 | journal=Astrophysics and Space Science | volume= 304 | issue=1-4| pages=207 |bibcode = 2006Ap&SS.304..207B }}</ref> <ref name=apj696>{{cite journal | author=Magrini, Laura; Stanghellini, Letizia; Villaver, Eva | title=The Planetary Nebula Population of M33 and its Metallicity Gradient: A Look Into the Galaxy's Distant Past | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-05-01_696_1/page/729 | journal=The Astrophysical Journal | volume=696 | issue=1 | pages=729–740 | date=Mei 2009 | doi=10.1088/0004-637X/696/1/729 | bibcode=2009ApJ...696..729M |arxiv = 0901.2273 }}</ref> <ref name=apj708>{{cite journal | author=Zhang, J. S.; Henkel, C.; Guo, Q.; Wang, H. G.; Fan, J. H. | title=On the Nuclear Obscuration of H₂O Maser Galaxy | year=2010 | journal=Astrophysical Journal | volume=708 | issue=2 | pages=1528–1536 | doi=10.1088/0004-637X/708/2/1528 | bibcode=2010ApJ...708.1528Z |arxiv = 0912.2159 }}</ref> <ref name=science307_5714>{{cite journal | author=Brunthaler, Andreas | display-authors=4 | author2=Reid, Mark J. | author3=Falcke, Heino | author4=Greenhill, Lincoln J.| author5=Henkel, Christian | date=2005 | title=The Geometric Distance and Proper Motion of the Triangulum Galaxy (M33) | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-04_307_5714/page/1440 | journal=Science | volume=307 | issue=5714 | pages=1440–1443 | bibcode=2005Sci...307.1440B | doi=10.1126/science.1108342 | pmid=15746420|arxiv = astro-ph/0503058 | s2cid=28172780 }}</ref> <ref name=buta_corwin_odewahn07>{{cite book | author=Buta, Ronald James; Corwin, Harold G.; Odewahn, Stephen C. | publisher=Cambridge University Press | year=2007 | title=The de Vaucouleurs atlas of galaxies | url=https://archive.org/details/devaucouleursatl0000buta | pages=[https://archive.org/details/devaucouleursatl0000buta/page/1 1]–16, 88 | isbn=0-521-82048-0 }}</ref> <ref name=aa58>{{cite journal | author=Zloczewski, K.; Kaluzny, J.; Hartman, J. | title=Photometric Survey for Stellar Clusters in the Outer Part of M33 | journal=Acta Astronomica | volume=58 | pages=23–39 | date=Maart 2008 | bibcode=2008AcA....58...23Z |arxiv = 0805.4230 }}</ref> <ref name=aaa425>{{cite journal | author=Dubus, G.; Charles, P. A.; Long, K. S. | title=High resolution Chandra X-ray imaging of the nucleus of M 33 | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=425 | issue=1 | pages=95–98| date=Oktober 2004| doi=10.1051/0004-6361:20041253 | bibcode=2004A&A...425...95D |arxiv = astro-ph/0406310 }}</ref> <ref name=apj602>{{cite journal | author=Heyer, Mark H.; Corbelli, Edvige; Schneider, Stephen E.; Young, Judith S. | title=The Molecular Gas Distribution and Schmidt Law in M33 | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-02-20_602_2/page/723 | journal=The Astrophysical Journal | volume=602 | issue=2 | pages=723–729 | date=Februarie 2004 | doi=10.1086/381196 | bibcode=2004ApJ...602..723H |arxiv = astro-ph/0311226 }}</ref> <ref name=aaa493>{{cite journal | author=Verley, S.; Corbelli, E.; Giovanardi, C.; Hunt, L. K. | title=Star formation in M 33: multiwavelength signatures across the disk | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=493 | issue=2 |date=Januarie 2009| pages=453–466 | doi=10.1051/0004-6361:200810566 | bibcode=2009A&A...493..453V |arxiv = 0810.0473 }}</ref> <ref name=aaa495>{{cite journal | author=Corbelli, E.; Verley, S.; Elmegreen, B. G.; Giovanardi, C. | title=The cluster birthline in M 33 | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=495 | issue=2 | date=Februarie 2009| pages=479–490 | doi=10.1051/0004-6361:200811086 | bibcode=2009A&A...495..479C |arxiv = 0901.1530 }}</ref> <ref name=ar53_3>{{cite journal | author=Abubekerov, M. K.; Antokhina, E. A.; Bogomazov, A. I.; Cherepashchuk, A. M. | title=The mass of the black hole in the X-ray binary M33 X-7 and the evolutionary status of M33 X-7 and IC 10 X-1 | journal=Astronomy Reports | volume=53 | issue=3 | pages=232–242 | date=Maart 2009 | doi=10.1134/S1063772909030056 | bibcode=2009ARep...53..232A |arxiv = 0906.3429 }}</ref> <ref name=morcone07>{{cite news |last=Morcone |first=Jennifer |date=17 Oktober 2007 |title=Heaviest Stellar Black Hole Discovered in Nearby Galaxy |work=Chandra X-ray Observatory press release |url=http://chandra.harvard.edu/press/07_releases/press_101707.html |access-date=13 Februarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803032621/http://chandra.harvard.edu/press/07_releases/press_101707.html |archive-date= 3 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name=apj128_1>{{cite journal | author=Keel, William C.; Holberg, Jay B.; Treuthardt, Patrick M. | title=Far-Ultraviolet Spectroscopy of Star-forming Regions in Nearby Galaxies: Stellar Populations and Abundance Indicators | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2004-07_128_1/page/n214 | journal=The Astronomical Journal | volume=128 | issue=1 | pages=211–223 | date=Julie 2004 | doi=10.1086/421367 | bibcode=2004AJ....128..211K |arxiv = astro-ph/0403499 }}</ref> <ref name=apjss92_2>{{cite journal | author=Tammann, G. A.; Loeffler, W.; Schroeder, A. | title=The Galactic supernova rate | url=https://archive.org/details/the-astrophysical-journal-supplement-series_1994-06_92_2/page/487 | journal=The Astrophysical Journal Supplement Series | volume=92 | issue=2 | pages=487–493 | date=Junie 1994 | bibcode=1994ApJS...92..487T | doi=10.1086/192002 }}</ref> <ref name=bergh2000>{{cite book | first=Sidney | last=Van den Bergh | title=The galaxies of the Local Group | volume=35 | series=Cambridge astrophysics series | publisher=Cambridge University Press | year=2000 | isbn=0-521-65181-6 | page=72 }}</ref> <ref name=apjss174_2>{{cite journal | author=Plucinsky, Paul P. |title=Chandra ACIS Survey of M33 (ChASeM33): A First Look | journal=The Astrophysical Journal Supplement Series | issue=2 | pages=366–378 | date=Februarie 2008 | doi=10.1086/522942 | bibcode=2008ApJS..174..366P | volume=174 |arxiv = 0709.4211 }}</ref> <ref name="Davidge & McCoonnachie 2012">{{cite journal | last1 = Davidge| first1 = T.J.| last2 = Connachie| first2 = A.W.| last3 = Fardal| first3 = M.A.| last4 = Fliri| first4 = J.| last5 = Valls-Gabaud| first5 = D.| last6 = Chapman| first6 = S.C.| last7 = Lewis| first7 = G.F.| last8 = Rich| first8 = R.M.| year = 2012| title = The Recent Stellar Archeology of M31—The Nearest Red Disk Galaxy| journal = The Astrophysical Journal| volume = 751| issue = 1 |bibcode = 2012ApJ...751...74D| doi = 10.1088/0004-637X/751/1/74|arxiv = 1203.6081 }}</ref> <ref name=Bekki2008>{{cite journal | author=Bekki K.| title=Formation of a giant HI bridge between M31 and M33 from their tidal interaction | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (Letters) | volume=390 | issue=1 | date=Oktober 2008 | pages=L24–L28 | bibcode=2008MNRAS.390L..24B |arxiv = 0807.1161 |doi = 10.1111/j.1745-3933.2008.00528.x }}</ref> <ref name=ned>{{cite web |work=NASA/IPAC Extragalactic Database |title=Results for NGC 598 |publisher=NASA/IPAC/JPL |url=http://nedwww.ipac.caltech.edu/ |access-date=1 Desember 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20020802122428/http://nedwww.ipac.caltech.edu/ |archive-date= 2 Augustus 2002 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="supernovae.net">{{cite web |author=David Bishop |title=Extragalactic Novae |url=http://www.supernovae.net/novae.html |publisher=supernovae.net (International Supernovae Network) |access-date=11 September 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030062209/http://www.supernovae.net/novae.html |archive-date=30 Oktober 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name=Putman2009>{{cite journal | last1=Putman | first1=M. E. | last2=Peek | first2=J. E. G. | last3=Muratov | first3=A. | last4=Gnedin | first4=O. Y. | last5=Hsu | first5=W. | last6=Douglas | first6=K. A. | last7=Heiles | first7=C. | last8=Stanimirovic | first8=S. | last9=Korpela | first9=E. J. | last10=Gibson | first10=S. J. | title=The Disruption and Fueling of M33 | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-10-01_703_2/page/1486 | journal=The Astrophysical Journal | volume=703 | issue=2 | date=Oktober 2009 | pages=1486–1501 | bibcode=2009ApJ...703.1486P|arxiv = 0812.3093 |doi = 10.1088/0004-637X/703/2/1486 }}</ref> <ref name=Roeland2012>{{cite journal | first1=Roeland P. | last1=van der Marel | first2=Gurtina | last2=Besla | first3=T. J. | last3=Cox | first4=Sangmo Tony | last4=Sohn | first5=Jay | last5=Anderson | title=The M31 Velocity Vector. III. Future Milky Way-M31-M33 Orbital Evolution, Merging, and Fate of the Sun | journal=The Astrophysical Journal | volume=753 | issue=1 | date=Julie 2012 | bibcode=2012ApJ...753....9V|arxiv = 1205.6865 |doi = 10.1088/0004-637X/753/1/9 }}</ref> <ref name=omeara1998>{{cite book | first=S. J. | last=O'Meara | date=1998 | title=The Messier Objects | location=Cambridge | publisher=Cambridge University | isbn=978-0-521-55332-2 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/messierobjectsfi00omea }}</ref> <ref name=simbadm101>{{cite web | title=SIMBAD Astronomical Database | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/ | work=Results for Messier 101 | access-date=2007-04-07 }}</ref> <ref name=simbadm101/> <ref name=seds>{{cite web | title=Messier Object 101 | url=http://messier.seds.org/m/m101.html | access-date=2007-04-07 }}</ref> <ref name="hubble/esa">{{cite web | title=Best of AOP: M101: Pinwheel Galaxy | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/ | access-date=2007-04-07 }}</ref> <ref name=bort>{{cite web | url=http://www.skyandtelescope.com/resources/darksky/3304011.html | title=The Bortle Dark-Sky Scale | first=John E. | last=Bortle | date=February 2001 | access-date=2010-01-07 | archive-date=2009-03-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090323232806/http://www.skyandtelescope.com/resources/darksky/3304011.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=skiff97>{{cite web | first=Brian | last=Skiff | date=January 10, 1997 | title=Messier 81 naked-eye | work=sci.astro.amateur | url=http://www.maa.clell.de/Messier/E/Xtra/Supp/m81naked.txt | access-date=2010-02-11 | archive-date=2021-03-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210301075750/http://www.maa.clell.de/Messier/E/Xtra/Supp/m81naked.txt | url-status=dead }}</ref> <ref name=mnras342_1>{{cite journal | last=Corbelli | first=Edvige |date=June 2003 | title=Dark matter and visible baryons in M33 | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=342 | issue=1 | pages=199–207 | doi=10.1046/j.1365-8711.2003.06531.x | doi-access=free | bibcode=2003MNRAS.342..199C |arxiv = astro-ph/0302318 | s2cid=119383732 }}</ref> <ref name=nra020120613>{{cite news | first1=Dave | last1=Finley | title=Neighbor galaxies may have brushed closely, astronomers find | publisher=National Radio Astronomy Observatory | date=June 11, 2012 | url=http://www.nrao.edu/pr/2012/m31m33/ | access-date=2012-06-13 }}</ref> <ref name=apj562_2>{{cite journal | author=Miller, Bryan W. | display-authors=4 | author2=Dolphin, Andrew E. | author3=Lee, Myung Gyoon | author4=Kim, Sang Chul | author5=Hodge, Paul | title=The Star Formation History of LGS 3 | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-12-01_562_2/page/713 | journal=The Astrophysical Journal | volume=562 | issue=2 | pages=713–726 |date=December 2001 | doi=10.1086/323853 | bibcode=2001ApJ...562..713M |arxiv = astro-ph/0108408 | s2cid=119089499 }}</ref> <ref name=aaa506>{{cite journal | first=Maria-Rosa L. | last=Cioni |date=November 2009 | title=The metallicity gradient as a tracer of history and structure: the Magellanic Clouds and M33 galaxies | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=506 | issue=3 | pages=1137–1146 | doi=10.1051/0004-6361/200912138 | bibcode=2009A&A...506.1137C |arxiv = 0904.3136 | s2cid=15459246 }}</ref> <ref name=hernandez_lopez_et_al_09>{{cite conference | author=Hernández-López, I. | author2=Athanassoula, E.|author2-link=Lia Athanassoula | author3=Mújica, R. | author4=Bosma, A. | title=M33: The existence of a bar | book-title=A Long Walk Through Astronomy: A Celebration of Luis Carrasco's 60th Birthday, Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica, Serie de Conferencias | volume=37 | pages=160–162 |date=November 2009 | bibcode=2009RMxAC..37..160H }}</ref> <ref name=science122_5>{{cite journal |last1=Gebhardt |first1=Karl |last2=Lauer |first2=Tod R. |last3=Krmendy |first3=John |last4=Pinkney |first4=Jason |last5=Bower |first5=Gary A. |last6=Green |first6=Richard |last7=Gull |first7=Theodore |last8=Hutchings |first8=J.B. |last9=Kaiser |first9=M.E. |last10=Nelson |first10=Charles H. |title=M33: A Galaxy with No Supermassive Black Hole |journal=Astronomical Journal |date=November 2001 |volume=122 |issue=5 |pages=2469–2476 |doi=10.1086/323481 |arxiv=astro-ph/0107135 |bibcode=2001AJ....122.2469G |s2cid=118864132 |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/323481/pdf |access-date=18 November 2020}}</ref> <ref name=aaa205_1_2>{{cite journal | last=Buczilowski | first=U. R. | title=A multifrequency radio continuum survey of M33. II – Thermal and non-thermal emission | url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1988-10_205_1-2/page/29 | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=205 | issue=1–2 |date=October 1988 | pages=29–40 | bibcode=1988A&A...205...29B }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://messier.seds.org/m/m033.html SEDS: Messier 33] * [http://www.spacetelescope.org/bin/images.pl?searchtype=freesearch&string=m33 M33 by ESA/Hubble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930014801/http://www.spacetelescope.org/bin/images.pl?searchtype=freesearch&string=m33 |date=30 September 2007 }} * [http://www.starpointing.com/dslr/m33.html Pointing to the Universe – M33] {{WikiSky|Messier 33|name=Driehoeksterrestelsel|z=2.800}} {{Commons-kategorie inlyn|Triangulum Galaxy}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Triangulum Galaxy|Engelse Wikipedia]] {{Lug3|01|33|50.9||30|39|36|2810|aansig=titel}} {{Messier}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Driehoek (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Messier-voorwerpe|30033]] [[Kategorie:NGC-voorwerpe]] [[Kategorie:Plaaslike Groep]] [[Kategorie:Spiraalsterrestelsels]] tn95jw9k5hjsln3hcz26kylth39ypwb 0 71898 2968558 2473712 2026-09-19T09:33:16Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968558 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = KU Leuven |inheemse_naam = |beeld = Leuven-University-Library.jpg |beeldgrootte = 200px |beeldbyskrif = Die Katolieke Universiteit Leuven se biblioteek. |latyn_naam = Universitas Catholica Lovaniensis |leuse = Sedes sapientiae |leuseafr = |leuseeng = |gestig = 1425 |gesluit = 1797 - 1835 |tipe = |befondsing = |rektor = Luc Sels |kanselier = André Léonard |personeel = 11 544 |studentetal = 57 181 |voorgraadse studente = 29 746 |nagraadse studente = 22 265 |doktoraal = 5 170 |ander = |stad = [[Leuven]] |staat = |provinsie = [[Vlaandere]] |land = <br />{{vlag|België}} |coor = |kampus = |voormalige_name = Katholieke Universiteit Leuven |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |atletiek = |affiliasies = Coimbra, CESAER,<br />EUA, LERU |webtuiste = http://kuleuven.be/ |kenteken = [[Beeld:KUL.gif|200px]] |voetnotas = }} Die '''Katolieke Universiteit Leuven''' (ook bekend as '''KU Leuven''') is 'n belangrike universiteit in die Belgiese stad [[Leuven]]. Die universiteit is die grootste Nederlandstalige universiteit ter wêreld, en ook die grootste universiteit in die [[Lae Lande]]. Alhoewel die huidige universiteit eers amptelik in 1835 gestig is, strek sy verlede terug na die vyftiende eeu. Sy direkte voorsaat, die ou Universiteit Leuven is in 1425 as die eerste universiteit in die Lae Lande gestig, maar hy is in 1797 tydens die Napoleontiese oorloë opgehef. Net na die totstandkoming van België in 1830, is KU Leuven gestig om as die voortganger van die ou universiteit te dien. In die twintigste eeu het KU Leuven 'n belangrike rol in die Belgiese taalpolitiek gespeel, en is hy in 1968 in 'n Nederlandse en 'n Franse universiteit verdeel. Die Franse universiteit het na [[Louvain-la-Neuve]] in [[Wallonië]] verhuis, terwyl die Nederlandse universiteit in Leuven agtergebly het. In die 2014-2015 akademiejaar was daar 57 181 studente aan KU Leuven. As voertaal word sowel Nederlands, Engels, Frans as Spaans gebruik, hoewel die grote meerderheid klasse in Nederlands aangebied word. In Nederlands is daar 55 grade op baccalaureusvlak, 133 grade op meestersvlak, en 48 meester-na-meester-grade. In Engels word daar 2 baccalaureusgrade, 48 meestersgrade en 27 meester-na-meester-grade aangebied. Frans het 2 meestersvlak grade, en Spaans het een meester-na-meester-graad. == Eksterne skakels == {{Commonskat|Katholieke Universiteit Leuven}} * Amptelike webblad van die universiteit - [http://www.kuleuven.be KU Leuven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305072842/http://www.kuleuven.be/ |date= 5 Maart 2011 }} * Amptelike webblad van die universiteitshospitaal - [http://www.uzleuven.be/ Universitaire Ziekenhuizen] * Die universiteitsblad - [http://www.kuleuven.be/ck CampusKrant] {{Universiteite in België}} {{Normdata}} [[Kategorie:Belgiese universiteite]] [[Kategorie:Leuven]] s0yo7nksh9ej715sk2qevfiu0x556wg 0 73536 2968559 2051602 2026-09-19T09:33:38Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968559 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Hasselt |inheemse_naam = UHasselt |beeld = Universiteit Hasselt logo.svg |beeldgrootte = 250px |beeldbyskrif = |latyn_naam = |leuse = Knowledge in Action |leuseafr = Kennis in aksie |leuseeng = Knowledge in Action |gestig = 1971 |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |rektor = Luc De Schepper |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |kanselier = |president = |vise-president = |superintendent = |provoos = |vise-kanselier = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 870 |studentetal = 3&nbsp;000 |voorgraadse studente = |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |stad = [[Hasselt, België|Hasselt]] |staat = |provinsie = |land = <br />{{vlag|België}} |coor = {{Koördinate|50|55|31|N|05|23|27|O|type:landmark_region:BE|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |atletiek = |affiliasies = tUL, EUA |webtuiste = http://www.uhasselt.be/ |kenteken = |voetnotas = }} '''Universiteit van Hasselt''', afgekort UHasselt, is 'n universiteit in [[België]] se [[Limburg, België|Limburg-provinsie]], met kampusse in [[Diepenbeek]] en [[Hasselt, België|Hasselt]]. Die universiteit is in 1971 onder die naam ''Limburgs Universitair Centrum'' (LUC) gestig. Op 15 Junie 2005 is die naam na die ''Universiteit van Hasselt'' verander. UHasselt werk nou saam met die ''Universiteit van Maastricht'', onder die naam ''transnasionale Universiteit Limburg'' (tUL), 'n uniek samewerkingsooreenkoms in Europa: 'n universitêre konglomeraat wat navorsing en onderwys op twee kampusse in twee verskillende lidstate organiseer. Daar is ook ooreenkomste met die ''Tegniese Universiteit Eindhoven'' en die ''Radboud Universiteit Nijmegen'' gesluit, sodat baccalaureus-studente van UHasselt probleemloos na magister-opleiding van beide hierdie universiteite kan deurstroom. Saam met die ''XIOS Hogeschool Limburg'' en die ''Provinciale Hogeschool Limburg'' vorm hulle die "Associatie Universiteit Hasselt". Die rektor is prof. dr. Luc De Schepper. Die visie-rektor van onderwys is prof. dr. Jean-Michel Rigo. Die visie-rektor van navorsing is prof. dr. Paul Janssen. == Eksterne skakels == * [http://www.uhasselt.be Universiteit van Hasselt] {{Commonskat|Hasselt University}} {{Saadjie}} {{Universiteite in België}} {{Normdata}} [[Kategorie:Belgiese universiteite]] [[Kategorie:Hasselt]] jgpeo4ieltsckj5p3g9h75d5o3g1bja 2968560 2968559 2026-09-19T09:33:52Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968560 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Hasselt |inheemse_naam = UHasselt |beeld = Universiteit Hasselt logo.svg |beeldgrootte = 250px |beeldbyskrif = |latyn_naam = |leuse = Knowledge in Action |leuseafr = Kennis in aksie |leuseeng = Knowledge in Action |gestig = 1971 |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |rektor = Luc De Schepper |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |kanselier = |president = |vise-president = |superintendent = |provoos = |vise-kanselier = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = 870 |studentetal = 3&nbsp;000 |voorgraadse studente = |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |stad = [[Hasselt, België|Hasselt]] |staat = |provinsie = |land = <br />{{vlag|België}} |coor = {{Koördinate|50|55|31|N|05|23|27|O|type:landmark_region:BE|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |atletiek = |affiliasies = tUL, EUA |webtuiste = http://www.uhasselt.be/ |kenteken = |voetnotas = }} '''Universiteit van Hasselt''', afgekort UHasselt, is 'n universiteit in [[België]] se [[Limburg, België|Limburg-provinsie]], met kampusse in [[Diepenbeek]] en [[Hasselt, België|Hasselt]]. Die universiteit is in 1971 onder die naam ''Limburgs Universitair Centrum'' (LUC) gestig. Op 15 Junie 2005 is die naam na die ''Universiteit van Hasselt'' verander. UHasselt werk nou saam met die ''Universiteit van Maastricht'', onder die naam ''transnasionale Universiteit Limburg'' (tUL), 'n uniek samewerkingsooreenkoms in Europa: 'n universitêre konglomeraat wat navorsing en onderwys op twee kampusse in twee verskillende lidstate organiseer. Daar is ook ooreenkomste met die ''Tegniese Universiteit Eindhoven'' en die ''Radboud Universiteit Nijmegen'' gesluit, sodat baccalaureus-studente van UHasselt probleemloos na magister-opleiding van beide hierdie universiteite kan deurstroom. Saam met die ''XIOS Hogeschool Limburg'' en die ''Provinciale Hogeschool Limburg'' vorm hulle die "Associatie Universiteit Hasselt". Die rektor is prof. dr. Luc De Schepper. Die visie-rektor van onderwys is prof. dr. Jean-Michel Rigo. Die visie-rektor van navorsing is prof. dr. Paul Janssen. == Eksterne skakels == * [http://www.uhasselt.be Universiteit van Hasselt] {{Commonskat|Hasselt University|Universiteit van Hasselt}} {{Saadjie}} {{Universiteite in België}} {{Normdata}} [[Kategorie:Belgiese universiteite]] [[Kategorie:Hasselt]] 02zq9aj2kfg31qfo3slng6uhcv6w08g 0 79565 2968593 2520291 2026-09-19T10:15:42Z Pynappel 70858 /* Verwysings */ 2968593 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie |beeld = CPUT Cape Town Campus.jpg |beeldbyskrif = Die Kaapstad-kampus met die [[Tafelberg]] in die agtergrond. |latyn_naam = |leuse = ''Creating Futures'' |leuseafr = |leuseeng = |gestig = [[2005]] as 'n samesmelting van die Kaapse Technikon (1920) en die Skiereiland Technikon (1962) |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |kanselier = [[Thandi Modise]] |president = |vise-president = |superintendent = |provoos = |vise-kanselier = Chris Nhlapo |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = meer as 33&nbsp;569<ref>{{en}} {{cite web |url=https://heda.cput.ac.za |title=CPUT Facts and Statistics page |work=CPUT Management Information Services |accessdate=1 Junie 2014 |archive-date=29 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429024253/https://heda.cput.ac.za/ |url-status=dead }}</ref> (Desember 2013) |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]] |stad = [[Kaapstad]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|33|55|56|S|18|38|25|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = vyf |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = Blou en wit |bynaam = Katte |gelukbringer = |affiliasies = [[Association of African Universities|AAU]], [[Cape Higher Education Consortium|CHEC]], [[Higher Education South Africa|HESA]] |webtuiste = [http://www.cput.ac.za/ cput.ac.za] |logo = |voetnotas = }} Die '''Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie''' (''KSUT'', [[Engels]]: ''Cape Peninsula University of Technology'') is 'n [[universiteit]] in [[Kaapstad]]. Dit beslaan onder andere kampusse in [[Zonnebloem]] en [[Bellville]]. Die universiteit is gevorm deur die samesmelting van die voormalige Kaapse Technikon en die Skiereiland Technikon. KSUT bied verskeie programme aan in vele velde, insluitend ingenieurswese en grafiese ontwerp. Programme tot op DTech-vlak word aangebied. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] 7d7hemf7dt1a4bmslizfwcdrjdfq4qg 0 82788 2968481 2908797 2026-09-19T02:35:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968481 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Die smal en breë weg'' (kunswerk)}} [[Beeld:Der breite und der schmale Weg 2008.jpg|250px|duimnael|''Der breite und der schmale Weg'', ontwerp deur Charlotte Reihlen en geskilder deur Paul Beckmann. Hierdie weergawe word in 2008 verhandel en bevat teksverse uit die 1984-Luthervertaling in fraktuurskrif. Die oorspronklike alsiende oog ontbreek, maar die opelug sendingsdiens is wel 'n nuwe toevoeging.]] [[Beeld:Der breite und der schmale Weg.jpg||250px|duimnael|Die bekender weergawe.]] [[Beeld:Alsiende_oog_DSEBW.JPG|250px|duimnael|Die alsiende oog tussen die wolke is uit die jonger weergawes verwyder, moontlik weens die verbintenisse met die sekulêre vrymesselary en die Oog van Horus]] '''''Die smal en breë weg''''' is 'n ''Andachtsbild'' (stigtelike beeld) oorspronklik ontwerp deur die [[Stuttgart]]se piëtistiese diakones [[Charlotte Reihlen]], wat die onderskeid tussen goed en kwaad uitbeeld.<ref name="Schiedt" /> Dit word dikwels as 'n verdeelde dubbelpad uitgebeeld: Die breë weg, wat deur vele gekies word, lei na die verdoemenis; die smalle na die paradys en die Nuwe Jerusalem. Sy gee die hele kunswerk die titel ''Der breite und der schmale Weg'' en laat dit druk. Dit is tot vandag toe een van die bekendste werke oor hierdie onderwerp. Charlotte Reihlen wou hiermee mense aanspoor om Jesus te volg. == Aanloop == Ná die opkoms van die rasionalisme, die nuwe wetenskappe en histories-kritiese benadering van die Bybel, ontstaan daar in Duitsland die teologiese teenreaksie: die [[piëtisme]] - die innerlike belewing van die vroomheid.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Essays_on_theology_and_religious_studies/AFjfEAAAQBAJ?hl=af&gbpv=1&dq=%22brede%20weg%22&pg=PA141&printsec=frontcover Sinnaghel, H. De wijde en nauwe poort in het hermeneutisch perspectief. Over de gelijkenis van de "Twee Wegen" in Matteüs 7:13-14. In: ''Essays on Theology and Religious Studies'', pp. 128-145]</ref> In Stuttgart oorheers die piëtisme, waarin nie die geformuleerde geloofsbelydenis nie, maar die persoonlike geloofservaring voorop gestel word. Die standpunt "om te beleef is méér as om bloot te bely" kom tot uiting in die tweepad-motief waarin die individuele mens in sy lewenspad voor te staan kom - en hy moet kies.<ref name="Bluyssen">[https://archive.org/details/godverborgenenna0000bluy/page/172/mode/2up?q=Charlotte+Reihlen Bluyssen, J.W.M. 2002. ''God verborgen en nabij : religie als heilig spel.'' Amsterdam : Anthos p. 173-174.]</ref> Die gelowige individu en sy goeie werke staan daarom sentraal: ''acta, non verba''.<ref name="Schiedt" /> Wat presies Charlotte Reihlen tot die skepping van die kunswerk sou aanspoor, bly 'n raaisel. Dit kon selfs 'n sameloop van omstandighede gewees het. Ds. J.J.W.A. Wijchers skryf die boek '' Vromen en Verlichten'' in 1974 (wat hy in 1985 weer sou herskryf), wat toeligting bied vir die kunsuitstalling, wat vanaf 15 Junie tot 18 Augustus 1974 gehou is by die Aarsbisschoppelijk Museum te Utrecht - en waar kunswerke van die twee eeue van die Protestantse Geloofsbelewing vanaf 1650 tot 1850 uitgebeeld is. Daarin gee hy ook 'n kort oorsig oor hierdie kunswerk, ''Der breite und der schmale Weg''.<ref name="Scholten" /> In 1985 skryf hy ''Uitleg van De brede en de smalle weg'', wat telkemale herdruk word.<ref name="verheggen" /> Charlotte Reihlen (gebore Mohl) is uit 'n ou predikantegeslag in Kemnat (Schwabe) gebore. Sy trou in 1823 met die welgestelde handelaar Friedrich Reihlen en kry 'n seuntjie, wat jonk sterf. In 1826 is 'n tweede seun gebore, en daarna nog 'n derde seun. Nou skryf Wijchers dat, toe die oudste seun siek is, hoor sy eendag 'n stem hier binnekant haar, wat haar vermaan: "As jy jou nie bekeer nie, sal jou kind sterf." Met al die gerief en plesier in die wêreld wat haar man haar kon bied, ondanks haar geloof, kon sy nie so ver kom nie.<ref name="Scholten" /> Toe die seuntjie sterf in 1829 wou Reihlen opsluit 'n nuwe weg inslaan. Haar man vind dit "dwase vroomheid", en probeer haar deur afleiding van haar probleme te vergeet. Toe dit nie werk nie, trek hy Amerika toe. Alleen - dit is sy pad wat hy gekies het. Juis daar kom hy tot inkeer toe hy die preek van 'n Duitse lekeprediker aanhoor. Hy keer terug Duitsland toe, waar hy nou Charlotte se ideale kon help verwesenlik. Saam begin man en vrou hulle te beywer vir Christelike skole, vir die sendingveld, Bybelverspreiding, vir 'n diakonessehuis en vir evangelisasie.<ref name="Scholten" /> Sy het ook verskeie kinderhuise ondersteun.<ref name="Schiedt" /> Vir evangelisasiewerk is illustrasiemateriaal benodig, en so het die prent van die smal en breë weg uiteindelik die lig gesien. Hierdie verborge outobiografiese gegewens van Charlotte Reihlen is sodoende subtiel dog kunstig verweef in die kunswerk.<ref name="Scholten">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010823354:mpeg21:p002 Scholten, L.M.P. 1974. De brede en smalle weg. ''Trouw''. 21 juni:2]</ref> Daar is egter ook 'n minder aangename weergawe. Op 24 Julie 1866, drie weke ná die Slag van Königgrätz, is die Württembergers tydens die Oostenryks-Pruisiese oorlog (wat eers op 23 Augustus 1866 sou eindig) deur die Pruise 'n gevoelige nekslag by Tauberbischofsheim toegedien. Op 26 Julie, toe hierdie nuus rugbaar word in Stuttgart, kry Friedrich Reihlen 'n beroerteaanval wat hom sedertdien en tot en met sy dood in 1870 'n invalide gemaak het.<ref name="Lang68.71" /> Die dood was nou op haar drumpel - nie alleen op die slagveld nie, maar ook in haar huis. Charlotte het met dubbele doodsangs 'n oproep op haar medemens gedoen om boetedoening en bekering: weg van hul goddeloosheid, na God toe. Sy gee die Stuttgart-litograaf Conrad Schacher (1831–1870) die opdrag om haar ontwerpe te laat druk. Haar seun Theodor help haar hiermee, veral by die voorbereiding van die boekie van agt bladsye lank - die een wat die kunswerk se betekenis uitlê en gou gratis saam met die drukeksemplare versprei word.<ref name="Lang68.71">Lang, F.G. 2014. ''Charlotte Reihlen: 1805–1868; Lebensweg und Zwei-Wege-Bild'' Stuttgart: Verein für Württembergische Kirchengeschichte, S. 68-71; 175–182.</ref> Volgens Schiedt ''kon'' die skrywer moontlik Theodor Reihlen gewees het, omdat hy duidelik by die ontstaan van die beeld betrokke was. Nietemin, die boekie heet «Erläuterung des Bildes ‹Der breite und der schmale Weg›, mit Anführung der auf dem Bilde meist nur angedeuteten Schriftstellen».<ref name="Schiedt" /> ===Die drukwerk begin=== Oor die presiese drukdatum heers daar onenigheid. Ds. Wijchers stel die datum op 1866.<ref name="Scholten" /><ref name="verheggen" /> Massing (1988) het 'n Engelse afdruk gekry met 'n baie lang inskripsie, wat die Duitse herkoms erken, dat die kunswerk in 1862 deur mev. Charlotte Reihlen van Stuttgart '''''ontwerp''''' is en toe deur 'n jong kunstenaar Herr Schacher (ook van Stuttgart) geskilder is (dié datum word egter nié verstrek nie). Dit wil-wil strook met 'n brief [hier in Engels vertaal] wat haar seun (Adolf Reihlen) geskryf het, waarin haar seun sê omtrent 6 jaar voor haar dood (21 Januarie 1868) het die idee haar te binne geskiet om die breë en smal weg te laat maak. Massing stel die drukdatum omstreeks 1866.<ref name="Massing1988">[https://web.archive.org/web/20240621030957/https://ccposters.com/wp-content/uploads/2018/11/Massing_The_Broad_and_Narrow_Way.pdf Massing, J.M. 1988. The Broad and Narrow Way: From German Pietists to English Open-Air Preachers. ''Print Quarterly'' V, pp. 258-267]</ref> Friedrich Gustav Lang (2014) sê die oorspronklike wit-en-swart steendrukwerk is in 1867 deur Conrad Schacher uitgegee<ref name="Massing2015" /><ref name="wkgo.de">[https://www.wkgo.de/cms/article/index/das-bild-der-breite-und-der-schmale-weg Friedrich Gustav Lang: ''Das Bild - Der breite und der schmale Weg'', in: Württembergische Kirchengeschichte Online, 2022]</ref> terwyl die verklaringsboekie wat die plakkaat vergesel het in Junie 1867 uitgegee is.<ref name="Lang110''>Friedrich Gustav Lang. 2014. Charlotte Reihlen (1805–1868). Lebensweg und Zwei-Wege-Bild. In: ''Kleine Schriften des Vereins für württembergische Kirchengeschichte''. Stuttgart: Verein für württembergische Kirchengeschichte, S. 110.</ref> De eerste kleurafdruk van die Stuttgartse weergawe (ook by Schacher) verskyn omstreeks 1873-1884 en die derde weergawe word in 1890/1891 deur die litograaf Paul Beckmann (1846-1919) nuut oorgeteken en by Wilhelm Menges gedruk;<ref name="Massing2015" /> want ondertussen het die damesmodes ook verander.<ref name="Lang" /> By die effens hersiene weergawe deur Paul Beckmann, kry die beeld nuwe kleure.<ref name="Schiedt" /> Reeds in 1867 verskyn die Hollandse weergawe in Amsterdam. Dit verskyn by die Ortodoks-Protestantse uitgewer H. de Hoogh te Amsterdam,<ref name="verheggen" /> op inisiatief van die Utrechtse advokaat Anthony Michiel Cornelis van Asch van Wijk (1808-1874), wat jonkheer [dus, van die kleinadel] was.<ref name="Lieberg">[https://www.google.co.za/books/edition/Opwekking_van_de_natie/UQcUAgAAQBAJ?hl=af&gbpv=1&pg=PA165&printsec=frontcover Van Lieberg, M. 2012. Het vroege diakonessenwezen in Nederland (1836-1886). In: Van Lieberg, F. (red.). ''Opwekking van de natie: Het protestante Réveil in Nederland''. Hilversum: Uitgeverij Verloren, bl. 111-168, hier spesifiek bl. 165-167]</ref> Blykbaar het ene 'Pastor Israel' van Stuttgart met enkele kopieë in Nederland aangekom en vir dié regter enetjie gegee, wat op sy beurt weer H. de Hoogh genader het - die tophandelaar van godsdiensliteratuur in Amsterdam.<ref name="Massing1988" /> Op sy tweede besoek aan Holland in 1868 sien die Engelse predikant Gawin Kirkham hierdie afdruk in die uitstalvenster by De Hoogh, by wie hy toevallig oorgebly het, koop een (met 'n verklarende boekie by), en keer daarmee terug Londen toe om in sy evangelisasiewerk te gebruik.<ref name="Massing1988" /><ref>[https://www.ridgewaycommunitychurch.org.uk/wp-content/uploads/2022/01/The-Broad-and-Narrow-way.pdf "History and Explanation of the picture "The Broad and The Narrow Way". By the late Gawin Kirkham - Secretary of the Open-Air Mission (Republished from Private Collection - © Peter N Millward)]: The purpose of my second visit was to preach the Gospel, which I did by interpretation, and with manifest blessing, having Robert Craig as my fellow-labourer. We were the guests of Mr. H. de Hoogh, a kind bookseller, at 76, Nieuwendijk, Amsterdam. Here we arrived on January 31st, 1868. Our host had a Dutch copy of this Picture in his shop window. Next day I saw it for the first time, and was at once attracted by it. Day by day I looked at, and tried to understand its meaning; and I brought a copy to England on my return. Friends to whom it was shown were deeply interested; and soon after, at my request, the Dutch Explanation was translated into English, by Frederick Emmighausen, a young Dutchman, residing in London, and afterwards published.</ref> 'n Engelse weergawe verskyn in 1883, waarmee Kirkham die wêreld deurkruis.<ref name="Lang" /> In 1921 en 1960 verskyn op Duitse bodem nog afdrukke wat effens aangepas is.<ref name="Schiedt" /> Sedert 1921 word die beeld as steendrukwerk met nege kleure deur J.F. Steinkopf gewysig<ref name="Massing2015" /> en by die St. Johannes-drukkery in Lahr-Dinglingen gedruk, wat byna gelyktydig saamval met vele tale in druk (waaronder Duits, Nederlands, Engels, Spaans, Hongaars en selfs Armeens) en in twee weergawes uitgegee. Daarby word bedoel - op die een weergawe tref mens langs die Smal Weg 'n opelug sendingsdiens op die grasperk aan (soos op die Engelse weergawe), en op die ander een nie (soos by die Duitse weergawe).<ref name="Lang" /> Die Nederlandse kopie wat in die Skeepswrakmuseum op [[Bredasdorp]] te siene is, het dit ook nie. Sedert die vlakdrukpersweergawe van 1960 volg die Duitse plakkaat die Engelse vorm. Tot 2010 is dit die weergawe wat by die uitgewery verkrygbaar was.<ref name="Lang">Friedrich Gustav Lang. 2014. Charlotte Reihlen (1805–1868). Lebensweg und Zwei-Wege-Bild. In: ''Kleine Schriften des Vereins für württembergische Kirchengeschichte''. Stuttgart: Verein für württembergische Kirchengeschichte, S. 73–76. 79–86.</ref> Brasilië se Portugese weergawe verskyn eers in 1929, maar herdrukke en nuwe weergawes sou gedruk word tot in die 1970's.<ref>[https://web.archive.org/web/20250420172339/https://scispace.com/pdf/uma-proposta-de-periodizacao-da-cultura-visual-evangelica-2ho1v4hn2d.pdf Renders, H. 2018. 'O cartaz Os dois caminhos, de Charlotte Reihlen desde 1929.' Uma proposta de periodização da cultura visual evangélica brasileira: estabelecimento, apropriação, abrasileiramento e metamorfização glocal. ''Numen'', 21(1):19-20.]</ref> Ds. Wijchers skat dat die prent teen omstreeks 1875 by die "rechtzinnige volksdeel" in Nederland ingang gevind het.<ref name="Scholten" /> In ''Wenken op den weg ten leven'' (1875) is daar in dieselfde jaartal 'n advertensie wat lui:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Wenken_op_den_weg_ten_leven/wxhWAAAAcAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=%22smalle+weg%22&pg=PT3&printsec=frontcover Notten, J.W.A. 1875. ''Wenken op den Weg ten Leven''. Leeuwarden: H. Bokma.]</ref> {{cquote|GEKLEURDE PLAAT.<br> Voorstellende:<br> '''De breede en de smalle weg.'''<br> Met verklaring.<br> Prys ''f'' 0.75. }} Dit, desondanks die teologiese feit dat die mens in die beeld nou self voor die keuse staan om eiehandig iets te doen as hy gered wil word (dus, geen sprake van die uitverkiesingsleer/[[Predestinasie in Calvinisme|predestinasie]] van die Calviniste nie; geen genadegawe van die Lutherane nie), maar mens moet onthou dat met godsdiensverdraagsaamheid in Nederland, buiten die beeldestorm 'n paar eeue tevore, die Nederlanders ook in die 1800's nie lief was vir uiterstes nie.<ref name="Scholten" /> == Omskrywing == Vir 'n kunswerk wat eintlik veronderstel was om selfverklarend te wees, soos die aanvangswoorde lui, het die aanvanklike 8 bladsye van die eerste Duitse meegaande boekie<ref name="Schiedt">[https://web.archive.org/web/20250412091205/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/47667913/W_G_Schiedt_breiter_und_schmaler_Weg-libre.pdf?1469968855=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DDer_breite_und_der_schmale_Weg_in_Wege_u.pdf&Expires=1744452725&Signature=SsZUPsetpDjmfPghdApyfi46EMF1JsRujriyTytclV2IVLWzQI6cykAkFNNe-a4Za-SvDsFXwv-kAowZzEB~JeAkj6EtBsa-IBlue~JoQwktzyRSb31r1sJnAjaMIAZtaeaWPdxiKrP4qetQnGeNYhNW0eEf5riL4RRUH7rUPRocv6TFUleb~rdGhEasKMICKF45w39ZKrLY7EUHi1vP46z0cnxaKIJ5yCJ2zanJLEQoTMFpWVeqxAbS6NabPrld8lJsCuSdqgI8zLOPb7gSQqH1jMoIF41WjCfT-xpsgZcnC5V9ckRTGLv-3blwBfr0l-flQw0nOFOYXFmyEnAqzA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Schiedt, H-U. 2016. Der breite und der schmale Weg. In: ''Les chemins et l'histoire'' / ''Strade e storia'' (1), pp. 42-44.]</ref> egter [https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-01886-00007-00541/1 meer as verdubbel met die Engelse vertaling]. Die breë weg loop verby 'n kroeg, danssaal, teater, dobbelhuis, bordeel en die leningsbank. Op die pad word 'n donkie mishandel, 'n man besteel, daar vind 'n teregstelling plaas en die rusdag word ontheilig deur die Sondagstrein (heel agter). Net meer duidelikheid oor die trein in die boekie: {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits (1867)<ref name="Schiedt" /> ! scope="col" style="width: 300px;" | Engelse vertaling (1886)<ref name="Cambridge13">[https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-01886-00007-00541/13 Cambridge University: Explanation of the Picture "The Broad and The Narrow Way." Translated from the German, p. 13]</ref> ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaans |- | Bezüglich des abgebildeten Eisenbahnzuges möge erwähnt sein, dass die Eisenbahn an sich eine gute Erfindung ist, welche auch dem Reiche Gottes Vorschub leistet; im grossen Ganzen dient sie jedoch mehr dem Reiche Antichrists zur Ausbreitung und hat viel Sünde im Gefolge, z. B. die Sonntagsentheiligung u.s.w. || As regards the railway train represented in the picture, it may be said that the railway is in itself a good and useful invention which furthers the Kingdom of God. Nevertheless, all things considered, it yet more furthers the kingdom of Antichrist, and is productive of much sin, such as Sabbath desecration, &c. || Wat die uitgebeelde trein aanbetref moet mens te kenne gee dat die trein self 'n goeie uitvindsel is, wat ook die Koninkryk van God help bevorder; oor die algemeen help dit eerder die uitbreiding van die koninkryk van die Antichris aan, en gaan met veel sonde gepaard, bv. die Sondagsontheiliging, ens. |} Al staan dit nie so uitdruklik in die verklaring uitgestippel nie, glo Friedrich Gustav Lang daar steek iets meer agter: iets baie aktueel in die 1860's. Naby die trein speel daar 'n oorlogstoneel af, en drie slawe moet in die oerweergawe van die plakkaat met naakte rûe onder die sweep deurloop. Lang maak nou die gevolgtrekking dat Reihlen op die plakkaat verwys na die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] wat tussen 1861 en 1865 gewoed het, met slawerny wat onder andere die rede tot oorlog (''casus belli'') was. By hierdie oorlog speel die spoorlyn wel 'n belangrike rol. Die stoomtrein beteken bevryding vir tienduisende slawe wat na die noorde wil vlug. Hulle prys die trein toe as die wa wat die profeet Elia na die hemel gevoer het en sing geestelike liedere (''spirituals'') soos ''Swing low, sweet chariot''. Maar in dieselfde oorlog dien die treine ook al lopende moordwapens. Leërs uit die noorde en die suide jaag ook hul gepantserde slagskepe, die ''ironclads'', oor dieselfde treinspore, sodat hierdie stryd in die geskiedenisboeke beskryf sou word as die ''Railroad War'' of ''The Railroad Campaign of the American Civil War''.<ref>[https://archive.is/5mja2 Bruijn, S.M. 2014. Sporen naar 't verderf. ''Reformatorisch Dagblad''. 16 April:4]</ref> Die treinspoor word in sowel Amerika as Königgrätz dus die onheilsbringer (omdat die treine vir die eerste maal strategies vir oorlog aangewend is); die boodskap was dan oorspronklik bedoel: oorlog en slawerny is van die duiwel. Maar ten tyde van die ''Erklärung''-boekie wat in Junie 1867 verskyn het, het alle kommer en kwel van die oorlog saam met die lentebriesie verdwyn, en die ysterspoor het voortaan net aan die Sondagsontheiliging herinner.<ref name="Lang110'' /> Aan die einde van die breë weg word 'n brandende stad uitgebeeld. Bo die vuur en die rook, in die duisternis, hang 'n weegskaal: die afweging van goed en kwaad by die Laaste Oordeel. Wie 'n sondige lewe gelei het, sal in die "buitenste duisternis" (Matthéüs 8:12) beland. 'n Poortjie bied toegang tot die smal weg. Op die padpredikant regvoor staan geskrywe "Leben und Seligkeit" (''Lewe en saligheid''). As mens die poortjie binnegaan sien jy die beeld van die gekruisigde Christus. Dit was ongewoon in die Protestants-Christelike Nederland (weens die Calvinistiese interpretasie dat die [[Tien Gebooie]] enige vorm van beeldeverering verbied), maar in die Lutherse bedehuise van Duitsland waar Charlotte Reihlen woonagtig was, het kruisbeelde wel gehang. Uit die rots waarop die kruis staan, stroom lewende water waarmee 'n pelgrim sy dors les: dors na geestelike heil en lewe kan slegs deur Christus geles word. Verder met die pad op loop 'n moeder met haar kind, wat 'n verwysings is na die Bybelboek Timótheüs ([[2 Timoteus|2 Tim.]] 3:14-15). Op die smal paadjie word daar ook verwys na die werke van barmhartigheid: die hongeriges word iets te ete gegee, die dorstige word iets te drinke gegee, die vreemdeling word herberg gegee, die naakte word geklee en die siekes en gevangenes word besoek (Matthéüs 25:35-40). Regsbo is die Nuwe Jerusalem, die Stad van God, met daaronder 'n kroon en palmtakke. Die kroon is die eerbetoon aan die Oorwinnaar (Openbaring 2:10). Die palmtakke waarmee die pelgrims die Here Jesus begroet, simboliseer die oorwinning ([[Openbaring]] 7:9). Bo die hemelse stad word 'n lam uitgebeeld, die Lam van God wat die sonde van die wêreld wegneem (Openbaring 14:1; [[Evangelie volgens Johannes|Johannes]] 1:29). Bo in die middel, tussen die brandende stad en die Nuwe Jerusalem, is in 'n driehoek die alsiende oog van God afgebeeld, volgens 1 Petrus 3:12: ''Want die oë van die Here is op die regverdiges en sy ore tot hulle gebed, maar die aangesig van die Here is teen die kwaaddoeners.'' Die driehoek versinnebeeld die Drie-eenheid: die Vader, die Seun en die Heilige Gees. == Opvoedkundige waarde van die illustrasie == In Duitsland was die kunswerk baie gewild onder godsdienstige Protestante gesinne; dikwels sou hierdie beeld nie alleen as trougeskenk vir die pasgetroudes dien nie, maar later alte dikwels pryk as muurversiering in die kinderkamer. Waar die opvoeding begin. 'n Blitssoektog deur die internet lewer uiteenlopende herinneringe en emosies op. Dit wissel, aan die een kant, tussen bekoorlikheid en vervoering oor die haarfyn details in die beeld, en aan die ander kant 'n beklemmingsgevoel oor die engheid wat die geloofslewe daarin voorstel.<ref name="Schiedt" /> Ook in Nederland maak die prent deel uit van die opvoeding in Protestante huishoudings - as didakties-moralistiese vermaning. Vanweë die gedetailleerde en keurige bewerking is daar eweneens oorgenoeg kykplesier ondervind.<ref name="Bluyssen" /> In 'n neutedop illustreer ''Die smal en breë weg'' die ongewenste en die gewenste lewenswandel: wie hom aan die Bybelse voorskrifte van die smal pad hou, is 'n plek in die hiernamaals verseker; vir dié wat die breë weg kies is die "buitenste duisternis" hul voorland. Baie kinders het met angs na laasgenoemde gekyk. Volwassenes wat in 'n Protestantse ouerhuis grootgeword het, onthou nog al te goed die "alsiende oog".<ref name="Boekband">{{Google books|07wlALNXmA0C&pg|Door Boekband Bekoord: Boekbanden Van Protestants-christelijke Uitgevers 1892–1940|page=35}}</ref> Charlotte Reihlen het die beeld ontwerp as hulpmiddel om die Bybelse boodskap duidelik oor te dra: die woord alleen was nie meer genoeg nie. Volgens Dan en Muscchenga (2005), volg hierdie praktyk die tradisie van die sewentiende-eeuse Protestantse opvoedkundige [[Johann Amos Comenius]] wat in sy leerboek ''Orbis sensualium pictus'' (''Die wêreld in beeld'') voorstel dat teks en beeld naas mekaar geplaas moet word om die kind mee op te voed. Uit hierdie tradisie het sodoende ook fraai geïllustreerde kinderbybels ontstaan.<ref name="Boekband" /> == Invloede en voorlopers == Wat nooit uit die oog verloor moet word nie: ''Der breite und der schmale Weg'' van Reihlen is geensins uniek nie, maar is stewig veranker in tradisie. Dit is ook niks vreemd dat sogenaamde "Protestante kuns" tradisionele Katolieke simboliek sal benut nie.<ref name="Renders2016">[https://web.archive.org/web/20250419133201/https://periodicos.pucminas.br/horizonte/article/download/P.2175-5841.2016v14n44p1323/10848 Renders, H. 2016. A linguagem visual transconfessional da xilogravura pietista “O caminho largo e o caminho estreito”, de Charlotte Reihlen. ''Horizonte, Belo Horizonte'' 14(44): 1323-1353]</ref> So is daar die een gravure van Hieronymus Wierix uit 1616 wat op die oog af noue trekke met die kunswerk van Charlotte Reihlen toon. Warm op die spoor waar presies Reihlen haar inspirasie vandaan kon gekry het, kom Renders af op 'n hele rits houtsneewerke wat intertekstueel die een agtereenvolgend by die ander gaan leen het: hier is daar sprake van 'n internasionale en interdenominale wisselwerking. So het Hieronymus Wierix (1553-1619) 'n gravure gemaak na die werk van Hendrik van Balen (1575-1632). Daar is 'n groep vergelykbare houtsneë waar die Nuwe Jerusalem heel bo afgebeeld word, en onderaan drie paaie: één lei na die hemel, en twee na die hel. Volgens Renders se ondersoek staan die Duits-piëtistiese werk veel nader aan die visuele kultuur van die [[Teenhervorming|Katolieke reformasie]] as aan die gereformeerde tak van die Protestantisme. Hy probeer uitwys hoe hierdie werk uit die 19de eeu, wat onder die Evangeliese kringe (as minderheidsgroep in [[Brasilië]]) in die 20ste eeu 'n enorme hoë aansien geniet het, feitlik mildelik gaan leen het uit die Katolieke werke van die 17de eeu en, tot 'n mindere mate, uit 'n werk uit die 19de eeu wat sowel deur die Protestante as deur die Katolieke gewaardeer is.<ref name="Renders2016" /> Die tweepad-motief kom nie by Lutherse kunstenaars (soos [[Albrecht Dürer]], [[Lucas Cranach die Ouere]] én jongere) ten tyde van die Hervorming voor nie. Hier volg 'n lys houtsneewerk met die tweepad-motief uit die 16de tot die 18de eeu (dié '''in vetdruk''' het met die Klassieke te make):<ref name="Renders2016" /><ref name="Renders.Gossner" /> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 50px;" | Geskep ! scope="col" style="width: 300px;" | Naam ! scope="col" style="width: 100px;" | Denominasie ! scope="col" style="width: 300px;" | Titel |- |1570 || Jan Collaert naar Degenhardus (1525/30 – 1580) || Katoliek || ''Smenschens Salich[eid], en v[er]doemenis beteekenis'' |- |1571 || Maarten van Heemskerck (1498-1574) || Katoliek || ''De brede en de smalle weg'' |- |1579 || Gerard de Jode (1509–1591) || Katoliek || '''''Hercules elegit virtutis calem''''' (Hercules kies die pad van die deug) |- |1583 || Johannes van Doetecum, die Ouere (1554-1605) || Gereformeerd || ''De smalle en brede Weg'' |- |1584 || Gilles Mostaert (1528-1598) || Katoliek || ''De brede en smalle weg met Christus tijdens de bergrede'' |- |1590 || Johannes (Jan) Wierix (1549-1620) || Katoliek || '''''Hercules bij de kruispunt''''' |- |1590 || Frans Hogenberg (1535 – 1590) || Katoliek || ''De brede en de smalle weg: allegorie op de menselijke levensloop'' |- |1600 || Hieronymus Wierix (1553-1619) || Katoliek || ''De brede en de smalle weg'' |- |1611 || Theodoor Rombouts (1597 -1637) || Gereformeerd || ''De brede en de smalle Weg'' |- |1616 || Hieronymus Wierix || Katoliek || ''De brede en de smalle weg'' |- |1623-1653 || Pieter Symonsz Potter (1597-1652) || Gereformeerd || '''''Hercules op de tweesprong''''' |- |1629 || Ludovicus van Leuven (1600-1661) || Katoliek || ''De drie wegen'' (boekillustrasie) |- |1639 || Laurence Neter (1600/04 – 1649/69) || Gereformeerd || ''De brede en de smalle weg'' |- |1645 || Karel van Mander (1548-1606) || Gereformeerd || ''Allegorie met brede en smalle pad'' |- |1649 || Jan Christiaensz Micker (1598-1664) || Gereformeerd || ''Brede en smalle weg'' |- |1699 || Jan Claesz ten Hoorn (1621-1715) || Gereformeerd || ''Gesigt van de Hel'' |- |1699 || Jan Luyken (1649-1712) || Mennoniet || ''Jongeling moet kiezen tussen de brede en de smalle weg'' |- |1700 || Schellenbaur || Lutheraan || ''Der Kern aller Gebet'' [Zwe Wege Bild]. |- |1704 || Cornelis Huyberts (1669-1712) || Gereformeerd || ''De smalle en brede Weg'' |- |1706-1707 || Carel Allard (1648-1709) || Gereformeerd || ''Roma Pertubata / 't Lusthof van Momus'' |- |1712 || Jan Luyken (1649-1712) || Gereformeerd || ''Een engel wijst een wandelaar op een smalle weg die leidt naar het hemels Sion'' |- |1712 || Jan Luyken (1649-1712) || Gereformeerd || ''De smalle weg en de brede weg'' |- |1767 || Cornelis van Noorde (1731-1795) || Gereformeerd || ''De smalle en brede Weg'' |} [[Lêer:Brede en de smalle weg, RP-P-1898-A-19872.jpg|duimnael|350px|Die 1600-gravure van Hieronymus Wierix]] Met bogenoemde tabel probeer Renders 'n blykie gee hoe gewild die onderwerp in Nederland/Vlaandere destyds was, maar ook watter sterk gevestigde Nederlands/Vlaamse tradisie dit was. Mens sien ook vanaf 1639 hoe die houtsneewerk wat hierdie onderwerp uitbeeld nou vernaamlik gekerf word deur die hand van die Gereformeerdes (dus, Protestante). Tog sal die Katoliek, Hieronymus Wierix, se werk die duidelikste ooreenkomste met Reihlen s'n toon.<ref name="Renders2016" /> Al was Wierix se werk eintlik 'n uitvloeisel van die Teenhervorming, dus, téén die Protestantse Hervorming gemik, het sy werk duideliker invloed op die steendrukwerk van Reihlen gehad as die driepad-motief wat in die 1800's in Switserland en omstreke op daardie stadium gewild was.<ref name="Renders2016" /> Terwyl Schiedt aanvoer dit was die beeld (1840) van Johann Heinrich Fischer, van Aarau, Switserland, wat as voorloper van Reihlen se werk gedien het (vergelyk ook [https://cerl.epc.ub.uu.se/alvin/imageViewer.jsf?dsId=ATTACHMENT-0001&pid=alvin-record%3A401078&dswid=-4193 die Sweedse drukwerk in 1856]),<ref name="Schiedt" /> wou Charlotte Reihlen volgens Lang doelbewus en uitdruklik van enkele beelde wat in die 1840's verskyn het, afwyk<ref name="wkgo.de" /> (wat Fischer se werk dus moet insluit). Op die heuwels van die voorloper tref mens nog langs albei paadjies allerlei deugde en ondeugde aan wat opgenoem word; Charlotte Reihlen wou egter liewer klein toneeltjies skep wat goeie en bose dade uitbeeld. By die 1840-werk is die Nuwe Jerusalem bo in die middel gesentreer, terwyl die hellevuur weer eenkant na die rand toe geskuif is. By haar werk moes die Verdoemenis links en die Saligheid regs 50/50 wees, 'n wesenlike aksentverskuiwing.<ref name="Lang102.105" /> Volgens Lang is dit eerder Jakob Renz (kleurlitografie), F. W. Bergemann in Neuruppin,<ref name="Massing2015">[https://web.archive.org/web/20230728214715/https://printquarterly.co.uk/wp-content/uploads/2019/11/2015-03Issue.pdf Massing, J.M 2015. Notes: 'Charlotte Reihlen and the Broad and Narrow Way'. In: ''Print Quarterly'', March. pp. 65-66.]</ref> Kis (Katoliek; ''[https://www.wkgo.de/medien/Themen/16.%20Inv.00.037.jpg Schmerzlicher Irrtum des üppigen Lebens jetziger Weltmenschen]'') en Ling (Protestant; ''[https://www.wkgo.de/medien/Themen/11.%20Inv.92.255.jpg Seelenspiegel oder der Wettlauf des alltäglichen Lebens]'') wat die voorlopers moes wees.<ref name="Renders.Gossner" /> Volgens Renders is Kis se werk direk afhanklik van die gravure uit 1616 van die Katoliek Wierix. Die komposisieplan bly dieselfde, maar so ook die twee karakteristieke motiewe van die werk: die groepe soldate in die onderste en voorste deel van die prent en die motief van die kake van die hel - die eindbestemming van diegene wat die Breë Weg bewandel. By Ling vind mens die mond van die hel wat tot 'n vlammespel afgewater is, en soldate wat vervang is deur gewone burgers. By Riehlen is die vlamme op een lyn met die oorlogsbeeld, al blyk dit tog dat daar groepies aanwesig is.<ref name="Renders2016" /><ref name="Renders.Gossner">[https://web.archive.org/web/20250419132437/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/60972505/RENDERS__Helmut._Vortrag_Zwei_Wege-Bilder-libre.pdf?1571676484=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3D17_01_2020_Landeskirchliche_Archiv_Stutt.pdf&Expires=1745072672&Signature=WMyTgZlfFAYwM8WK26Wcl1zn3kxvwXN1EQQD3zANF7JJzZWuv2lHfDgd~DSINy~-w1~pNt~VBEcuctf7-XCass0ilgSDW5Yp2P4gS5eK3bcptPz-2pULH~tdNLRTHIe0Z0fvHSuLwtBsAjSQUnMQ60XmJcT5xANiTTqb0TydnhD1sc2kTJXVkQ3kiO49oX8D3qf61APCL9yAGOIaJrsF26NG2k07J2~690LmHy7KCbGrNS7w0Hq~YoRNJoLhyhSNazULHO7QV1mRby63R8W5~OB88AjCNsRCp3p2TCKvBN~uGJMXMGNyytTAGN84g0pY~FGTtsrFsz0hlz93j~koJA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Renders, H. 2020. Rede: Zwei Wege-Bilder, einschliesslich, Gossner´s Herzbüchlein: europäische religiöse Volkskunst des 19. Jahrhunderts. (Praatjie gelewer op 17 Januarie 2020 te Landeskirchliches Archiv Stuttgart, 18:00-19:30)]</ref> Daarom dan: ten eerste skep Kis en Ling albei 'n plattelandse toneeltjie agter elke poort, terwyl Reihlen weer die agtergrond met stedelike instellings vul, maar so ook die intense stadslewe wat daarmee gepaard gaan, soos konflik, aanvalle en geweld. By sowel Wierix as Reihlen oorheers die '''stedelike element'''.<ref name="Renders2016" /> Die tweede element wat mens opval is die goddelike oog en die Nuwe Jerusalem wat by Ling en Kis afwesig is. Hulle beeld of die hemel, of die Nuwe Jerusalem uit, maar nie albei gelyk nie. Slegs in die werk van Wierix uit 1600 kom hierdie kombinasie voor, maar dan in 'n ondergeskikte posisie. Wanneer mens die twee afsonderlike werke (1600 én 1616) van Wierix sáám bekyk, en die voorstelling van God die Vader verruil met die goddelike oog, dan kom jy tog by die weergawe van Reihlen uit. In sy artikel stippel Renders dan letterlik die ooreenkomste op die kunswerk uit.<ref name="Renders2016" /> Wat vir Renders wel baie anders opval: Wierix skilder vanuit 'n ''teosentriese'' (godgesentreerde) perspektief. Christus kyk vanuit die hemel na die kyker van die 1600-gravure, waardeur sy regterkant dan die linkerkant van die kyker word. Met ander woorde, die smal weg aan die linkerkant lei, vanuit die standpunt van die kyker, na Jesus se regterkant. [https://web.archive.org/web/20250413151622/https://dick.wursten.be/images/bredesmalleweg_17dE.jpg Dieselfde word herhaal in die 1616-gravure], selfs al is Christus in die hemel nou die gekruisigde.<ref name="Renders2016" /> By Reihlen tref mens egter 'n ''antroposentriese'' (mensgesentreerde) blik aan: nou is die smal weg aan die regterkant geplaas, vanuit die ''kyker'' se oogpunt.<ref name="Renders2016" /> Nog 'n kennelike verskil by Reihlen is die engele en demone wat nie meer op aarde die pelgrims beskerm/begelei of pla/aanval nie - slegs engele word in die hemel uitgebeeld. Die mond van die hel, die skelet in doodsgewaad met die sens, en die demone is almal afwesig - hier is sprake van modernisering, weg van die Middeleeuse beeldspraak - wat mens trouens ook by die eietydse portrette met die driepad-motief opgemerk het.<ref name="Renders2016" /> Laastens merk Renders op dat die gewoonte onder die mens om beelde te gebruik nie uitgesterf het nie. Inteendeel. Die Protestante het nie die ''Heilige Hart van Jesus'' in hul huise opgehang soos die Katolieke nie, maar het tog die behoefte ervaar om ''Die smal weg en die breë weg'' op te hang, al is die spore daarvan, onwetend, juis anti-Protestants.<ref name="Renders2016" /> En tog is dit geen uitgemaakte saak nie. Claus Bernet voer aan toe Wierix omstreeks die jaar 1600 'n gravure gemaak het, gegrond op die werk van Hendrik van Balen, was Balen Katoliek, en sy kollega, die einste Wierix, is sedert 1585 (tydens die Beleg van Antwerpen) al geregistreer as "Lutheraan". Wierix werk egter jare later in opdrag van die Jesuïete, en het hom ''moontlik'' weer bekeer.<ref name="Bernet">Bernet, C. Expectations of Philadelphia and the Heavenly Jerusalem in German Pietism. In: Shantz, D.H. (ed.). 2015. ''A Companion to German Pietism, 1660–1800''. Leiden: Brill, p. 158: If we ask ourselves where Reihlen took her inspiration, we will be led back into the history of piety. Around 1600, the engraver Hieronymus Wierix (1553– 1619) created an engraving based on a work by Hendrik van Balen (1575–1632). Balen was a Catholic and his colleague Wierix had been registered as a Lutheran since 1585, but worked in his later years for the Jesuits '''and possibly converted'''. The entire compositional image structure and many details, such as the architecture, the cross, the pilgrim’s path, and its characteristics were borrowed by Reihlen and developed further.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250208045058/https://bulletin.rijksmuseum.nl/article/download/19994/21660 Zsuzsanna van Ruyven-Zeman. 2002. Portretten van hoog tot laag en van klein tot groot. De familie Wierix en Hendrick Goltzius.] Sien voetnota 12 op bl. 403: '''In 1585 blijken alledrie de broers Lutheraan te zijn'''.</ref><ref>Vergelyk ook [https://archive.org/details/catalogueraison00wiergoog/page/XXII/mode/2up?q=profanes ''Catalogue raisonné de l'oeuvre des trois frères, Jean, Jérôme & Antoine Wierix'' (1866), xxxiii]: Les Pères de la Compagnie de Jésus se sont constamment appliqués à propager les images de sainteté; c'était, dans leur pensée, un moyen efficace de combattre les progrès du protestantisme. Les frères Wierix ont travaillé habituellement sous la direction & pour le compte des jésuites; ils ne se sont pas cependant abstenus de traiter des sujets profane.</ref> Mauquoy-Hendrickx stel dit egter so: "Op die moordlyste van die Antwerpse Burgerwag verskyn die name van die Wierix-broers, omdat hulle beskou word as aanhangers van die Lutherse geloof."<ref>Mauquoy-Hendrickx, M. 1983. ''Les estampes des Wierix''. (nota 4), p. 542, doe. 38'': "Les frères Wierix sont considérés comme adhérant à la foi Luthérienne dans les listes d'épuration de la garde civile Anversoise."</ref> Dit is hier waar die grense tussen "Katolieke" en "Protestante" kuns regtig verlê word. Hoe dit ook al sy, Reihlen het verder voortgebou op die struktuur van die beeldsamestelling en welke detail dan ook, soos die argitektuur, die kruis, die bedevaartspad, en ander kenmerke van Wierix se werk.<ref name="Bernet" /> Daar is ook diegene wat dink ''[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_Bunyan,_The_Road_From_the_City_of_Destruction_to_the_Celestial_City_1821_Cornell_CUL_PJM_1038_01.jpg The Pilgrim's Progress]'' deur John Bunyan (die boek is in Afrikaans vertaal: ''Die pelgrim se reis'') kon Reihlen inspireer het,<ref name="Lieberg" /> maar ook dié gedagtegang word verwerp. Verheggen lê die saak so uit: die verhaal het in piëtistiese en verligte kringe veel aandag geniet en die verstrengelde tweepad-motief beeld die vrye keuse tussen goed en kwaad uit, wat lynreg staan teenoor die streng gereformeerde leerstelling dat die lot van die siel vooraf deur God bepaal is. Maar dan sê sy - dit is juis hierdie "verstrengelde pad", wat deur Bunyan inspireer is, wat hier, in 'Der breite und der schmale Weg' ''weer is verlaten: de wegen zijn duidelijk gescheiden''.<ref name="verheggen">[https://web.archive.org/web/20200919145441/http://evelyneverheggen.nl/Documenten-website-Evelyne/De-brede-en-de-smalle-weg-in-beeld.pdf Verheggen, E. 2018. De brede en de smalle weg in beeld. ''Speling: Tijdschrift voor bezinning'', 2018/3, pp. 19-27]</ref><br> Renders gooi ook sy stuiwer in die armbeurs: as mens hierdie houtgravures van Bunyan een vir een sou deurkyk (1678, 1679 en 1682), dan is dit toneeltjies wat losstaan, vanaf die "stad van vernietiging" dwarsdeur tot by die "hemelse stad". Ikonografiese details is afwesig wat wel in die werk van Reihlen voorkom. Vergeleke met 'n drieluik, vorm dié drie gravures nie eens 'n geheelbeeld of eenheid soos wat mens by Riehlen sou vind nie. Daar is wel sprake van 'n raakpunt tussen Bunyan en Reihlen wat metafories van aard, maar nie visueel van aard is nie. Bunyan het ook gewoon inspirasie gaan put uit wat sy tyd meer as 'n eeu lank in gravures en embleemboeke te bied gehad het (sien die tabel bo) - of dit nou deur kunstenaars van die Teenhervorming of die Protestante Hervorming uitgebeeld was.<ref name="Renders2016" /> Daar word soms aangevoer die Stuttgartse prediker Sixt Karl Kapff het Reihlen gehelp om die piëtisme (as godsdienstige stroming van die Protestantisme) in die woorde van Jesus teen die einde van die Bergrede (Matteus 7:13-14) in beeld vas te vang, deels gegrond op sy publikasies<ref>Vergelyk: Kapitel 4: Zwischen Konsolidierung und Resignation Der württembergische Pietismus im Vormärz; 'Hauptweg und Nebenwege'. In: ''Arbeiten zur Geschichte des Pietismus: Im Auftrag der Historischen Kommission zur Erforschung des Pietismus'' Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, S. 335: Reihlens theologischer Berater Sixt Carl Kapff hatte durch verschiedene Schriften die Bildgestaltung vorbereitet und begleitet. Seit 1850 wandte er sich in seinen Veröffentlichungen verstärkt Fragen der Sozialpolitik, Moral und Lebensgestaltung zu [...] Als Beispiele seien genannt: Vortrag über die ''Sonntagsfeier'' (1850); ''Die Revolution, ihre Ursachen, Folgen und Heilmittel'' (1851); ''Das Hazardspiel und die Nothwendigkeit seiner Aufhebung'' (1854); ''Erziehung und Ehe, behandelt in vier Predigten'' (1855); ''Der glückliche Fabrikarbeiter'' (1856).</ref> deels gegrond op die aanname van enge korrespondensie tussen hom en die familie.<ref>Vergelyk: Kapitel 4: Zwischen Konsolidierung und Resignation Der württembergische Pietismus im Vormärz; 'Hauptweg und Nebenwege'. In: ''Arbeiten zur Geschichte des Pietismus: Im Auftrag der Historischen Kommission zur Erforschung des Pietismus'' Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, S. 336: In Korntal hatte Kapff seinerzeit einen Aufsatz »Ueber das tausendjährige Reich und die Wiederbringung« geschrieben, aber nie veröffentlicht. Ein Sohn von Charlotte Reihlen fertigte später eine Abschrift des Aufsatzes an, die Kapff mit dem Vorsatz versah: » Dieses Heft ist die von Theodor Reihlen gemachte Abschrift eines Aufsatzes, den ich als Pfarrer in Kornthal machte, von dem ich aber nicht wünsche, daß er veröffentlicht wird. Er ist nur für tiefer denkende bekehrte Christen. Die Welt kann das nicht gehörig würdigen, versteht es nicht und würde es leicht mißbrauchen. S. C. Kapff.«</ref> Volgens Friedrich Gustav Lang is dit onwaarskynlik dat Kapff haar van raad bedien het - in die kunswerk is daar 'n tweeledige uitkoms, en Kapff het heimlik die ''apokatastase'' aangehang, waar daar net één uitkoms kan wees, naamlik: "dat aan die einde van hierdie wêreldbedeling alle mense tot God sal terugkeer en salig sal word."<ref>[[WAT]] s.v. apokatastase; want, as elke knie dan by die wederkoms voor Christus sal buig en as Saligmaker bely, dan sal almal mos gered wees?</ref> Maar wat baie belangrik is: Reihlen sien goeie dade as "vrugte van die geloof", en nie as toegangsvoorwaardes na die hemel toe, soos sy so dikwels van beskuldig is nie. In die bovermelde boekie word dit dan ook duideliker as in die beeld self.<ref name="Lang102.105">Lang, F.G. 2014. Charlotte Reihlen (1805–1868). Lebensweg und Zwei-Wege-Bild. In: ''Kleine Schriften des Vereins für württembergische Kirchengeschichte''. Stuttgart: Verein für württembergische Kirchengeschichte, S. 102–105</ref> == Reihlen se invloed op ander werke == In die ''Catéchisme en images'' (1908), 'n Katolieke kategismeboek met beelde, ook later in Nederlands beskikbaar,<ref>[https://web.archive.org/web/20250419132945/https://prentencatechismus.org/uncategorized/de-geboden-derde-gebod-van-god-heilig-steeds-de-dag-des-heren/ Prentencatechismus. De geboden - Derde gebod van God - Heilig steeds de dag des Heren]</ref> tref mens beeld Nommer 32 aan, betreffende die Derde gebod van God. Wat onmiddellik opval is die straatuitleg van die Franse dorpie wat op 'n druppel water lyk na ''Die smal en die breë weg''. Hierdie keer lei alle paaie egter reguit kerk toe.<ref>[https://web.archive.org/web/20240623201604/https://missiondesainteanne.wordpress.com/wp-content/uploads/2018/09/catc3a9chisme-en-images-1908-toutes-les-pages.pdf Catéchisme en images, 1908]</ref><ref>Kyk ook na die jukstaponering in die 2015-voorlegging van [https://web.archive.org/web/20240701000324/http://d284f45nftegze.cloudfront.net/julianlutz/Breiter-schmaler-Weg.pdf Brigitte Hufenbach, cand. Soz. Arb. en J. Thomas Hörnig, Prof. Dr. theol. habil.], bl. 15</ref> == Suid-Afrika == === ''De bre(e)de en de smalle weg'' === In die ''350 Jaar: NG Kerk'' (2002) dien die ''De breede en smalle weg'' in die voorhuis as aanduider van Christelike herlewing onder die kudde - iets waarvoor die dominees en gemeentelede al sedert die 1860's voor gebid het.<ref>Hofmeyr, G. (red.). 2002. ''N.G. Kerk 350 : eenhonderd bakens in die geskiedenis van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, 1652-2002'' Wellington: Lux Verbi, bl. 120-121: Die herlewings van 1860 tot 1862 en dié wat vanaf 1874 gevolg het, het 'n blywende invloed op die NG Kerk gehad en het 'n groot bydrae gelewer tot die evangeliese karakter van die kerk. Dit het baie positiewe gevolge gehad: [...] Die bekende uitbeelding van die smal en breë weg wat vroeër talle lidmate se mure versier het. Dit was tipies van die spiritualiteit van die herlewingsgesindes en toon die maklike en algemeen bewandelde breë weg wat uitloop op die hel. Die trein op die breë weg weerspieël ook die agitasie teen Sondag - plesiertreine waarby Kaapse herlewingsgesindes betrokke was . Die smal weg lei verby die Kruis na die Hemelstad. Die Alsiende Oog van God word ook uitgebeeld. [...] Hierdie banier weerspieël die piëteit van herlewingsgesindes.</ref> Maar sonder 'n vaste tydlyn wat verkoopsyfers, verspreiding en afsetgebied aandui, kon die plakkaat netsowel as gerieflike breinkaart (''mind map'') of [[eselsbrug|eselsbruggie]] gedien het, net so onmisbaar as 'n atlas in die Aardrykskundeklas. Dit moes vir sy tyd vernuwend gewees het; geen resitasies of Bybelverse of kernwoorde op abstrakte wyse uit die kop soos 'n papegaai vir die kategese leer nie: Gods wette word nou sonder sukkel op grafiese wyse voorgestel, saamgevat en opgesom. En boonop in kleur ook, nie bloot swart-en-wit nie. Hoe dan ook, waar daar 'n vraag is, is daar 'n aanbod: In Oudtshoorn se wêreld was selfs afdrukke van ''De breede en de smalle weg'' by die Jodewinkel verkrygbaar.<ref>[https://scholar.sun.ac.za/bitstream/10019.1/51707/1/weil_inskakeling_2000.pdf Weil, T. 2000. Die inskakeling van die Jode by die Afrikaanssprekende gemeenskap op die platteland van 1880 tot 1950. Ongepubliseerde M.A.-verhandeling. Universiteit van Stellenbosch, p. 86; met as bron - Sue van Waart, 1990, ''Paleise van die pluime'', bl. 63]{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 'n Mens moet waak teen veralgemenings, maar dr. Franz Bachmann skryf wel in sy boek ''Süd-Afrika: Reisen, Erlebnisse und Beobachtungen'' (1901), tydens sy ses jaar wat hy in die Kaapkolonie, Natal en Pondoland deurgebring het, die volgende oor die [[Hopefield]]-omgewing spesifiek, wat toon dat godsdienstige afbeeldings in die Afrikanerhuis, ongeag die oorsprong, geen vreemde gesig was nie:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/S%C3%BCd_Afrika/gjEPAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Wand-bilder%20Papier%20Katholizismus&pg=PA85&printsec=frontcover Bachmann, F. 1901. Hopefield. In: ''Süd-Afrika: Reisen, Erlebnisse und Beobachtungen''. Berlin: Hermann Eichblatt, S. 85]</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits (1901) ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaans |- |Als Kuriosität seien die überall anzutreffenden bunten Wandbilder von gepretztem Papier erwähnt, die Christus, die Jungfrau Maria und verschiedene Heilige, in den grellsten Farben gedruckt, darstellen. Man glaubt in einem katholischen Lande zu sein. Aber von Katholizismus haben die Leute doch kaum dem Namen nach eine Ahnung! Die Bilder werden meist von herumziehenden Hausierjuden verkauft. || As 'n soort eienaardigheid tref mens orals bont muurskilderye van geperste papier aan, wat Christus, die Maagd Maria en verskeie heiliges uitbeeld, wat in die skelste kleure gedruk is. 'n Mens sou dink jy bevind jou in 'n Katolieke land. Maar die mense het nie die vaagste benul wat katolisisme is nie, laat staan nog die naam! Die skilderye word meestal deur rondtrekkende Joodse smouse verkoop. |} Die Nederlandse weergawe, ''De breede en de smalle weg'', is in Suid-Afrika as Africana bekend. Volgens [[C.G.S. de Villiers]] (1894-1978) het geen plaasvoorhuis (in die Overberg-distrik, hier in sy boek meer in die besonder [[Caledon]] en [[Bredasdorp]] waar hy gereeld as kind rondgereis het) ''De Breede en de Naauwe Weg'' ontbreek nie.<ref>De Villers, C.G.S. 1964. ''Medereisigers''. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers, bl. 85 & 86: Toe ek as jong seun saam met Pa en Ma by Pa se suster, ouma Swart, op Elandsdrif, Bredasdorp, gaan kuier het, was dit die gebruik om op Agterdeur te gaan uitspan voordat die laaste skof langs die Rooistrandveld en Elim aangepak word. Oom Elie en tant Let Groenewald was nie familie van ons nie; Pa en Ma het hulle net baie goed geken. [...] Tant Let se voorhuis was baie klein en het geblink van sindelikheid. Die vier vergrote portrette van die egpaar se ouers het feitlik die hele muurspasie bedek, maar daar was darem nog plek vir ''De Breede en de Naauwe Weg'', wat vanslewe in geen plaasvoorhuis ontbreek het nie.</ref> Volgens sy agterkleinniggie,{{voetnota|C.G.S. de Villiers se ouma was Susanna Magdalena Martha du Toit (30.9.1811 - 18.9.1901), wat weer Suzanne van Rensburg se oumagrootjie was. Albei skrywers maak melding van die plaas Elandsdrif, en die geboortedatum 1811 en dat sy in 1829 met 'n De Villiers van Caledon getroud is.}} 'n Bredasdorper, Susanna Magdalena Martha van Rensburg (gebore Swart; 1919-1974),<ref>[https://web.archive.org/web/20250419133409/https://www.graves.eggsa.org/westerncape/Bredasdorp_Urban/Bredasdorp-nuwe-BP/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/DSCF1790.JPG eggsa.net: eGGSA Graves - Western Cape - RENSBURG Susanna Magdalena Martha, van nee SWART 1919-1974.]</ref> is hul "Breede en de smalle weg" in die spens aangetref, maar dit was op 'n plek gehang waar mens dit nooit kon miskyk nie. In die postuum gebundelde ''Breë weg, smalle weg'' (1978) oor haar Bredasdorpse jeug,<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/kann003gesk02_01/kann003gesk02_01_0009.php Kannemeyer, J.C. 1983. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur''. Band 2. Kaapstad, Academica.]</ref> wat stukke bevat wat tussen 17 Augustus en 19 Oktober 1971 deur die SAUK uitgesaai is, glo sy dat die kunswerk "tot dertig, veertig jaar gelede" nog (dus, 1930's tot 1940's) seker in elke tweede Afrikaanse huis te sien was.<ref name="VanRensburg.1978">Van Rensburg, S. 1978. ''Breë weg, smalle weg''. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, bl. 1-6</ref> ==== Vervreemding ==== Oormaatproduksie en -verspreiding. Die Hollandse taal wat die teks met verloop van tyd ontoeganklik gemaak het. En bowenal, die kyker, wat totaal en al van die oorsprong, ontwikkeling en die bedoeling van die werk vervreem is, en hulself nie meer daarin kan vind nie.<br> Wat kan skeefloop?<br> Die onkunde dwing die kyker om hom eenvoudig te verlaat op indrukke van elke kwasveeg, [[Hineininterpretierung]] deur die eietydse waardes of verwysingsraamwerk daarop af te dwing (soms met 'n tikkie humor), of dit laat die persoon eenvoudig net koud. Met ander woorde, die plakkaat word in wese 'n Rorschachtoets wat die kyker se eie gedagtegang blootlê. Oplaas kry mens die bewoording, soos geuiter deur die karakter Jos Goosen wat terugdink aan sy jongdae, in [[Harry Kalmer]] (1956–2019) se fiksieboek ''Die man met die dertien kinders'' (1998):<ref>Kalmer, H. 1998. ''Die man met die dertien kinders''. Kaapstad: Queillerie-Uitgewers, pp. 2-3.</ref> {{cquote| "de smalle weg en de breede weg"<br> Ek is seker ons het nooit daardie naam in ons huis gebruik nie.<br> Dit het ek eers later iewers gehoor of in 'n boek gelees. "De smalle weg en de breede weg". Of was dit andersom? "De breede weg en de smalle weg."<br> Vir my was dit net 'n prent in die gang. Dié tipe kitsch wat deesdae weer in die mode is. Hoogmode. Met dieselfde selfbewustheid as drie eendjies in 'n ry teen die muur, geborduurde Bybeltekste, aforismes ("Wat is 'n huis sonder 'n moeder?") en prentjies van die Voortrekkermonument op volstruiseiers. Die prent het reg teenoor die kleinhuisiedeur gehang. Die mense (almal wit) was in swart geteken. Die hele skildery was gebaai in die oranjerooi vlamme van die hel waarheen die mense op die breë weg op pad was. In die hel was daar duiwels, sondaars, krullende slange en (heel regs in die agterste hoek as jy geweet het waar om te kyk) twee swart mense met gepynigde uitdrukkings op hul gesigte. As die kleinhuisiedeur oop was terwyl jy op die toilet sit, kon jy (sonder om eers op te staan) duidelik sien dat die mense op die breë weg baie meer pret het as dié op die smal weg. }} Gaan mens egter terug na die stuk van Suzanne van Rensburg (gebore in 1919, let wel), gelewer aan die SAUK in 1971, stel sy dit onteenseglik dat niemand werklik geweet het waar ''De breede en smalle weg'' vandaan gekom het nie, en sy self het duidelik geen benul hoe oud die werk regtig is nie:<ref name="VanRensburg.1978" /> {{cquote| Die kunstenaar is onbekend, maar dat hy 'n Skrifgeleerde van formaat moes gewees het, betwyfel ek nie, want op daardie prent is daar nie minder as sewentig vers-en-kapittel-aanhaling uit die Bybel nie. Maar boonop was daardie kunstenaar en Skrifgeleerde ook 'n ware kenner van die Victoriaanse modes, want sy keuse vir elke okkasie was doodreg. Die vroue op die breë pad, met hul ingegorde middeltjies, wipstert-busselrokke, parasols en yslike hoede waarin opgestopte voëls nes maak, is toonbeelde van Victoriaanse kuisheid en korrektheid. Die mans daarenteen, met hul Victoriaanse sjarme van buigings en verleidelike gebare, pluiskeil en swaelstertpakke, is die ware wolwe in skaapsklere van daardie era. }} Oor die kleredrag sê sy dan net, mens moet seker dankbaar wees dat daardie honderd siele op die Breë Weg nie in hippieklere aangetrek was nie: "Die Victoriaanse klere besorg darem 'n mate van kuisheid aan al die sondige tonele daar op die breë pad." By ''De Balzaal'', merk sy op, is daar 'n paar danspare op die grondverdieping besig om so 'n "ekskuus my vir die wals" in hul wipstert-rokke te dans. Sy vind dit ook effe vreemd by ''De Speelbank Sociëteit'', dat 'n man buite die venster aan 'n tou om sy nek swaai - "en dit nogal met sy hoed op".<ref name="VanRensburg.1978" /> Van Rensburg kan glad nie die kloutjie by die oor kry waarom treinry sonde is nie:<ref name="VanRensburg.1978" /> {{cquote| Hoër op, waar die pad nouer word, maak hulle oorlog, wat natuurlik 'n groot sonde is. Agter die voetsoldate ry 'n trein verby, maar dat treinry nou ook sonde is, dit kon ek nie kleinkry nie. Hoe op aarde sou Pa, 'n ware gelowige, ons hele gesin dan jaar ná jaar in 'n sondige trein neem om by Ma se familie in die Koeberg te gaan kuier! Nee wat, om die pap darem nou so dik aan te maak, sou selfs ons ou ds. Viljoen met huiwering vul. }} Soos met Kalmer se fiktiewe karakter hierbo, is daar vir haar ook 'n gemis vir iets lekkers vir die kinders, en die betekenis van die diakonessehuis ontgaan haar heeltemal:<ref name="VanRensburg.1978" /> {{cquote| Hier is dit rustig en sonder die versoekings van die breë weg, net die kastyding des geestes en des vleeses. Die bedrywighede op daardie smal paadjie is minimaal en ons kinders se groot beswaar was dat daar niks lekkers op daardie pad gebeur nie... nie eens kinders wat onskuldige speletjies soos "Ring-a-rosie", Ly of gly, Vroteier, "In and out the windows", en "Walking on the green grass" speel nie. Met pandspeletjies kon jy darem nog die kat in die donker knyp... en dit was nou vir jou sonde, doodeenvoudig sonde. Die enigste geboue op daardie pad is 'n kerk, 'n kinderhuis vir in die eg gebore kindertjies, 'n diakonessehuis vir oues van dae en 'n Sondagskool... en meneer die kunstenaar, wat dan van die Kinderkrans? }} Nadat sy 'n wandelingbeskrywing na die Goue Poorte gegee het, kan sy afsluit met:<ref name="VanRensburg.1978" /> {{cquote| Nou is ons reis voltooi. Jy waag dit skaars om om te kyk, want daar ver links lê die rookwalms van die bose plek en hier skuins onder 'n diep kloof met die goue reënboog daaroor gespan. Maar reg daarbo? O, aarde bedek my en heuwels val op my... die Alsiende Oog in die driehoek.}} Sy vergelyk dan daardie oog met dié van 'n speelgoedwinkelier op Bredasdorp wat niks misgekyk het nie, en haar skuldgevoel toe 'n ballonnetjie eendag per ongeluk in haar hand beland en gaan teruggee het. Daarop het die winkelier gesê: "Ek het jou gesien met hierdie groot oog", en hy rek die oog so wawyd oop, net soos daardie oog op die plakkaat.<ref name="VanRensburg.1978" /> ==== Reihlen 'herontdek' ==== Wanneer presies die naam Reihlen bekend geword het in die Afrikaanse taalruimte is moeilik te sê, behalwe dat dit nogal saamval met die uitgee van die moderne Afrikaanse weergawe sedert 1997, asook die aansluiting van die internet. Nog in 1995, in die ''Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal'', rondom die etimologie van Afrikaanse spreekwoorde, word daar nie 'n dooie woord gerep oor Reihlen nie:<ref>Pretorius, J.C. 1995. Waarom sê ons so? Afrikaanse spreekwoorde uit die pionierstyd - ''Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal'', 51(2), November, pp 1-59; hier spesifiek bl. 15 & 16</ref> {{cquote| '''Die breë en die smal weg''' - Teen die einde van die negentiende en begin twintigste eeu het 'n godsdienstige prent, bekend as "De breede en de smalle weg", in talle huise teen die muur gehang. Dié prente is nog tot in die twintigste eeu as pryse in Sondagskole uitgedeel. Die prent beeld die weg van dood en verdoemenis en dié van lewe en redding uit. Die breë weg aan die linkerkant lyk baie aanloklik met aanwysings soos welkom, danssaal, wêreldsheid, herberg, Sondagontheiliging, dobbelhuis, leningsbank, lotery, teater en ander. Orals staan groepe mense gesellig rond. Daar is ook ' n trein. Mens moet onthou dat daar met die koms van die stoomtrein groot teenkanting van die Kerk se kant was, omdat die treine ook op Sondae sou loop. Die breë weg eindig bo aan die linkerkant van die prent in die ewige vuur. Die smal weg aan die regterkant is baie steil en moeilik, met aanwysings soos lewe en redding, weg van redding, Sondagskool, diakonessehuise en ander. Daar is baie minder mense wat hierdie weg, wat in die Hemelse Jerusalem eindig, volg. Bo in die middel van die prent is die alwetende Alsiende Oog. By elke persoon of groep persone is 'n Bybelteks wat na een of ander gedeelte van die Ou of Nuwe Testament verwys. Bekende uitdrukkings in dié verband is: '''Die breë weg opgaan of bewandel''' - 'n sondige lewe lei.<br> '''Die smal pad''' - die lewenswyse na die ewige lewe }} [[Abraham H. de Vries]] ontleed ''Gebet van Tities Tokaan'', wat in ''Kort Vertel: Aspekte van die Afrikaanse Kortverhaal'' (1998) verskyn, waarin Jeremias die smalle weg bewandel het, en tog, net soos Job en sy kinders, geteister is met teenslae. En Tities, as voorbidder vir Jeremias, plaas God onder gebed in die beskuldigdebank. Dit is hier waar die woord "Swabiese tekening" duidelik gebruik word:<ref>De Vries, A.H. 1998. ''Kort Vertel: Aspekte van die Afrikaanse Kortverhaal''. Amsterdam: Suid-Afrikaanse Instituut, p. 58</ref> {{cquote| Selfs al sou die leser hier nog Heere die eerlike erns van 'n bidder gun, volg net daarna 'n openlike klag ("maar toch Heere, jy het nie pad langs gehou met Jeremias nie") want Jeremias het hom in die laaste tyd goed gedra; hy het, sou 'n mens in terme van die bekende '''Swabiese tekening''' van die Breede en die Smalle kon sê - op die smalle weg gebly, teenoor die Heere wat nie padlangs gehou het nie, afgedwaal het. Om niemandal, al die vroomheid, Jeremias se melkbokke word deur die weerlig doodgeslaan. }} Op 24 Desember 2010 verskyn in ''Die Burger'' die artikel getiteld "Kersfees in die Klein-Karoo" (waarin Abraham de Vries die Karoo-Kersfees van sy jeug onthou, nes hy vantevore al in [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200601_01/_nee003200601_01_0106.php ''Neerlandia'' (2006) gemaak het]), waarin die kind op sy naam genoem word:<ref>[https://discover.sabinet.co.za/search?Search=%22reihlen%22&ProductType=allcontent Sabinet Discovery s.v. reihlen, toegangs: 18 April 2025.]</ref> "[...] van 'n Nederlandse afdruk van die toneel wat die koopmansvrou uit Zwabe, '''Charlotte Reihlen'''-Mohl, in 1866 in Stuttgart laat maak het na die dood van haar tweede seuntjie." ==== Post-millennium ervaringe ==== Die gevoelservaring van ''De breede en smalle weg'' is na die millenniumwending uiteenlopend, na gelang van die persoonlikheid: Pleks daarvan dat die individu bevryding en die losmaak van slaafse kerkdogma sou ervaar, soos die Piëtisme beoog het, word die afdruk van ''De breede en smalle weg'' vir die kyker net nog 'n slaanstok in die hand van die kerk en samelewing om mee gelooi te word.<br> Callie Roos spreek byvoorbeeld kritiek uit teen hierdie tweeledige manier van dink en doen. Want beelde soos "die smal weg teenoor die breë weg" vorm deel van 'n raamwerk, wat meebring dat Christene hulself voortdurend vertel dat hulle nooit goed genoeg is nie, tot mislukking gedoem is, en op die lange duur eenvoudig tou opgooi. In alles word die kwaad en die boosheid gesoek. Mens vrees straf, mens vrees die dood. Dit bring pyn en onsekerheid mee. Op hierdie manier word die individu gekondisioneer om by georganiseerde godsdiens netjies in gelid te val (uit selfbehoud), verdere blootstelling word vermy, die dieper betekenis gaan verlore. En dit bring verstarring van die kerk en samelewing mee.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/In_Christus/NOHsDwAAQBAJ?hl=af&gbpv=1&dq=%22bre%C3%AB%20weg%22&pg=PT46&printsec=frontcover Roos, C. 2020. ''In Christus: van toeskouer tot spoortrapper''. Johannesburg : Delta Boeke]</ref> Ander verkies weer die getrokke riglyne in 'n uiters chaotiese wêreld. Vir Sonja Goldberg het die plakkaat in die een gastekamer op haar tannie se plaas 'n "onuitwisbare indruk" op haar gemaak. Daar is slegs twee paaie wat gevolg kan word. Maar dit is die klein, lae hekkie van die smal weg wat mense die meeste afskrik.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Kom_saam_Wysheid_vir_jou_lewensreis/v9geEQAAQBAJ?hl=af&gbpv=1&dq=%22bre%C3%AB%20weg%22&pg=PT59&printsec=frontcover Goldberg, S. 2024. Die pad na Jesus toe. ''Kom saam: Wysheid vir jou lewensreis.'' Midrand: Luca Uitgewers]</ref> === ''Die smal en breë weg'' === [[Lêer:Die smal en breë weg Advent 2000 Trust.JPG|duimnael|regs|''Die smal en breë weg'' van Advent 2000 Trust]] In 1997 haal die Advent 2000 Trust die ou plakkaat onder die stof uit, [https://godsanswer.co.za/wp-content/uploads/2019/02/1.-Broad-Narrow-Road.pdf en maak hom brandaktueel], met 'n lokale kleurtjie by.<ref>[https://web.archive.org/web/20140816020736/http://www.godsanswer.co.za/ Advent 2000 Trust, Tuisblad, 16 Augustus 2014]</ref> Teen 2011 is daar oor 'n tydperk van dertien jaar 1,9 miljoen plakkate gedruk en in 32 tale vertaal (waaronder Russies, Chinees en Koreaans).<ref name="VanVelden" /> Teen 2013 is meer as 2,6 miljoen kopieë in 40 tale versprei,<ref>[https://godsanswer.co.za/wp-content/uploads/2019/02/Christus_se_opdrag.pdf Godsanswer: Christus se opdrag (by Properties dui die .pdf-datum op: 23 September 2013]</ref> en is selfs in 2023 nog op die sendingsveld in Mosambiek geslaag, ondanks die sinode van die Gereformeerde Kerk se afkeuring daarvan, vanweë die Jesus-figuur daarop.<ref>[https://web.archive.org/web/20250413200324/https://juignuus.co.za/getuienis-die-bree-en-die-smal-weg/ Venter, A. 2023. Getuienis: Die breë en smal weg. ''Juig!'': 3 Junie]</ref> Die Afrikaanse weergawe heet: ''Die smal en breë weg''. Die plakkaat se numering ondergaan 'n hellevaart: Nommer 1 begin by God, en Nommer 100 eindig by die hel. Die Bybelverse verskyn onderaan die kunswerk. Die kyker word oorval met lewendige, vrolike en aantreklike kleure - ontdaan van die sobere (of sonverbleikte?) kleure van vroeër - maar word ook gekonfronteer met al die nuwe euwels in die Nuwe Suid-Afrika, wat mens links op die Breë Weg kan vind. Of nié vind nie: die treine loop nie meer nie. In stede daarvan vind mens minibustaxi-geweld (of kaping?) op jou drumpel wat botvier; aborsies en straathoere om elke hoek, boonop reg onder die bordjie "Get AIDS Here". Homoseksuele in punkdrag en tatoeëermerke is 'n nuwe toevoeging, maar slawerny is van die baan af. Verkragtig, moord en doodslag woed oral. Betogings met klipgooiery en oorlog met skerpgeskut is moeilik te onderskei. Die Bacchus by die ingang van ouds moes bietjie links lê vir twee doedies in bikini's wat die "Welcome"-banier ophou. Die Smal Weg behou steeds sy plattelandse sjarme, maar die rus en vrede is nou in absolute skrille kontras met die stadsgeweld. Boonop is die hemelpoorte nie meer in 'n mistieke glans gehul of deur steil en nou kronkeldraaie bemoeilik nie, maar toegankliker vir die gelowige. Omdraaikans op die Breë Weg is daar wel, maar die diep versonke kloof tussen die hemel en hel het, anders as op die beeld van 130 jaar tevore, nou heeltemal onoorbrugbaar geword. Ook hiervoor is 'n logiese rede. In 'n onderhoud met ''Maroela Media'' in 2021, onthou André Venter, wat die plakkaat laat ontwerp het, hoe hy as 5-jarige die heel eerste keer 'n afdruk van ''De breede en de smalle weg'' in sy oupa se huis gesien het. Die indruk op hom was iets ontsaglik. Al kon hy nie Nederlands lees nie, was die beeld vir hom genoeg. Maar hy vind egter geen ongenuanseerde bekeringspad daarop nie.<ref name="VenterMaroela2021" /> Die tweestryd het hy in sy ouerhuis ondervind: sy pa was 'n wonderlike mens, maar egter alkoholis. Boonop moes André, as kind, 57 keer trek en by 27 verskillende skole aanpas. Sy ma het André die noue weg laat bewandel en stabiliteit gebring. Hy het die verkeerde goed by sy pa gesien, maar sy ma het die mooi kant gebring: "Dus, die verkeerde en die regte pad."<ref name="VenterMaroela2021" /> In die 1980's het sy pa tot bekering gekom, nadat André (nou al getroud en op universiteit) hom tussen die boemelaars gaan uithaal en weggedra het.<ref name="VenterMaroela2021" /> André Venter werk eers in die staatsdiens op 'n plaas in Hartbeespoortdam, bring sy eie onderneming op die been en vestig hom in die boubedryf. In sy werk beleef hy self 'n noue ontkoming op sy lewenspad, want hy was lief vir spoed en het een aand op pad in 'n trop beeste vasgery. Hy is gelukkig: met slegs 'n paar skraapmerke kom hy verder ongedeerd van die ongelukstoneel af. Hy betrek sy neef, wat toe self alkoholis was, om houtwerk vir hom te doen, op die een voorwaarde dat hy die drank moet los. As deel van die neef se rehabilitasie, besoek hulle saam een dag die NG Kerk (Venter is eintlik lidmaat van die Gereformeerde Kerk), en tydens die erediens vra die predikant: "Waar is die ou prent waar mens sommer kan sien watter sonde die mense doen?". Op daardie oomblik het Venter besef waarom sy lewe op die Botswanapad gespaar is.<ref name="VenterMaroela2021" /> Die afdrukke van die plakkaat wissel van hand na hand, en het al onder meer antwoord gegee in Sierre Leone, Kenia, op 'n skip in Italië, Alaska, Nieu-Seeland, ens. Nog 'n paar plakkate is al gedruk, by name ''Hemel of Hel'' (wat vier jaar geduur het om te ontwerp), ''God se Antwoord'', ''Die Grootste Wet'' en ''Christus se Opdrag''.<ref name="VenterMaroela2021">[https://web.archive.org/web/20210225074838/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/goeie-nuus/die-reispad-na-die-hemel-of-hel/ Stoltz-Masson, E. 2021. Die reispad na die Hemel of Hel. ''Maroela Media''. 21 Februarie.]</ref> H. Londt word as die tekenaar, volgens Van Velden, aangedui.<ref name="VanVelden" /> ==== Poststrukturalistiese en postmoderne analise ==== Van Velden ontleed in haar 2011-verhandeling die eietydse Afrikaanse weergawe deur 'n poststrukturele en postmoderne lens. Aangesien ''Die smal en breë weg'' baie letterlik vertolk word, pas hierdie ondubbelsinnigheid nie so lekker in die postmoderne kraal nie. Voorts word daar nie te veel by die Piëtisme stilgestaan nie, ook nie gelet op die 1866-voorganger se oorspronklike bedoeling of sy geleidelike daling in gewildheid nie, ook skort diskoers vanuit Duitsland (die kunswerk se heimat), want die waarheid is immers 'n oop en relatiewe begrip. Voorts word uit die oog verloor dat die kunswerk, 'n ''tydsdokument'' is, net soos enige spotprent ook, net soos die verhandeling, en die postmodernisme as stroming self. Die hele hoofstuk kon met daardie een sin saamgevat word: "Hierdie oorvereenvoudigde illustrasie van Bybelse begrippe van eskatologie, sonde en verlossing ondersteun ‘n eksklusiewe, swart-op-wit teologie wat myns insiens indruis op post-strukturalistiese en postmoderne sienswyses."<ref name="VanVelden">[https://scholar.sun.ac.za/server/api/core/bitstreams/27ae15d6-7ed3-491a-aebd-45dc656f558a/content Van Velden, C.M. 2011. 'n Weg na betekenis: 'n gevallestudie van letterlike en figuurlike ikonografie van Bybelse eksegese. Ongepubliseerde M.Phil-verhandeling. Universiteit van Stellenbosch.]</ref> Die volgende kritiekpuntjies is geopper:<ref name="VanVelden" /> * Die letterlike vertolking is fundamentalisties, is gegrond op die idee van absolute waarhede, universele finaliteit, terwyl die Bybel metafories en misteries vertolk moet word.<ref name="VanVelden" /> Dit is nog 'n kenmerk van die postmodernisme: die idee van "desentrering": die gedagte dat daar geen stabiliteit, outoriteit of sentrum bestaan nie.<ref name="ViljoenCloete" /> * Daar is te veel "binêre teenoorgesteldes, obsessiewe klassifikasie en hiërargieë".<ref name="VanVelden" /> * Die ''Soek jouself! Waar is jy op pad heen?'' en ''Is jy tevrede met jou toekoms?'' bied 'n 'didaktiese en dreigende toonaard' en die anonieme kunstenaar skep rondom homself 'n 'eiegeregtige outoriteit', asof die skepper "die gesag het" om so 'n "verdoemende uitspraak" te lewer. "Die kunstenaar se begrip van die gekose teksgedeeltes [word] as finale antwoorde voorgehou."<ref name="VanVelden" /> * Vrees of geforseerde belydenis word by die kyker aangewakker.<ref name="VanVelden" /> * Dit is nie mooi dat diegene met gestremdhede letterlik gekoppel word aan Matteus 18:8, Markus 9:45 en Lukas 15:8, en feitlik niemand op die Smal Weg enige sigbare gebreke het nie.<ref name="VanVelden" /> * Die teksverse word té gefragmenteerd aangebied<ref name="VanVelden" /> (ironies, want fragmentering is deel van die postmoderne kuns).<ref name="ViljoenCloete" /> 'n Mens se oog begin by die poorte, en volg padlangs tot die gesigseinder waar jou lot op jou wag. Daar is geen "parallelle chronologie" in die gegewe verwysings wat met ‘n bestaande Bybelgedeelte aangaande die finale oordeel, verlossing of verderf vergelyk kan word nie. Ook, nog 'n probleem: die nommers volg ook nie die pad wat die oog sou volg nie. Sy voel dus "dat die plakkaat meer integriteit sou gehad het sonder die byvoeging van Bybeltekste."<ref name="VanVelden" /> * Deur die onoorkomelike kloof word daar op 'n letterlike wyse gesê dat daar geen integrasie tussen die paaie is nie; met ander woorde, as die persoon verkeerd kies (want sy voorland is immers die algehele afrekening van die slegte), word die persoon deur immoraliteit verswelg - geen nuanses of uitsonderings kom voor nie.<ref name="VanVelden" /> * Terwyl kuns veronderstel is om 'n "spirituele leefwêreld te skep waarin veelvoudige interpretasies en vrye denke aangemoedig word, wil dit voorkom of ‘n estetika van letterlike ikonografie dikwels die teenoorgestelde aanmoedig." Sy erken egter die didaktiese aard daarvan. Die kyker word soos 'n kind benader, en dié se oordeelsvermoë word ondergeskik aan die beeld se 'finale' betekenis.<ref name="VanVelden" /> * Evangelisasie benut die kweek van geestelike identiteit en die materiële kultuur; en hierdie veilige groepsidentiteit kan as verdedigingsmeganisme aangewend word wanneer die groep bedreig voel. En verdediging is immers die fondament waarop propaganda berus, wat weer die didaktiek benodig. "Aansluitend by die kwessie van herhaling, volg die kwessie van massaproduksie en verbruikerskultuur" [...] "hierdie weergawe [is] in al die Suid-Afrikaanse landstale beskikbaar, versprei oor Suider-Afrika heen en beskikbaar vir so min as R10 ‘n plakkaat".<ref name="VanVelden" /> Die verspreidingsyfer is wel so hoog, erken sy meer as een keer weer, juis vanweë die letterlikheid daarvan, en erken self sukses word gekoppel aan syfers<ref name="VanVelden" /> (wat ironies genoeg 'n kenmerk is van die postmodernisme: die omarming van die massakultuur, gepaardgaande met die verspreiding (dispersie) van mag en toeganklikheid onder die menigte):<ref name="ViljoenCloete">[https://web.archive.org/web/20250417074514/https://www.litterm.co.za/2021/04/22/postmodernisme-2/ Cloete, T.T. & H. Viljoen. reds. ''Literêre terme en teorieë''. s.v. "postmodernisme" (geraadpleeg 17 April 2025)]</ref> {{cquote| Dit wil dus voorkom of hierdie plakkaat juis suksesvol is omdat dit die behoeftes van die gemeenskap waarop dit gerig is, op 'n letterlike wyse weerspieël in die visuele narratief. - p. 24<br> ---<br> Dit wil voorkom of juis die 'letterlikheid' daarvan dikwels as trekpleister dien. Al kan hierdie gewildheid onder meer toegeskryf word aan ‘n skynbare eksegetiese toeganklikheid, is daar baie meer faktore wat inspeel op die aanskaffing en aanwending van letterlike Bybelse ikonografie. - p. 27<br> ---<br> Vanuit ‘n hermeneutiese benadering, is dit duidelik dat oordrewe letterlike beeldmateriaal as interpreterende teks maklik faal. Hierdie tipe beeldmateriaal geniet desnieteenstaande steeds geweldige populariteit." - p. 27<br> ---<br> Die feit dat hierdie spesifieke uitbeelding van ''Die Smal en Breë Weg'' steeds aandag (in miljoene) geniet, in ‘n wye verskeidenheid tale vertaal en gedruk is, en oor die wêreld heen versprei word byna 150 jaar nadat dit die eerste maal die lig gesien het en oor kontinente heen getrek het, is merkwaardig. - p. 28 }} Sy het egter groot lof vir Willem Boshoff se ''Bread-and-Pebble Road Map'' (wat uit klip en sand bestaan met Arabiese name op), wat elke liewe grens van denkwyse en vooroordeel en hiërargie uitdaag - insluitend kerkdogma - maar kom uiteindelik tot die besef die werk is nie juis geskik vir die sendingveld nie, daarvoor is die visuele taal grootliks beperk tot die grense van die kontemporêre kunsgalery, met 'n uitgelese groepie. Dit voer " 'n redelike elitistiese bestaan. Nie alleen is die kontemporêre uitstalruimte 'n ontoeganklike area vir groot getalle mense in Suid-Afrika nie, maar Boshoff se visuele taal blyk ook eksklusief tot 'n klein minderheid individue te spreek wat opgelei is in kontemporêre (en veral postmodernistiese) vorme van visuele interpretasie."<ref name="VanVelden" /> Tot haar slotsom, glo sy, kan daar net dalk 'n goue middeweg tussen die twee werke wees.<ref name="VanVelden" /> == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{de-vertaal|Special:PermanentLink/253812161|Charlotte Reihlen] }} {{Normdata}} [[Kategorie:Skilderye]] [[Kategorie:Christendom]] 3idb8x35oqg9qup3w6bcmmewgazm9fa 2 84140 2968514 2954812 2026-09-19T08:45:33Z Aliwal2012 39067 /* Op my tafel */ Lapa (structure) 2968514 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|Perde by Golden Gate NP]] [[Lêer:Chamaeleo dilepis, Pietersburg, Kellermann, a.jpg|duimnael|160px|Chamaeleo dilepis, Pietersburg]] [[Lêer:20090726 Birds on stick Shanghai Qibao Imgp1996.jpg|duimnael|Kwartels op 'n stokkie in Sjanghai]] * [https://af.wikipedia.org/wiki/Spesiaal:ContentTranslation#suggestions ContentTranslator] * vir beter uitleg van kolomme, <nowiki>{{Div col|colwidth=20em}}, sluit met {{Div col end}}</nowiki> * Gebruik vir F1 <nowiki> {{BeginKolomme}} {{NuweKolom}} {{EindeKolomme}}</nowiki> * <nowiki><gallery style="text-align:center;" mode="packed" heights="170" perrow="3" caption="Eerste generasie">prent/prent/prent. sluit met </gallery></nowiki> * [https://archive.org/stream/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames#page/n57/mode/2up Raper, Peter: Dictionary of SA Place Names] * [https://www.heraldry-wiki.com/heraldrywiki/index.php?title=Category:UTC_South_African_town_arms Suid-Afrikaanse dorpswapens] * [[Taalkundige_geslag#Foutiewe_vervrouliking_in_Afrikaans]] ;Volgorde van hofies in artikels *Sien ook → Verwysings → Bronne → Eksterne skakels → Verdere leesstof → navigeerkassies → vertalingnotas → Normdata → dan kategorieë heel onder. ==Voorbladartikels== * [[Wikipedia:Voorbladartikels 2026]] -- > vervoerband * [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad]] --------------------- * [[David Coulthard]] (voltooi 72k grepe en gekies vir Voorbladartikel week 29 2026) * [[Rubens Barrichello]] (voltooi, reeds 94k grepe; en gekies vir voorblad 9/6/25) * [[Nelson Piquet]] (gereed met F1 uitslae, reeds 30k grepe; gekies vir voorblad week 23 van 2026) * [[Max Verstappen]] (volledig voltooi 188k grepe en reeds gekies vir voorblad 14/10/25) * [[Charles Leclerc]] (F1 geskiedenis voltooi, 138k grepe) gekies vir voorblad week 15 van 2027 * [[Damon Hill]] ('''F1 uitslae''' voltooi, reeds 55k grepe; gekies vir voorblad week 42 van 2027) * [[Lando Norris]] Nou gereed, teks en uitslae is uitgebrei * [[Oscar Piastri]] sedert 2024 se teks moet uitgebrei word --------------los eers-------- * [[Mika Häkkinen]] (skraps, maar '''F1 uitslae''' voltooi) * [[Alain Prost]] (? onvoltooid, 15k grepe) * [[Jarno Trulli]] (? onvoltooid, leeg=one liner) * [[Riccardo Patrese]] (? onvoltooid, dun 2758 grepe,,,inligtingskas bygevoeg 19 Okt) ==Op my tafel== * [[:en:Lapa (structure)]] * [[:en:Panama City, Florida]] * [[:en:Frito-Lay Inc.]] Frito's en Lay's * [[:en:International Falls, Minnesota]] * [[:en:Isuzu]] * [[:en:Volvo]] * [[:en:Punjab, Pakistan]] * [[:en:Inkwazi]] (Pres Ramaphosa se BBJ) == My Lughaweprojek == * [[:en:Aircraft ground handling]] * [[:en:Ground support equipment]] ------------------------------------------ === Amerika === * [[Gebruiker:Aliwal2012/Lughawens in die VSA|Kaart van groot lughawens in die VSA]] * [[:en:Falls International Airport]], Minnesota === Res vd wêreld === * [[:en:Kotoka International Airport]], Ghana * [[:en:Lyden Pindling International Airport]], Bahamas * [[:en:Murtala Muhammed International Airport]], Nigerië * [[:en:Clayton J. Lloyd International Airport]], Wes-Indies * [[:en:Pointe-à-Pitre International Airport]], [[Guadeloupe]] ==Natuurreservate== * [[:en:Ngorongoro Conservation Area]] ==Vliegtuie== * [[:en:Antonov An-124 Ruslan]] -- Die wêreld se grootste vragvliegtuig * [[:en:Beechcraft Bonanza]] * [[:en:Rolls-Royce Trent 900]] -- soos gebruik op [[Airbus A380]] * [[:en:Airbus A220]] * [[:en:Bell 427]] * [[:en:Boeing C-135 Stratolifter]] * [[:en:Douglas C-124 Globemaster II]] * [[:en:Hughes Helicopters]] * [[:en:McDonnell Douglas]] * [[:en:Ilyushin Il-96]] * [[:en:Chengdu J-20]] * [[:en:Yakovlev Yak-42]] ------------------------------ * [[:en:Boeing Defense, Space & Security]] * [[:en:Royal Canadian Airforce]] * [[:en:Wide-body aircraft]] * [[:en:Business jet]] ==SA Oorlogskepe== * [[:en:SAS Drakensberg]] * [[:en:SAS Spioenkop]] * [[:en:SAS Umkhonto]] * [[:en:SAS Assegaai]] ==Plekhouer== * [https://wikimania2018.wikimedia.org/wiki/Program/Africa%27s_Wikipedias Video van Wikimania 2018] - Gert praat vanaf 24:15 * daai gereelde storie op ceb:wp oor geografie en reënvalsyfers, te vinde by [[Ysterberg]] of [[Tzaneen-lughawe]]. * [[:en:Mild hybrid]] (my Mercedes) * [[:en:Age of Discovery]]...leeswerk * Megamelus scutellaris (biologiese vyand van waterhiasint) * Bushriver Lodge is by {{koördinate|-24.22733|30.81857|aansig=inlyn}} * [[Stuart Alan Jones]], 'n moffie ml972ryxiys9mrxjuazecmp5xf86w8f 0 84476 2968412 2813553 2026-09-18T18:03:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968412 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Boeing 747-8 |subsjabloon= |beeld=Beeld:Boeing 747-8 N747EX First Flight.jpg |byskrif=Boeing 747-8F se nooiensvlug op 8 Februarie 2010 |tipe=Wyeromp-stralervliegtuig |vervaardiger=[[Boeing Commercial Airplanes]] |ontwerper= |eerste vlug= 747-8F: 8 Februarie 2010 <br />747-8I: 20 Maart 2011 |bekendstelling= |vrygestel=747-8F: 12 Oktober 2011 met [[Cargolux]] <br />747-8I: 1 Junie 2012 met Lufthansa |onttrek= |status=In diens |hoofgebruiker=[[Cathay Pacific|Cathay Pacific Cargo]] |meer gebruikers=[[Atlas Air]] <br />[[Cargolux Airlines]] <br />[[Lufthansa]] |vervaardig=2008-tans |aantal gebou=104 afgelewer tot Junie 2016 |programkoste= |eenheidskoste=747-8F: VS$ 378.5 miljoen (2015) <br />747-8I: VS$ 379.1&nbsp;miljoen<ref name="prices">[http://www.boeing.com/commercial/prices/ Boeing Commercial Airplanes Jet Prices]. Boeing. Besoek op 10 Januarie 2015.</ref> |ontwikkel van=[[Boeing 747-400|Boeing 747]] |variante met eie artikels= }} [[Lêer:Boeing 747-8 first flight Everett, WA.jpg|duimnael|links|250px|Die prototipe 747-8F gedurende 'n toetsvlug]] [[Lêer:Giant planes comparison - Updated.svg|duimnael|regs|250px|Vergelyking tussen die Boeing 747-8 (blou) en ander groot vliegtuie]] Die '''Boeing 747-8''' is die grootste weergawe van die [[Boeing 747]] en die grootste kommersiële passasiersvliegtuig wat in [[VSA|Amerika]] gebou word, van vergelykbare grootte (''sien skets ondertoe'') met die Europese [[Airbus A380]] wat in Oktober 2007 in gebruik geneem is.<ref>[http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/07_05_10_first_painted_A380_Singapore.html Airbus A380 vir Singapore Airlines.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081209014454/http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/07_05_10_first_painted_A380_Singapore.html |date= 9 Desember 2008 }}, Airbus vrystelling, [[10 Mei]], [[2007]]</ref> Die 747-8 het die [[Boeing 747-400]] vervang in 2011. [[Lêer:Cargolux 747-8F N5573S over Fresno.jpg|duimnael|regs|250px|Cargolux 747-8F N5573S vlieg oor Fresno]] == Verkoopsvooruitsigte == Die onlangse resessie in die VSA, tesame met die marktraagheid in Europa en Asië,<ref>{{cite web |title=IATA chief says weak cargo remains biggest airline worry |url=http://news.yahoo.com/iata-chief-says-weak-cargo-remains-biggest-airline-111048016--sector.html |publisher=Reuters |date=9 Februarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009121124/https://news.yahoo.com/iata-chief-says-weak-cargo-remains-biggest-airline-111048016--sector.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> het gelei tot 'n afname in die vraag na vragvliegtuie aangesien meer verskepings nou per see onderneem word. Die wêreld se lugvragvloot was kleiner in 2012 as wat dit was in 2003, maar die verhouding van baie groot vragvliegtuie in daardie vlote het toegeneem, en die dominante posisie van Boeing se groot, brandstofdoeltreffende vragtuie het die maatskappy 'n geleentheid gebied om sy markaandeel te behou en sy produksielyn te beskerm ten spyte van die swak mark. Die vraag bestaan hoofsaaklik na die 747-8F, wat die meeste bestellings ontvang. Die groot kapasiteit van die 747-8 is 'n voordeel vir die vragtuigweergawe, maar nie soseer die passasiersweergawe nie. Verder het die vragtuig geen direkte mededinger nie.<ref>Negroni, Christine. [http://www.airspacemag.com/flight-today/747-worlds-airliner-180951414/?all 747 the world's airliner]. ''Air & Space'', Julie 2014, pp. 41-47.</ref> Lugrederye soos [[Emirates Airline|Emirates]] en [[British Airways]] het dit aanvanklik oorweeg om die passasiersweergawe te bestel, maar het later besluit om eerder die Airbus A380 aan te koop.<ref name='baorder'>{{cite news |title=BA opts for A380 and Dreamliner |date=27 September 2007 |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7015621.stm |work=BBC News |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190905230112/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7015621.stm |archive-date= 5 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 8 Augustus 2016 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2007/08/14/us-boeing-aircraft-order-idUSL1426438220070814 |title=Boeing close to 747-8I order from Emirates: report| date=14 Augustus 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924123412/http://www.reuters.com/article/2007/08/14/us-boeing-aircraft-order-idUSL1426438220070814 |archive-date=24 September 2015 |publisher=[[Reuters]]/Business News|location=Dubai}}</ref> Op die Paryse Lugskou in 2013 het [[Korean Air]] ingestem om vyf 747-8 passasiersweergawes te bestel, bykomend tot die vyf reeds bestel in 2009.<ref>{{Cite news|url=http://www.bizjournals.com/seattle/news/2013/06/18/boeing-747-8-wins-life-support-order.html?page=all |title=Boeing wins life-support order for 747-8 from Korean Air|publisher= Puget Sound Business Journal|date= 18 Junie 2013}}</ref> [[Lêer:Boeing 747-8 flight deck Beltyukov.jpg|duimnael|350px|Uitleg van die Boeing 747-8 se vlugkajuit.]] Algehele vraag na die 747-8 is benede Boeing se aanvanklike projeksies, wat gelei het tot 'n verlaging in produksietempo. Produksie was aanvanklik verminder van 2 tot 1,75 vliegtuie per maand in April 2013; tot 1,5 vliegtuie per maand in Oktober 2013<ref name="cutmonth">{{Cite news|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-cuts-747-8-production-to-15-per-month-391893/ |title=Boeing cuts 747-8 production to 1.5 per month|author=Trimble, Stephen |publisher=Flight Global|date= 18 Oktober 2013}}</ref> en in Januarie 2016 het Boeing bevestig dat hul 747-8 produksie sal verminder tot 0,5 per maand in September 2016. Die hoofrede is die swak herstel in die lugvragmark, wat gelei het tot verlaagde vraag na die 747 vragtuig.<ref>{{cite web |url=http://investors.boeing.com/investors/investor-news/press-release-details/2016/Boeing-to-Reduce-747-Production-Rate-Recognize-Fourth-Quarter-Charge/default.aspx |title=Boeing to Reduce 747 Production Rate, Recognize Fourth-Quarter Charge |date=21 Januarie 2016 |publisher=Boeing |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009121136/https://investors.boeing.com/investors/investor-news/press-release-details/2016/Boeing-to-Reduce-747-Production-Rate-Recognize-Fourth-Quarter-Charge/default.aspx |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wsj.com/articles/boeing-to-cut-production-of-747s-1453412741 |title=Boeing to Cut Production of 747s |date=22 Januarie 2016 |publisher=Wall Street Journal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302174214/https://www.wsj.com/articles/boeing-to-cut-production-of-747s-1453412741 |archive-date=2 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Boeing 747-8I is bedoel om 'n nis tussen die Airbus A380 en die [[Boeing 777]]-300ER te vul, maar die vooruitsigte vir die 747-8I blyk beperk te wees. Rederye het die oorspronklike 747 in die eerste plek vir sy reikafstand, en nie sy kapasiteit nie, aangekoop. Met die koms van die langafstandtweemotorige vliegtuie is die 747 se reikafstandvoordeel uitgewis, veral deur Boeing se eie 777. In vergelyking met die 747-8I, is die komende 777-9X "mini jumbo jet" geprojekteer om 'n laer brandstofkoste per sitplekmyl te hê en 'n groter vragkapasiteit, al het dit 'n laer kapasiteit vir passasiers en 'n hoër pryskaartjie; gevolglik behaal die 777-9X meer bestellings as die 747-8I, veral weens sy goeie brandstofdoeltreffendheid.<ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/boeing-747-deathwatch-how-boeings-new-777x-will-kill-its-jumbo-jet-predecessor-once-queen-skies|title=Boeing 747 On Deathwatch: How Boeing’s New 777X Will Kill Its Jumbo Jet Predecessor, Once The Queen Of The Skies|author=Riva, Alberto|publisher= International Business Times|date=5 April 2013|access-date= 19 Mei 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.bizjournals.com/seattle/news/2014/06/09/377-million-boeings-777-9x-could-take-outcheaper.html?page=all |title=Why Boeing's pricey 777-9x could accelerate demise of the less efficient 747-8i|author=Steve Wilhelm|publisher=bizjournals.com|date=9 Junie 2014}}</ref> Die Airbus A380 is as meer suksesvol bewys aangesien dit 'n geheel nuwe ontwerp is, terwyl die 747-8 se afkoms reeds 40 jaar oud is. Ontleders voorspel nie blink vooruitsigte vir meeste baie groot vliegtuie (met meer as 400 sitplekke) nie. Bestellings het dus afgeplat in die 2010's, aangesien daar wyeromptweelingstralers is met dieselfde reikafstand, wat meer brandstofdoeltreffend is en meer buigsaam is teen 'n veel laer aankoopkoste as die 747-8<ref>{{cite news|url=http://onemileatatime.boardingarea.com/2014/12/11/airbus-a380-production-end-emirates-pissed/|title=Airbus A380 Production Could End, And Why Emirates Is Pissed|work=One Mile at a Time|author=Ben Schlappig|date=11 Desember 2014|access-date=19 Mei 2022|archive-date=30 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161938/https://onemileatatime.boardingarea.com/2014/12/11/airbus-a380-production-end-emirates-pissed/|url-status=dead}}</ref><ref name=spar>Sparaco, Pierre. "[http://aviationweek.com/awin/opinion-mega-transports-hobbled-their-size Opinion: Mega-transports hobbled by their size] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710190249/http://aviationweek.com/awin/opinion-mega-transports-hobbled-their-size |date=10 Julie 2015 }}" ''Aviation Week & Space Technology'', 3 Maart 2014.</ref><ref>{{cite news |title=United Airlines does not see a fit for Airbus A380 |url=http://www.reuters.com/article/2015/06/04/united-airlines-fleet-idUSL1N0YQ00Z20150604 |newspaper=Reuters |date=4 Junie 2015 |access-date=4 Augustus 2015 |last=Dastin |first=Jeffrey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017020432/http://www.reuters.com/article/2015/06/04/united-airlines-fleet-idUSL1N0YQ00Z20150604 |archive-date=17 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>"[http://centreforaviation.com/analysis/asian-airlines-changing-presence-at-london-heathrow-pt-1-cathay-and-sia-increase-capacity-96950 Asian Airlines' changing presence at London Heathrow]", Center for Aviation, 13 Februarie 2013.</ref><ref name=fit>Hofman, Kurt. "[http://atwonline.com/airframes/air-france-airbus-a380-not-good-fit-network Air France: Airbus A380 not a good fit for network.]" ''Air Transport World'', 30 September 2013.</ref><ref name=guangzhou>"[http://centreforaviation.com/analysis/china-southerns-a380-problems-may-not-be-solved-by-possible-air-china-partnership-103063 China Southern's A380 problems may not be solved by possible Air China partnership]", CAPA: Centre for Aviation, 2 April 2013.</ref><ref>Wang, Jasmine. "[http://www.bloomberg.com/news/2013-06-02/china-southern-gets-first-dreamliner-after-failed-a380-strategy.html China Southern gets first Dreamliner after failed A380 strategy.]" ''Bloomberg'', 1 Junie 2013.</ref> Op die oomblik is Lufthansa die enigste lugredery wat beide die 747-8I en A380 bedryf.<ref>{{Cite web|url=http://theflyingengineer.com/2013/06/04/the-747-8-lufthansa-boeings-mistake/|title=The 747-8: Lufthansa-Boeing’s mistake|publisher=The Flying Engineer|date=4 Junie 2013|access-date=19 Mei 2022|archive-date=17 Mei 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517180554/https://theflyingengineer.com/2013/06/04/the-747-8-lufthansa-boeings-mistake/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://airwaysnews.com/blog/2015/04/18/lufthansa-receives-final-a380-delivery-last-747-8i-soon-to-follow/ |title=argiefkopie |access-date= 8 Augustus 2016 |archive-date=15 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160715213457/http://airwaysnews.com/blog/2015/04/18/lufthansa-receives-final-a380-delivery-last-747-8i-soon-to-follow/ |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Boeing 747-8}} [[Kategorie:Boeing]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] 3b7kwagltj4t4fcls2xzcjg3pre2cn6 0 87306 2968359 2968237 2026-09-18T14:25:12Z Aliwal2012 39067 totsiens vir eers! 2968359 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Langebaanweg | nativename = | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = SDB | ICAO = FALW | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Langebaanweg]], [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]] | elevation-f = 108 | elevation-m = 33 | coordinates ={{Koördinate|32|58|08|S|18|09|55|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 32 | latm = 58 | lats = 08 | latNS = S | longd= 18 | longm= 09 | longs= 55 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-WC | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Wes-Kaap | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALW | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in die Wes-Kaap | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_langebaan/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = | r1-number = 02R/20L | r1-length-f = 7689 | r1-length-m = 2344 | r1-surface = Teer | r2-number = 02L/20R | r2-length-f = 7680 | r2-length-m = 2341 | r2-surface = Teer | r3-number = 07/25 | r3-length-f = 4935 | r3-length-m = 1504 | r3-surface = Teer | r4-number = 16/34 | r4-length-f = 6533 | r4-length-m = 1991 | r4-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Langebaanweg''' ([[IATA-kode|IATA]]: SDB, [[ICAO]]: FALW) is 'n basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) geleë by die dorpie [[Langebaanweg]] noord van [[Kaapstad]] in die Wes-Kaap, [[Suid-Afrika]]. Die basis se leuse is ''Tenax Propositi Vinco'' – Deur volharding kom sukses. == Tuiste van eenhede == * [[Sentrale Vliegskool]] - opleiding van loodse en instrukteurs * 2 Lugonderhoudeenheid - Onderhoudsondersteuning * 526 Eskader - Beskermingseskader == Huidige vliegtuie == {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 200 | image1 = SilverFalcons5.jpg | caption1 = Silwer Valke se kleurskema. | image2 = Silver Falcons-001.jpg | caption2 = Die Silwer Valke vlieg met die [[Pilatus PC-7]] }} Die SALM het oorspronklik 60 Pilatus PC-7 Mk II Astra-vliegtuie bestel. Van hulle is in ongelukke verloor. Altesaam 18 surplus PC-7's is te koop aangebied. Verder is 35 eenhede ingevolge projek Ithambo opgegradeer.<ref>{{Cite web|url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/no-buyers-yet-for-surplus-saaf-astras/|title=No buyers yet for surplus SAAF Astras|date=26 August 2013|website=DefenceWeb|access-date=17 September 2026}}</ref> Die Sentrale Vliegskool gebruik die oorblywende [[Pilatus PC-7|Pilatus PC-7']]s by Lugmagbasis Langebaanweg. Die Lugmag se Silwer Valke-vertoonspan is by Lugmagbasis Langebaanweg gestasioneer. == Geskiedenis == Die terrein waar die voorgestelde Fortress Aerodrome 203: Langebaanweg geleë sou wees, is op 27 Augustus 1942 gekies. Bouwerk het op 5 Desember 1942 begin, maar die stasie is eerder as ’n Algemene Operasionele Opleidingseenheid beplan om agt Oxfords, 24 Venturas, ses Battles, 188 offisiere, 182 onderoffisiere en 517 ander range te huisves. Die vliegveld het op 14 November 1945 Nommer 3 Lugdepotdetasjement geword, maar is op 12 Desember 1945 Lugmagstasie (LMS) Saldanha hernoem. Aktiewe vliegtuie vanaf Januarie 1946 op die inventaris van Lugmagstasie Saldanha was Anson 4600 en nege voormalige 60 Eskader Mosquito-vliegtuie. Uiteindelik het net vier Mosquito-vliegtuie by LMS Saldanha gebly (tot 1950). Hulle het die reeksnommers 4803, 4804, 4807 en 4810 gehad en is in 1950 afgedank. Die Bomwerper-Skietkuns-en-Lugnavigasie-skool (BSLNS) is op 1 Augustus 1946 gevorm en sou Ansons ontvang. Nog vliegtuie wat deur LMS Saldanha bedryf is, was agt Harvards (vir teikensleepdienste gebruik) en Dakotas 6828 en 6839. Die Ansons is weens probleme deur Venturas vervang. Al die vliegtuie van die BSLNS is onttrek, en is deur Venturas, Dakotas, Harvards en Sunderlands vervang. Hierdie vliegtuie het van 2 Vleuel by Brooklyn (later Ysterplaat genoem) en van 35 Eskader gekom. Vliegtuie is weer in Augustus 1948 na die BSLNS teruggeplaas. Die skool se vliegtuie het bestaan uit B.34 Venturas, ’n Dakota, Harvards en Spitfires. Teen 1949 is die Sunderlands nie meer gebruik nie. Die BSLNS is op 1 Desember 1947 die Lug Operasionele en Opleidingskool hernoem, en het op 1 Maart 1950 die Lug Operasionele Skool geword, en PV-1 Venturas en die vroeëre B-34’s is bedryf. Die getal vliegtuie was teen Junie 1951 altesaam 35 Spitfires, 17 Harvards, twee Dakotas en agt PV-1’s. Vampires is in Oktober 1952 by die Lug Operasionele Skool in gebruik geneem. Die navigasie-element van die Lug Operasionele Skool is intussen as ’n afsonderlike eenheid gevorm en het op 1 Julie 1952 die Lugnavigasieskool geword en het op 20 April 1953 na Ysterplaat verskuif. T-6G Harvard-vliegtuie en ’n De Havilland Devon is vanaf Desember 1953 in gebruik geneem en die laaste Spitfires het in Februarie 1954 vertrek. 17 Eskader is op 1 Desember 1955 as ’n helikoptereenheid by Langebaanweg hervorm en het ‘n Sikorsky S-51 en drie nuwe Sikorsky S-55C’s ontvang. Die eskader het in Julie 1961 na Ysterplaat gegaan. Die Lug Operasionele Skool het die Aermacchi MB326M Impala Mk I op 11 Mei 1966 in gebruik geneem en het in Oktober 1967 die gevorderde Vliegskool geword en het in dieselfde maand na LMS Pietersburg verskuif. Lugmagstasie Langebaanweg is op 1 Februarie 1968 as Vliegopleidingskool (VOS) Langebaanweg herbenoem en was in daardie stadium geheel en al met Impalas toegerus. Die Lugnavigasieskool het op 5 Januarie 1982 na Langebaanweg teruggekeer en het vier spesiaal toegeruste Dakotas ontvang en is in 1983 as 80 Lugnavigasieskool herbenoem. VOS Langebaanweg is op 28 Maart 1983 as Lugmagbasis Langebaanweg herbenoem, en op 6 Februarie 1984 het die vliegelement 83 Straalvliegskool, met sy eie wapen, geword. Lugmagbasis Langebaanweg het ook in 1985 sy eie wapen gekry (dit is dieselfde wapen as wat vir VOS Langebaanweg gebruik is). Nog ’n eenheid, naamlik 7 Eskader, het op 29 Maart 1985 by Langebaanweg aangekom. Toe verskeie sekuriteit-eskaders in 1987 gestig is, het Langebaanweg 526 Eskader bygekry. 83 Straalvliegskool en 7 Eskader is intussen ontbind. In 2003 was die tuiseenhede by Langebaanweg die Sentrale Vliegskool, 8 Vliegtuigonderhoudeenheid, 400 Luginstandhoudingseenheid en 526 Beskerming-eskader.<ref name=":1">{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=398 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=2003 |title=AFB Langebaanweg |journal=SA Flyer |pages=72 to 75}}</ref> === Opedag by Vliegopleidingskool Langebaanweg op 1 November 1975 === Duisende mense het na die opedag by Vliegopleidingskool (VOS) Langebaanweg gestroom. Dit was die vliegtuie in die lug wat die toeskouers die meeste beïndruk het. ’n Mirage wat grasieus in die lug draai en deur die klankgrens breek en skyngevegte tussen Impala-straalvliegtuie was die hoogtepunte van die dag. Die sterre van die dag was Kaptein “Speedy” de Wet en sy Silwer Valke. Hulle het ’n aangrypende vertoning van presisievliegmaneuvers gelewer.<ref>{{Cite journal |date=January 1976 |title=FTS Langebaanweg |journal=Supplement to Paratus |pages=iv}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Langebaanweg 1975-11-01 FALW 809 577x800.jpg|Voorblad van brosjure Lêer:FTS Langebaanweg 1975-11-01 909 96dpi 8x10.jpg|Afbeelding van VOS Langebaan-weg-wapen op brosjure Lêer:606 ander 364 her 903x400.jpg|Impala Mk I reeksnommer 606 Lêer:1722 1975-11-01 FALW 828 ELshd stof 600x364.jpg|Shackleton MR3 reeksnommer 1722/P Lêer:852 1975-11-01 FALW ander 342 600x363.jpg|Mirage IIID2Z reeksnommer 852 </gallery> === Die situasie by Langebaanweg op 30 Januarie 1990 === [[Lêer:400 1990--01-30 FALW 190 Ice her6 486x800.jpg|duimnael|VOS Langebaanweg-wapen op 30 Januarie 1990]] Lugmagbasis Langebaanweg is die SALM se hoof-Impala-basis. Ná aanvanklike opleiding by Dunnottar meld voornemende straalvliegtuigvlieëniers by Langebaanweg aan vir verdere opleiding. Hoewel die kleurskemas van die Impala Mk I’s baie eentonig kan wees, verskil dié by hierdie lugbasis – veral wat eenheidwapens betref. Vier verskillende eenheidwapens verskyn op die Impalas: * Die wapen van Vliegopleidingskool Langebaanweg verskyn steeds op sommige van die Impalas (in die besonder op 498 en 595). * Die wapen van 83 Straalvliegskool begin op Impalas verskyn (549 en 594). Die bevelvoerende offisier van 83 Straalvliegskool is kommandant Dave Knoesen. * Nog ’n eenheid by Langebaanweg is die Silwer Valke. Die volgende vliegtuie het in hulle aantreklike silwer/oranje/wit/blou kleurskema gepryk: 484, 486, 491 en 494. * 7 Eskader se vliegtuie toon die meeste verskeidenheid, aangesien sowel die Impala I as die Impala II op die inventaris van die eenheid is. Sommige van die eenheid se Impala I’s is in die standaard Impala-kamoefleerskema geverf (509, 601 en 602). Ander vliegtuie sluit in 568 (silwer) en twee Impala II’s (1065 en 1082). Al hierdie vliegtuie dra die eenheidwapen. ’n Hele paar Impalas het steeds nie eenheidwapens nie, naamlik 473, 503, 523, 538, 575, 576 en 590. AANTEKENING Hierdie inligting is tydens ’n onderhoud met kommandant Knoesen (die bevelvoerder van 83 Straalvliegskool) en deur observasie bekom. ==== VOS Langebaanweg 30 Januarie 1990 ==== Die volgende twee vliegtuie het op 30 Januarie 1990 nog die VOS Langebaanweg-wapen op hulle gehad.<gallery mode="packed"> Lêer:498 1990--01-30 FALW 188 shd25 her 800x486.jpg|Atlas Impala Mk I reeksnommer 498 Lêer:595 1990--01-30 FALW 200 her 800x486.jpg|Atlas Impala Mk I reeksnommer 595 </gallery>Soos hierbo genoem, het Impala Mk I’s reeksnommer 473, 503, 523, 538, 575, 576 en 590 op 30 Januarie 1990 steeds nie eenheidwapens gehad nie; daarom word twee van hulle in hierdie afdeling van die artikel geïllustreer.<gallery mode="packed"> Lêer:473 1990--01-30 FALW 186 her 800x486.jpg|Atlas Impala Mk I reeksnommer 473 Lêer:503 1990--01-30 FALW 191 her 800x486.jpg|Atlas Impala Merk I reeksnommer 503 </gallery> ==== 83 Straalvliegskool 30 Januarie 1990 ==== [[Lêer:549 1990-01-30 FALW 001 cr shd25 her 600x408.jpg|geen|duimnael|Atlas Impala Mk I reeksnommer 549 word op 30 Januarie 1990 met ’n 83 Straalvliegskool-wapen uitgebeeld.]] ==== Silwer Valke 30 Januarie 1990 ==== [[Lêer:491 1990-01-30 FALW 165 her 800x486.jpg|geen|duimnael|Impala 491 was een van die vier vliegtuie van die Silwer Valke wat op 30 Januarie 1990 by Langebaanweg in die oranje, wit en blou kleure van die ou nasionale vlag geverf was.]] ==== 7 Eskader 30 Januarie 1990 ==== <gallery mode="packed"> Lêer:568 1990-01-30 AFB Lbwg 000 cr shd25 600x416.jpg|Impala Mk I reeksnommer 568 Lêer:568 1990-01-30 AFB Lbwg 002 crop dust shd25 600x410.jpg|Blindvlieg-skerm in agterste deel van stuurkajuit Lêer:602 1990-01-30 FALW 730 800x486.jpg|Impala I reeksnommer 602 </gallery> === Eenhede wat in die verlede by Langebaanweg gebaseer was === ==== Vliegopleidingskool Langebaanweg ==== ===== Die Silwer Valke ===== Die oorsprong van die Silwer Valke kan na die ''Bumbling Bees''-vertoonspan teruggevoer word, wat oorspronklik in 1953 gevorm is en in 1966 met die Impala Mk I begin vlieg het. Die span is op 22 November 1967 die Silwer Valke herdoop. Op 24 November 1967 het die span hulle eerste vertoning tydens die opening van die Atlas-vliegtuigkorporasie gelewer. Die span was deel van Vliegopleidingskool Langebaanweg. Nadat 83 Straalvliegskool die opleiding van SALM-leerlingvlieëniers op 4 Februarie 1984 oorgeneem het, het die Silwer Valke deel van laasgenoemde eenheid geword. Rondom hierdie tyd is die kleure van die destydse nasionale vlag, naamlik oranje, wit en blou, vir die eerste keer op die vliegtuie aangebring. In die middel van die 1990’s is nuwe kleure, naamlik die SALM se korporatiewe kleure van donker en ligte blou en wit op die vliegtuie aangewend. 83 Straalvliegskool het in November 1992 gesluit, en 85 Gevegvliegskool het die Impala-bedrywighede oorgeneem. Die Silwer Valke het gevolglik Hoedspruit toe vertrek. Die laaste Impala-vertoning van die Silwer Valke het op 20 September 1997 by Swartkop plaasgevind.<ref name=":2">{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=399 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=October 2005 |title=History of the Silver Falcons |journal=SA Flyer |issue=120 |pages=29, 30, 33}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Valke 1977-10-00 FALA 616 bit spot LR lias 800x486.jpg|Silwer Valke 1, 2, 3 en 4 op 7 Oktober 1977 te Lanseria Lêer:524 1982-01-30 Yplt 481a stof LR lias 800x486.jpg|Silwer Valke 1, 2, 3, 4 en 3 op 30 Januarie 1982 te Ysterplaat </gallery> ==== 83 Straalvliegskool ==== Vliegopleidingskool Langebaanweg is op 6 Februarie 1984 nommer 83 Straalvliegskool herdoop. Nommer 83 Straalvliegskool is met ingang van 1 Februarie 1993 deur 85 Gevegvliegskool geabsorbeer. Gevolglik het die Silwer Valke na Hoedspruit verhuis.<ref name=":1" /><gallery mode="packed"> Lêer:83JFS Lbwg 30jan90 cr her 531x800.jpg|83 Straalvliegskool-wapen op 30 Januarie 1990 Lêer:594 1990-01-30 AFB Lbwg 1 cr shd25 600x421.jpg|Atlas Impala Mk I reeksnommer 594 op 30 Januarie 1990 </gallery> ===== Die Silwer Valke ===== Die kleure van die nasionale vlag (oranje, wit en blou) is vanaf 1985 op die Silwer Valke aangebring.<ref name=":2" /><gallery mode="packed"> Lêer:Silwer valke SALM 367 LR lias 800x702.jpg|Silwer Valke in die kleure van die ou nasionale vlag Lêer:Valke 1991-10-19 FAYP 613 LR lias 800x486.jpg|Silwer Valke op 19 Oktober 1991 te Lugmagbasis Ysterplaat Lêer:525 1992-11-28 FAMM 357 800x486.jpg|Impala I reeksnommer 525 (Valk nommer 5) op 28 November 1992 </gallery> ==== 7 Eskader ==== [[Lêer:551 1984-08-14 FACT 720 LR her lias 800x486.jpg|geen|duimnael|7 Eskader was van Maart 1985 tot Desember 1994 by Langebaanweg gebaseer en is op 31 Desember 1994 ontbind.]] === Verhuising van die Sentrale Vliegskool === Die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool (SVS) het op 10 Desember 1992 by Dunnottar plaasgevind, en die SVS het daarna na Langebaanweg verskuif.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=392 |language=en}}</ref> ==== SALM 75-lugskou by Langebaanweg op 4 Maart 1995 ==== Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in 1995 as deel van sy 75ste verjaarsdagvieringe opedae/lugskoue by die meeste van sy basisse gehou. Lugmagbasis Langebaanweg was een van die eenhede wat die SALM se verjaarsdag op hierdie manier gevier het.<gallery mode="packed"> Lêer:226 1995-03-04 Lbwg 659 ELshd 600x364.jpg|Mirage F1AZ reeksnommer 226 van 1 Eskader Lêer:370 1995-03-04 Lbwg 698 resize LR 877x533.jpg|Vyf Atlas Cheetah C-straalvegvliegtuie van 2 Eskader Lêer:000 1995-03-04 Lbwg 704 highres LR 600x364.jpg|Drie Atlas Cheetah C-vegvliegtuie van 2 Eskader </gallery> ==== Die Harvard-vertoonspan in November 1995 ==== Die vliegtuie van die Harvard-vertoonspan van die Sentrale Vliegskool het ’n nommer en die 1994- nasionale vlag op die stertvin asook ’n spesiale wapen. Een van die vliegtuie van die span is Harvard 7111. Harvard 7111 “Nelson” is die vliegtuig van die leier van die span. Vandaar die “1” op die stertvin van die vliegtuig.<gallery mode="packed"> Lêer:7111 1995-11-17 FALW 912 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7111 1995-11-17 FALW 007 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7153 1995-11-17 FALW 011 Ice cr 600x364.jpg|Wapen van die Harvard-vertoonspan </gallery> === Afskeid van die Harvard in November 1995 === [[Lêer:7406 1995-11-17 FALW 915 Ice radiaal Express teks 800x486.jpg|duimnael]] Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in die tydperk 16 tot 18 November 1995 by Langebaanweg van die Harvard afskeid geneem. Gaste het op die 16de aangekom en op die 18de vertrek, en die hoofverrigtinge het op die 17de plaasgevind. Op daardie datum was daar die SALM 75-formasieverbyvlug deur Harvards, ’n massaverbyvlug deur 55 Harvards, ’n formasieverbyvlug deur 16 Harvards en formasielugtoertjies deur die Harvard-vertoonspan. Ná die 55-skip-formasieverbyvlug was daar ’n massa-afskakeling van Harvard-enjins. Daar was ook individuele vertonings deur die SALM-museum se Albatross en Shackleton en vertonings deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Historiese Vlug en die Harvard-klub.<ref>{{Cite book |title=The Last of the Radials |date=16 to 18 November 1995 |publisher=South African Air Force |year=1995 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:7654 1995-11-17 FALW 778b LR lias 800x486.jpg|Nege Harvards Lêer:7676 1995-11-17 Lbwg 779a 800x533.jpg|Hele klomp Harvards Lêer:7188 1995-11-17 FALW 039 Ice shd25 her 800x486.jpg|Vyf Harvards met werkende enjins </gallery> ==== Verskillende lugvaartuie op 17 November 1995 gesien ==== <gallery mode="packed"> Lêer:Gemeng 1995-11-17 FALW 058 Ice shd25 1010x613.jpg|Oryx en Albatross Lêer:Gemeng 1995-11-17 FALW 963 Ice cr her shd25 1008x612.jpg|Harvards, Dakota, Boeing 707 en ''Nellie'' Lêer:SAL-vliegtuie 1995-11-17 FALW 055 her 1007x612.jpg|SAL- en Harvard-klub vliegtuie Lêer:SAL-vliegtuie 1995-11-17 FALW 053 Ice shd25 her 800x486.jpg|SAL-vliegtuie </gallery> == Die Pilatus PC-7 in SALM diens == Die Suid-Afrikaans Lugmag het drie Pilatus PC-7’s van die Bophuthatswana-lugmag geërf, en sy eie weergawes van die PC-7 bedryf. Volgens ''75 Years on Wings of Eagles'' is die Pilatus PC-7’s van die ex-Bophuthatswana-lugmag vir oorbruggingsopleiding van die voormalige TBVC- en Nie-statutêre Mag-lede gebruik. In die SALM was die PC-7 aanvanklik as die Pilatus PC-7 Merk II Astra bekend. Die eerste Astra is op 17 Oktober 1994 aan die SALM afgelewer.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles South African Military Aviation History |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=170, 171 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=2003 |title=AFB Langebaanweg |journal=SA Flyer |pages=75}}</ref> === Voormalige Bop-lugmag Pilatus PC-7 by Langebaanweg op 3 Maart 1995 === [[Lêer:T420 1995-03-03 Lbwg 793 shd25 her 800x486.jpg|geen|duimnael|Pilatus PC-7 reeksnommer T420 van die ex-Bophuthatswana-lugmag word op 3 Maart 1995 by Langebaanweg gesien.]] === Pilatus PC-7 Mk II Astra-vliegtuie by Langebaanweg === <gallery mode="packed"> Lêer:2018 20050902 FALW 020 shd25 1000x753.jpg|Vier Pilatus PC-7 Mk II Astra-vliegtuie Lêer:2018 20050902 FALW 021 shd25 1000x753.jpg|Twee Pilatus PC-7 Mk II Astra-vliegtuie </gallery> == Lugmagbasis Langebaanweg op 1 en 2 September 2005 == <gallery mode="packed"> Lêer:20050901 FALW 016 shd25 600x452.jpg|Lugmagbasis Langebaanweg op 1 September 2005 Lêer:20050901 FALW 014 shd25 600x452.jpg|Leuse van LMB Langebaanweg op 1 September 2005 Lêer:20050902 FALW 092 600x452.jpg|Wapen van 2 Lugonderhoudeenheid op 2 September 2005 </gallery> == Die Sentrale Vliegskool == === Aktiwiteite van die SVS === ==== Mbeki se inhuldiging in April 2004 ==== Thabo Mbeki is op 27 April 2004 as Suid-Afrika se President ingehuldig, en die SALM het formasieverbyvlugte oor Pretoria uitgevoer. Dit het formasievlugte deur Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg ingesluit. Die meegaande foto illustreer een van hierdie formasieverbyvlugte. [[Lêer:2 Verbyvlug Astra 0678 LR cr 600x400.jpg|geen|duimnael]] ==== Waterkloof 21 September 2004 ==== Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg is op 21 September 2004 by Waterkloof gesien. Hulle het aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling deelgeneem. [[Lêer:2046 2004-09-21 AAD FAWK 450 600x400.jpg|geen|duimnael|In hierdie geval kan sewe Astras gesien word. Die reeksnommer van die vliegtuig naaste aan die kamera is 2046.]] ==== Skynnaderings by Springbok-vliegveld in die Noord-Kaap ==== In 2007 het Pilatus PC-7 Astra-opleidingsvliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Sentrale Vliegskool by Langebaanweg gereeld na Springbok-vliegveld in die Noord-Kaap-provinsie van Suid-Afrika gevlieg. Astra reeksnommer 2050 het op 24 Oktober 2007 skynnaderings by Springbok gedoen en word in die meegaande foto uitgebeeld. [[Lêer:2050 2007-10-24 FASB 003 crop LR 800x533.jpg|geen|duimnael]] === Die Silwer Valke === <gallery mode="packed"> Lêer:Silver Falcons PC-7 Mk II Nbr 1 (2023) (6777205394).jpg|Die Silwer Valke gebruik die Pilatus PC-7 Mk II. Lêer:Silver Falcons-002.jpg|Die kleurskema op die onderkant van die vliegtuie. Lêer:Astra Falcon 4.JPG|Kleurskema bo-op en op die kant </gallery> == Infrastruktuur == Die infrastruktuur van Langebaanweg word geïllustreer deur middel van foto’s wat in 1990, 1995 en 2005 geneem is. Die infrastruktuurfoto’s (veral van geboue), kan met mekaar vergelyk word om verskille te sien. === Infrastruktuur in 1990 === <gallery mode="packed"> Lêer:Infrastruktuur 1990-01-30 FALW 1 upsize2 cr shd25 her 1008x672.jpg|Verskeie loodse Lêer:Infrastruktuur 1990-01-30 FALW 201 her 1008x612.jpg|7 Eskader-loods </gallery> === Infrastruktuur in 1995 === <gallery mode="packed"> Lêer:Langebaan 1995-03-04 FALW 813 shd25 800x486.jpg|Die beheertoringkompleks op 4 Maart 1995 Lêer:Langebaan 1995-03-04 FALW 827 shd25 800x486.jpg|’n Loods soos op 4 Maart 1995 gesien. Lêer:Langebaan 1995-11-17 FALW 013 Ice shd75 her 800x486.jpg|Een van die loodse langs die vluglyn op 17 November 1995. </gallery> === Die infrastruktuur by Lugmagbasis Langebaanweg op 1, 2 en 3 September 2005 === <gallery mode="packed"> Lêer:20050903 FALW 027 shd25 600x452.jpg|Algehele sig van aanloopbane en rybane Lêer:20050903 FALW 026 shd25 600x452.jpg|Algehele sig van aanloopbane en rybane Lêer:20050903 FALW 028 LR 600x452.jpg|Aanloopbane 16/34, 02L/20 en 07/25 Lêer:20050903 FALW 032 LR 600x452.jpg|Aanloopbane 07/25 en 16/34 en geboude infrastruktuur Lêer:20050903 FALW 023 shd25 600x452.jpg|Bedekte Astra-parkeerplekke en loodse Lêer:FALW 20050902 054 crop shd25 shp 600x452.jpg|Aanloopbane 07/25 en 16/34 en loods-en-staanblad-kompleks Lêer:FALW 20050902 051 crop shd25 shp 600x452.jpg|Die loods-en-staanblad-kompleks Lêer:20050902 FALW 091 shd50 600x452.jpg|Een van die loodse met Astra-vliegtuie. Lêer:20050901 FALW 007 LR 600x452.jpg|Radartoring, beheertoring en brandweerstasie Lêer:20050902 FALW 154 LR 600x452.jpg|Die beheertoring en die radartoring </gallery> == Eksterne skakels == * [http://www.saairforce.co.za/the-airforce/bases/7/langebaanweg saairforce.co.za] Lugmagbasis Langebaanweg == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 4wrxycfm7w6pedvwlxoo4nwtf65c44m 0 87483 2968611 2967867 2026-09-19T11:07:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968611 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die fenotipiese kenmerk. Vir die taksonomiese groepering, sien [[genus]].'' [[Lêer:Human.png|duimnael|200px|Die twee geslagte van die [[mens]], [[man]] en [[vrou]].]] '''Geslag''' is die [[fenotipiese kenmerk]] van ’n [[organisme]] wat geslagtelik voortplant en wat daarin bestaan dat dit [[gameet|gamete]] (geslagselle) van een van twee verskillende groottes of vorme voortbring – manlike of vroulike gamete.<ref name="Mills-2018" /><ref name="Purves-2000" /><ref name="DeLoof-2018" /> Baie [[organisme]]s op [[Aarde]] word volgens die meeste mense op hierdie wyse in twee geslagte verdeel wat onderling kombineer vir [[voortplanting]] deur middel van [[geslagsomgang]]. Ook ongeslagtelike of aseksuele voortplanting kom voor. Tydens geslagtelike voortplanting versmelt ’n manlike en ’n vroulike gameet om ’n [[sigoot]] te vorm, wat tot ’n nakomeling ontwikkel wat eienskappe van albei ouers erf. Volgens konvensie word organismes wat die kleiner gamete ([[spermsel]]le) voortbring ''manlik'' genoem, en dié wat die groter gamete ([[eiersel]]le) voortbring ''vroulik''.<ref name="Royle-2012" /> Die vroulike geslag van ’n organisme word dus gedefinieer as die geslag met die grootste geslagselle. ’n Organisme wat albei soorte gamete voortbring, is ’n [[hermafrodiet]].<ref name="Purves-2000" /><ref name="Avise-2011" /> By [[Spesie|spesies]] wat nie hermafrodities is nie, word die geslag van ’n individu deur een van verskeie biologiese geslagsbepalingstelsels bepaal. Die meeste [[soogdier]]spesies het die XY-geslagsbepalingstelsel, waar die [[mannetjie]] gewoonlik een X- en een [[Y-chromosoom]] (XY) dra en die [[wyfie]] gewoonlik twee [[X-chromosoom|X-chromosome]] (XX). In die [[mens]] word die vroulike geslag dus gevorm deur XX-chromosome, en die manlike geslag deur XY-chromosome.<ref name="Bachtrog-2014" /> Ander chromosomale geslagsbepalingstelsels by [[Dier|diere]] sluit die ZW-stelsel by [[voël]]s en die XO-stelsel by sommige [[insek]]te in.<ref name="Blackmon-2017" /> Omgewingstelsels sluit onder meer [[Temperatuur|temperatuurafhanklike]] geslagsbepaling by [[reptiel]]e en [[skaaldier|skaaldiere]] in.<ref name="Hake-2008" /> Die mannetjie en die wyfie van ’n spesie kan fisies eenders lyk (geslagsmonomorfie) of fisiese verskille toon ([[geslagsdimorfie]]). By geslagsdimorfiese spesies, waaronder die meeste voëls en soogdiere, word die geslag van ’n individu gewoonlik deur waarneming van daardie individu se geslagskenmerke bepaal. [[Seksuele seleksie]] of paarmaatkeuse kan die [[evolusie]] van verskille tussen die geslagte versnel. Sommige organismes wat geslagtelik voortplant, soos [[swam]]me<ref name="Moore-2020" /> en die meeste eensellige organismes,<ref name="Lynch-2024" /> het nie gamete van verskillende groottes nie. Individue van hierdie spesies word gevolglik nie as manlik of vroulik geklassifiseer nie; hul funksionele verskille word eerder paringstipes genoem.<ref name="Kumar-2019" /> [[Skimmel]]s en sommige ander organismes het meer as twee geslagte, maar [[plant]]e kom ook in pare van twee geslagte voor. Sommige diere, soos sekere soorte [[akkedis]]se, kan ook aseksueel voortplant en sommige, soos [[Erdwurm|erdwurms]], is hermafrodiete (met eienskappe van albei geslagte). == Geslagtelike voortplanting == {{Hoofartikel|Voortplanting}} [[Lêer:Sexual cycle.svg|duimnael|links|Die lewensiklus van ’n spesie wat geslagtelik voortplant, wissel tussen haploïede en diploïede stadiums.]] Geslagtelike voortplanting, waarin twee individue ’n nakomeling voortbring wat ’n keur van die genetiese eienskappe van elke ouer besit, kom uitsluitlik by [[eukarioot|eukariote]] voor. Genetiese eienskappe word in die [[DNS|deoksiribonukleïensuur]] (DNS) van [[chromosoom|chromosome]] gekodeer. Die eukariotiese sel het ’n stel gepaarde homoloë chromosome, een van elke ouer, en hierdie dubbelchromosoomstadium word [[Ploïdie|diploïed]] genoem. Tydens geslagtelike voortplanting bring ’n diploïede organisme deur [[meiose]] gespesialiseerde [[haploïed]]e geslagselle voort wat gamete genoem word,<ref name="Alberts-meiose" /> en elkeen daarvan het ’n enkele stel chromosome. Meiose sluit ’n stadium van genetiese rekombinasie deur chromosoomoorkruising in, waarin dele van die DNS tussen ooreenstemmende pare chromosome uitgeruil word om nuwe chromosome te vorm wat elk ’n nuwe kombinasie van die ouers se gene dra. Daarna word die chromosome in enkele stelle in die gamete verdeel. Wanneer gamete tydens bevrugting versmelt, het die sigoot wat ontstaan die helfte van die moeder se genetiese materiaal en die helfte van die vader s’n.<ref name="Alberts-voordele" /> Die kombinasie van chromosoomoorkruising en bevrugting, wat die twee enkele stelle chromosome bymekaarbring om ’n nuwe diploïede sigoot te maak, lewer ’n nuwe organisme met ’n ander stel van elke ouer se genetiese eienskappe. By [[dier]]e kom die haploïede stadium net in die gamete voor, die geslagselle wat versmelt om ’n sigoot te vorm wat regstreeks tot ’n nuwe diploïede organisme ontwikkel. By ’n plantspesie bring die diploïede organisme deur meiose ’n soort haploïede [[Spoor (plantkunde)|spoor]] voort wat herhaaldelik kan deel om ’n meersellige haploïede organisme te vorm. In albei gevalle kan die gamete uiterlik eenders wees (isogamie), soos by die groenalg ''Ulva'', of in grootte en ander opsigte verskil (anisogamie).<ref name="Gilbert-meersellig" /> Die grootteverskil is die grootste by oögamie, ’n vorm van anisogamie waarin ’n klein, beweeglike gameet met ’n veel groter, onbeweeglike gameet kombineer.<ref name="Allaby-2012" /> By anisogame organismes word die groter gameet (die eiersel) volgens konvensie as vroulik beskou en die kleiner gameet (die spermsel) as manlik. ’n Individu wat groot gamete voortbring, is vroulik, en een wat klein gamete voortbring, is manlik.<ref name="Gee-1999" /> ’n Individu wat albei soorte gamete voortbring, is ’n hermafrodiet. By sommige spesies kan ’n hermafrodiet homself bevrug en op sy eie ’n nakomeling voortbring. === Diere === [[Lêer:Hoverflies mating midair.jpg|duimnael|''Simosyrphus grandicornis'' tydens paring.]] Die meeste diere wat geslagtelik voortplant, bring hul lewe as diploïede organismes deur, met die haploïede stadium beperk tot eensellige gamete.<ref name="Alberts-mendel" /> Die gamete van diere kom in manlike en vroulike vorme voor – onderskeidelik spermselle en eierselle. Hierdie gamete kombineer om [[embrio]]’s te vorm wat tot nuwe organismes ontwikkel. Die manlike gameet, ’n spermsel (wat by werweldiere in die [[testikel]]s voortgebring word), is ’n klein sel met ’n enkele lang sweepstert wat dit voortdryf.<ref name="Alberts-sperm" /> Spermselle is uiters gereduseerde selle wat baie van die selkomponente mis wat vir embrionale ontwikkeling nodig sou wees. Hulle is gespesialiseerd vir beweging, om ’n eiersel op te spoor en met dié sel te versmelt in ’n proses wat bevrugting genoem word. Vroulike gamete is eierselle. By werweldiere word hulle in die [[eierstok]]ke voortgebring. Hulle is groot, onbeweeglike selle wat die voedingstowwe en selkomponente bevat wat ’n ontwikkelende embrio nodig het.<ref name="Alberts-eiers" /> Eierselle word dikwels met ander selle geassosieer wat die ontwikkeling van die embrio ondersteun en saam ’n [[Eier (biologie)|eier]] vorm. By soogdiere ontwikkel die bevrugte embrio eerder binne die wyfie en ontvang voeding regstreeks van sy moeder. Diere is gewoonlik beweeglik en soek ’n maat van die teenoorgestelde geslag op om mee te [[Paring|paar]]. Diere wat in die water leef, kan paar deur eksterne bevrugting, waar die eiers en sperma in die omringende water vrygestel word en daar kombineer.<ref name="Alberts-bevrugting" /> Die meeste diere wat buite die water leef, gebruik egter interne bevrugting en dra die sperma regstreeks in die wyfie oor om te verhoed dat die gamete uitdroog. By die meeste voëls vind sowel uitskeiding as voortplanting deur ’n enkele agterste opening plaas, die [[kloaak]]. Manlike en vroulike voëls raak aan mekaar se kloake om sperma oor te dra, ’n proses wat "kloaaksoen" genoem word.<ref name="Ritchison" /> By baie ander landdiere gebruik mannetjies gespesialiseerde [[geslagsorgaan|geslagsorgane]] om die vervoer van sperma te help; hierdie manlike organe staan as intromitterende organe bekend. By die mens en ander soogdiere staan hierdie manlike orgaan as die [[penis]] bekend, wat die vroulike voortplantingskanaal (die [[vagina]]) binnedring om inseminasie te bewerkstellig, ’n proses wat [[geslagsomgang]] genoem word. Die penis bevat ’n buis waardeur [[semen]] (’n vloeistof wat sperma bevat) beweeg. By vroulike soogdiere verbind die vagina met die [[baarmoeder]], ’n orgaan wat die ontwikkeling van ’n bevrugte embrio daarbinne regstreeks ondersteun – ’n proses wat dragtigheid of [[swangerskap]] genoem word. Omdat diere beweeglik is, kan dierlike seksuele gedrag dwang insluit. Traumatiese inseminasie word byvoorbeeld deur sommige insekspesies gebruik om wyfies deur ’n wond in die buikholte te insemineer – ’n proses wat vir die wyfie se gesondheid skadelik is. === Plante === [[Lêer:Mature flower diagram.svg|duimnael|Blomme bevat die geslagsorgane van blomplante. Hulle is gewoonlik hermafrodities en bevat sowel manlike as vroulike dele.]] Nes diere het landplante gespesialiseerde manlike en vroulike gamete.<ref name="Gilbert-gamete" /><ref name="Dusenbery-2009" /> By [[saadplant]]e word manlike gamete voortgebring deur gereduseerde manlike [[gametofiet]]e wat in [[stuifmeel]] vervat is. Die stuifmeel het harde doppe wat die selle wat die manlike gameet vorm, beskerm terwyl hulle van die [[meeldraad|helmknoppe]] na die stempel vervoer word. Die vroulike gamete van saadplante is in saadknoppe vervat. Sodra hulle bevrug is, vorm dié saadknoppe [[saad]], wat soos eiers die voedingstowwe bevat wat vir die aanvanklike ontwikkeling van die embrionale plant nodig is. {{multiple image | total_width = 220 | image1 = Pinus nigra cone.jpg | image2 = Pine cones, immature male.jpg | footer = Vroulike (links) en manlike (regs) keëls bevat die geslagsorgane van dennebome en ander naaldbome. | align = left }} Die [[blom]]me van [[Bedeksadiges|blomplante]] bevat hul geslagsorgane. Die meeste blomplante is hermafrodities, met manlike sowel as vroulike dele in dieselfde blom, of in enkelgeslagblomme op dieselfde plant. Sowat 5% van plantspesies het individuele plante wat die een of die ander geslag is.<ref name="Wilton-2009" /> Die vroulike dele, in die middel van ’n hermafroditiese of vroulike blom, is die stampers, wat elk uit ’n [[Ginesium|vrugblaar]], ’n styl en ’n stempel bestaan. Twee of meer van hierdie voortplantingseenhede kan saamsmelt om ’n enkele saamgestelde stamper te vorm, waarvan die versmelte vrugblare die vrugbeginsel vorm. Binne die vrugblare is saadknoppe wat ná bevrugting tot sade ontwikkel. Die manlike dele van die blom is die [[meeldraad|meeldrade]]: dit bestaan uit lang drade wat tussen die stamper en die [[kroonblaar|kroonblare]] gerangskik is en wat stuifmeel in helmknoppe aan hul punte voortbring. Wanneer ’n stuifmeelkorrel op die stempel bo-op ’n vrugblaar se styl beland, ontkiem dit en vorm ’n stuifmeelbuis wat deur die weefsel van die styl in die vrugblaar afgroei, waar dit manlike gameetkerne aflewer om ’n saadknop te bevrug wat mettertyd tot ’n saad ontwikkel. Sommige hermafroditiese plante is selfvrugbaar, maar plante het verskeie meganismes van self-onversoenbaarheid ontwikkel om selfbevrugting te vermy. Dit sluit opeenvolgende hermafroditisme, molekulêre herkenningstelsels en morfologiese meganismes soos heterostilie in.<ref name="Judd-2002" />{{Rp|73, 74}} By [[denneboom|dennebome]] en ander [[naaldboom|naaldbome]] word die geslagsorgane in keëls voortgebring wat manlike en vroulike vorme het. Manlike keëls is kleiner as vroulike keëls en bring stuifmeel voort wat deur die wind na vroulike keëls vervoer word. Die groter en langlewender vroulike keëls is gewoonlik taaier en bevat saadknoppe wat ná bevrugting tot sade ontwikkel. Omdat saadplante onbeweeglik is, is hulle van passiewe metodes afhanklik om stuifmeelkorrels na ander plante te vervoer. Baie van hulle, waaronder naaldbome en grasse, bring liggewig stuifmeel voort wat deur die wind na naburige plante gedra word. Sommige blomplante het swaarder, klewerige stuifmeel wat gespesialiseerd is vir vervoer deur insekte of groter diere soos [[kolibrie]]s en [[vlermuis|vlermuise]], wat deur blomme aangelok kan word wat nektar en stuifmeel as beloning bied. Hierdie diere vervoer die stuifmeel terwyl hulle na ander blomme beweeg wat ook vroulike voortplantingsorgane bevat, en so vind [[bestuiwing]] plaas. === Swamme === [[Lêer:Shiitake mushroom.jpg|duimnael|Sampioene word as deel van swamme se geslagtelike voortplanting voortgebring.]] Die meeste swamspesies kan geslagtelik voortplant en het lewensiklusse met sowel haploïede as diploïede fases. Hierdie swamspesies is gewoonlik isogaam, dit wil sê sonder manlike en vroulike spesialisasie. Een haploïede swam groei tot teen ’n ander aan, en dan versmelt hulle hul selle. In sommige gevalle is die versmelting asimmetries, en die sel wat net ’n kern bydra (sonder meegaande selmateriaal) sou as manlik beskou kon word.<ref name="Lane-2005" /> Swamme kan ook meer ingewikkelde alleliese paringstelsels hê, met ander geslagte wat nie akkuraat as manlik, vroulik of hermafrodities beskryf kan word nie.<ref name="Watkinson-2015" /> Sommige swamme, waaronder [[Saccharomyces cerevisiae|bakkersgis]], het paringstipes wat verenigbaarheid bepaal. [[Gis]]selle met dieselfde paringstipe sal nie met mekaar versmelt om diploïede selle te vorm nie, maar slegs met gis wat ’n ander paringstipe dra.<ref name="Lodish-2000" /> Baie hoër swamspesies bring [[paddastoel|sampioene]] voort as deel van hul geslagtelike voortplanting. Binne die sampioen word diploïede selle gevorm wat later in haploïede spore deel. == Geslagstelsels == ’n Geslagstelsel is die verdeling van manlike en vroulike funksies oor die organismes van ’n spesie.<ref name="Leonard-2013" /> === Diere === Sowat 95% van [[dier]]spesies het afsonderlike manlike en vroulike individue en is gonochories (met twee geslagte, waar elke individuele organisme óf manlik óf vroulik is). Die ander 5% van dierspesies is hermafrodities.<ref name="Leonard-2013" /> Hierdie lae persentasie is deels toe te skryf aan die baie groot aantal insekspesies, waaronder hermafroditisme afwesig is.<ref name="Bachtrog-2014" /> Sowat 99% van [[Gewerweldes|werweldiere]] is gonochories, en die oorblywende 1% wat hermafrodities is, is byna almal visse.<ref name="Kuwamura-2020" /> === Plante === [[Lêer:Monoecy dioecy en.svg|duimnael|Plante met hermafroditiese blomme bring manlike en vroulike gamete in dieselfde blom voort. ’n Eenhuisige plant het afsonderlike blomme vir manlik en vroulik. Tweehuisige spesies het afsonderlike plante vir manlik en vroulik.]] Die meerderheid plante is tweeslagtig,<ref name="Kliman-2016" />{{Rp|212}} hetsy hermafrodities (met sowel meeldrade as ’n stamper in dieselfde blom) of eenhuisig.<ref name="Sabath-2016" /><ref name="Beentje-2016" /> By tweehuisige spesies kom die manlike en vroulike geslagte op afsonderlike plante voor.<ref name="Montalvao-2021" /> Sowat 5% van blomplante is tweehuisig, ’n toestand wat uit soveel as 5&nbsp;000 onafhanklike oorspronge voortgekom het.<ref name="Renner-2014" /> Sowat 65% van [[Naaksadiges|naaksadige]] spesies is tweehuisig, maar die meeste naaldbome is eenhuisig.<ref name="Walas-2018" /> == Terminologie == ; Genetiese geslag : Die geslag van ’n individu soos bepaal deur die invloed van funksionele gene. By die mens is die belangrikste aanduiding van genetiese geslag byvoorbeeld die aan- of afwesigheid van ’n funksionele ''SRY''-[[Geen (genetika)|geen]].<ref name="Kumar-2022" /> Nie alle spesies het ’n genetiese geslagsbepalingstelsel nie. By dié wat wel een het, word die genetiese geslag tydens bevrugting bepaal.<ref name="Kumar-2022" /> ; Chromosomale geslag : Die genetiese geslag soos aangedui deur die individu se chromosome, by ’n spesie (soos die mens) met ’n genetiese geslagsbepalingstelsel met afsonderlike geslagschromosome.<ref name="Young-2024" /> Dit is die stelsel wat by die meeste insekte voorkom.<ref name="Futahashi-2022" /> Chromosomale geslag word tydens bevrugting bepaal.<ref name="Kumar-2022" /><ref name="Young-2024" /> ; Gonadale geslag : Die geslag soos aangedui deur die individu se [[geslagsklier|geslagskliere]] (weefsel wat gamete voortbring, soos die testikels of eierstokke by die mens).<ref name="Young-2024" /> Dit kan gewoonlik net deur ’n biopsie vasgestel word.<ref name="Kumar-2022" /> [[Interseks]]individue en gelyktydige hermafrodiete (byvoorbeeld baie blomme) kan sowel manlike as vroulike geslagskliere hê.<ref name="Kumar-2022" /> ; Gametiese geslag : ’n Meer spesifieke term vir biologiese geslag, veral wanneer individue met genetiese mosaïsisme beskryf word.<ref name="Lents-2025" /> ; Fenotipiese geslag : Die geslag soos aangedui deur die wyse waarop ’n individu se liggaam ontwikkel het, byvoorbeeld of die individu manlike of vroulike geslagsdele het.<ref name="Young-2024" /> ; Anatomiese geslag : ’n Subtipe van fenotipiese geslag. Anatomiese geslag word verder verdeel in ''interne anatomiese geslag'' (byvoorbeeld die aan- of afwesigheid van ’n baarmoeder) en ''eksterne anatomiese geslag'' (byvoorbeeld die uitwendige geslagsdele).<ref name="Kumar-2022" /> ; Hormonale geslag : Geslagshormone beïnvloed die vorm van ’n individu se liggaam, ongeag of hulle van nature voorkom, deur ’n gewas voortgebring word of van buite af kom.<ref name="Kumar-2022" /> Tydens sensitiewe stadiums van embrionale ontwikkeling kan kruisgeslaghormone die anatomiese geslag aansienlik verander, maar nie die genetiese of gametiese geslag nie.<ref name="Kumar-2022" /> Veranderinge aan hormone kan sekondêre geslagskenmerke en gedrag beïnvloed. ’n Kapoen (’n gekastreerde [[hoender|haan]]) ontwikkel byvoorbeeld mettertyd ’n voorkoms en sommige gedragspatrone wat meer soos dié van henne as van hane is, weens die vermindering van vermanlikende hormone.<ref name="Khamas-2024" /> == Geslagsbepalingstelsels == [[Lêer:Evolsex-dia2a.svg|duimnael|links|Geslag help om voordelige eienskappe deur rekombinasie te versprei. Die diagramme vergelyk die evolusie van alleelfrekwensie in ’n geslagtelike bevolking (bo) met dié in ’n ongeslagtelike bevolking (onder). Die vertikale as toon frekwensie en die horisontale as toon tyd. Die [[alleel|allele]] a/A en b/B kom lukraak voor. Die voordelige allele A en B, wat onafhanklik ontstaan, kan vinnig deur geslagtelike voortplanting in die voordeligste kombinasie AB saamgevoeg word. Ongeslagtelike voortplanting neem langer om hierdie kombinasie te bereik, omdat dit AB slegs kan voortbring indien A ontstaan in ’n individu wat reeds B het, of andersom.]] Die biologiese oorsaak daarvan dat ’n organisme tot die een of die ander geslag ontwikkel, word ''geslagsbepaling'' genoem. Die oorsaak kan geneties of omgewingsgebonde wees, dit kan haplodiploïdie wees, of dit kan uit verskeie faktore bestaan.<ref name="Bachtrog-2014" /> By diere en ander organismes met genetiese geslagsbepalingstelsels kan die bepalende faktor die teenwoordigheid van ’n geslagschromosoom wees. By plante wat geslagsdimorfies is, soos ''[[Ginkgo|Ginkgo biloba]]'',<ref name="Judd-2002" />{{Rp|203}} die [[lewermos]] ''Marchantia polymorpha'' of die tweehuisige spesies in die blomplantgeslag ''[[Silene]]'', kan die geslag ook deur geslagschromosome bepaal word.<ref name="Tanurdzic-2004" /> Nie-genetiese stelsels kan omgewingseine gebruik, soos die temperatuur gedurende vroeë ontwikkeling by [[krokodil]]le, om die geslag van die nageslag te bepaal.<ref name="Warner-2008" /> Geslagsbepaling verskil dikwels van geslagsdifferensiasie. Geslagsbepaling is die aanwysing van die ontwikkelingstadium in die rigting van óf manlik óf vroulik, terwyl geslagsdifferensiasie die weg is na die ontwikkeling van die [[fenotipe]].<ref name="Beukeboom-2014" /> === Geneties === ==== XY-geslagsbepaling ==== [[Lêer:Drosophila XY sex-determination.svg|duimnael|Die [[vrugtevlieg]] het ’n XY-geslagsbepalingstelsel, nes die mens en die meeste soogdiere.]] Die mens en die meeste ander soogdiere het ’n XY-geslagsbepalingstelsel: die Y-chromosoom dra die faktore wat manlike ontwikkeling aan die gang sit, sodat XY-geslagsbepaling meestal op die aan- of afwesigheid van die Y-chromosoom berus. Dit is die manlike gameet wat die geslag van die nageslag bepaal.<ref name="Wallis-2008" /> In hierdie stelsel is XX-soogdiere gewoonlik vroulik en XY-soogdiere gewoonlik manlik.<ref name="Bachtrog-2014" /> Individue met XXY of XYY is egter manlik, terwyl individue met X en XXX vroulik is.<ref name="Hake-2008" /> Ongewoon genoeg het die [[Ornithorhynchus anatinus|voëlbekdier]], ’n [[Monotremata|kloakdier]], tien geslagschromosome: wyfies het tien X-chromosome, en mannetjies het vyf X-chromosome en vyf Y-chromosome. Die voëlbekdier se eierselle het almal vyf X-chromosome, terwyl spermselle óf vyf X-chromosome óf vyf Y-chromosome kan hê.<ref name="Pierce-2012" /> XY-geslagsbepaling kom ook by ander organismes voor, waaronder insekte soos die vrugtevlieg<ref name="Kaiser-2010" /> en sommige plante.<ref name="Dellaporta-1993" /> In sommige gevalle is dit die aantal X-chromosome eerder as die teenwoordigheid van ’n Y-chromosoom wat die geslag bepaal.<ref name="Hake-2008" /> By die vrugtevlieg is individue met XY manlik en individue met XX vroulik; individue met XXY of XXX kan egter ook vroulik wees, en individue met X kan manlik wees.<ref name="Fusco-2019" /> ==== ZW-geslagsbepaling ==== [[Lêer:Chalkhill blue butterflies (Polyommatus coridon) mating 1.jpg|duimnael|Die meeste skoenlappers en motte het ’n ZW-geslagsbepalingstelsel.]] By voëls, wat ’n ZW-geslagsbepalingstelsel het, dra die W-chromosoom die faktore wat vir vroulike ontwikkeling verantwoordelik is, en die verstekontwikkeling is manlik.<ref name="Smith-2003" /> In hierdie geval is ZZ-individue manlik en ZW-individue vroulik. Dit is die vroulike gameet wat die geslag van die nageslag bepaal. Hierdie stelsel word deur voëls, sommige visse en sommige skaaldiere gebruik.<ref name="Hake-2008" /> Die meerderheid [[Vlinder|skoenlappers en motte]] het ook ’n ZW-geslagsbepalingstelsel. Wyfies kan Z, ZZW en selfs ZZWW hê.<ref name="Majerus-2003" /> ==== XO-geslagsbepaling ==== [[Lêer:Common clubtail (Gomphus vulgatissimus) male Estonia.jpg|duimnael|Die meeste naaldekokers het ’n XO-geslagsbepalingstelsel.]] In die XO-geslagsbepalingstelsel het mannetjies een X-chromosoom (XO) en wyfies twee (XX). Al die ander chromosome in hierdie diploïede organismes kom in pare voor, maar die organismes kan een of twee X-chromosome erf. Hierdie stelsel kom voor by die meeste [[Arachnida|spinnekopagtiges]], by insekte soos silwervissies, [[Odonata|naaldekokers]] en [[Orthoptera|sprinkane]], en by sommige [[Rondewurms|rondewurms]], skaaldiere en [[Slakke|slakagtiges]].<ref name="Bull-1983" /><ref name="Thiriot-2003" /> By veld[[Kriek|krieke]] (''Gryllus'') ontwikkel insekte met ’n enkele X-chromosoom byvoorbeeld as mannetjies, terwyl dié met twee as wyfies ontwikkel.<ref name="Yoshimura-2005" /> By die rondewurm ''Caenorhabditis elegans'' is die meeste wurms selfbevrugtende hermafrodiete met ’n XX-kariotipe, maar af en toe kan afwykings in chromosoomoorerwing aanleiding gee tot individue met slegs een X-chromosoom. Hierdie XO-individue is vrugbare mannetjies (en die helfte van hul nageslag is manlik).<ref name="Meyer-1997" /> ==== ZO-geslagsbepaling ==== In die ZO-geslagsbepalingstelsel het mannetjies twee Z-chromosome en wyfies een. Hierdie stelsel kom by verskeie motspesies voor.<ref name="DePrins-2003" /> === Omgewing === [[Lêer:Ceratopteris pteridoides kz02.jpg|duimnael|Die geslag van ''Ceratopteris''-watervarings hang af van die aan- of afwesigheid van ’n hormoon tydens ontwikkeling.]] By baie spesies word geslag nie deur oorgeërfde eienskappe bepaal nie, maar deur omgewingsfaktore soos die temperatuur wat tydens ontwikkeling of later in die lewe ervaar word.<ref name="Janzen-2006" /> By die [[varing]] ''Ceratopteris'' en ander homosporiese varingspesies is die verstekgeslag hermafrodities, maar individue wat groei in grond wat voorheen hermafrodiete onderhou het, word deur die [[feromoon]] anteridiogeen beïnvloed om as mannetjies te ontwikkel.<ref name="Tanurdzic-2004" /> Die larwes van die Bonelliidae kan slegs as mannetjies ontwikkel wanneer hulle ’n wyfie teëkom.<ref name="Bachtrog-2014" /> ==== Opeenvolgende hermafroditisme ==== [[Lêer:Ocellaris clownfish.JPG|duimnael|[[Anemoonvis]]se is aanvanklik manlik; die grootste vis in ’n groep word vroulik.]] Sommige spesies kan van geslag verander in die loop van hul lewe, ’n verskynsel wat opeenvolgende hermafroditisme genoem word.<ref name="Fusco-2019" /> [[Teleostei|Beenvisse]] is die enigste werweldierlyn waarin opeenvolgende hermafroditisme voorkom. By anemoonvisse is die kleiner visse manlik, en die dominante en grootste vis in ’n groep word vroulik; wanneer ’n dominante wyfie afwesig is, verander haar maat se geslag van manlik na vroulik. By baie [[Lipvisse|lipvisse]] is die teenoorgestelde waar: die visse is aanvanklik vroulik en word manlik wanneer hulle ’n sekere grootte bereik.<ref name="Todd-2016" /> Opeenvolgende hermafroditisme kom ook by plante voor, soos by ''Arisaema triphyllum''. ==== Temperatuurafhanklike geslagsbepaling ==== [[Lêer:Crocoparc Naissance des bébés.jpg|duimnael|Krokodille het nie geslagschromosome nie.<ref name="Gonzalez-2019" /> Of hierdie eiers manlike of vroulike krokodille sal oplewer, hang eerder van die temperatuur van die eiers af.]] Baie reptiele, waaronder alle krokodille en die meeste [[skilpad]]de, het temperatuurafhanklike geslagsbepaling. By hierdie spesies bepaal die temperatuur wat die embrio’s tydens hul ontwikkeling ervaar, hul geslag.<ref name="Bachtrog-2014" /> By sommige skilpaaie word mannetjies byvoorbeeld by laer temperature as wyfies voortgebring; ''Macroclemys''-wyfies word egter voortgebring by temperature laer as 22&nbsp;°C of hoër as 28&nbsp;°C, terwyl mannetjies tussen daardie temperature voortgebring word.<ref name="Gilbert-omgewing" /> ==== Haplodiploïdie ==== Sekere insekte, soos [[heuningby]]e en [[mier]]e, gebruik ’n haplodiploïede geslagsbepalingstelsel.<ref name="Charlesworth-2003" /> Diploïede bye en miere is oor die algemeen vroulik, en haploïede individue (wat uit onbevrugte eiers ontwikkel) is manlik. Hierdie geslagsbepalingstelsel lei tot sterk skeefgetrekte geslagsverhoudings, omdat die geslag van die nageslag deur bevrugting bepaal word (arrenotokie of pseudo-arrenotokie wat mannetjies oplewer) eerder as deur die verdeling van chromosome tydens meiose.<ref name="delaFilia-2015" /> == Evolusie van geslag == {{multiple image | total_width = 220 | image1 = Anisogamy.svg | caption1 = Verskillende vorme van anisogamie:<br />A) anisogamie van beweeglike selle, B) oögamie (eiersel en spermsel), C) anisogamie van onbeweeglike selle (eiersel en spermatia). | image2 = Isogamy.svg | caption2 = Verskillende vorme van isogamie:<br />A) isogamie van beweeglike selle, B) isogamie van onbeweeglike selle, C) konjugasie. }} Dit word algemeen aanvaar dat isogamie die voorouerlike toestand van anisogamie was<ref name="Awasthi-2015" /> en dat anisogamie verskeie kere onafhanklik in verskillende groepe eukariote ontwikkel het, waaronder [[protis]]te, [[Alg|alge]], plante en diere.<ref name="Bachtrog-2014" /> Die evolusie van anisogamie is sinoniem met die ontstaan van manlik en die ontstaan van vroulik.<ref name="Lehtonen-2016" /> Dit is ook die eerste stap na geslagsdimorfie<ref name="Togashi-2012" /> en het die evolusie van verskeie geslagsverskille beïnvloed.<ref name="Szekely-2007" /> Dit is onduidelik of anisogamie eers tot die evolusie van hermafroditisme of tot dié van gonochorisme gelei het,<ref name="Kliman-2016" />{{Rp|213}} en die evolusie van sperma en eiers het geen [[fossiel|fossielbewyse]] nagelaat nie.<ref name="Pitnick-2008" /> ’n 1,2 miljard jaar oue fossiel van ''Bangiomorpha pubescens'' lewer die oudste fossielrekord van die differensiasie van manlike en vroulike voortplantingstipes en toon dat geslagte vroeg in die eukariote ontwikkel het.<ref name="Horandl-2020" /> Studies oor groen alge lewer genetiese bewyse van die evolusionêre verband tussen geslagte en paringstipes.<ref name="Sawada-2014" /> Die oorspronklike vorm van geslag was eksterne bevrugting. Interne bevrugting het later ontwikkel<ref name="Black-2014" /> en het by werweldiere oorheersend geword nadat hulle op land verskyn het.<ref name="LibreTexts-2018" /> === Aanpassingsfunksie van geslag === Die mees basiese rol van meiose blyk die behoud van die integriteit van die [[genoom]] te wees wat deur ouers aan hul nageslag oorgedra word.<ref name="Brandeis-2018" /><ref name="Horandl-2024" /> Die twee mees fundamentele aspekte van geslagtelike voortplanting, meiotiese rekombinasie en uitkruising, word waarskynlik onderskeidelik in stand gehou deur die aanpassingsvoordele van rekombinasieherstel van DNS-skade in die genoom en van genetiese komplementasie, wat die uitdrukking van skadelike resessiewe [[mutasie]]s maskeer.<ref name="Bernstein-1985" /> [[Genetiese variasie]], wat dikwels as ’n neweproduk van hierdie prosesse ontstaan, kan langtermynvoordele bied in dié geslagtelike afstammingslyne wat uitkruising bevoordeel.<ref name="Bernstein-1985" /> == Geslagsverhouding == ’n Geslagsverhouding is die verhouding van mannetjies tot wyfies in ’n [[bevolking]]. Soos deur Fisher se beginsel verklaar word, is dit om evolusionêre redes gewoonlik ongeveer gelyk by spesies wat geslagtelik voortplant.<ref name="Fisher-1930" /><ref name="Hamilton-1967" /> Baie spesies wyk egter van ’n gelyke geslagsverhouding af, hetsy periodiek of permanent. Dit sluit [[partenogenese|partenogenetiese]] en androgenetiese spesies in,<ref name="Schwander-2008" /> sikliese partenogene soos [[plantluis]]e, en sommige eusosiale [[wesp]]e, bye, miere en [[termiet]]e.<ref name="Kobayashi-2013" /> == Geslagsverskille == Anisogamie is die fundamentele verskil tussen manlik en vroulik.<ref name="Whitfield-2004" /><ref name="Pierce-2012" /> [[Richard Dawkins]] het gesê dit is moontlik om al die verskille tussen die geslagte te vertolk as iets wat hieruit voortspruit.<ref name="Dawkins-2016" /> === Geslagskenmerke === Geslagskenmerke is fisiese eienskappe van ’n organisme (gewoonlik van ’n geslagsdimorfiese organisme) wat op biologiese geslagsfaktore dui of daaruit voortspruit. Dit sluit sowel primêre geslagskenmerke, soos die geslagskliere, as sekondêre geslagskenmerke in. === Geslagsdimorfie === {{Hoofartikel|Geslagsdimorfie}} [[Lêer:Male and female pheasant.jpg|duimnael|Fisante is geslagsdimorfies in sowel grootte as voorkoms.]] [[Lêer:Beo-2.jpg|duimnael|Die heuwelmaina is geslagsmonomorfies, wat beteken dat die uiterlike voorkoms van mannetjies en wyfies baie eenders is.<ref name="Robin-2011" />]] By baie diere en sommige plante verskil individue van die manlike en die vroulike geslag in grootte en voorkoms, ’n verskynsel wat geslagsdimorfie genoem word.<ref name="Choe-2019" /> Geslagsdimorfie by diere word dikwels met seksuele seleksie geassosieer: die paringskompetisie tussen individue van die een geslag teenoor die ander geslag.<ref name="Mori-2017" /> Ander voorbeelde toon dat dit die voorkeur van wyfies is wat geslagsdimorfie dryf, soos in die geval van die steeloogvlieg.<ref name="Wilkinson-1994" /> Geslagsverskille by die mens sluit ’n oor die algemeen groter liggaamsgrootte en meer liggaamshare by mans in, terwyl vroue groter [[borste]], wyer heupe en ’n hoër liggaamsvetpersentasie het. By ander spesies kan daar verskille in kleur of ander kenmerke wees, en dit kan so opvallend wees dat die verskillende geslagte vir twee heeltemal verskillende taksons aangesien kan word.<ref name="Mori-2017" /> Wyfies is die groter geslag by die meerderheid diere.<ref name="Choe-2019" /> Wyfies van die suidelike swart weduwee-spinnekop is byvoorbeeld gewoonlik twee keer so lank as die mannetjies.<ref name="Drees-1999" /> Hierdie grootteverskil hou moontlik verband met die koste om eierselle voort te bring, wat meer voeding verg as om sperma voort te bring: groter wyfies kan meer eiers voortbring.<ref name="Stuart-Smith-2007" /><ref name="Choe-2019" /> In baie ander gevalle is die mannetjie van ’n spesie groter as die wyfie. Soogdierspesies met uiterste geslagsdimorfie in grootte, soos [[olifantrob]]be, het geneig om sterk poliginiese paringstelsels te hê, vermoedelik weens seleksie vir sukses in kompetisie met ander mannetjies. Geslagsdimorfie kan ekstreem wees, met mannetjies wat parasities op die wyfie leef, soos by sommige [[Lophiiformes|hengelvisse]]. Sommige plantspesies toon ook dimorfie waarin die wyfies aansienlik groter as die mannetjies is, soos by die [[Mos|mosgeslag]] ''Dicranum''<ref name="Shaw-2000" /> en die [[lewermos]]geslag ''Sphaerocarpos''.<ref name="Schuster-1984" /> Daar is ’n mate van bewyse dat die dimorfie by hierdie geslagte aan ’n geslagschromosoom<ref name="Schuster-1984" /><ref name="Crum-1980" /> of aan chemiese seine van die wyfies gekoppel is.<ref name="Briggs-1965" /> By voëls het mannetjies dikwels ’n kleurvoller voorkoms en kan hulle kenmerke hê (soos die lang stert van manlike [[Pou|poue]]) wat hulle skynbaar benadeel (helder kleure sou byvoorbeeld ’n voël meer sigbaar vir roofdiere maak). Een voorgestelde verklaring hiervoor is die handikapbeginsel.<ref name="Zahavi-1997" /> Hierdie hipotese voer aan dat die mannetjie, deur te wys dat hy met sulke handikappe kan oorleef, sy genetiese fiksheid aan wyfies adverteer – eienskappe wat ook dogters sal bevoordeel, wat nie met sulke handikappe opgesaal sal wees nie. === Geslagsverskille in gedrag === Die geslagte van gonochoriese spesies verskil gewoonlik in gedrag. By die meeste dierspesies belê wyfies meer in ouerlike sorg,<ref name="Kliman-2016b" /> hoewel die mannetjies by sommige spesies, soos sekere vleiloeries, meer in ouerlike sorg belê.<ref name="Henshaw-2019" /> Wyfies is ook geneig om kieskeuriger te wees oor met wie hulle paar,<ref name="Brennan-2010" /> soos by die meeste voëlspesies.<ref name="Macedo-2019" /> Mannetjies is geneig om meer kompeterend te wees oor paring as wyfies.<ref name="Lehtonen-2016" /> == Sien ook == * [[Chromosoom|Chromosome]] * [[Gender]] * [[Geslagsdimorfie]] * [[Interseks]] * [[Seks]] * [[Seksuele seleksie]] * [[Voortplanting]] == Verwysings == {{Verwysings|30em|refs= <ref name="Alberts-bevrugting">{{cite book |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4de |year=2002 |isbn=978-0-8153-3218-3 |publisher=Garland Science |location=New York |chapter=Fertilization |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26843/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219005819/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3738 |archive-date=19 Desember 2008}}</ref> <ref name="Alberts-eiers">{{cite book |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4de |year=2002 |isbn=978-0-8153-3218-3 |publisher=Garland Science |location=New York |chapter=Eggs |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26842/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629074430/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3718 |archive-date=29 Junie 2009}}</ref> <ref name="Alberts-meiose">{{cite book |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4de |year=2002 |isbn=978-0-8153-3218-3 |publisher=Garland Science |location=New York |chapter=Meiosis |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26840/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125115052/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26840/ |archive-date=25 Januarie 2017}}</ref> <ref name="Alberts-mendel">{{cite book |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4de |year=2002 |isbn=978-0-8153-3218-3 |publisher=Garland Science |location=New York |chapter=Mendelian genetics in eukaryotic life cycles |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402185423/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21836/ |archive-date=2 April 2017}}</ref> <ref name="Alberts-sperm">{{cite book |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4de |year=2002 |isbn=978-0-8153-3218-3 |publisher=Garland Science |location=New York |chapter=Sperm |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26914/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629222617/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3729 |archive-date=29 Junie 2009}}</ref> <ref name="Alberts-voordele">{{cite book |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4de |year=2002 |isbn=978-0-8153-3218-3 |publisher=Garland Science |location=New York |chapter=The Benefits of Sex |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26823/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422092534/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26823/ |archive-date=22 April 2021}}</ref> <ref name="Allaby-2012">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wzZGQOmcjqAC |title=A Dictionary of Plant Sciences |vauthors=Allaby M |date=2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-960057-1 |page=350 |language=en}}</ref> <ref name="Avise-2011">{{cite book |chapter=Two sexes in one |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jqiR8C0lEckC |title=Hermaphroditism: A Primer on the Biology, Ecology, and Evolution of Dual Sexuality |vauthors=Avise JC |date=2011 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-52715-6 |pages=1-7 |language=en}}</ref> <ref name="Awasthi-2015">{{cite book |vauthors=Awasthi AK |url=https://books.google.com/books?id=r0h1DwAAQBAJ |title=Textbook of Algae |publisher=Vikas Publishing House |isbn=978-93-259-9022-7 |page=363 |language=en}}</ref> <ref name="Bachtrog-2014">{{cite journal |vauthors=Bachtrog D, Mank JE, Peichel CL, Kirkpatrick M, Otto SP, Ashman TL, Hahn MW, Kitano J, Mayrose I, Ming R, Perrin N, Ross L, Valenzuela N, Vamosi JC |date=Julie 2014 |title=Sex determination: why so many ways of doing it? |journal=PLOS Biology |volume=12 |issue=7 |doi=10.1371/journal.pbio.1001899 |pmc=4077654 |pmid=24983465 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Beentje-2016">{{cite book |title=The Kew plant glossary |vauthors=Beentje H |date=2016 |publisher=Kew Publishing |isbn=978-1-84246-604-9 |edition=2de |location=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref> <ref name="Bernstein-1985">{{cite journal |vauthors=Bernstein H, Byerly HC, Hopf FA, Michod RE |title=Genetic damage, mutation, and the evolution of sex |journal=Science |volume=229 |issue=4719 |pages=1277-81 |date=September 1985 |pmid=3898363 |doi=10.1126/science.3898363}}</ref> <ref name="Beukeboom-2014">{{cite book |vauthors=Beukeboom LW, Perrin N |url=https://books.google.com/books?id=7yrnAwAAQBAJ |title=The Evolution of Sex Determination |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965714-8 |page=16 |language=en}}</ref> <ref name="Black-2014">{{cite web |vauthors=Black R |date=19 Oktober 2014 |title=Armored Fish Pioneered Sex As You Know It |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/141019-fossil-fish-evolution-sex-fertilization |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302234743/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/141019-fossil-fish-evolution-sex-fertilization |archive-date=2 Maart 2021 |work=Animals |publisher=National Geographic |language=en}}</ref> <ref name="Blackmon-2017">{{cite journal |vauthors=Blackmon H, Ross L, Bachtrog D |title=Sex Determination, Sex Chromosomes, and Karyotype Evolution in Insects |journal=The Journal of Heredity |volume=108 |issue=1 |pages=78-93 |date=Januarie 2017 |pmid=27543823 |pmc=6281344 |doi=10.1093/jhered/esw047}}</ref> <ref name="Brandeis-2018">{{cite journal |vauthors=Brandeis M |title=New-age ideas about age-old sex: separating meiosis from mating could solve a century-old conundrum |journal=Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |volume=93 |issue=2 |pages=801-810 |date=Mei 2018 |pmid=28913952 |doi=10.1111/brv.12367}}</ref> <ref name="Brennan-2010">{{cite journal |vauthors=Brennan P |date=2010 |title=Sexual Selection |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |issue=10 |page=79 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/sexual-selection-13255240/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009163133/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/sexual-selection-13255240/ |archive-date=9 Oktober 2021}}</ref> <ref name="Briggs-1965">{{cite journal |vauthors=Briggs DA |year=1965 |title=Experimental taxonomy of some British species of genus ''Dicranum'' |journal=New Phytologist |volume=64 |issue=3 |pages=366-386 |doi=10.1111/j.1469-8137.1965.tb07546.x |doi-access=free}}</ref> <ref name="Bull-1983">{{cite book |title=Evolution of sex determining mechanisms |vauthors=Bull JJ |year=1983 |isbn=0-8053-0400-2 |page=17 |publisher=Benjamin/Cummings Publishing Company}}</ref> <ref name="Charlesworth-2003">{{cite journal |vauthors=Charlesworth B |date=Augustus 2003 |title=Sex determination in the honeybee |journal=Cell |volume=114 |issue=4 |pages=397-398 |doi=10.1016/S0092-8674(03)00610-X |pmid=12941267 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Choe-2019">{{cite book |title=Encyclopedia of Animal Behavior |vauthors=Choe J |date=2019 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-813252-4 |volume=2 |pages=7-11 |language=en |chapter=Body Size and Sexual Dimorphism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=O5lnDwAAQBAJ}}</ref> <ref name="Crum-1980">{{cite book |vauthors=Crum HA, Anderson LE |year=1980 |title=Mosses of Eastern North America |volume=1 |page=196 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-04516-2}}</ref> <ref name="Dawkins-2016">{{cite book |vauthors=Dawkins R |url=https://books.google.com/books?id=ekonDAAAQBAJ |title=The Selfish Gene |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-878860-7 |pages=183-184 |language=en}}</ref> <ref name="DeLoof-2018">{{cite journal |last=De Loof |first=Arnold |date=2018 |title=Only two sex forms but multiple gender variants: How to explain? |journal=Communicative & Integrative Biology |volume=11 |issue=1 |doi=10.1080/19420889.2018.1427399 |doi-access=free |issn=1942-0889 |pmc=5824932 |pmid=29497472}}</ref> <ref name="Dellaporta-1993">{{cite journal |vauthors=Dellaporta SL, Calderon-Urrea A |title=Sex determination in flowering plants |journal=The Plant Cell |volume=5 |issue=10 |pages=1241-1251 |date=Oktober 1993 |pmid=8281039 |pmc=160357 |doi=10.1105/tpc.5.10.1241}}</ref> <ref name="DePrins-2003">{{cite book |vauthors=De Prins J, Saithoh K |chapter=Karyology and Sex Determination |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5w8FgSGuH34C |veditors=Kristensen N |title=Handbuch der Zoologie / Handbook of Zoology: Arthropoda: Insecta: Lepidoptera, Moths and Butterflies |publisher=Walter de Gruyter |year=2003 |pages=449-468 |doi=10.1515/9783110893724.449 |isbn=978-3-11-016210-3}}</ref> <ref name="Drees-1999">{{cite book |vauthors=Drees BM, Jackman J |date=1999 |publisher=Gulf Publishing Company |location=Houston, Texas |chapter=Southern black widow spider |title=Field Guide to Texas Insects |chapter-url=http://insects.tamu.edu/fieldguide/cimg368.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030831114452/http://insects.tamu.edu/fieldguide/cimg368.html |archive-date=31 Augustus 2003}}</ref> <ref name="Dusenbery-2009">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QCrimQJu1RAC |title=Living at Micro Scale: The Unexpected Physics of Being Small |vauthors=Dusenbery DB |date=2009 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-03116-6 |pages=308-326 |language=en}}</ref> <ref name="Fisher-1930">{{cite book |vauthors=Fisher RA |date=1930 |title=The Genetical Theory of Natural Selection |url=https://archive.org/details/geneticaltheoryo031631mbp |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |pages=141-143}}</ref> <ref name="Fusco-2019">{{cite book |vauthors=Fusco G, Minelli A |url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ |title=The Biology of Reproduction |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-49985-9 |pages=124, 306-308 |language=en}}</ref> <ref name="Gee-1999">{{cite news |vauthors=Gee H |date=22 November 1999 |title=Size and the single sex cell |url=https://www.nature.com/news/1999/991122/full/news991125-4.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011062235/http://www.nature.com/news/1999/991122/full/news991125-4.html |archive-date=11 Oktober 2017 |work=Nature}}</ref> <ref name="Gilbert-gamete">{{cite book |title=Developmental Biology |vauthors=Gilbert SF |date=2000 |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-0-87893-243-6 |edition=6de |location=Sunderland (MA) |chapter=Gamete Production in Angiosperms |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10129/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421143911/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10129/ |archive-date=21 April 2021}}</ref> <ref name="Gilbert-meersellig">{{cite book |title=Developmental Biology |vauthors=Gilbert SF |date=2000 |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-0-87893-243-6 |edition=6de |location=Sunderland (MA) |chapter=Multicellularity: Evolution of Differentiation |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10031/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308143406/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10031/ |archive-date=8 Maart 2021}}</ref> <ref name="Gilbert-omgewing">{{cite journal |vauthors=Gilbert SF |date=2000 |title=Environmental Sex Determination |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9989/ |journal=Developmental Biology |edition=6de |language=en |archive-date=12 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612123300/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9989/}}</ref> <ref name="Gonzalez-2019">{{cite journal |vauthors=González EJ, Martínez-López M, Morales-Garduza MA, García-Morales R, Charruau P, Gallardo-Cruz JA |title=The sex-determination pattern in crocodilians: A systematic review of three decades of research |journal=The Journal of Animal Ecology |volume=88 |issue=9 |pages=1417-1427 |date=September 2019 |pmid=31286510 |doi=10.1111/1365-2656.13037}}</ref> <ref name="Hake-2008">{{cite journal |vauthors=Hake L, O'Connor C |date=2008 |title=Genetic Mechanisms of Sex Determination |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=25 |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819121941/http://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314 |archive-date=19 Augustus 2017}}</ref> <ref name="Hamilton-1967">{{cite journal |vauthors=Hamilton WD |title=Extraordinary sex ratios |journal=Science |volume=156 |issue=3774 |pages=477-488 |date=April 1967 |pmid=6021675 |doi=10.1126/science.156.3774.477 |jstor=1721222}}</ref> <ref name="Henshaw-2019">{{cite journal |vauthors=Henshaw JM, Fromhage L, Jones AG |title=Sex roles and the evolution of parental care specialization |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=286 |issue=1909 |date=Augustus 2019 |pmid=31455191 |pmc=6732396 |doi=10.1098/rspb.2019.1312}}</ref> <ref name="Horandl-2020">{{cite journal |vauthors=Hörandl E, Hadacek F |title=Oxygen, life forms, and the evolution of sexes in multicellular eukaryotes |journal=Heredity |volume=125 |issue=1-2 |pages=1-14 |date=Augustus 2020 |pmid=32415185 |pmc=7413252 |doi=10.1038/s41437-020-0317-9}}</ref> <ref name="Horandl-2024">{{cite journal |vauthors=Hörandl E |title=Apomixis and the paradox of sex in plants |journal=Annals of Botany |volume=134 |issue=1 |pages=1-18 |date=Junie 2024 |pmid=38497809 |doi=10.1093/aob/mcae044 |pmc=11161571}}</ref> <ref name="Janzen-2006">{{cite journal |vauthors=Janzen FJ, Phillips PC |title=Exploring the evolution of environmental sex determination, especially in reptiles |journal=Journal of Evolutionary Biology |volume=19 |issue=6 |pages=1775-1784 |date=November 2006 |pmid=17040374 |doi=10.1111/j.1420-9101.2006.01138.x}}</ref> <ref name="Judd-2002">{{cite book |vauthors=Judd WS, Campbell CS, Kellogg EA, Stevens PF, Donoghue MJ |title=Plant systematics, a phylogenetic approach |date=2002 |publisher=Sinauer Associates Inc. |isbn=0-87893-403-0 |edition=2de |location=Sunderland MA}}</ref> <ref name="Kaiser-2010">{{cite journal |vauthors=Kaiser VB, Bachtrog D |year=2010 |title=Evolution of sex chromosomes in insects |journal=Annual Review of Genetics |volume=44 |pages=91-112 |doi=10.1146/annurev-genet-102209-163600 |pmc=4105922 |pmid=21047257}}</ref> <ref name="Khamas-2024">{{cite book |last=Khamas |first=Wael |last2=Rutllant |first2=Josep |url=https://books.google.com/books?id=zJsJEQAAQBAJ |title=Anatomy and Histology of the Domestic Chicken |date=2024 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-84174-6 |page=120 |language=en}}</ref> <ref name="Kliman-2016">{{cite book |vauthors=Kliman RM |url=https://books.google.com/books?id=_r4OCAAAQBAJ |title=Encyclopedia of Evolutionary Biology |date=2016 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-800426-5 |volume=2 |pages=212-224}}</ref> <ref name="Kliman-2016b">{{cite book |vauthors=Kliman R |url=https://books.google.com/books?id=_r4OCAAAQBAJ |veditors=Herridge EJ, Murray RL, Gwynne DT, Bussiere L |title=Encyclopedia of Evolutionary Biology |year=2016 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-800426-5 |volume=2 |pages=453-454 |language=en}}</ref> <ref name="Kobayashi-2013">{{cite journal |vauthors=Kobayashi K, Hasegawa E, Yamamoto Y, Kawatsu K, Vargo EL, Yoshimura J, Matsuura K |title=Sex ratio biases in termites provide evidence for kin selection |journal=Nature Communications |volume=4 |year=2013 |pmid=23807025 |doi=10.1038/ncomms3048 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Kumar-2019">{{cite book |vauthors=Kumar R, Meena M, Swapnil P |veditors=Vonk J, Shackelford T |chapter=Anisogamy |title=Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior |publisher=Springer International Publishing |location=Cham |date=2019 |pages=1-5 |doi=10.1007/978-3-319-47829-6_340-1 |isbn=978-3-319-47829-6}}</ref> <ref name="Kumar-2022">{{cite book |last=Kumar |first=Sunesh |last2=Padubidri |first2=V. G. |last3=Daftary |first3=Shirish N. |url=https://books.google.com/books?id=dM-TEAAAQBAJ |title=Howkins & Bourne: Shaw's Textbook of Gynaecology |date=2022 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-81-312-6631-1 |edition=18de |pages=109-111 |language=en |chapter=Factors Influencing Development of Sex}}</ref> <ref name="Kuwamura-2020">{{cite journal |vauthors=Kuwamura T, Sunobe T, Sakai Y, Kadota T, Sawada K |date=1 Julie 2020 |title=Hermaphroditism in fishes: an annotated list of species, phylogeny, and mating system |journal=Ichthyological Research |language=en |volume=67 |issue=3 |pages=341-360 |doi=10.1007/s10228-020-00754-6 |issn=1616-3915 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Lane-2005">{{cite book |author=Nick Lane |title=Power, Sex, Suicide: Mitochondria and the Meaning of Life |url=https://archive.org/details/powersexsuicidem0000lane |pages=236-237 |isbn=978-0-19-280481-5 |year=2005 |publisher=Oxford University Press}}</ref> <ref name="Lehtonen-2016">{{cite journal |vauthors=Lehtonen J, Kokko H, Parker GA |title=What do isogamous organisms teach us about sex and the two sexes? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=371 |issue=1706 |date=Oktober 2016 |pmid=27619696 |pmc=5031617 |doi=10.1098/rstb.2015.0532}}</ref> <ref name="Lents-2025">{{cite book |last=Lents |first=Nathan H. |title=The Sexual Evolution: How 500 Million Years of Sex, Gender, and Mating Shape Modern Relationships |date=2025 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-337548-2 |language=en}}</ref> <ref name="Leonard-2013">{{cite journal |vauthors=Leonard JL |date=22 Augustus 2013 |title=Williams' Paradox and the Role of Phenotypic Plasticity in Sexual Systems |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=53 |issue=4 |pages=671-688 |doi=10.1093/icb/ict088 |pmid=23970358 |issn=1540-7063 |doi-access=free}}</ref> <ref name="LibreTexts-2018">{{cite web |date=17 Julie 2018 |title=43.2A: External and Internal Fertilization |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/43%3A_Animal_Reproduction_and_Development/43.2%3A_Fertilization/43.2A%3A_External_and_Internal_Fertilization |website=Biology LibreTexts |language=en |archive-date=24 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524084927/https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/43%3A_Animal_Reproduction_and_Development/43.2%3A_Fertilization/43.2A%3A_External_and_Internal_Fertilization}}</ref> <ref name="Lodish-2000">{{cite book |vauthors=Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |year=2000 |title=Molecular Cell Biology |edition=4de |publisher=W.H. Freeman and Co |isbn=978-0-7167-4366-8 |chapter=Cell-Type Specification and Mating-Type Conversion in Yeast |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.section.3752 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090701170903/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.section.3752 |archive-date=1 Julie 2009}}</ref> <ref name="Lynch-2024">{{cite book |last=Lynch |first=Michael R. |title=Evolutionary Cell Biology: The Origins of Cellular Architecture |date=2024 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-266303-0 |page=247 |language=en}}</ref> <ref name="Macedo-2019">{{cite book |vauthors=Macedo RH, Manica LT |chapter=Sexual Selection and Mating Systems: Contributions from a Neotropical Passerine Model |veditors=Reboreda JC, Fiorini VD, Tuero DT |url=https://books.google.com/books?id=ItmUDwAAQBAJ |title=Behavioral Ecology of Neotropical Birds |date=2019 |publisher=Springer |isbn=978-3-030-14280-3 |page=75 |language=en}}</ref> <ref name="Majerus-2003">{{cite book |vauthors=Majerus ME |url=https://books.google.com/books?id=vDHOYPQ2mmYC |title=Sex Wars: Genes, Bacteria, and Biased Sex Ratios |date=2003 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00981-0 |page=59 |language=en}}</ref> <ref name="Meyer-1997">{{cite book |title=''C. elegans'' II |vauthors=Meyer BJ |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |year=1997 |isbn=978-0-87969-532-3 |veditors=Riddle DL, Blumenthal T, Meyer BJ, Priess JR |chapter=Sex Determination and X Chromosome Dosage Compensation: Sexual Dimorphism |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20094/ |archive-date=6 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506154914/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20094/}}</ref> <ref name="Mills-2018">{{cite book |vauthors=Mills A |chapter=Sex and Reproduction |title=Biology of Sex |date=2018 |publisher=University of Toronto Press |location=Toronto |isbn=978-1-4875-9337-7 |page=43 |language=en}}</ref> <ref name="Montalvao-2021">{{cite journal |vauthors=Leite Montalvão AP, Kersten B, Fladung M, Müller NA |title=The Diversity and Dynamics of Sex Determination in Dioecious Plants |language=en |journal=Frontiers in Plant Science |volume=11 |date=2021 |pmid=33519840 |pmc=7843427 |doi=10.3389/fpls.2020.580488 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Moore-2020">{{cite book |title=21st Century Guidebook to Fungi |vauthors=Moore D, Robson JD, Trinci AP |date=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-74568-0 |edition=2de |pages=211-228}}</ref> <ref name="Mori-2017">{{cite book |vauthors=Mori E, Mazza G, Lovari S |chapter=Sexual Dimorphism |veditors=Vonk J, Shackelford T |title=Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior |publisher=Springer International Publishing |location=Cham |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-3-319-47829-6_433-1 |date=2017 |pages=1-7 |language=en |doi=10.1007/978-3-319-47829-6_433-1 |isbn=978-3-319-47829-6}}</ref> <ref name="Pierce-2012">{{cite book |vauthors=Pierce BA |title=Genetics: A Conceptual Approach |date=2012 |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1-4292-3250-0 |edition=4de |location=New York |pages=73-74 |language=en}}</ref> <ref name="Pitnick-2008">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=kctYNbO1fE0C |title=Sperm Biology: An Evolutionary Perspective |vauthors=Pitnick SS, Hosken DJ, Birkhead TR |date=2008 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-091987-4 |pages=43-44 |language=en}}</ref> <ref name="Purves-2000">{{cite book |title=Life: The Science of Biology |vauthors=Purves WK, Sadava DE, Orians GH, Heller HC |publisher=Sinauer Associates; W.H. Freeman & Co. |location=Sunderland, Mass. |year=2000 |isbn=978-0-7167-3873-2 |page=736}}</ref> <ref name="Renner-2014">{{cite journal |vauthors=Renner SS |title=The relative and absolute frequencies of angiosperm sexual systems: dioecy, monoecy, gynodioecy, and an updated online database |journal=American Journal of Botany |volume=101 |issue=10 |pages=1588-1596 |date=Oktober 2014 |pmid=25326608 |doi=10.3732/ajb.1400196 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Ritchison">{{cite web |title=Avian Reproduction |url=http://people.eku.edu/ritchisong/avianreproduction.html |publisher=Eastern Kentucky University |vauthors=Ritchison G |archive-date=12 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412231002/http://people.eku.edu/ritchisong/avianreproduction.html}}</ref> <ref name="Robin-2011">{{cite journal |vauthors=Robin VV, Sinha A, Ramakrishnan U |date=2011 |title=Determining the sex of a monomorphic threatened, endemic passerine in the sky islands of southern India using molecular and morphometric methods |journal=Current Science |volume=101 |issue=5 |pages=676-679 |jstor=24078632 |issn=0011-3891}}</ref> <ref name="Royle-2012">{{cite book |vauthors=Kokko H, Jennions M |chapter=Sex differences in parental care |veditors=Royle NJ, Smiseth PT, Kölliker M |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K-EUDAAAQBAJ |title=The Evolution of Parental Care |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969257-6 |page=103 |language=en}}</ref> <ref name="Sabath-2016">{{cite journal |vauthors=Sabath N, Goldberg EE, Glick L, Einhorn M, Ashman TL, Ming R, Otto SP, Vamosi JC, Mayrose I |title=Dioecy does not consistently accelerate or slow lineage diversification across multiple genera of angiosperms |journal=The New Phytologist |volume=209 |issue=3 |pages=1290-1300 |date=Februarie 2016 |pmid=26467174 |doi=10.1111/nph.13696 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Sawada-2014">{{cite book |veditors=Sawada H, Inoue N, Iwano M |url=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/29412 |title=Sexual Reproduction in Animals and Plants |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-4-431-54589-7 |pages=215-227 |doi=10.1007/978-4-431-54589-7 |language=en |archive-date=16 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216113407/https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/29412}}</ref> <ref name="Schuster-1984">{{cite book |vauthors=Schuster RM |year=1984 |chapter=Comparative Anatomy and Morphology of the Hepaticae |title=New Manual of Bryology |location=Nichinan, Miyazaki, Japan |publisher=The Hattori Botanical Laboratory |volume=2 |page=891}}</ref> <ref name="Schwander-2008">{{cite journal |last=Schwander |first=Tanja |last2=Oldroyd |first2=Benjamin P |date=28 September 2008 |title=Androgenesis: where males hijack eggs to clone themselves |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=371 |issue=1706 |doi=10.1098/rstb.2015.0534 |pmid=27619698 |pmc=5031619}}</ref> <ref name="Shaw-2000">{{cite book |vauthors=Shaw AJ |year=2000 |chapter=Population ecology, population genetics, and microevolution |pages=379-380 |veditors=Shaw AJ, Goffinet B |title=Bryophyte Biology |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66097-6}}</ref> <ref name="Smith-2003">{{cite journal |vauthors=Smith CA, Katz M, Sinclair AH |title=DMRT1 is upregulated in the gonads during female-to-male sex reversal in ZW chicken embryos |journal=Biology of Reproduction |volume=68 |issue=2 |pages=560-570 |date=Februarie 2003 |pmid=12533420 |doi=10.1095/biolreprod.102.007294 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Stuart-Smith-2007">{{cite journal |title=Is fecundity the ultimate cause of female-biased size dimorphism in a dragon lizard? |vauthors=Stuart-Smith J, Swain R, Stuart-Smith R, Wapstra E |journal=Journal of Zoology |volume=273 |issue=3 |year=2007 |pages=266-272 |doi=10.1111/j.1469-7998.2007.00324.x}}</ref> <ref name="Szekely-2007">{{cite book |vauthors=Székely T, Fairbairn DJ, Blanckenhorn WU |url=https://books.google.com/books?id=IDoTDAAAQBAJ |title=Sex, Size and Gender Roles: Evolutionary Studies of Sexual Size Dimorphism |date=2007 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-920878-4 |pages=167-169, 176, 185 |language=en}}</ref> <ref name="Tanurdzic-2004">{{cite journal |vauthors=Tanurdzic M, Banks JA |title=Sex-determining mechanisms in land plants |journal=The Plant Cell |volume=16 |issue=Suppl |pages=S61-S71 |date=2004 |pmid=15084718 |pmc=2643385 |doi=10.1105/tpc.016667}}</ref> <ref name="Thiriot-2003">{{cite journal |vauthors=Thiriot-Quiévreux C |date=2003 |title=Advances in chromosomal studies of gastropod molluscs |journal=Journal of Molluscan Studies |volume=69 |issue=3 |pages=187-202 |doi=10.1093/mollus/69.3.187 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Todd-2016">{{cite journal |vauthors=Todd EV, Liu H, Muncaster S, Gemmell NJ |date=2016 |title=Bending Genders: The Biology of Natural Sex Change in Fish |journal=Sexual Development |volume=10 |issue=5-6 |pages=223-241 |doi=10.1159/000449297 |pmid=27820936 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Togashi-2012">{{cite journal |vauthors=Togashi T, Bartelt JL, Yoshimura J, Tainaka K, Cox PA |title=Evolutionary trajectories explain the diversified evolution of isogamy and anisogamy in marine green algae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=109 |issue=34 |pages=13692-13697 |date=Augustus 2012 |pmid=22869736 |pmc=3427103 |doi=10.1073/pnas.1203495109 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Walas-2018">{{cite journal |vauthors=Walas Ł, Mandryk W, Thomas PA, Tyrała-Wierucka Ż, Iszkuło G |date=2018 |title=Sexual systems in gymnosperms: A review |url=http://eprints.keele.ac.uk/4961/1/29052018_1-s2.0-S1439179117304498-main.pdf |journal=Basic and Applied Ecology |volume=31 |pages=1-9 |doi=10.1016/j.baae.2018.05.009 |archive-date=27 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127084144/https://eprints.keele.ac.uk/4961/1/29052018_1-s2.0-S1439179117304498-main.pdf}}</ref> <ref name="Wallis-2008">{{cite journal |vauthors=Wallis MC, Waters PD, Graves JA |date=Oktober 2008 |title=Sex determination in mammals – before and after the evolution of SRY |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |volume=65 |issue=20 |pages=3182-95 |doi=10.1007/s00018-008-8109-z |pmid=18581056 |pmc=11131626}}</ref> <ref name="Warner-2008">{{cite journal |vauthors=Warner DA, Shine R |title=The adaptive significance of temperature-dependent sex determination in a reptile |journal=Nature |volume=451 |issue=7178 |pages=566-568 |date=Januarie 2008 |pmid=18204437 |doi=10.1038/nature06519}}</ref> <ref name="Watkinson-2015">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=x8qcBAAAQBAJ |title=The Fungi |vauthors=Watkinson SC, Boddy L, Money N |publisher=Elsevier Science |year=2015 |isbn=978-0-12-382035-8 |page=115}}</ref> <ref name="Whitfield-2004">{{cite journal |vauthors=Whitfield J |date=Junie 2004 |title=Everything you always wanted to know about sexes |journal=PLOS Biology |volume=2 |issue=6 |doi=10.1371/journal.pbio.0020183 |pmc=423151 |pmid=15208728 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Wilkinson-1994">{{cite journal |vauthors=Wilkinson GS, Reillo PR |date=22 Januarie 1994 |title=Female choice response to artificial selection on an exaggerated male trait in a stalk-eyed fly |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=255 |issue=1342 |pages=1-6 |doi=10.1098/rspb.1994.0001}}</ref> <ref name="Wilton-2009">{{cite web |vauthors=Wilton P |date=12 Maart 2009 |title=Plants, sex & Darwin |work=OxSciBlog |publisher=Universiteit van Oxford |url=https://www.ox.ac.uk/news/science-blog/plants-sex-darwin |language=en }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Yoshimura-2005">{{cite journal |title=Karyotypes of two American field crickets: Gryllus rubens and Gryllus sp. (Orthoptera: Gryllidae) |vauthors=Yoshimura A |journal=Entomological Science |volume=8 |issue=3 |pages=219-222 |year=2005 |doi=10.1111/j.1479-8298.2005.00118.x}}</ref> <ref name="Young-2024">{{cite book |last=Young |first=William F. |url=https://books.google.com/books?id=oukCEQAAQBAJ |title=Netter Collection of Medical Illustrations: Endocrine System |date=2024 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-93087-1 |volume=2 |page=113 |language=en}}</ref> <ref name="Zahavi-1997">{{cite book |vauthors=Zahavi A, Zahavi A |year=1997 |title=The Handicap Principle: A Missing Piece of Darwin's Puzzle |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510035-8 |url=https://archive.org/details/handicapprincipl0000zeha}}</ref> <ref name="Futahashi-2022">{{cite book |last=Futahashi |first=Ryo |chapter=Sexual Differentiation in Dragonflies and Damselflies |date=2022 |title=Spectrum of Sex |pages=13-35 |veditors=Tanaka M, Tachibana M |url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-19-5359-0_2 |location=Singapoer |publisher=Springer Nature Singapore |language=en |doi=10.1007/978-981-19-5359-0_2 |isbn=978-981-19-5358-3}}</ref> <ref name="delaFilia-2015">{{cite journal |vauthors=de la Filia A, Bain S, Ross L |title=Haplodiploidy and the reproductive ecology of Arthropods |journal=Current Opinion in Insect Science |date=Junie 2015 |volume=9 |pages=36-43 |doi=10.1016/j.cois.2015.04.018 |pmid=32846706 |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/20137629/1_s2.0_S221457451500084X_main.pdf |hdl=20.500.11820/b540f12f-846d-4a5a-9120-7b2c45615be6 |hdl-access=free |archive-date=25 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625230005/https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/20137629/1_s2.0_S221457451500084X_main.pdf}}</ref> }} == Verdere leesstof == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |vauthors=Arnqvist G, Rowe L |year=2005 |title=Sexual Conflict |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12217-5}} * {{cite book |vauthors=Gilbert SF |title=Developmental Biology |edition=6de |publisher=Sinauer Associates, Inc. |year=2000 |isbn=978-0-87893-243-6 |url=https://archive.org/details/developmentalbio00gilb}} * {{cite book |vauthors=Maynard-Smith J |title=The Evolution of Sex |url=https://archive.org/details/evolutionofsex0000mayn |publisher=Cambridge University Press |year=1978 |isbn=978-0-521-29302-0}} * {{cite journal |vauthors=Otto S |date=2008 |title=Sexual Reproduction and the Evolution of Sex |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=182 |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/sexual-reproduction-and-the-evolution-of-sex-824/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120082538/https://www.nature.com/scitable/topicpage/sexual-reproduction-and-the-evolution-of-sex-824/ |archive-date=20 Januarie 2025}} {{Refend}} == Eksterne skakels == * {{cite web |vauthors=Sizonenko PC |url=http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html |title=Human Sexual Differentiation |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209011913/http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html |archive-date=9 Februarie 2010 |work=Geneva Foundation for Medical Education and Research}} {{Normdata}} [[Kategorie:Seksualiteit]] [[Kategorie:Voortplanting]] 4225rm8kb84trh38bfir7n0l27utj0w 0 97009 2968508 1838212 2026-09-19T08:19:48Z Aliwal2012 39067 2968508 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Alternation_of_generations_simpler_af.jpg|duimnael|300px|’n Diagram wat die generasiewisseling wys tussen ’n diploïede sporofiet (onder) en ’n haploïede gametofiet (bo).]] [[Beeld:Gametophyte2.png|duimnael|160px|’n Plant met verskeie gametofiete.]] ’n '''Gametofiet''' is die stadium in die [[generasiewisseling]]-lewensiklus van [[plant]]e en [[alg]]e wat die [[Gameet|gamete]] vorm. Dit het net een stel [[Chromosoom|chromosome]] (''n'') en is dus [[haploïed]]. Dit ontwikkel deur [[mitose]] uit ’n [[Spoor (plantkunde)|spoor]], wat weer deur [[meiose]] ontstaan uit ’n [[sporofiet]] (met twee stelle chromosome, dus 2''n'' of [[diploïed]]). Die generasiewisseling sorg dus vir ’n kringloop waar gametofiete en sporofiete om die beurt bestaan. == Werking == Die diploïede sporofiet (2''n'') vervaardig haploïede spore (''n'') deur meiose. Dié spore ontwikkel in ’n gametofiet. Die gametofiet vervaardig manlike of vroulike gamete (of albei) deur [[mitose]]. Die samesmelting van ’n manlike en vroulike gameet vorm ’n [[sigoot]] (2''n''), wat weer in ’n sporofiet ontwikkel. By saadplante ([[bedeksadiges]] en [[naaksadiges]]) is die vroulike gametofiet die embriosak in die [[saadknop]]. Die manlike gametofiet is die [[stuifmeelkorrel]] aan die [[helmknop]] van die [[meeldraad]]. By spoorvormende plante soos [[varing]]s vervaardig die ontkiemde spore die gametofiet en die varing self is die sporofiet. By [[mos]]se is die groen plantjie die gametofiet en by [[seewier]] die wier self. == Sien ook == * [[Bestuiwing]] == Eksterne skakels == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Gametofyt|Nederlandse Wikipedia]] [[Kategorie:Plantkunde]] [[Kategorie:Voortplanting]] 08zgum7bkkl4d5qr7g8ttdxpecmn1lz 0 97011 2968507 1494599 2026-09-19T08:19:04Z Aliwal2012 39067 2968507 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Alternation_of_generations_simpler_af.jpg|duimnael|300px|’n Diagram wat die generasiewisseling wys tussen ’n diploïede sporofiet (onder) en ’n haploïede gametofiet (bo).]] [[Beeld:Mech_plonnik_mlode_sporofity.jpg|duimnael|160px|Jong sporofiete van mos. By mosse is die gametofiete die dominante generasie, terwyl die sporofiete aan die punte van die gametofiete groei.]] ’n '''Sporofiet''' is die stadium in die [[generasiewisseling]]-lewensiklus van [[plant]]e en [[alg]]e wat deur [[meiose]] die [[Spoor (plantkunde)|spore]] vorm. Dit het twee stelle [[Chromosoom|chromosome]] (2''n'') en is dus [[diploïed]]. Dit ontwikkel deur [[mitose]] uit [[Sigoot|sigote]], wat ná bevrugting gevorm word uit twee [[Gameet|gamete]], wat weer vervaardig word deur [[gametofiet]]e (met een stel chromosome, dus ''n'' of [[haploïed]]). Die generasiewisseling sorg dus vir ’n kringloop waar sporofiete en gametofiete om die beurt bestaan. == Werking == Die diploïede sporofiet (2''n'') vervaardig haploïede spore (''n'') deur meiose. Dié spore ontwikkel in ’n gametofiet. Die gametofiet vervaardig manlike of vroulike gamete (of albei) deur [[mitose]]. Die samesmelting van ’n manlike en vroulike gameet vorm ’n [[sigoot]] (2''n''), wat weer in ’n sporofiet ontwikkel. By saadplante ([[bedeksadiges]] en [[naaksadiges]]) is die vroulike gametofiet die embriosak in die saadknop. Die manlike gametofiet is die [[stuifmeelkorrel]] aan die [[helmknop]] van die [[meeldraad]]. Wanneer die stuifmeelkorrel deur [[bestuiwing]] op die [[stempel]] van ’n blom se [[stamper]] beland, ontkiem dit en ’n generatiewe sel en vegetatiewe kern word gevorm. Die vegetatiewe kern vorm die stuifmeelbuis wat na die blom se eiersel groei. By [[bevrugting]] versmelt die eier- en generatiewe sel en vorm hulle ’n nuwe sporofiet in die vorm van ’n saad. By spoorvormende plante soos [[varing]]s, is die varing self die sporofiet en die ontkiemde spore vervaardig die gametofiet. By [[mos]]se is die groen plantjie ’n onafhanklike gametofiet, terwyl die sporofiete gewoonlik aan die gametofiete geheg en van hulle afhanklik is.<ref name=Budke>Budke, J.M., Goffinet, B. and Jones, C.S. (2013):Dehydration protection provided by a maternal cuticle improves offspring fitness in the moss ''Funaria hygrometrica''. Annals of Botany doi:10.1093/aob/mct033</ref> Mos-gametofiete ontstaan uit die ontkieming van die spore. == Sien ook == * [[Bestuiwing]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Sporofyt|Nederlandse Wikipedia]] [[Kategorie:Plantkunde]] [[Kategorie:Voortplanting]] 7q138c64xc1hz0ohucimmqy42rtmb0y 0 99594 2968606 2869653 2026-09-19T10:33:56Z Aliwal2012 39067 2968606 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Cheslin Kolbe | beeld = [[Lêer:Cheslin Kolbe 2017.jpg|250px]] | byskrif = Cheslin Kolbe in 2017 | vollenaam = | bynaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1993|10|28}} | geboorteplek = [[Kraaifontein]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = 1,71&nbsp;m | gewig = 80&nbsp;kg | ru_posisies = [[Vleuel]] | springbokid = | sarugbyno = 49348 | ru_klubjare = 2017-2021<br />2021–2023<br />2023-2026 | ru_proklubs = Toulouse<br />Toulon<br />Tokyo Sungoliath | ru_klubwedstryde = 82<br />30<br />43 | ru_klubpunte = (172)<br />(50)<br />(321) | ru_klubopdatering = 8 Junie 2026 | super14 = {{rut Stormers}} | super14jare = 2013–2017 | super14wedstryde = 49 | super14punte = (74) | ru_currentclub = | super14opdatering = 8 Junie 2026 | ru_provinsie = {{nowrap|[[Westelike Provinsie]]}} | ru_provinsiejare = 2013–2017 | ru_provinsiewedstryde = 46 | ru_provinsiepunte = (65) | ru_provinsieopdatering = 30 November 2022 | ru_sewesnasionalejare = 2015–2016 | ru_sewesnasionalespan = [[Blitsbokke|Suid-Afrika]] | ru_sewesnasionalekomp = (30 weds.) | ru_sewesopdatering = 26 Junie 2026 | ru_nasionalespan = [[Junior Bokke]]<br />{{RSAru}} | ru_nasionalejare = 2013<br />2018- | ru_nasionalewedstryde = 5<br />55 | ru_nasionalepunte = (10)<br />(198) | ru_nsopdatering = 8 Junie 2026 | ru_afrigtingklubs = | ru_afrigtingjare = | ru_afrigtingopdatering = | ander = Ja | beroep = Professionele rugbyspeler | eggenote = | kinders = | familie = [[Wayde van Niekerk]] (neef) | skool = [[Hoërskool Brackenfell]], [[Kaapstad]] | universiteit = | url = }} '''Cheslin Kolbe''' (gebore te [[Kraaifontein]] op [[28 Oktober]] [[1993]]) is 'n [[rugby]]speler wat tot in 2017 vir die {{rut Stormers}} in [[Superrugby]] gespeel het, en mees onlangs vir Tokyo Sungoliath in [[Japan]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |work=sarugby.net |url=http://www.sarugby.co.za/playerprofile.aspx?id=49348&fullview=true |title=Player Profile Cheslin Kolbe |publisher=South African Rugby Union |accessdate=6 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919214403/http://www.sarugby.co.za/playerprofile.aspx?id=49348 |archive-date=19 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy gewone posisie is [[vleuel]] of [[heelagter]]. Hy was ook deel van Suid-Afrika se wenspan tydens die [[rugbywêreldbeker]]toernooie in [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]]. == Skoolloopbaan == Hy [[Matriek in Suid-Afrika|matrikuleer]] aan [[Hoërskool Brackenfell]] in [[Kaapstad]], Suid-Afrika.<ref name="iol">{{en}} {{cite web |url=https://www.iol.co.za/weekend-argus/watch-cheslin-has-proved-them-wrong-says-proud-dad-16952315 |title=WATCH: Cheslin has proved them wrong, says proud dad - Weekend Argus |work=[[IOL]] |accessdate=14 November 2019 |date=8 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909123119/https://www.iol.co.za/weekend-argus/watch-cheslin-has-proved-them-wrong-says-proud-dad-16952315 |archive-date=9 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="iol2">{{en}} {{cite web |url=https://www.iol.co.za/sport/rugby/springboks/sa-gets-behind-kolisi-and-scottsvilles-humble-pikke-36484652 |title=SA gets behind Kolisi and Scottsville's humble 'Pikke' |work=[[IOL]] |accessdate=14 November 2019 |date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103130308/https://www.iol.co.za/sport/rugby/springboks/sa-gets-behind-kolisi-and-scottsvilles-humble-pikke-36484652 |archive-date=3 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Persoonlike lewe == Kolbe is die neef van die Suid-Afrikaanse naelloper [[Wayde van Niekerk]] wat in die 200&nbsp;m en 400&nbsp;m naellope kompeteer.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.netwerk24.com/Sport/Rugby/twee-neefs-soek-goud-20160715 |title=Twee neefs soek goud |work=[[Netwerk24]] |date=16 Julie 2016 |accessdate=6 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122558/https://www.netwerk24.com/Sport/Rugby/twee-neefs-soek-goud-20160715 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * [http://www.itsrugby.co.uk/player_26194.html Kolbe se profiel op www.itsrugby.co.uk] * [http://www.sarugby.net/playerprofile.aspx?id=49348&category=&leagueid=0 SA Rugby profiel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421153018/http://sarugby.net/playerprofile.aspx?id=49348&category=&leagueid=0 |date=21 April 2015 }} {{Navbox |name = Cheslin Kolbe |state = collapsed |title = Springbokspanne gehaal |list1 = {{Springbokke (2019 Rugbywêreldbeker)}} {{Springbokke (2023 Rugbywêreldbeker)}} }} {{DEFAULTSORT:Kolbe, Cheslin}} [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Springbokrugbyspelers]] [[Kategorie:Stormers rugbyspelers]] [[Kategorie:Olimpiese sewesrugbyspelers]] rczirc63tkbruk2jghx02wws0womhr2 0 104494 2968614 2664925 2026-09-19T11:13:50Z Naudefj 2055 2968614 wikitext text/x-wiki 'n '''Voorvoegsel''' of '''prefiks''' is in alle nie-isolerende tale 'n [[affiks]] wat voor die woordstam geplaas word om dit af te lei of te verbuig, bv. '''ge'''- in geskop, '''her'''- in herontdek en '''ver'''- in verwerk. 'n Agtervoegsel is altyd 'n gebonde [[morfeem]] en kan dus nie as 'n selfstandige woord voorkom nie. By verbindings waarin 'n opeenvolging van vokaalletters verkeerd gelees kan word, word 'n deelteken gebruik vir die skeiding tussen 'n voorvoegsel en 'n stam, of 'n stam en 'n agtervoegsel, en word 'n koppelteken gebruik vir die skeiding tussen stamme. Bv. beëdig, maar studie-eenheid; droë, maar polio-entstof; geëien, maar toe-eien. 'n Deelteken of 'n koppelteken word gebruik in verbindings waar 'n opeenvolging van vokaalletters verkeerd gelees kan word en voorvoegsels van Klassieke herkoms betrokke is. Bv. koöperasie ''of'' ko-operasie; mikroörganisme ''of'' mikro-organisme; sosioëkonomiese ''of'' sosio-ekonomiese. '''Let wel:''' In die Afrikaanse woordelys en spelreëls (2017) word '''slegs die spelling met die deelteken as voorkeurvorm aangebied'''. Wanneer 'n (saamgestelde) taalbenaming of 'n byvoeglike naamwoord wat daarvan afgelei is met 'n voorvoegsel verbind, begin die taalbenaming of afleiding met 'n hoofletter na die koppelteken, bv. pro-Russies. == Voorbeelde == '''Aarts''' beteken "in die hoogste graad". Hier volg voorbeelde van woorde met "aarts": * Aartshuigelaar * Aartskarnallie * Aartsleuenaar * Aartsongelukkig * Aartsvyand == Sien ook == * [[Agtervoegsel]] of suffiks == Bronne == * Afrikaanse woordelys en spelreëls, 2017. {{Saadjie}} [[Kategorie:Morfologie (taalkunde)]] [[Kategorie:Taalkunde]] du3gx1qwc8lp3louz5zqcakcokhcduk 0 109709 2968597 2964403 2026-09-19T10:16:39Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968597 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Akademia |beeldgrootte = 250px |beeld = Akademia Logo.png |beeldbyskrif = |latyn_naam = |leuse = AD FUTURUM PER FONTES |leuseafr = ''Na die toekoms deur die bronne'' |gestig = {{begin datum en ouderdom|2011}} |gesluit = |tipe = Privaat |affiliasie = |befondsing = Studiegeld<ref>{{Cite web| title = Betalingsopsies| work = Akademia| access-date = 2026-08-16| url = https://akademia.ac.za/betalingsopsies/}}</ref><br>Begiftigings<ref>{{Cite web| title = Kampusskenkings| work = Akademia| access-date = 2026-08-16| url = https://akademia.ac.za/kampusskenkings/}}</ref><br/>Geen staatsbefondsing<ref name="van der merwe 2026">{{Cite web |last=Van der Merwe |first=Linette |title=Akademia nie die grondwetlike probleem wat Naledi Pandor dink nie |work=[[Die Papier]] |access-date=2026-08-14 |date=2026-08-11 |url=https://diepapier.co.za/akademia-nie-die-grondwetlike-probleem-wat-naledi-pandor-dink-nie/}}</ref><ref name="De Villiers, 2018">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2018/v58n1a2| issn = 0041-4751| volume = 58| issue = 1| pages = 17–35| last = De Vllliers| first = Bertus| title = Selfbestuur in diep verdeelde samelewings - die kaleidoskoop van Afrikaanse pogings tot 'n model vir selfbestuur| journal = [[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | access-date = 2026-08-16| date = 2018 |url=https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512018000100002&lng=en&nrm=iso&tlng=af}}</ref> |amptenaar_in_beheer = |besturende_direkteur = Marthinus Visser |voorsittende beampte = |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = |prinsipaal = |dekaan = Dr. Rachel Maritz<br />Prof. Johnnie Hay<br />Prof. Danie du Plessis<br />Dr. Piet Pretorius<br />Prof. Hermie Coetzee |direkteur = Dr. [[Dirk Hermann]]<ref name="Maree, 2021" /><br />Henk Schalekamp<br />Piet Steyn<br />[[Flip Buys]]<br/>JD Symington |fakulteit = |personeel = 294 voltyds (2026) |studentetal = 3&nbsp;700 studente (2025) |voorgraadse studente = |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Centurion]], [[Pretoria]], [[Gauteng]]<br/>[[Paarl]], [[Wes-Kaap]] |stad = <!-- [[Pretoria]], [[Paarl]] .........reeds hierbo getoon--> |land = [[Suid-Afrika]] |coor = |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#121e39}} Blou<br />{{kleurkas|#8b6032}} Goud |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = {{URL|https://akademia.ac.za}} |logo = |voetnotas = }} '''Akademia''' is ’n [[Suid-Afrikaanse]] privaatverskaffer van hoëronderwys in [[Afrikaans]].<ref>{{Cite journal |publisher=[[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n1a22| issn = 0041-4751| volume = 65| issue = 1| pages = 472–483| last = Eloff| first = Kobus| title = Die rol van die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie (SATNT) in die ontginning van die natuurwetenskappe in Afrikaans die afgelope honderd jaar. |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |access-date = 2026-07-28| date = 2025-03-01| url = https://research.ebsco.com/plink/ed74eed9-7b8e-3b54-8c87-e93e2bf19c60}}</ref><ref name="malan-2026">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi=10.17159/tgw.2026.66.1.3832 |issn = 2224-7912| volume = 66| issue=1 |last = Malan| first = Koos| title = Afrikaans het wesenlik as amptelike taal verval |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-10| date = 2026| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512026000100009&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref> https://universities.co.za/places/akademia/ Opgespoor en besoek op 16 Maart 2024</ref><ref name="van der merwe 2026" /><ref>{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n2a2| issn = 2224-7912| volume = 65| issue = 2| last1 = Wolhuter| first1 = Charl| last2 = Carstens |first2 = W. A. M. |authorlink2=Wannie Carstens |title = 'n Ondersoeksambreel vir die benadering tot Afrikaans in die onderwysomgewing |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |location=Pretoria |access-date = 2026-08-10| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000200004&script=sci_arttext}}</ref><ref name="Correia et al., 2025" /><ref name="Steyn, 2016" /> Dit is in 2011 deur [[Solidariteit]] gestig.<ref name="bornman-et-al-2025" /><ref name="Correia et al., 2025">{{Cite journal| volume = 30| issue = 1| pages = 43–69| last1 = Correia| first1 = Julia| last2 = Larey| first2 = Desireé| last3 = Hanie| first3 = Chris-Mari| last4 = Steyn| first4 = Hennie| last5 = Teise| first5 = Kevin L. G. |title=Exploring contributions to the development of comparative education from new and established higher education institutions in South Africa| journal = Southern African Review of Education| date = 2025-06-01 |url=https://www.researchgate.net/publication/403772096_Exploring_contributions_to_the_development_of_comparative_education_from_new_and_established_higher_education_institutions_in_South_Africa_Southern_African_Review_of_Education |lang=en-za}}</ref><ref name="van der merwe 2026" /><ref name="Brink, 2025">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n1a24| volume = 65| issue = 1| last = Brink| first = Linda| title = Hoogtepunte van die SA Akademie gedurende die tydperk 2009-2025| journal = [[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000100024&script=sci_arttext}}</ref><ref name="Durand, 2019">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2019/v59n4a10| issn = 2224-7912| volume = 59| issue = 4| last = Durand| first = François| title = Verskuif die klaskamer ter wille van die oorlewing van Afrikaans as wetenskapstaal| journal = Tydskrif vir Geesteswetenskappe| location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2019| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512019000400010&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref name="Steyn, 2016">{{Cite journal| publisher = Routledge| doi = 10.1080/02533952.2016.1259792| issn = 0253-3952| volume = 42| issue = 3| pages = 481–503| last = Steyn| first = Adriaan S.| title = Afrikaans, Inc.: the Afrikaans culture industry after apartheid| journal = Social Dynamics| access-date = 2026-08-15| date = 2016-09-01| url = https://doi.org/10.1080/02533952.2016.1259792 |lang=en-za}}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.19108/koers.81.3.2258 |issn=2304-8557 | volume = 81| issue = 3| pages = 1–9| last1 = Eloff| first1 = Theuns| last2 = Greffrath| first2 = Wynand N. |title = Die universiteitswese in Suid-Afrika: 'n bestekopname van huidige tendense en die vooruitsig vir Afrikaans| journal = Koers| access-date = 2026-08-15| date = 2016| url = https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S2304-85572016000300007}}</ref><ref name="Brink, 2025" /><ref name="Knack, 2015" /> Marthinus Visser dien as die besturende direkteur van Akademia<ref name="Maree, 2021">{{Cite paper| publisher = [[Universiteit Stellenbosch]] | last = Maree| first = Lizán| title = Faktore wat studente motiveer om by 'n Afrikaanse privaat hoëronderwysinstelling te studeer| access-date = 2026-08-16| date = 2021 | url = http://hdl.handle.net/10019.1/109907}}</ref><ref name="Visser, 2026">{{Cite web| last = Visser| first = Marthinus| title = Wat is ʼn universiteit veronderstel om te wees?| work = [[Maroela Media]] | access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-03| url = https://maroelamedia.co.za/debat/diskoers/wat-is-n-universiteit-veronderstel-om-te-wees/}}</ref> en prof. [[Danie Goosen]] as akademiese hoof.<ref name="Maree, 2021" /><ref>https://akademia.ac.za/personeel/akademie/bestuur/#_bestuurspan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094806/https://akademia.ac.za/personeel/akademie/bestuur/#_bestuurspan |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> Weens druk op voormalige Afrikaanse tersiêre instellings om [[Engels]] in plek van Afrikaans as voertaal aan te neem<ref name="malan-2026" /><ref name="Botha, 2020">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2020/v60n4-2a9| volume = 60| issue = 4-2| last = Botha| first = Willem J.| title = Afrikaansontmagtiging |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2020| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512020000500010&lng=en&nrm=iso&tlng=af}}</ref><ref>{{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2016-02-17-afrikaans-must-fall-at-tuks-eff/ |title=Afrikaans must fall at Tuks - EFF |access-date=15 Augustus 2026 |work=[[IOL]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704180154/http://www.iol.co.za/news/politics/afrikaans-must-fall-at-tuks---eff-1985652 |archive-date=4 Julie 2017 |url-status=live |last = Makhetha| first = Tankiso}}</ref><ref name="Knack, 2015" /> het die Afrikaanse hoëronderwysaanbod in Suid-Afrika drasties<ref name="malan-2026" /> gekrimp<ref name="bornman-et-al-2025" /><ref name="malan-2026" /> en Akademia poog om hierdie gaping te vul.<ref name="bornman-et-al-2025">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi=10.17159/2224-7912/2025/v65n1a13 |issn = 2224-7912| volume = 65| issue = 1| last1 = Bornman| first1 = Elirea| last2 = Steenkamp| first2 = Conrad| last3 = Wierenga| first3 = Roné| last4 = Carstens| first4 = W. A. M. |authorlink4=Wannie Carstens |title = Afrikaans in die hoër onderwys: Enkele tendense uit die ondersoeke Staat van het Nederlands en Stand van Afrikaans |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |location=Pretoria |access-date = 2026-08-10| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000100013&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref name="Botha, 2020" /><ref name="Knack, 2015">{{Cite web |title = Zuid-Afrika: Afrikaans verdwijnt stilaan uit het openbare leven| work = Knack| access-date = 2026-08-11| date = 2015-04-28| url = https://www.knack.be/nieuws/wereld/zuid-afrika-afrikaans-verdwijnt-stilaan-uit-het-openbare-leven/ |lang=nl-be}}</ref> Akademia is deur die Hoëronderwyskwaliteitskomitee van die Raad op Hoëronderwys in Suid-Afrika geakkrediteer.<ref name="De Villiers, 2018" /><ref>{{Cite web| title = [Video] Volledige registrasie amptelik aan Akademia toegeken| work = [[Maroela Media]] |access-date = 2026-08-11| date = 2017-06-14 |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/volledige-registrasie-amptelik-aan-akademia-toegeken/}}</ref> Akademia bestaan tans uit vyf fakulteite wat verskeie grade, hoërsertifikate en nagraadse en gevorderde diplomas deur middel van die nauurse afstandmodel,<ref name="De Villiers, 2018" /><ref name="Maree, 2021" /> waar studente nauurs lesings bywoon of aanlyn via e-leer studeer, en sedert 2021 deur middel van die voltydse kontakmodel,<ref name="du preez 2023">{{Cite paper| publisher = [[Universiteit Stellenbosch]]| last = Du Preez| first = Daniëlla| title = Kritiese suksesfaktore vir werkende studente in ʼn aanlyn leeromgewing| date = 2023 |url=https://scholar.sun.ac.za/server/api/core/bitstreams/4562b88d-857f-4696-8d2c-162131071d91/content}}</ref> waar studente tradisionele lesings bywoon, aanbied.<ref name="onderrigleermodelle">{{Cite web| title = Onderrigleermodelle| work = Akademia| access-date = 2026-08-15| url = https://akademia.ac.za/onderrigleermodelle/}}</ref> By Akademia se gradeplegtigheid in Mei 2026 is 747 kwalifikasies toegeken.<ref name="akademia-260507">{{Cite web| last = Muller| first = Neil| title = Akademia lê nuwe boustene vir onderwys neer met eerste BEd-graduandi| work = Akademia| access-date = 2026-08-11| date = 2026-05-07| url = https://akademia.ac.za/akademia-kwalifikasieplegtigheid-2026/}}</ref> Die oudste afgestudeerde student was 62 terwyl 49 studente ouer as 40 en 108 studente ouer as 30 was.<ref name="akademia-260507" /> == Fakulteite == === Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe === Die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe bied BCom-grade, hoërsertifikate, nagraadse diplomas en gevorderde diplomas aan.<ref name="De Villiers, 2018" /> 'n Honneursgraad in ondernemingsbestuur<ref>https://akademia.ac.za/2023/01/04/bcomhons-2023/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111212235/https://akademia.ac.za/2023/01/04/bcomhons-2023/ |date=11 Januarie 2023 }} Besoek op 11 Januarie 2023</ref> en 'n meestersgraad in besigheidsadministrasie word beplan.<ref>https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ekonomiese-bestuurswetenskappe/#fakulteitgroei {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094804/https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ekonomiese-bestuurswetenskappe/#fakulteitgroei |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> Dr. Rachel Maritz is die dekaan van die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. === Fakulteit Geesteswetenskappe === Die Fakulteit Geesteswetenskappe bied [[Baccalaureus Artium|BA]]-, BSocSci- en BAHons-grade aan.<ref>https://www.bfnafrkultuur.org.za/index.php/component/k2/item/50-akademia-universiteit {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240315192721/https://www.bfnafrkultuur.org.za/index.php/component/k2/item/50-akademia-universiteit |date=15 Maart 2024 }} Besoek op 16 Maart 2024.</ref><ref>{{Cite web| last = Steyn-Bezuidenhout| first = Christa| title = Groot vreugde oor Akademia se Taalstudie-kwalifikasie| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-10| date = 2024-03-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/groot-vreugde-oor-akademia-se-taalstudie-kwalifikasie/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Persverklaring: Akademia se tweede honneursprogram in 2025 aangebied |work=[[LitNet]] |access-date = 2026-07-28 |date = 2024-09-02| url = https://www.litnet.co.za/persverklaring-akademia-se-tweede-honneursprogram-in-2025-aangebied/}}</ref> Prof. [[Pieter Duvenage]] was die dekaan van die Fakulteit Geesteswetenskappe. === Fakulteit Natuurwetenskappe === Die Fakulteit Natuurwetenskappe bied BSc-grade aan.<ref name="mybroadband-2021">{{Cite web| last = Labuschagne| first = Hanno| title = Private Afrikaans university Akademia to offer tech degrees| access-date = 2026-08-11| date = 2021-09-27| url = https://mybroadband.co.za/news/technology/415162-private-afrikaans-university-akademia-to-offer-tech-degrees.html |lang=en-za}}</ref> 'n BScHons-graad in rekenaarwetenskap word beplan.<ref name="toekomsmusiek">{{Cite web| title = Toekomsmusiek| work = Akademia| access-date = 2026-08-15| url = https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/}}</ref> Die fakulteit het hul eerste kwalifikasie, BSc (Wiskundige Wetenskappe), in 2021 bekendgestel.<ref>{{Cite web| last = Kruger| first = Carien| title = Akademia smee bande in Europa vir landbougraad| work = Landbou| access-date = 2026-08-11| date = 2023-02-03| url = https://www.landbou.com/nuus/akademia-smee-bande-in-europa-vir-landbougraad-20230203}}</ref> Prof. Jaco du Toit is die dekaan van die Fakulteit Natuurwetenskappe. === Fakulteit Regsgeleerdheid === Die Fakulteit Regsgeleerdheid bied 'n Baccalaureus Legum (LLB)-graad aan. 'n BA (Regte) word beplan. Prof. Hermie Coetzee dien tans as die dekaan van die Fakulteit Regsgeleerdheid. === Fakulteit Opvoedkunde === Die Fakulteit Opvoedkunde bied tans drie kwalifikasies aan, naamlik die Nagraadse Onderwyssertifikaat (NGOS) - Senior Fase- en VOO-onderwys, en BEd-kwalifikasies vir Grondslag- en Intermediêre Fase. Prof. Gawie du Toit is die dekaan van die Fakulteit Opvoedkunde. === Toekomstige Fakulteite === Daar word beplan dat die Fakulteit Gesondheidswetenskappe BNur (Verpleegkunde) sal aanbied sodra die nodige akkreditasie verkry is. Verder word daar beplan dat die Fakulteit Ingenieurswese teen 2026 twee kwalifikasies, BIng (Elektroniese Ingenieurswese) en BIng (Elektriese Ingenieurswese), sal aanbied.<ref>https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ingenieurswese/#fakulteitgroei {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094815/https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ingenieurswese/#fakulteitgroei |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> == Studiesentrums == Akademia se studiesentrums verskil effens van die tradisionele universiteitskampus deurdat dit hoofsaaklik van tegnologie en afstandleer gebruik maak. Studente het by hierdie studiesentrums toegang tot gratis [[internet]] om van die aanlyngeriewe soos "Die Spens" (Akademia se aanlynstelsel) gebruik te maak. Verder kan die studente ook konferensies en klasse digitaal bywoon by hierdie sentrums. Akademia het tans 'n landswye netwerk van studiesentrums. ;Studiesentrums volgens plek {| class="wikitable sortable" ! Naam ! Stad ! Provinsie ! Besonderhede |- ! Bellville | [[Kaapstad]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Bloemfontein | [[Bloemfontein]] | [[Vrystaat]] | |- ! Centurion | [[Centurion]] | [[Gauteng]] | Die oorspronklike studiesentrum asook die hoofkantoor van Akademia |- ! George | [[George]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Krugersdorp | [[Krugersdorp]] | [[Gauteng]] | |- ! Paarl | [[Paarl]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Pretoria-Lynnwood | [[Pretoria]] | [[Gauteng]] | |- ! Pretoria-Die Moot | [[Pretoria]] | [[Gauteng]] | |- ! Somersetwes | [[Kaapstad]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Vanderbijlpark | [[Vanderbijlpark]] | [[Gauteng]] | |} == Kampusse == === Centurion-kampus === Akademia het op 15 Maart 2021 'n tussentydse kampus in [[Centurion]] in gebruik geneem waar voltydse studente klasse bywoon.<ref name="du preez 2023" /> Die Centurion-kampus beskik oor 'n kafeteria, kliëntedienssentrum, biblioteek en behuising vir voltydse studente.<ref name="mybroadband-2021" /> === Pretoria-Oos-kampus === Akademia besit 'n gebied van ongeveer 220 hektaar in die ooste van Pretoria waar daar beplan word om 'n nuwe residensiële kampus te bou.<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=F3zj-I51MWc. Morning Shot. Onderhoud oorspronklik in Engels. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> Daar word beoog dat die kampus teen 2028 in gebruik geneem sal word en dat dit 5000 voorgraadse en 2000 nagraadse studente sal huisves.<ref>https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> == Buitelandse studente == Vanaf 2021 kan Afrikaanssprekendes in die buiteland ook aan Akademia studeer.<ref>{{Cite web| title = Wêreldgehalte onderrig, wêreldwyd in Afrikaans| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-10| date = 2020-10-21| url = https://maroelamedia.co.za/leefstyl/goeie-nuus/wereldgehalte-onderrig-wereldwyd-in-afrikaans/}}</ref> == Akademia et al. == Akademia et al., gesetel onder die Akademia-vaandel, is in 2022 gevestig om praktykgerigte kortkursusse met ʼn akademiese onderbou aan individue en/of ondernemings te bied. Dié kortkursusse word aangebied deur uitgesoekte akademici en kundiges en word verpak om te fokus op die behoeftes van die werksplek asook akademiese verdieping. Akademia et al. is daargestel om kortkursusse vir sertifikaatdoeleindes aan te bied bo en behalwe die Raad op Hoëronderwys (RHO)-geakkrediteerde kwalifikasies wat tans deur Akademia aangebied word. Die opleidingsplatform bied die geleentheid aan individue om hulleself te ontwikkel, kennis te verdiep en hulleself beter toe te rus vir die werksplek (ongeag of hulle ʼn formele RHO-geakkrediteerde kwalifikasie vooraf voltooi het). == Kritiek == In 2014 het [[Blade Nzimande]], minister van hoëronderwys, gedreig om Akademia te sluit omdat hy dit as "[[Rassisme|rassisties]]" beskou het.<ref>{{Cite web| last = Martins| first = Du P| title = Nzimande "soek skoor met Afrikaans"| work = Rekord| access-date = 2026-08-11| date = 2014-12-04| url = https://www.citizen.co.za/rekord/news-headlines/2014/12/04/nzimande-soek-skoor-met-afrikaans/}}</ref><ref>{{Cite web| last = Van der Elst| first = Jacques| title = Heksejag op Afrikaans duur voort: Afdreiging van Minister is ongepas| work = LitNet| access-date = 2026-08-11| date = 2014-12-01| url = https://www.litnet.co.za/heksejag-op-afrikaans-duur-voort-afdreiging-van-minister-is-ongepas/}}</ref><ref>{{Cite web| publisher = FW de Klerk-Stigting| last = Steward| first = Dave| title = Blade Nzimande se ongrondwetlike veldtog om Afrikaans as universiteitstaal te verwyder| access-date = 2026-08-11| date = 2015-12-08| url = http://www.fwdeklerk.org/index.php/afr/nuus/342-article-blade-nzimande-se-ongrondwetlike-veldtog-om-afrikaans-as-universiteitstaal-te-verwyder| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208094520/http://www.fwdeklerk.org/index.php/afr/nuus/342-article-blade-nzimande-se-ongrondwetlike-veldtog-om-afrikaans-as-universiteitstaal-te-verwyder| url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web| last = FW de Klerk-Stigting| title = Die FW De Klerk-Stigting verwys Minister Blade Nzimande se opmerkings betreffende Akademia na KGT‐Kommisie| access-date = 2026-08-11| date = 2015-12-08| url = http://afrikaansetaalraad.co.za/die-fw-de-klerk-stigting-verwys-minister-blade-nzimande-se-opmerkings-betreffende-akademia-na-kgt%E2%80%90kommissie/| publisher = Afrikaanse Taalraad| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208154308/http://afrikaansetaalraad.co.za/die-fw-de-klerk-stigting-verwys-minister-blade-nzimande-se-opmerkings-betreffende-akademia-na-kgt%E2%80%90kommissie/| url-status = dead}}</ref><ref name="Knack, 2015" /> Die skrywer Naomi Meyer het studie by Akademia met "laertrek" en om "my klein taal in 'n klein groepie mense te gaan praat en iewers op 'n soort Patmos-eiland te gaan sit" vergelyk en voer aan dat sy eerder haar kinders in skole en universiteite sal plaas wat hulle "toerus om te sukkel met die kompleksiteite van 'n multikulturele omgewing en ook die interessantheid en omvang van ander mense in hierdie land se menswees [...] leer verstaan".<ref>{{Cite web| last = Meyer| first = Naomi| title = Is Akademia die antwoord? | work = [[LitNet]] | access-date = 2026-08-11| date = 2019-10-22| url = https://www.litnet.co.za/is-akademia-die-antwoord/}}</ref> Volgens [[Jonathan Jansen]] hou Akademia 'n "gevaar" vir [[demokrasie]] in en isoleer dit sy studente.<ref name="Visser, 2026" /> [[Naledi Pandor]] het na Akademia as 'n "gevaar"<ref name="heyns-2026-pandor">{{Cite web| last = Heyns| first = Tania| title = Bou en finansier van Afrikaanse universiteit nié aanvaarbaar – Pandor| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-11| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/bou-en-finansier-van-afrikaanse-universiteit-nie-aanvaarbaar-pandor/}}</ref><ref name="venter-2026">{{Cite web| last = Venter| first = Isabel| title = NSFAS-krisis werp ‘onsimpatieke lig’ op Pandor se Akademia-opmerkings |work=[[Maroela Media]] | access-date = 2026-08-14| date = 2026-08-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nsfas-krisis-werp-onsimpatieke-lig-op-pandor-se-akademia-opmerkings/}}</ref><ref name="mocke 2026">{{Cite web| last = Mocke| first = Heléne| title = Afrikaans is nie ʼn weggooitaal nie’, Pandor kry kritiek |work=[[Maroela Media]] |access-date = 2026-08-14| date = 2026-08-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/afrikaans-is-nie-n-weggooitaal-nie-pandor-kry-kritiek/}}</ref><ref name="Felix, g.d.">{{Cite web| last = Felix| first = Jason| title = Afrikaanse universiteit hou gevaar in vir demokrasie – Pandor| work = [[Netwerk24]] | access-date = 2026-08-17| url = https://www.netwerk24.com/nuus/politiek/afrikaanse-universiteit-hou-gevaar-in-vir-demokrasie-pandor-20260813-0835}}</ref> verwys en gesê [[swart mense]] moet hulle daarteen uitspreek.<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="politicsweb-2026">{{Cite web| title = Naledi Pandor on liberals, Akademia and UCT| work = Politicsweb| access-date = 2026-08-14| url = https://www.politicsweb.co.za/news/naledi-pandor-on-liberals-akademia-and-uct |lang=en-za}}</ref><ref name="briefly-2026-pandor">{{Cite web| last = Butale| first = Mbalenhle| title = ANC's Naledi Pandor Slams R3.2 Billion Afrikaans University Project, Says SA Is “Too Complacent” |work=Briefly.co.za | access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-11| url = https://briefly.co.za/south-africa/249552-ancs-naledi-pandor-slams-r32-billion-afrikaans-university-project-sa-complacent/ |lang=en-za}}</ref> Sy het bygevoeg: "Diegene wat aan bewind was, gee nie maklik beheer prys nie. Hulle soek dus na ander maniere."<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="venter-2026" /><ref name="politicsweb-2026" /><ref name="mocke 2026" /><ref name="briefly-2026-pandor" /> Sy voer verder aan dat "hulle weier om die kapitaal te belê wat hulle besit en op onregmatige wyse deur [[kolonialisme]] en [[Imperialisme|imperiale]] oorheersing verkry het."<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="politicsweb-2026" /><ref name="briefly-2026-pandor" /><ref name="Niehaus, 2026">{{Cite web| last = Niehaus| first = Carl| title = Why Afrikaans should not be weaponised in South African education| work = [[IOL]] | access-date = 2026-08-16| url = https://iol.co.za/news/opinion/2026-08-16-why-afrikaans-should-not-be-weaponised-in-south-african-education/ |taal=en-za}}</ref> Volgens [[Piet Croucamp]] is Akademia "voorskriftelik" oor "kulturele en religieuse voorkeure" en bied dit "min ruimte vir kritiese denke".<ref name="Croucamp, g.d.">{{Cite web| last = Croucamp| first = Piet| title = Piet Croucamp oor Akademia: ‘Pandor moet ’n bietjie voor ANC se eie deur vee’| work = [[Netwerk24]] |access-date = 2026-08-16| url = https://www.netwerk24.com/stemme/menings/piet-croucamp-oor-akademia-pandor-moet-n-bietjie-voor-anc-se-eie-deur-vee-20260815-0729}}</ref> Hy voer aan dat dit "byna 'n uitgemaakte saak" is dat afgestudeerde "kinders" sal sukkel om aan te pas wanneer hulle "tussen 63&nbsp;miljoen Suid-Afrikaners 'n lewensruimte moet vind".<ref name="Croucamp, g.d." /> Croucamp meen Akademia is nie slegs 'n universiteit nie, maar ook 'n politieke projek, en dat Solidariteit "Afrikaanse onderwys misbruik om hul kinders en studente in hul eie politieke vrese gevange te hou".<ref name="Croucamp, g.d." /> Hy voer verder aan dat Akademia "bevry moet word van die politieke bagasie waarmee dit nog altyd belas is" en dat hy vir "duisende [[bruin mense|bruin]] Afrikaanssprekende kinders" plek sou maak by Akademia en [[Sol-Tech]].<ref name="Croucamp, g.d." /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse Universiteite]] * [[Solidariteit]] == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://akademia.ac.za/}} * {{Twitter|OnsAkademia}} * {{Facebook|akademiakampus}} * {{YouTube|kanaal=AkademiaSpens}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Akademia| ]] [[Kategorie:Akademie]] 8nhrv19nwvo1ejud8ty8kbp4st8j0mk 0 110179 2968489 2049454 2026-09-19T05:04:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968489 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Edmond de Sélys Longchamps | beeld = Michel Edmond de Selys Longchamps.jpg | beeldonderskrif = | orde = President van die Senaat | termynaanvang = [[3 Augustus]] [[1880]] | termyneinde = [[23 Julie]] [[1884]] | voorganger = Camille de Tornaco | opvolger = Jules d'Anethan | geboortedatum = {{Geboortedatum|1813|25|5}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Parys]], [[Frankryk]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1813|25|5|1900|12|11}} | sterfteplek = [[Luik (stad)|Luik]], [[Wallonië]], [[België]] | party = Liberale Party | eggenoot = | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} [[Lêer:Blason Sélys-Longchamps.svg|duimnael|links|Wapen van Sélys Longchamps]] '''Baron Michel Edmond de Sélys Longchamps''' ([[25 Mei]] [[1813]] – [[11 Desember]] [[1900]]) was 'n [[België|Belgiese]] liberale politikus en wetenskaplike, en 'n vername kenner van [[naaldekoker]]s.<ref>[http://www.richardfordmanuscripts.co.uk/catalogue/16007 RICHARD M. FORD LTD (ABA): Books, Printed Ephemera and Manuscripts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424192837/http://www.richardfordmanuscripts.co.uk/catalogue/16007 |date=24 April 2016 }}, 24 April 2016 geraadpleeg</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:De Selys Longchamps, Edmond}} [[Kategorie:Belgiese politici]] [[Kategorie:Belgiese wetenskaplikes]] [[Kategorie:Waalse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1813]] [[Kategorie:Sterftes in 1900]] qn0bnpsg8t46sg17dblhnkg9ccfcnr5 0 111378 2968473 2478961 2026-09-18T23:05:43Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968473 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Antieke terreine | naam = Chongoni-rotskunsgebied | beeld = Chongoni rock art.jpg | onderskrif = ’n Rotstekening in die Chongoni-rotskunsgebied. | koördinate = {{Koördinate|14|17|36|S|34|16|54|O}} | plaaslik = | land = {{vlag|Malawi}} | soort = | streek1 = Dedza-distrik, Sentrale Streek | bouer = | stigter = | gestig = | periodes = | kulture = | uitgrawings = | bewoners = | oppervlakte = 126,4 km² | tipe = Kultureel | kriteria = iii, vi | verwysings = [http://whc.unesco.org/en/list/476 476] | toestand = | streek = [[Afrika]] | beskrywing = Chongoni Rock-Art Area | unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=&region=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span> }} Die '''Chongoni-rotskunsgebied''' is in die Sentrale Streek van [[Malawi]] en bestaan uit 127 terreine op die beboste heuwels van die Malawiplato met uitbeeldings van rotskuns en {{nowrap|-tekeninge}} deur die jagters- en die landbougemeenskap van die [[Steentydperk|Laat Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref name=Unesco>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/476 |title=Chongoni Rock Art Area |access-date=11 November 2013 |publisher=UNESCO Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107140738/http://whc.unesco.org/en/list/476/ |archive-date= 7 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hierdie antieke vorm van die uitbeelding van die kulturele geskiedenis is vandag nog gewild.{{sfn|Frankel|Lawrence|2013|p=2}} Die rotskuns is op granietformasies aangebring en bestaan uit uitbeeldings wat toegeskryf word aan die [[Twa]]-jagtersgemeenskap, wat in die Steentydperk hier gewoon het, en die [[Chewa]]-landbougemeenskap, wat die gebied in die Ystertydberk bewoon het.<ref name=Unesco/> Vanweë dié kulturele belangrikheid is die gebied in 2006 tot ’n [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]] verklaar; die kriteria is die ryk kulturele tradisies van die rotskuns en die voortdurende skakel met die hedendaagse gemeenskap.<ref name=Unesco/> Die kuns, wat rituele en seremonies uitbeeld, is meestal die handewerk van die vroue van die Chewa-stam.<ref name=Unesco/> Die tradisie word voortgesit deur die [[Bantoevolke]] in Changoni.{{sfn|Bolger|2012|p=332}} == Geografie == Die gebied is in die bergagtige distrik van [[Dedza]], wat op 1&nbsp;600&nbsp;m die hoogste dorp in Malawi is, en sowat 80&nbsp;km suidoos van [[Lilongwe]].<ref name=Heritage>{{Cite web|url=http://www.africanworldheritagesites.org/cultural-places/rock-art-pre-history/chongoni-rock-art-area.html|title=Chongoni Rock-Art Area – Malawi|accessdate=11 November 2013|publisher=African World Heritage Sites Organization|archive-date=31 Desember 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231153812/http://www.africanworldheritagesites.org/cultural-places/rock-art-pre-history/chongoni-rock-art-area.html|url-status=dead}}</ref> Dit is na berig word die "digste versameling rotskuns" in [[Sentraal-Afrika]].{{sfn|Capua|2009|p=72}} Die 127 terreine beslaan ’n gebied van 126,4&nbsp;km²<ref name=Rock>{{Cite web|url=http://www.africanrockart.org/index.php?option=com_content&view=article&id=102&Itemid=133|title=Chongoni Rock-Art Area (Malawi)|accessdate=11 November 2013|publisher= Trust for African Rock Art}}</ref> en is geleë aan die heuwelhange van die beboste gebied, waar dit beskerm word deur rotse wat uit die hange steek. Vyf terreine lê buite die grense van die [[Chongoni-woudreservaat]].<ref name=Unesco/> == Geskiedenis == Argeologiese bewyse dui op bewoning van die gebied in die [[Laat Pleistoseen]]-[[Tydsnede (geologie)|tydsnede]]. Artefakte van [[2500 v.C.|2500&nbsp;v.C.]] dui ook daarop dat jagters in die Laat Steentydperk hier gewoon het.<ref name=Unesco/> Jagters van die eerste millennium n.C. was verantwoordelik vir wit rotskuns in die gebied. Die natuurlike figure is van wit klei gemaak. Die jagters- en die landbougemeenskap het saam hier gewoon tot in die [[19de eeu]], toe eersgenoemde groep in die landbougemeenskap opgeneem is.<ref name=Unesco/> In die [[15de eeu]] het die Maravi-Chewa-stam (na wie die land Malawi genoem is) uit die noordweste hierheen getrek, al die groepe verenig en die [[Maravi]]-ryk gestig.<ref name=Unesco/> Daarna het die [[Ngoni]]-stam, wat uit [[Suid-Afrika]] gevlug het, in die suidelike streek van die Chongoni-gebied kom woon. Dit het daartoe gelei dat die [[Nyau]], ’n deel van die Chewa-stam wat hulle vyandiggesind was, na skuilplekke getrek het.<ref name=Unesco/> Hulle het egter ondanks teenstand van die Ngoni, die sendelinge en die koloniale administrasie van die land die bewaring van hul kultuur verseker.<ref name=Unesco/> Nadat die gebied in 1924 tot ’n woudreservaat verklaar en die grense van dorpies vasgestel is, is die eerste rotstekeninge in die 1930' hier ontdek. Later, in die 1950's, is besonderhede oor ’n paar terreine gepubliseer.<ref name=Unesco/> Vyf van die 127 terreine is toe in 1969 tot beskermde nasionale monumente verklaar. Hulle is oop vir die publiek.<ref name=Unesco/> == Eienskappe == Ná die migrasie van Chewa-landbouers na die gebied was wit klei die medium wat vir tekeninge gebruik is terwyl hul voorgangers, die Twa-pigmeë, rooi in hul tekeninge gebruik het.<ref name=Heritage/> Dié tradisie is vandag nog gewild en word verbind met rituele van vroue-inisiasie en met reën- en begrafnisrites. Die rotskuns dien ook as simbool van die geheime Nyau-gemeenskap.<ref name=Heritage/> Die kuns word in vier tradisies verdeel: dié van die Twa-pigmeë, die vroegste gemeenskap van jagters; die Chewa-landbougemeenskap; die Ngoni-stam en die koloniste.<ref name=Sites>{{Cite web|url=http://awhf.net/documents/Chongoni%20Poster.pdf|format=pdf|title=Chongoni Rock Art World Heritage Site|accessdate=11 November 2013|publisher=Department of Antiquities, Ministry of Tourism, Wildlife & Culture|archive-date=14 Julie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714191558/http://awhf.net/documents/Chongoni%20Poster.pdf|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} ;Bibliografie *{{cite book|last= Bolger |first=Diane |title=A Companion to Gender Prehistory|url=http://books.google.com/books?id=sFSiJ2QFgFgC&pg=PA321|date=25 September 2012|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-29427-7|ref=harv}} *{{cite book|last= Capua |first=Sarah De |title=Malawi in Pictures|url=http://books.google.com/books?id=ZQuk3icokBQC&pg=PA72|year=2009|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8575-6|ref=harv}} *{{cite book|last1= Frankel |first1=David |last2= Lawrence |first2=Susan |author3=Jennifer Webb|title=Archaeology in Environment and Technology: Intersections and Transformations|url=http://books.google.com/books?id=-IBhCW_yJqIC&pg=RA2-PT177|date=2 May 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-62615-1|ref=harv}} {{Koördinate|14|17|36|S|34|16|54|O|aansig=titel}} [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Malawi]] [[Kategorie:Argeologiese vindplekke]] m18rx9ussgikxi6a25dwmptzuunr7u8 0 112192 2968505 2957501 2026-09-19T08:16:10Z Aliwal2012 39067 2968505 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Kalksteen''' ([[Kalsiumkarbonaat]] {{chem|Ca|C|O|3}}) is 'n soort karbonaat [[Afsettingsgesteente|sedimentêre gesteentes]] wat die hoofbron van die materiaal kalk is. Dit bestaan meestal uit die [[minerale]] [[kalsiet]] en [[aragoniet]], wat verskillende kristalvorme van {{chem|Ca|C|O|3}} is. Kalksteen vorm wanneer hierdie minerale uit water presipiteer wat opgeloste kalsium bevat. Dit kan deur beide biologiese en niebiologiese prosesse plaasvind, hoewel biologiese prosesse, soos die ophoping van korale en skulpe in die see, was waarskynlik in die afgelope 540 miljoen jaar belangriker.<ref name="Boggs" /><ref name="Leong" /> Kalksteen bevat dikwels [[fossiel]]e wat aan wetenskaplikes inligting verskaf oor antieke omgewings en oor die [[evolusie]] van lewe.{{sfn|Boggs|2006|p=159}} Ongeveer 20% tot 25% van sedimentêre gesteentes is karbonaatgesteentes, en die meeste hiervan is kalksteen.<ref name="Blatt" />{{sfn|Boggs|2006|p=159}} Die oorblywende karbonaatgesteente is meestal dolomiet, 'n naverwante gesteente, wat 'n hoë persentasie van die mineraal [[dolomiet]] CaMg(CO₃)₂ bevat. == Bronnelys == * {{cite book|first=Robert S.|last=Boynton|title=Chemistry and Technology of Lime and Limestone|url=https://archive.org/details/rulesdistrictco00distgoog|publisher=Wiley|date=1980|isbn=0-471-02771-5}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Boggs">{{cite book |last1=Boggs |first1=Sam |title=Principles of sedimentology and stratigraphy |date=2006 |publisher=Pearson Prentice Hall |location=Upper Saddle River, N.J. |isbn=0-13-154728-3|edition=4th |pages=177, 181}}</ref> <ref name="Leong">{{Cite book|last=Leong|first=Goh Cheng|url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography|title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition|date=1995-10-27|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-562816-0|pages=62|language=en}}</ref> <ref name="Blatt">{{cite book |last1=Blatt |first1=Harvey |last2=Tracy |first2=Robert J. |title=Petrology : igneous, sedimentary, and metamorphic. |url=https://archive.org/details/petrologyigneous0000blat_2edi |date=1996 |publisher=W.H. Freeman |location=New York |isbn=0-7167-2438-3 |pages=[https://archive.org/details/petrologyigneous0000blat_2edi/page/295 295]–300 |edition=2nd}}</ref> }} {{Saadjie}} {{Gesteentes}} {{Normdata}} a26z2da6alv1j0s5iokkkc6ijwykyx5 4 113177 2968355 1480436 2026-09-18T14:13:34Z Pynappel 70858 /* Wanneer kan ons 'n artikel oor 'n fiktiewe karakter begin? */ Baalens 2968355 wikitext text/x-wiki == Veelgestelde vrae == === Watter boeke mag op die Afrikaanse Wikipedia oor geskryf word? === Wat die Afrikaanse boeke betref: Aangesien die Afrikaanse Wikipedia geen literêre establishment is nie (en die hoeveelheid Afrikaanse letterkunde vergeleke met die Engels, Duits en Nederlands redelik karig is), aanvaar ons boeke met of sonder ISBN-nommers. Dit sluit in boeke wat selfgepubliseerd is, boeke voor 1960 wat nog geen ISBN-nommers gehad het nie, asook akademiese tekste, waarvan 'n kort omskrywing gegee word. Die ideaal sou natuurlik wees om 'n boek te hê waaroor 'n resensie reeds geskryf is, met 'n bietjie polemiek, of waaroor enige sekondêre teks bestaan. In die werklikheid word veel boeke wat meriete het dikwels oor die hoof gesien; veral daardie boeke wat selfgepubliseerd is. Uit die aard van die saak bestaan daar reeds 'n boekelys soos [[Lys van Afrikaanse wetenskapsfiksie]]. Dikwels word hierdie boeke slegs een keer gedruk en is moeilik te kry; die inhoud, ongeag die kwaliteit, gaan vir die gewone mens verlore. Die Afrikaanse Wikipedia kan egter 'n stokkie hiervoor steek. Ook nie-Afrikaanse boeke is ewe welkom. === Wat van vertalings? === Boeke soos die ''[[Institusie van die Christelike godsdiens]]'' bestaan reeds. Moenie 'n boek 'n Afrikaanse titel gee as daar nog geen vertaling is nie. Gee dan liefs die oorspronklike titel se naam, bv. by 'n teks in Latyn uit die jaar 1663 soos ''Antidotarium gandavense'' word die naam net so behou. Ook ''Mein Kampf'' (want daar is nog geen Afrikaanse vertaling beskikbaar nie). Indien 'n vertaling soos ''Die alchemis'' nie bestaan het nie, sou die oorspronklike Portugese naam ''O Alquimista'' (Paul Coelho) gebruik moes word. === Hoe gemaak met die titels? === Alle '''Afrikaanse en Nederlandse boeke''' word met '''kleinlettertjies''' geskryf, met die uitsondering van eiename en die begin van 'n sin. Indien die lidwoord '' 'n'' aan die begin van 'n Afrikaanse titel geskrywe staan, volg 'n onmiddellike hoofletter. Die titelnaam word ook ''kursief'' geskryf. Wikipedia kan probleme gee met die skryf van kleinlettertjies in die begin, bv. ''iPhone vir slimkoppies'' sal ''IPhone vir slimkoppies'' vertoon. Skryf dan net in die artikel self, bo-aan: <nowiki>{{TITELAANSIG|''iPhone vir slimkoppies''}}</nowiki> Nie alleen vertoon iPhone korrek nie, dit is ook in kursief geskryf. Afrikaanse en Nederlandse hoofletters: * '' 'n '''S'''torie van ver'' * '''''D'''ie pluimsaad waai ver'' * '''''D'''ie digkuns van '''D'''e '''L'''ange'' (maar wel '''J'''ohann '''d'''e '''L'''ange) * '''''H'''et structuralistische denken van de '''S'''aussure'' (let op: in Belgiese Nederlands word "De" en "Van" altyd met 'n hoofletter geskryf) In '''Frans''' word 'n lidwoord aan die begin van 'n titel met 'n hoofletter geskryf, maar die eerste naamwoord word dan ook met 'n hoofletter geskryf. * '''''L'''e '''C'''hancellor '''M'''artin '''P'''az'' * '''''V'''ingt mille lieues sous les mers'' * '''''R'''apport du vérificateur général du '''C'''anada'' Indien die titel twee woorde het wat van gelyke waarde is, en soos 'n paartjie optree, dan word albei met hoofletters geskryf: * '''''G'''uerre et '''P'''aix'' (Oorlog en vrede) '''Duitse''' boeke kry die nodige hoofletters by eiename en selfstandige naamwoorde: * '''''D'''ie '''S'''tunde des '''S'''chakals'' * '''''E'''in fast perfekter '''P'''lan'' * '''''I'''ns dunkle '''H'''erz '''A'''frikas'' By boeke wat in Maleisies of enige ander taal geskryf is, wat dus van die Latynse alfabet gebruik maak, word daardie betrokke taal se spelreëls eerbiedig. Hebreeuse en Russiese boeke wat nog nie vertaal is nie kan getranslitereer word en volgens die Afrikaanse spelreëls geskryf word. Die Hebreeuse alfabet beskik byvoorbeeld oor geen hoofletters nie. === Mag ek my vakkundige idees van 'n boek neerskryf? === Die doel van enige Wikipedia-artikel is net om in te lig. 'n Wetenskaplike artikel, veral wat die kunste betref, is daar om 'n mening te gee of te oortuig. ''''n Ensiklopedie, soos Wikipedia, maak 'n opsomming van daardie verskeie menings wat reeds geplaas of gepubliseer is'''. Daar moet ruimte gelaat word vir teenstrydige argumente, sodat 'n boek geensins verheerlik of sleggemaak word nie. Die leser moet self die afleiding maak omtrent die boek. Die Wikipediaan moenie 'n teks so skryf dat geen verdere kommentaar meer toegevoeg kan word nie. === Hoe moet die uitleg lyk? === Beskou die Wikipedia-artikel as 'n kronologie van menings of gebeurtenisse omtrent 'n boek. Skryf die gebeurtenisse dus in 'n kronologiese volgorde (soos nuwe resensies of repliek verskyn) of volgens tema (resensies wat 'n boek prys teenoor resensies wat die boek geringskat). Die leser alleen moet besluit wat hy of sy daarmee wil maak. As model kan 'n artikel soos ''[[Droomwa]]'' gebruik word: * Skryf 'n inleiding. Waaroor handel die boek? Het die boek enige pryse gewen? Indien ''ja'', voeg by. * Lys en som die '''karakters''' op. Dit werk net logies om eers die karakters te leer ken voordat die intrige van die boek deurgelees word. * Skryf 'n kort samevatting van die reeks of boek se '''intrige'''. 'n Boek wat baie skaars is kan veel meer detail oor uitgelap word as 'n boek wat maklik bekombaar is. Die boeke kan per hoofstuk of in die geheel beskryf word. * Vir niefiksie kan die belangrikste punte uitgelig word. Dikwels fokus essays, soos ''[[Raiders of the Lost Empire]]'', rondom kernpunte wat uitkristalliseer. '''Opsioneel''' * In die volgende afdeling kan gekyk word oor enige '''(outo)biografiese agtergrond''' van die teks. Hoe is die boek geskryf, wanneer is dit geskryf, waarom is dit geskryf? Wanneer is die boek bekend gestel? Wat sê die outeur self oor sy eie boek? Gaan soek onderhoude wat met die outeur gevoer is: letterkundetydskrifte, radiopraatjies, koerantberigte ens. As daar niks te vinde is nie, laat hierdie afdeling uit. * Skryf oor die '''ontvangs'''. Dit sluit in '''gesaghebbende''' resensies, kritiek en repliek, hoeveel boeke verkoop is in x-aantal jare, die toekennings wat die boek ontvang het, die toespraak van bv. die Hertzogpryswenner oor sy werk, ens. * Laastens volg die '''akademiese aspek'''. Hier kan die Wikipediaan self besluit hoe hy/sy die afdeling gaan aanpak: elke wetenskaplike artikel of gedrukte akademiese boek kan volgens jaartal sorteer word, of volgens tema. Belangrik wel: beskou die Afrikaanse Wikipedia-artikel as slegs 'n opsomming van verskeie menings onder mekaar. Fokus '''slegs''' op die punte van die wetenskaplike werke wat betrekking het op die inhoud van die boek (die een waaroor jou artikel handel) wat bespreek word. Kyk byvoorbeeld na ''[[Afrikaans_hoort_by_Nederlands#Ontvangs|Afrikaans hoort by Nederlands]]'': die hoofdoel is om soveel uiteenlopende perspektiewe te lys. Nie om tot 'n slotsom/gevolgtrekking te kom nie. * As jy studente in die toekoms wil help, mag jy 'n '''lys van verhandelings en proefskrifte''' onderaan plaas. === Watter wetenswaardighede (trivia) is belangrik? === Die Wikipediaan moet hier sy eie oordeel gebruik. Om 'n vertaling van 'n Heilige Skrif se vertaalfoute uit te wys is veel belangriker as by 'n Hollandse vertaling van 'n Afrikaanse fiksieboek. In die Luthervertaling en Statevertaling word onder meer verwys na die twee "moordenaars" wat weerskante van [[Jesus van Nasaret|Jesus]] gehang het. Mattheus 27:38, 27:44 en Markus 15:27 gee "Mörder" en "moordenaars", terwyl in die oorspronklike Grieks λησται (nominatief meervoud manlik: rowers, diewe) gebruik word. Belangrik: hierdie afdeling is geensins gebou op oorspronklike navorsing nie - die leek kan self die oorspronklike teks met 'n Luther- en Statevertaling vergelyk. === Wanneer moet liefs 'n afsonderlike artikel begin word? === Indien 'n afdeling binne 'n artikel "buitensporig" baie aandag aan 'n saak begin gee (met maklik oor die 50 verwysings), wat alles na die boek verwys, moet liefs 'n nuwe artikel begin word. 'n Voorbeeld sou wees die eksistensialistiese interpretasie van Søren Kierkegaard se ''Enten – Eller''(1843). === Wanneer kan ons 'n artikel oor 'n fiktiewe karakter begin? === Daar bestaan reeds 'n artikel oor [[Bilbo Baalens]]. Hierdie karakter kom in verskeie rolprente en boeke voor. Hoe meer werke oor hierdie karakter geskryf of verfilm is, hoe meer waarde kry hy. In Nederlands kry ons byvoorbeeld die Vlaamse Pieter Aspe se spilkarakter [[:nl:Pieter Van In]] wat in 'n hele reeks speurverhaalboeke voorkom en in 'n televisiereeks verskyn. Weliswaar is daar ook plek vir die ander mindere karakters wat hom vergesel. Dieselfde geld vir [[Henning Mankell]] se [[:sv:Kurt Wallander]] en die Afrikaanse Bennie Griesel deur [[Deon Meyer]]. Belangrik wel: '''Wikipedia is nie Wikia.com nie.''' Wikipedia is geen bewonderaarswerf nie. Karaktereienskappe moet vergesel word met aanhalings of bladsynommers uit die oorspronklike teks. Asook die gepubliseerde parodieë. === Nou wat as die skrywer besluit om 'n roman te herskryf? === Hier dink mens aan 'n skrywer soos [[Leon van Nierop]] wat reeds die romans ''[[Wolwedans in die skemer]]'' (1982, 2013) en ''[[Adrenalien (roman)|Adrenalien]]'' (1995, 2015) herskryf het. Dit sou wenslik wees om die twee romans saam te smelt, afhangend natuurlik hoe wesenlik die romans se intriges verskil. Dan kan eenvoudig onder dieselfde hofie gestel word: "Die roman van 2013 toon die volgende vernuwings:" Indien die intriges van die twee romans radikaal verskillend is (byvoorbeeld met ander karaktertipes), word die artikel "in twee geskeur": een afdeling handel oor alles wat met die roman uit 1982 te make het (ook die wetenskaplike waardering, ens.), terwyl die ander slegs konsentreer op 2013 en daardie jaarproduk se resensies. [[Kategorie:Wikipedia]] dhaxaw4c5cwz1cbscwidy8btra5y3cs 0 117010 2968561 2891745 2026-09-19T09:34:18Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968561 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Universiteit |naam = Evangeliese Teologiese Fakulteit |beeld = Evangelische Theologische Faculteit.JPG |beeldbyskrif = Die Evangeliese Teologiese Fakulteit, Leuven |latyn_naam = |leuse = ''Fides Quaerens Intellectum'' |leuseafr = Geloof soek Verstandhouding |leuseeng = ''Faith Seeking Understanding'' |gestig = [[1919]] |gesluit = |tipe = Privaatuniversiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = Jos de Kock<ref>{{nl}} [https://www.etf.edu/etf/organisatie/bestuur/ Bestuur], ETF, Leuven</ref> (2019–''hede'') |prinsipaal = |dekaan = Andreas J. Beck (2004–''hede'') |direkteur = |fakulteit = |personeel = 60 |studentetal = 189 |voorgraadse studente= 76 |nagraadse studente = 72 |doktoraal = 39 |ander = |ligging = [[Leuven]], [[België]] |stad = [[Leuven]] |provinsie = [[Vlaams-Brabant]] |land = [[België]] |coor = {{Koördinate|50|52|5|N|4|39|50|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = Stedelik |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.etf.edu/ etf.edu] |logo = |voetnotas = }} Die '''Evangeliese Teologiese Fakulteit''' ([[Nederlands]]: ''Evangelische Theologische Faculteit''; afgekort as ''ETF'') is 'n privaat universiteit van [[teologie]] in Heverlee, [[Vlaandere]], [[België]]. Die ETF bied vier graadprogramme aan: 'n [[Nederlands]]e Bachelor of Arts in teologie en godsdienstwetenskappe, 'n Engelse Master of Arts in teologie en godsdienstwetenskappe, 'n Nederlandse onderwysersgraadprogram, en 'n [[Engels]]e doktorale program. == Geskiedenis == Die akademiese instelling het sy oorsprong gehad in die Bybel Instituut België. Die instituut is in 1919 in Brussel gestig as die "''Institut Biblique de la Missie Belge Evangélique''". In 1922 is die Nederlandssprekende departement begin: ''Bijbelinstituut België''. === Bybel Instituut België === Van 1965 het die instituut vinnig gegroei. Die groei het gekom deur die baie buitelandse studente wat daar gaan studeer het om die drieledige onderwys wat aangebied is. Daarom het die Belgiese regering die onderwysprogram in 1971 erken, waarna die instituut in 1975 na 'n voormalig Jesuïeteklooster in Heverlee, Leuven, België, verhuis het. === Stigting van die Universiteit === Die ''Evangelische Theologische Faculteit'' is in 1981 gestig as 'n akademiese program van die Bybel Instituut. == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{nl}} [http://www.etf.edu/ Evangelische Theologische Faculteit Leuven] {{Universiteite in België}} {{Normdata}} [[Kategorie:Belgiese universiteite]] [[Kategorie:Leuven]] q5h4b8tw9424xcippddbrxm67jd9f5c 0 117880 2968413 2916253 2026-09-18T18:11:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968413 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= B-17 Flying Fortress |subsjabloon= |beeld= File:Color Photographed B-17E in Flight.jpg |byskrif=<center> B-17E </center> |tipe= Strategiese bomwerper |vervaardiger= [[Boeing]] |ontwerper= |eerste vlug= 28 Julie 1935<ref name="alexander">Alexander 1994, pp. 257–78.</ref> |bekendstelling= April 1938 |vrygestel= |onttrek= 1968 |status= Uit diens gestel |hoofgebruiker=[[Amerikaanse Leërlugkorps]]<br />[[Amerikaanse Lugmag]] |meer gebruikers= |vervaardig= 1936–1945 |aantal gebou= 12&nbsp;731 |programkoste= |eenheidskoste= VS$238&nbsp;329 (1945) |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Boeing B-17 Flying Fortress''' is 'n viermotorige swaar[[bomwerper]] wat deur [[Boeing]] in [[VSA|Amerika]] ontwikkel en gebou is. Die vliegtuig het sy nooiensvlug op 28 Julie 1935 onderneem. Die vliegtuig is in opdrag van die [[United States Army Air Forces|Amerikaanse Lugmag]] gebou, destyds bekend as die [[Amerikaanse Leërlugkorps]] (''United States Army Air Corps''). Boeing het teen Douglas en Martin meegeding vir 'n kontrak om 200 bomwerpers te lewer. Die Boeingprototipe het nie net sy twee kompeteerders uitgestof nie, maar ook die Lugmag se verwagtinge ver oortref. Tog het Boeing die kontrak verloor teen die [[Douglas B-18 Bolo]] omrede hulle prototipe verwoes is in 'n vliegongeluk. Die Leërlugkorps het egter dertien eenhede bestel vir evaluering. Vanaf sy bekendstelling in 1938 is die B-17 deurentyd en aansienlik verbeter<ref>Parker 2013, pp. 35, 40–48.</ref><ref>Herman 2012, pp. 292–299, 305, 333.</ref> om die vliegtuig te word waarvan die derde meeste ooit vervaardig is na die [[Consolidated B-24 Liberator]] en die multirol, tweemotorige Duitse [[Junkers Ju 88]]. Die B-17 se sukses het tot die ontwikkeling van die latere [[Boeing B-29 Superfortress]] gelei. Die B-17 was hoofsaaklik deur die ''[[United States Army Air Forces|USAAF]]'' gedurende die dag gebruik vir strategiese bombarderingaanvalle teen Duitse industriële en militêre teikens. Die Amerikaanse Agste Lugmag was gestasioneer op basisse in die suide en ooste van [[Engeland]] en die Vyftiende Lugmag in [[Italië]]. Hulle het die ''RAF Bomber Command'' se naglig-area bombarderingsaanvalle gekomplementeer om beheer van die lugruim oor stede, fabrieke en slagvelde van Westelike Europa te verseker ter voorbereiding van [[Operasie Overlord]] in 1944.<ref name="Carey Pointblank" /> Die B-17 is ook gebruik in die [[Stille Oseaan]]-gebied vroeg in die Tweede Wêreldoorlog waar dit aanvalle geloods het teen Japannese vliegvelde en skeepsvaart.<ref>Parker 2013, p. 41.</ref> Vanaf die vliegtuig se ontstaan het die Leërlugkorps (vanaf Junie 1941, die ''USAAF'') dit beskou as 'n strategiese wapen; dit was redelik vinnig, kon op hoë hoogtes vlieg, dit beskik oor 'n lang togafstand en dit was goed bewapen. Dit het 'n reputasie vir uithouvermoë opgebou; stories en foto's van B-17's wat eintlik nie meer in die lug moes bly nie en tog hul bemannings veilig teruggebring het, is legio. Die B-17 het die meeste bomme losgelaat van al die bomwerpers gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Van die ongeveer 1,5 miljoen ton bomme oor [[Nazi-Duitsland]] en sy omringende gebiede, het die B-17 ongeveer 640&nbsp;000 ton losgelaat.<ref name="Yenne.p46" /> Dit was ook gebruik vir vervoer, teenduikbootoperasies, as 'n [[hommeltuig]] beheervliegtuig en ook as soek-en-redvliegtuig. In Oktober 2019 was daar nog nege lugwaardige B-17's in die wêreld, alhoewel sommige van hulle nooit in oorlogsituasies gebruik was nie. Daar is dosyne ander wat vertoon word in museums en vliegvelde. Die oudste is ''The Swoose'' wat in aksie was in die [[Stille Oseaan]] en die [[Karibiese Eilande|Karibiese gebiede]]. == Ontwikkeling == {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 =Boeing XB-17 (Model 299).jpg | caption1 = Model 299 ''NX13372'' | image2 =Boeing XB-17 (Model 299) nose turret with gun.jpg | caption2 = Masjiengeweer bo-op Model 299 se neus | image3 =Boeing Model 299 crash.jpg | caption3 = Model 299 wat geval het | image4 =Boeing Y1B-17 in flight.jpg | caption4 = Boeing Y1B-17 in vlug }} Op 8 Augustus 1934 het die Amerikaanse Leërlugkorps 'n tender uitgereik wat 'n multimotorige bomwerpervoorstel om die Martin B-10 te vervang. Die Leërlugkorps se visie was 'n bomwerper wat die lugmag in [[Hawaii]], [[Panama]] en [[Alaska]] kon versterk.<ref name="Tate.p164" /> Die minimumvereistes vir die voorgestelde bomwerper was dat dit 'n bruikbare bomvrag moes kon dra op 'n hoogte van 10&nbsp;000 voet bo seevlak, vir 10 ure in die lug kon bly en oor 'n topsnelheid van meer as 200&nbsp;m.p.u. (320&nbsp;km/h) beskik.<ref name="Swan Mil p74" /> Hulle het ook gehoop dat die bomwerper (dit was nie 'n vereiste nie) 'n togafstand van 2&nbsp;000 myl (3&nbsp;200&nbsp;km) sou hê en oor 'n topsnelheid van 250&nbsp;m.p.u. (400&nbsp;km/h) beskik. Die tender sou toegeken word aan die wenner van 'n vliegkompetisie tussen die ontwerpe van Boeing, die Douglas DB-1 en die Martin Model 146 by Wright Field-lughawe te Dayton, [[Ohio]]. Die Leërlugkorps het die prototipe die B-17 genoem en die Boeingfabriek het hul prototipe Model 299 genoem. Die ontwikkeling van die prototipe is deur 'n span ingenieurs onder leiding van E. Gifford Emery en Edward Curtis Wells onderneem. Boeing het self die koste van die ontwikkeling van die prototipe gedra.<ref name="WoF p41" /> Die ontwikkelingspan het kenmerke van die eksperimentele Boeing XB-15 bomwerper en die Boeing 247 vragvliegtuig gekombineer. Die B-17 was toegerus met twee bomrakke wat 4 800 pond (2&nbsp;200&nbsp;kg) se bomme kon dra, in twee rye agter die stuurkajuit. Dit was aanvanklik met vyf .30 kaliber (7,62&nbsp;mm) masjiengewere toegerus. Die prototipe is aangedryf deur vier [[Pratt & Whitney R-1690 Hornet]] radiale enjins wat elk 750 perdekrag (600&nbsp;kW) op 'n hoogte van 7&nbsp;000 voet (2&nbsp;100&nbsp;m) kon lewer.<ref name="Bowers Boeing p291-2" /> === Evaluasie === Model 299 se eerste vlug het op 28 Julie 1935 plaasgevind met Boeing se hooftoetsvlieënier Leslie Tower aan die stuur.<ref name="first flight" /><ref name="Sal.p46" /> 'n Verslaggewer van die ''Seattle Times'', Richard Williams, het tydens die prototipe se uitrol met al die masjiengewere sigbaar, verbaas uitgeroep: ''"Why, it's a flying fortress!"'' Hy het daarna na die vliegtuig as die ''"Flying Fortress"'' verwys in sy berig.<ref>Freeman 1993, p. 8.</ref> Die masjiengeweer in die neus van die vliegtuig was ongewoon, maar dit kon in bykans enige voorwaartse rigting vuur.<ref>[https://books.google.com/books?id=WSgDAAAAMBAJ&pg=PA24 "Army's Biggest Bomber Has Rotating Nose."] ''Popular Science Monthly,'' Augustus 1937.</ref> Boeing het dadelik die waarde van die naam ''Flying Fortress'' raakgesien<ref group="N">Die ''Air Corps News Letter'' het egter berig in sy 1 Januarie 1938 uitgawe ([http://newpreview.afnews.af.mil/shared/media/document/AFD-110421-039.pdf ACNL Vol. XXI, No. 1, p. 7] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150903213218/http://newpreview.afnews.af.mil/shared/media/document/AFD-110421-039.pdf |date=3 September 2015 }}) dat 'n korrespondent van Langley Field gepoog het om die vliegtuig "Jeep" te noem, waarteen egter beswaar geopper is omdat die naam nie van pas is nie en ook bygevoeg "Hoekom is die naam 'Flying Fortress' nie goed genoeg nie?"</ref> en het dit daarna as 'n handelsmerk gebruik. Hulle het ook in een van die eerste persverklarings daarop gewys dat dit die eerste vliegtuig was wat kon aanhou vlieg indien een van die enjins sou faal.<ref>[https://books.google.com/books?id=wN8DAAAAMBAJ&pg=PA519 "Giant Bomber Flies Four Miles Per Minute."] ''Popular Mechanics'', Oktober 1935.</ref> Op 20 Augustus 1935 het die prototipe vanaf [[Seattle]] na Wright Field gevlieg in nege uur en drie minute teen 'n gemiddelde snelheid van 252&nbsp;m.p.u. (406&nbsp;km/h), baie vinniger as sy mededingers.<ref name="NYTimes.299Record" /> Tydens die vliegkompetisie was die vierenjin-Boeing se prestasies baie beter as die tweemotorige DB-1 en Model 146 s'n. Majoorgeneraal Frank Maxwell Andrews van Leërlugkorps het geglo dat die langafstandvermoë van 'n viermotorige vliegtuig meer effektief is as die vermoë van die kortafstand, tweemotorige vliegtuie en ook dat die B-17 beter sou inpas by die nuwe oogmerke van die Leërlugkorps.<ref name="Zamzow.33" /> Sy standpunt is ondersteun deur die aankoopbeamptes en nog voordat die kompetisie verby is, het hulle reeds ingestem dat 65 B-17's aangekoop kon word.<ref name="Tate 165" /><ref name="Zamzow.34" /> Ontwikkeling van Model 299 het voortgegaan en op 30 Oktober 1935 het die Leërlugkorps se toetsvlieënier, majoor Ployer Peter Hill, en Boeing se Les Tower, Model 299 vir 'n tweede toetsvlug geneem. Hulle vergeet egter om die windgrendels te ontsluit. Die grendels verseker dat sekere van die bomwerper se beweegbare gedeeltes vas en gesluit is terwyl dit op die grond staan. Nadat hulle opgestyg het, het die vliegtuig egter steil begin klim todat dit gestaak en toe neus eerste geval het. Beide Hill en Tower het gesterf. Ander bemanning het oorleef maar beserings opgedoen.<ref name="Museum" /><ref name="Checks" /><ref group="N">Aan boord van die vliegtuig was vlieëniers majoor Ployer P. Hill (die eerste keer dat hy die model 299 vlieg) en luitenant Donald Putt (die hoofvlieënier van die weermag tydens die vorige evalueringsvlugte), Leslie Tower, Boeing-werktuigkundige C.W. Benton en Pratt en Whitney-verteenwoordiger Henry Igo. Putt, Benton, en Igo oorleef met slegs brandwonde en Hill en Tower is lewendig uit die wrak gehaal maar sterf later aan hulle beserings.</ref> Model 299 kon dus nie die evaluasie voltooi nie en terwyl die Leërlugkorps steeds opgewonde was oor die vliegtuig,<ref name="Zamzow.34" /> was die beamptes verskrik oor die hoë koste<ref name="Sal.p48" /> per vliegtuig ($99 620 vir Model 299 teenoor $58 200 vir Douglas se model gebaseer op 'n bestelling van 220 bomwerpers) en die kompetisie kon dus nie wettig voltooi word nie. Boeing is hiermee gediskwalifiseer en die stafhoof van Leërlugkorps, Malin Craig, kanselleer die bestelling vir 65 B-17's en bestel 133 twee-enjin B-18 Bolo's van Douglas.<ref name="Tate 165" /><ref name="Zamzow.34" /> {{quote|The loss was not total... but Boeing's hopes for a substantial bomber contract were dashed.|Peter Bowers, 1976<ref name="Bowers1976.p37">Bowers 1976, p. 37.</ref>}} === Eerste bestellings === Ongeag die probleme was die Leërlugkorps steeds beïndruk met die prototipe se vermoë en op 17 Januarie 1936 het hulle 'n wettige skuiwergat<ref name="Erickson" /><ref name="Meilinger" /> ontdek en 13 YB-17's van Boeing bestel vir indienstoetse. Die verandering na YB-17 dui net op die spesiale F-1 befondsing.<ref name="Zamzow.34" /> Die YB-17 model het 'n klomp veranderinge ondergaan teenoor die prototipe, Model 299. Dit sluit onder andere kragtiger enjins in; die [[Wright R-1820 Cyclone]]-enjins vervang die oorspronklike Pratt & Whitney-enjins. Alhoewel die prototipe deur Boeing besit is en nooit 'n militêre reeksnommer ontvang het nie, is die term XB-17 terugwerkend aan die vliegtuigraam toegeken en so in amptelike dokumente gebruik om die eerste ''Flying Fortress'' te beskryf.<ref name="Bowers1976.p12" /> Die B-17 benaming is eers vanaf Januarie 1936 amptelik gebruik. Twaalf van die dertien Y1B-17s is tussen 1 Maart en 4 Augustus 1937 aan 2 Bombardiergroep te Langley Field in [[Virginië]] afgelewer vir operasionele ontwikkeling en toetsvlugte. Een van die voorstelle wat aanvaar is, was die gebruik van voorvlug-nagaanlyste om ongelukke te voorkom soos wat met Model 299<ref name="Meilinger" /><ref group="N">Die konsep van 'n vlieënier's nagaanlys het gou na ander bemannings versprei, asook ander ''USAAF'' vliegtuig tipes en uiteindelik regdeur die lugvaart gemeenskap. ''Life'' het die volledige B-17 nagaanlys in sy 24 Augustus 1942 uitgawe gepubliseer.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=fk4EAAAAMBAJ&pg=PA65 "B-17 checklist."] ''Life'', 24 Augustus 1942.</ref><ref name="Checks2" /> gebeur het. In een van die eerste missies is drie B-17's wat deur generaal Andrews gestuur is om die [[Italië|Italiaanse]] passasierskip die ''Rex'' te "onderskep" en te fotografeer. Die skip was op daardie stadium 610&nbsp;myl (980&nbsp;km) van die Atlantiese kus af. Die vlug is gelei deur navigatorluitenant Curtis LeMay en suksesvol uitgevoer en ook so bekendgemaak.<ref name="Maurer" /><ref name="USAF Rex" /> Die dertiende Y1B-17 is afgelewer aan die Materiaaldivisie te Wright Field, Ohio vir toetsvlugte.<ref name="Y1B-17" /> 'n Veertiende Y1B-17 (37-369), oorspronklik gebou vir die toets van die vliegtuigraam se sterkte op grondvlak, is opgradeer en toegerus met uitlaatgasaangedrewe [[turboaanjaer]]s.<ref>{{cite web |url=https://aviationshoppe.com/manuals/wwii_aircraft_superchargers/wwii_aircraft_turbosupercharger.html |title=World War II – General Electric Turbosupercharges |website=aviationshoppe.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008054906/https://aviationshoppe.com/manuals/wwii_aircraft_superchargers/wwii_aircraft_turbosupercharger.html |archive-date=8 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dié vliegtuig was geskeduleer om in 1937 te vlieg, maar nadat probleme met die turbo's ontstaan het, het die eerste vlug van dié model eers op 29 April 1938 plaasgevind.<ref name="Donald" /> Hierdie vliegtuig is op 31 Januarie 1939 aan die weermag gelewer.<ref name="Bowers Boeing p293-4" /> Nadat operasionele toetse voltooi is, is die Y1B-17 en Y1B-17A modelle onderskeidelik hernoem na B-17 en B-17A, om die statusverandering na ''operasioneel'' aan te dui.<ref name="Wixley p23" /> Teenstand teen die Leërlugkorps se ambisies vir die verkryging van meer B-17's het verdwyn en gedurende 1937 is nog tien vliegtuie bestel. Hulle is B-17B gedoop, en gebruik om twee bombardiergroepe toe te rus, een elk aan elke kus van die Verenigde State.<ref name="B-17B" /> Hierdie modelle was toegerus met groter [[klappe]] en rigtingroere en 'n verbeterde pleksiglasneus. Hulle is afgelewer in vyf klein groepies tussen Julie 1939 en Maart 1940. Gedurende Julie 1940 is nog 'n bestelling vir 'n verdere 512 B-17's geplaas. Vóór die [[aanval op Pearl Harbor]] in Desember 1941, was daar minder as 200 B-17's in diens gewees.<ref name="Meilinger" /> 'n Totaal van 155 B-17's van alle tipes is tussen 11 Januarie 1937 en 30 November 1941 afgelewer, hierna het produksie grootliks versnel met die B-17 wat die grootste produksietempo ooit van alle groot vliegtuie behaal het.<ref name="Serling.p55" /><ref group="N">Aanhaling: "At the peak of production, Boeing was rolling out as many as 363 B-17s a month, averaging between 14 and 16 Forts a day, the most incredible production rate for large aircraft in aviation history." This production rate was, however, surpassed by that of the [[Consolidated B-24 Liberator]].</ref> Die vliegtuig het in alle oorlogsones tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] diens gedoen en teen die tyd dat produksie gestaak is in Mei 1945, is 12&nbsp;731 vliegtuie deur Boeing, Douglas en Vega gebou. Laasgenoemde is 'n filiaal van Lockheed.<ref name="Yenne.p6" /><ref>Herman, Arthur. ''Freedom's Forge: How American Business Produced Victory in World War II,'' pp. 292–99, 305, Random House, New York, NY, 2012. {{ISBN|978-1-4000-6964-4}}.</ref><ref>Parker 2013, pp. 35, 40–48, 59, 74.</ref><ref>Borth 1945, pp. 70–71, 83, 92, 256, 268–269.</ref> {{quote|Though the crash of the prototype 299 in 1935 had almost wiped out Boeing, now it was seen as a boon. Instead of building models based on experimental engineering, Boeing had been hard at work developing their bomber and now had versions ready for production far better than would have been possible otherwise. One of the most significant weapons of World War II would be ready, but only by a hair.|Jeff Ethell, 1985<ref name="Pop1" />}} == Ontwerpe en variante == {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Aantal geproduseer ! Variant ! Aantal ! Nooiensvlug |- | Model 299 || 1 || 28 Julie 1935<ref name="first flight" /> |- style="background:#f5faff;" | YB-17 || 13 || 2 Desember 1936<ref name="Bowers Boeing p292" /> |- | YB-17A || 1 || 29 April 1938.<ref name="Donald" /> |- style="background:#f5faff;" | B-17B || 39 || 27 Junie 1939<ref name="Bowers boeing p294" /> |- | B-17C || 38 || 21 Julie 1940<ref name="Bowers Boeing p295" /> |- style="background:#f5faff;" | B-17D || 42 || 3 Februarie 1941<ref name="Swan Mil p76" /> |- | B-17E || 512 || 5 September 1941<ref name="Bowers Boeing p297" /> |- style="background:#f5faff;" | B-17F (totaal) || 3&nbsp;405 || 30 Mei 1942<ref name="Bowers Boeing p299" /><ref name="Swan Mil p78" /> |- | B-17F-BO || 2&nbsp;300 || <ref name="Bowers Boeing p299" /> |- style="background:#f5faff;" | B-17F-DL || 605 || <ref name="Bowers Boeing p299" /> |- | B-17F-VE || 500 || <ref name="Bowers Boeing p299" /> |- style="background:#f5faff;" | B-17G (totaal) || 8&nbsp;680 || 16 Augustus 1943 |- | B-17G-BO || 4&nbsp;035 || |- style="background:#f5faff;"|| | B-17G-DL || 2&nbsp;395 || |- | B-17G-VE || 2&nbsp;250 || |- style="background:#f5faff;" | Totaal || 12&nbsp;731 || |- | colspan="3" style="text-align:left;" font-size: 70%|Nota:<br />B-17s is by die '''Bo'''eing-aanleg 2 in Seattle, Washington (BO)<br />gebou en vanaf die B-17F ook by<br />Lockheed '''Ve'''ga, Burbank, Kalifornië (VE) en<br /> '''D'''ouglas Aircraft, '''L'''ong Beach, Kalifornië (DL)<ref>Yenne, Bill, "B-17 at War": p.16; Zenith Press; 2006: {{ISBN|978-0-7603-2522-3}}</ref> |} Die vliegtuigontwerp het verskeie verbeteringe en veranderinge ondergaan tydens sy ontwikkelingsfase, wat verskeie variante tot gevolg gehad het. Van die 13 YB-17's wat bestel is vir operasionele toetsing is 12 deur 2 Bombardementgroep te Langley Field, Virginië gebruik om bombardiertegnieke vir swaarbomwerpers te ontwikkel. Die 13de vliegtuig is deur die Materiaaldivisie te Wright Field, Ohio gebruik.<ref name="Y1B-17" /> Eksperimentering met [[turboaanjaer]]s<ref name="flightinter" /> het tot gevolg gehad dat dit standaardtoerusting op alle B-17's geword het.<ref name="Bowers Boeing p293-4" /><ref name="Wixley p23" /> Die Boeingingenieurs het voortdurend die basiese ontwerp verbeter soos die produksielyn ontwikkel het. Om hantering van die vliegtuig teen lae snelhede te verbeter, is die klappe en rigtingroere verander en verbeter, dit het begin met model B-17B.<ref name="Bowers boeing p294" /> Model B-17C se voorkoms het verander van drie, ovaalvormige masjiengeweertorings wat uitstaan na twee, plat ovaalvormige masjiengeweervensteropeninge en 'n enkele borrelmasjiengeweertoring<ref name="Bowers Boeing p295" /> wat ooreenkom met die "Bodenlafette"/"Bola" van die Duitse [[Heinkel He 111]]P-reeks mediumbomwerper. Modelle A tot by D van die B-17 is ontwerp met die fokus op selfbeskerming terwyl met model B-17E, met sy groot stert, die fokus op aanvallende oorlogvoering geval het.<ref name="flightinter" /> Model B-17E was 'n omvattende herontwerp van die oorspronklike Model 299. Die romp is met 3 meter verleng, dit was veral groter aan die agterkant, die stertvin was nou vertikaal met 'n beter rigtingroer asook 'n horisontale stabiliseerder. Vir die eerste keer is die vliegtuig toegerus met 'n skiettoring in die stert. Die neus het min of meer dieselfde gebly. Dit was ook toegerus met 'n ''Sperry''-elektroaangedrewe, bemande skiettoring op die rug net agter die kajuit. Die ou ''Sperry'' bemande skiettoring, model 645705-D,<ref>B-17 Erection and Maintenance Manual 01-20EE-2</ref> aan die onderkant van die romp is vervang met 'n nuwe elektroaangedrewe skiettoring, ook 'n ''Sperry''-produk. Al die verbeterings het tot gevolg gehad dat die vliegtuig se massa met 20% toegeneem het.<ref name="flightinter" /> Die B-17 se turboaangejaade Wright R-1820 Cyclone 9-enjins is ook verskeie kere opgegradeer tydens die vliegtuig se leeftyd, en soortgelyk is dit telkens met meer masjiengewere toegerus om dit meer effektief te maak.<ref name="WoF p56-7" /> [[Lêer:An Army sentry guards new B-17 F (Flying Fortress) bombers at the airfield of Boeing's Seattle plant. The ship will... - NARA - 196372.jpg|duimnael|links|200px|Boeing B-17Fs, met die deursigtige tweestuk-Pleksiglasneus vir die bombardier.]] Variante van model B-17F is deur die Agtste Leër teen die Duitse Magte in 1943 gebruik; gestandardiseer op 'n ''Sperry'' bemande, balskiettoring onder die romp. Verder is die tienpaneel-geraamde neus vir die bombardier vervang met 'n groter, amper raamlose pleksiglasneus, vir verbeterde sig aan die voorkant. Daar was ook twee eksperimentele weergawes van die B-17 waaraan ander name toegeken is: die ''XB-38 Flying Fortress'' en die ''YB-40 Flying Fortress''. Die XB-38 is gebruik om enjins mee te toets; dit is gebruik om die Allison V-1710 vloeistofverkoelde enjins te toets, as voorsorgmaatreël indien die Wright-enjin uit voorraad sou raak. Die enigste XB-38 het tydens sy negende vlug neergestort en die tipe is daarna gestaak. Die Allison V-1710-enjins is daarna net vir vegvliegtuie gebruik.<ref name="Francillon Lock p213-5" /><ref name="WoF p66" /> Model YB-40 was 'n swaarbewapende weergawe van die standaard B-17 en gebruik voor die [[North American P-51 Mustang]] as langstrekvergeselvliegtuig beskikbaar geword het. Daar was ook 'n ekstra skiettoring bo-op die radiokajuit en 'n afstandbeheerde ''Bendex'' skiettoring onder die bombardier se venster geïnstalleer. Daar was ook twee .50 kaliber (12,7&nbsp;mm) masjiengewere in elke sy van die vliegtuig geïnstalleer. Die vliegtuig is toe met 11 000 rondtes ammunisie voorsien. Al die modifikasies het veroorsaak dat die vliegtuig meer as 4 500&nbsp;kg swaarder as 'n volgelaaide B-17F was. Die YB-40's, met al die modifikasies, kon egter nie by die ligter bomwerpers bly nadat al die bomme gelos is nie en die projek is eers gestaak en uiteindelik gekanselleer in Julie 1943.<ref name="WoF 62-3,5" /><ref name="Francillon Lock p212" /><ref name="Bowers Boeing p307-8" /> Die laaste 86 van die B-17's wat in die fabriek van Douglas gebou is, het egter die ''ken''-skiettoring behou, wat die vorentoe-verdediging aansienlik verbeter het.<ref>{{cite web |url=http://www.b17queenofthesky.com/variants/prototype.php?id=12&tle=B-17F |title=B17 – Queen of the Sky – The B-17F |last=Lyman |first=Troy |date=12 Mei 2003 |website=b17queenofthesky.com |publisher=Troy Lyman's B-17 Flying Fortress Site |accessdate=24 Junie 2014 |quote="...factories were trying to fine a more effective solution to the B-17's lack of forward firepower&nbsp;... This solution was the Bendex Chin Turret. This turret had originally been used on the XB-40 gunship project. While this experiment proved unsuccessful, the chin turret was found to be a major improvement to the B-17's forward firepower. This turret was fitted to the last eighty-six B-17Fs to come off the Douglas assembly line starting with block B-17F-75-DL. |archive-date= 9 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809192902/http://b17queenofthesky.com/variants/prototype.php?id=12&tle=B-17F |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:B-17G Nose in Detail.jpg|upright|duimnael|links|B-17G neusdetail]] Teen die tyd wat die B-17G sy verskyning gemaak het, is die aantal masjiengewere van sewe na dertien vermeerder, die ontwerp van al die skiettorings is gefinaliseer en ander verstellings is voltooi. Model B-17G was die finale ontwerp van die B-17 Flying Fortress, dit het al die verbeterings van die B-17F<ref name="flightinter" /><ref name="WoF p63-4" /> bevat en daar is 8 680 van die model gebou, die laaste deur Lockheed op 28 Julie 1945.<ref name="Francillon Lock p211" /> Baie van die B-17G is omgeskakel om in ander rolle gebruik te word bv. vragvliegtuie, enjintoetsing en vir verkenning.<ref name="Bowers Boeing p286-7" /> 'n Paar van hulle is ook omgeskakel om in 'n soek-en-reddingrol gebruik te word; hulle is later model B-17H genoem.<ref name="Bowers Boeing p303-4" /> [[Lêer:Boeing SB-17G.jpg|duimnael|Na-oorlogse SB-17G-95DL <br />AF reeksno. ''44-83722'' toegeken aan die 2de ERS as 'n soek-en-reddingvliegtuig langs 'n Stinson L-5]] Later in die Tweede Wêreldoorlog is ten minste 25 B-17's toegerus met radiobeheerseine en televisiekameras en gebruik as [[Hommeltuig|hommeltuie]]. Hulle is gelaai met 9 100&nbsp;kg plofstof en die "Aphrodite missiles" genoem omrede hulle in ''Operasie Aphrodite'' gebruik is. In die operasie is die hommeltuie beheer deur CQ-17-beheervliegtuie en na teikens gevlieg. Die operasie is goedgekeur op 26 Junie 1944 en die 338ste Bomwerpergroep, gestasioneer te ''RAF Fersfiel'' en satelliet van ''RAF Knettishall'', het verantwoordelikheid geneem vir die operasie.<ref name="Ramsey" /> Die eerste vier hommeltuie het Fort Mimoyecques, die Siracourt V-1 bunker, Watten en Wizernes op 4 Augustus aangeval en min skade aangerig. Die projek het skielik tot 'n einde gekom toe 'n [[Consolidated B-24 Liberator]] in die lug ontplof het oor die Blythrivier. Die B-24 het deel gevorm van die [[Amerikaanse Vloot]] se ''Project Anvil'' en was op pad na die eiland [[Helgoland]]. Die vlieënier was Joseph P. Kennedy Jr, president [[John F. Kennedy]] se ouer broer. Kennedy sterf in die ontploffing en die ontploffing rig skade aan oor area met 'n radius van 8&nbsp;km. Die Britse owerhede was angstig dat 'n soortgelyke ongeluk nie weer sal plaasvind nie en ''Operasie Aphrodite'' is vroeg in 1945 gestaak.<ref name="Ramsey">Ramsey, Winston G. "The V-Weapons". London: ''After the Battle'', Number 6, 1974, pp. 20–21.</ref> == Operasionele geskiedenis == [[Lêer:B-17E 19 BG.jpg|duimnael|Boeing B-17E Flying Fortress van die 19de Bomwerpergroep USAAF, somer 1942]] [[Lêer:Living Legends.jpg|duimnael|B-17 Flying Fortresses van die 398ste Lugekspedisiegroep onderweg op 'n missie na Neumünster, Duitsland, op 13 April 1945.]] Die B-17 se operasionele loopbaan het tydens die Tweede Wêreldoorlog in die [[Britse Lugmag]] begin en in die suidwestelike [[Stille Oseaan]] in die [[Amerikaanse Weermag]] in 1941. Die 19de Bomwerpergroep is op Clark Field in die [[Filippyne]] ontplooi 'n paar weke voor die aanval op [[Pearl Harbor]] as deel van 'n beplande opbou van bomwerpers in die Stille Oseaangebied. Die helfte van die vliegtuie is vernietig op 8 Desember 1941 deur die Japannese terwyl hulle besig was met brandstofhervulling en die laai van ammunisie as deel van die voorbereiding vir 'n aanval op die vliegvelde in [[Formosa]]. Die oorblywende vliegtuie het teen die Japannese invalsmagte geveg totdat hulle onttrek is na [[Darwin]] in [[Australië]]. Vroeg in 1942 het die 7de Bomwerpergroep in [[Java (eiland)|Java]] aangekom met 'n gemengde mag van B-17's en LB-30/B-24's.<ref name="Edmonds">Edmonds, Walter. ''They Fought With They Had''. 1951, pp. 1–314.</ref> 'n Eskader B-17's van die mag word na die [[Midde Ooste]] gestuur om deel te vorm van die 1ste Voorlopige Bomwerpergroep en word sodoende die eerste Amerikaanse B-17's in aksie teen [[Duitsland]]. Na die neerlaag in Java het die 19de Groep onttrek na Australië waar hulle bly veg het totdat hulle deur Generaal George C. Kenney teruggestuur is Amerika toe, na sy aankoms daar teen die middel van 1942.<ref>Kenney, George C. ''General Kenney Reports''. New York: Duell, Sloan and Pierce, 1949.</ref> In Julie 1942 word die eerste B-17's in Engeland ontplooi waar hulle deel vorm van die Agtste Lugmag. Later in die jaar is twee groepe na [[Algerië]] oorgeplaas waar hulle deel geword het van die Twaalfde Lugmag en operasies in [[Noord-Afrika]] onderneem het. Die B-17's in Europa is hoofsaaklik gebruik in dagligaanvalle as deel van die strategiese bombarderingsveldtog teen Duitse teikens soos duikbootvasmeerplekke, dokke, voorraaddepots, militêre lughawens en vliegtuigfabrieke.<ref name="Cravens, Wesley 1956">Cravens, Wesley ''Army Air Forces in WW II.'' Washington, D.C.: Office of Air Force History, 1956.</ref> Operasie ''Pointblank'' was gemik teen die Duitse Lugmag, die dagligaanvalle op die Duitse vliegtuigindustrie het tot gevolg gehad dat Duitse vegvliegtuie gedwing is om betrokke te raak en sodoende word die Duitse magte uitgeput. Dit was deel van voorbereidings vir die inval van [[Frankryk]].<ref name="Carey Pointblank" /> Die eerste B-17 modelle was onbruikbaar vir operasies in Europa, die B-17E was die eerste model wat suksesvol gebruik kon word. Maar die beskerming van die bomwerpers in digte formasie was egter nie effektief genoeg nie en vegvliegtuie was benodig om die bomwerpers te begelei. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het die B-17 in 32 oorsese gevegsgroepe diens gedoen, in Augustus 1944 was 4&nbsp;574 eenhede wêreldwyd in gebruik.<ref name="Baugher Squads" /> Die B-17's het 580&nbsp;631 metrieke [[ton]] bomme oor Europese teikens laat val, die Liberator B-24 en ander Amerikaanse bomwerpers 420 520 ton. Die Britse swaarbomwerpers, die [[Avro Lancaster]] en [[Handley Page Halifax]] het 608&nbsp;612 en 224&nbsp;207 ton respektiewelik laat val.<ref>[http://www.raf.mod.uk/rafbramptonwytonhenlow/aboutus/handleypagehalifax.cfm "Handley Page Halifax."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530210057/http://www.raf.mod.uk/rafbramptonwytonhenlow/aboutus/handleypagehalifax.cfm |date=30 Oktober 2009 }} ''The Pathfinder Museum'' via ''raf.mod.uk.'' Verkry op 1 Julie 2011.</ref> === Britse Lugmag === [[Lêer:Royal Air Force Boeing Fortress Mk.I.jpg|duimnael|''RAF Fortress B.I'' reeks no. ''AN529'', met [[Heinkel He 111]]-tipe "bathtub" ventrale gondola]] Die Britse Lugmag het oor geen swaarbomwerper beskik toe die Tweede Wêreldoorlog uitgebreek het nie; hulle grootste bomwerper was die tweemotorige mediumbomwerper [[Vickers Wellington]] wat 2&nbsp;000&nbsp;kg se bomme kon dra.<ref name="Andrews & Morgan p340" /> Die [[Short Stirling]] en die [[Handley Page Hampden]] het in 1941 die ''RAF'' se primêre bomwerper geword. Gedurende 1940 het die ''RAF'' 'n ooreenkoms met die Leërlugkorps' aangegaan om 20 B-17c's te koop wat hulle die ''Fortress I'' genoem het. Hulle eerste missie teen [[Wilhelmshaven]] op 8 Julie 1941 was 'n mislukking.<ref name="Yenne.p23" /><ref name="Chant" /> Op 25 Julie het drie B-17's van 90 Eskader deelgeneem aan 'n aanval op die Duitse kruisers ''Gneisenau'' en ''Prinz Eugen'' wat voor anker gelê het in [[Brest]]. Die doelwit was dat die B-17's vanaf 9 100&nbsp;m moes aanval en sodoende die aandag van die Duitse verdediging op hulle vestig sodat 18 Handley Page Hampdens op 'n laer hoogte ook kon aanval. Later moes nog 79 Vickers Wellingtons ook die skepe aanval terwyl die Duitse vegvliegtuie besig was met brandstofhervulling. Die plan het nie gewerk nie, 90 Eskader het geen teenstand ondevind nie.<ref name="Chorlton p38">Chorlton ''Aeroplane'' Januarie 2013, p. 38.</ref><ref name="hardest p122-3">Richards 1995, pp. 122–123.</ref>{{sfn|Garzke & Dulin|pp=159–160}} Teen September het die ''RAF'' reeds agt B-17's in aksie verloor en baie meganiese probleme ondervind met die vliegtuie, soveel so dat ''Bomber Command'' dagligaanvalle verbied het as gevolg van die Fortress I se swak vertoning. Dit het bewys dat die B-17 nie gereed was vir aksie nie en dat die vliegtuig se verdediging verbeter moes word, die bomlaai se deure moes vergroot word en akkurater bommetodes moes gevind word. Die ''USAAF'' het egter aangehou om die B-17 in dagligaanvalle te gebruik ten spyte van die ''RAF'' se siening dat dit oneffektief was.<ref name="Weigley.338" /> Die Fortress I's word toe deur ''Coastal Command'' gebruik vir langtog-maritieme patrollies.<ref name="Stitt 1" /> Hul getalle is in Augustus 1942 aangevul met 19 Fortress MkII (B-17F) en 45 Fortress Mk IIA (B-17E) modelle. Een Fortress van 206 Eskader het op 27 Oktober 1942 die Duitse [[duikboot]] U-627 gesink, die eerste van elf duikbote wat hulle gekelder het gedurende die oorlog.<ref name="Wynn.93" /> No. 223 Eskader van die Britse Lugmag, deel van 100 Groep, het 'n aantal Fortresses toegerus met elektroniese toerusting bekend as ''Airborne Cigar'' (ABC). Hierdie toerusting is gebruik deur Britse Duitssprekende operateurs wie se taak dit was om Duitse radioöperateurs, wat met hulle nagvegters kommunikeer, te identifiseer en te verwar of te verhoed om te kommunikeer. Hulle kon hul ook as Duitse operateurs voordoen met die doel om nagvegters in die verkeerde rigting te stuur, weg van die bomwerperaanvalle af.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/news/2007/12/13/db1301.xml "Obituaries: John Hereford."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214211240/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F13%2Fdb1301.xml |date=14 Desember 2007 }} ''[[The Daily Telegraph]]'', 13 Desember 2007.</ref> === Aanvanklike ''USAAF'' operasies oor Europa === [[Lêer:Combatbox.gif|duimnael|regs|Gevegsformasies van 12 B-17's gedurende bombarderingsmissies.]] [[Lêer:Marks and letters on the tails of B-17 during WWII in Europe.jpg|duimnael|regs|Merke en letters op die sterte van B-17's gedurende die 2de W.O. in Europa]] Die Amerikaanse Lugkorps, hernoem na die [[United States Army Air Forces]] (USAAF) op 20 Junie 1941, het die B-17 en ander bomwerpers gebruik om van hoë hoogtes met die hulp van die geheime Norden-bomvisier, bekend as die ''Blue Ox'',<ref>{{cite news |url=https://www.nps.gov/articles/second-generation-norden-bombsight-vault.htm |title=Second-Generation Norden Bombsight Vault |work=National Park Service |access-date=2 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221203207/https://www.nps.gov/articles/second-generation-norden-bombsight-vault.htm |archive-date=21 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>"Blue Ox." ''National Geographic Magazine'', Vol. LXXXIII, Number One, Januarie 1943, p. 7, Ad(i).</ref> wat 'n optiese elektromeganiese giroskoopgestabiliseerde analoogrekenaar was, aanvalle te loods.<ref>Peterson, Paul. ''Ludington Daily News'', 16 April 1994, p. 1.</ref> Die toestel is gebruik om, met verskeie insette van die bombardier, te bepaal wanneer die bomme losgelaat moes word om die teiken te tref. Die bombardier neem effektief beheer van die vliegtuig oor gedurende die aanloop na die teiken en verseker 'n konstante hoogte tot die bomme losgelaat word.<ref name="Baugher B-17B" /> Nadat hy by die oorlog aangesluit het, het die USAAF onmiddellik begin om sy lugsterkte in Europa uit te brei, deur verskeie B-17E's in te vlieg. Die eerste eenhede van die Agtste Lugmag arriveer op 12 Mei 1942 in High Wycombe, Engeland, om die 97ste Bomwerpergroep te vorm.<ref name="Northstar" /> Op 17 Augustus 1942 het die eerste USAAF-swaarbomwerperaanval oor Europa plaasgevind waaraan 12 B-17E's van die 97ste Groep deelgeneem het. Majoor Paul Tibbets was die vlieënier van die leiervliegtuig; Brigadiergeneraal Ira Eaker was ook deel van die bemanning as 'n waarnemer. Die bomwerpers is vergesel deur vier eskaders [[Spitfire]]s van die Britse Lugmag en 'n verdere vyf eskaders het hulle vergesel op die terugtog. Die teiken was die spoorwegstasie en rangeerwerf te Rouen-Sotteville in Frankryk. 'n Verdere ses vliegtuie het langs die kus van Frankryk gevlieg om Duitse aandag van die hoofaanval af te lei.<ref name="WoF p59-0" /><ref name="AAF combat" /> Die aanval, uitgevoer in goeie sigbaarheid, was 'n sukses met slegs een vliegtuig wat geringe skade opgedoen het. Die skade is nie veroorsaak deur aksie van die vyand nie. Die helfte van die bomme het die teiken getref.<ref>{{citation |chapter-url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/I/AAF-I-18.html |chapter=Chapter 18: Rouen-Sotteville, No. 1, 17 Augustus 1942 |volume=Vol. I: Plans & Early Operations, Januarie 1939 tot Augustus 1942 |pages=662–663 |author1=Arthur B. Gerguson |editor=Craven W |editor2=Cate, J |title=The Army Air Forces in WWII}}</ref> Die aanval het Britse twyfel uit die weg geruim oor die vermoë van die Amerikaanse swaarbomwerpers tydens aanvalle oor besette Europa. Daar het ook twee verdere groepe bomwerpers in Engeland arriveer, onder andere toegerus met die eerste B-17F's, die primêre bomwerper van die Amerikaners tot in September 1943. Soos die aanvalle oor Europa in getalle en aantal toegeneem het, het die Duitse onderskeppingsmag ook in sterkte gegroei; wat ervaar is met die beoogde bombardering van [[Kiel, Duitsland|Kiel]] op 13 Junie 1943.<ref name="Bowman.7" /> Dit het tot gevolg gehad dat [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde]] bomwerperaanvalle sonder vegvliegtuigbegeleiding ontmoedig is.<ref name="Weigley 339" /> === Gekombineerde aanvalle === Tydens die konferensie te [[Casablanca]] in Januarie 1943 is die twee verskillende strategieë van die Amerikaanse en Britse bombarderingsbeheer in een saamgevoeg. Die resultaat van die strategie was dat die Duitse Weermag verswak is, dit het Duitse moraal afgebreek en het lugoormag verseker deur ''Operasie Pointblank'' se doelwit om Duitse vegvliegtuie se mag te verswak in voorbereiding op grondaanvalle.<ref name="Carey Pointblank" /> Die USAAF-bomwerpers het hulle aanvalle in die dag geloods en die Britte in die nag, die Britse aanvalle het nywerheidstede geteiken. [[Lêer:B-17F formation over Schweinfurt, Germany, August 17, 1943.jpg|links|duimnael|B-17F formasie oor Schweinfurt, Duitsland, 17 Augustus 1943]] [[Lêer:B-17F Radar Bombing over Germany 1943.jpg|links|duimnael|Boeing B-17F radarbombardering deur die wolke: [[Bremen]], Duitsland, op 13 November 1943]] ''Operasie Pointblank'' het geopen met aanvalle op teikens in Westelike Europa. Generaal Ira C. Eaker en die Agste Lugmag het die Duitse lugvaartindustrie hulle hoogste prioriteit gemaak, veral die vegvliegtuig-, enjin- en koeëllaeraanlegte.<ref name="Carey Pointblank" /> Aanvalle het in April 1943 begin op die goedbeskermde sleutelnywerheidsaanlegte in [[Bremen]] en [[Recklinghausen]].<ref name="Bowman.8" /> Maar omrede die aanvalle op die vliegvelde nie die Duitse vegvliegtuie se mag genoegsaam verswak het nie, is addisionele B-17-groepe gevorm en genl. Eaker het aanbeveel dat aanvalle dieper in die Duitse industrieële gebied gedoen moet word. Die Agste Lugmag teiken daarop die koeëllaeraanlegte te Schweinfurt in die hoop dat dit die Duitse industrie sou verswak. Die eerste aanval het op 17 Augustus 1943 plaasgevind en het nie ernstige skade aan die aanlegte aangerig nie. Ongelukkig is die 230 B-17's wat aan die aanval deelgeneem het, onderskep deur nagenoeg 300 ''Luftwaffe'' vegvliegtuie. Die Duitsers skiet 36 bomwerpers af en 200 lugmanne sterf. Tesame met die aanval vroeër die dag teen Regensburg is in totaal 60 B-17's die dag verloor.<ref name="Hess.pp59-60" /> 'n Tweede poging is op 14 Oktober 1943 teen Schweinfurt aangewend wat later bekend sou staan as ''Swart Donderdag''.<ref name="Hess.pp65-67" /> Alhoewel die aanval teen die aanlegte suksesvol was en die produksie daar vir die res van die oorlog benadeel is, was dit teen hoë koste.<ref name="Bowman.22" /> Van die 271 Fortresses wat aan die aanval deelgeneem het, is 60 oor Duitsland afgeskiet, vyf het neergestort oppad terug na Engeland en nog twaalf is geskrap as gevolg van skade opgedoen; die totale verlies was 77 B-17's.<ref name="AFM.76-9" /> Nog 122 bomwerpers is beskadig en moes herstel word voor hulle weer kon vlieg. Van die 2&nbsp;900 manskappe wat aan die aanval deelgeneem het, het 650 nie teruggekeer na hulle basisse nie. 'n Paar het as krygsgevangenes die oorlog oorleef. Slegs 33 vliegtuie het geland sonder enige skade. Al die skade was as gevolg van die gekonsentreerde aanvalle deur die 300 Duitse vegvliegtuie. Sulke hoë verliese van bemanning kon nie gehandhaaf word nie. Die ''USAAF'' besef dat die bomwerpers kwesbaar is as hulle sonder vegvliegtuigbegeleiding vlieg en staak toe dagaanvalle diep in die Duitse industrieële gebiede totdat vegvliegtuie ontwikkel is wat die bomwerpers kon begelei tot by die teiken en terug. Terselfdertyd het die Duitse nagvegters se vermoëns drasties verbeter. Hulle was aansienlik meer suksesvol in nagteenaanvalle en het die konvensie van nagaanvalle laat bevraagteken.<ref name="Weigley.341" /> Die Agste Lugmag verloor 176 bomwerpers in Oktober 1943<ref name="Hess.p67" /> en het soortgelyke verliese ervaar op 11 Januarie 1944 tydens aanvalle teen Oschersleben, [[Halberstadt]] en [[Brunswyk]]. Die bevelvoerder van die Agste Lugmag, Luitenantgeneraal James Doolittle, beveel toe dat die tweede aanval op Schweinfurt gekanselleer word weens die weer, maar die voorste vliegtuie het reeds vyandelike gebied betree en dus voortgegaan met die aanval. Die meeste begeleidende vegvliegtuie draai om of kry nie die bymekaarkompunt nie, met die gevolg dat 60 B-17's vernietig word.<ref name="Hess.69-71" /><ref name="C&W.151" /> [[Lêer:B-17G formation on bomb run.jpg|duimnael|B-17G-formasie van die 384ste Bombardiergroep besig om bomme te gooi.]] 'n Derde aanval op Schweinfurt op 24 Februarie 1944 beklemtoon hoe belangrik vegvliegtuigbegeleiding was, in wat later bekend sou staan as die ''Groot Week''<ref name="Weigley.340-1" /> toe aanvalle gemik is teen Duitse vliegtuigproduksie.<ref name="Weigley.341" /> Die Duitse vegvliegtuie moes die bomwerpers teenstaan maar die bomwerpers is begelei deur P-51 Mustang en [[Republic P-47 Thunderbolt]] vegters. Hierdie vliegtuie was toegerus met ekstra afgooibrandstoftenks wat bygedra het dat hulle die bomwerpers vir die hele tog kon begelei.<ref name="Weigley.342" /> Die gevolg van die begeleiervliegtuie was dat die verliese beperk is tot onder 7% en dat slegs 247 B-17's verloor is uit 3&nbsp;500 vlugte wat onderneem is deur bomwerpers tydens die ''Groot Week''.<ref name="C&W.162" /> Teen September 1944 het 27 bomwerpergroepe van die 42 in die Agste Lugmag en ses van die 21 groepe van die Vyftiende Lugmag B-17's gebruik. Vuur uit lugafweerkanonne het steeds 'n hoë tol geëis gedurende 1944 maar die Geallieerdes het steeds die oorlog gewen. Teen 27 April 1945 was die verliese aan bomwerpers so laag dat begeleiervegvliegtuie gestaak is en die aantal vliegtuie per groep per aanval verminder is. Die gekombineerde bombardementaanval is suksesvol voltooi.<ref name="USAAF.04-45" /> === Stille Oseaansone === [[Lêer:NARA 28-1277a.jpg|duimnael|B-17C AAF S/N ''40-2074'' te Hickam Field: 'n vuur aan boord verdeel die vliegtuig in twee net na die landing op 7 Desember 1941. Een bemanningslid is dood deur 'n Zero aanval.<ref name="A&K.1" />]] Op 7 Desember 1941 was 'n groep van 12 B-17's van die 38ste (vier B-17C) en 88ste (agt B-17E) Verkenningseskaders oppad na die [[Filippyne]] vanaf Hamilton Field, [[Kalifornië]] via Pearl Harbor. Toe hulle in Pearl Harbor arriveer was die verrassingsaanval van die Japannese Vloot in volle swang. Leonard "Smitty" Smith Humiston, mede-vlieënier saam met Eerste Luitenant Robert H. Richards van die B-17C S/N40-2049 van die Amerikaanse Lugmag meld dat hy die gedink het die Amerikaanse Vloot was besig om hulle welkom te heet met 'n 21-skoot saluut toe hullle daar arriveer, gou het hy besef dat Pearl Harbor aangeval word. Hulle vliegtuig het ook onder skoot gekom van die Japannese vliegtuie; die bemanning was ongedeerd behalwe een lid wat sy hand liggies beseer het. Dit het hulle gedwing om van Hickam Field na Bellows Field uit te wyk. Met die landing kon hulle nie betyds stop nie en beland in 'n sloot van waar die vliegtuig weer bestook was deur Japannese vuur. Aanvanklik is die vliegtuig as herstelbaar beskou, maar dit was bedek met meer as 200 koeëlgate en het nooit weer gevlieg nie. Tien van die twaalf B-17's het die aanval oorleef.<ref name="A&K.2" /> [[Lêer:Typhoon McGoon II, New Caledonia, January 1943.jpg|links|duimnael|B-17E BO AAF S/N ''41-9211'' <br /> ''Typhoon McGoon II'' van die 11de BG / 98ste BS, afgeneem in Januarie 1943 in [[Nieu-Kaledonië]]: die antenna gemonteer op die neus is gebruik vir radarvolging van oppervlakvaartuie.]] In 1941 het die Verre Ooste Lugmag (VOL) met basis te Clark Field in die Filippyne oor 35 B-17's beskik en die Oorlogsdepartement was van plan om dit te verhoog na 165.<ref name="bloody p55-6" /> Toe die VOL nuus ontvang van die aanval op Pearl Harbor, het generaal Lewis H. Brereton sy bomwerpers en vegvliegtuie op verkenningstogte gestuur om te vookom dat hulle op die grond betrap word. Daarna wou Brereton B-17 aanvalle op vliegvelde in [[Formosa]] doen in ooreenstemming met die ''Rainbow 5'' oorlogsplanriglyne, die plan is egter geveto deur generaal [[Douglas MacArthur]].<ref name="Bloody p163" /> Tydens die Slag vir die Filippyne volg daar 'n onsekerheid veroorsaak deur besprekings en besluite wat gedoen is na aanleiding van vals en verkeerde berigte van lugaanvalle. Dit vertraag die besluitneming en teen die tyd wat die B-17's en begeleiervegter [[Curtiss P-40 Warhawk]]'s wil opstyg word hulle verras en vernietig op die grond deur die Japannese Vloot se 11de Lugvlootarm. Die VOL verloor die helfte van hulle vliegtuie met die eerste aanval<ref name="Bloody p166-7" /> en die res word feitlik almal vernietig oor die volgende paar dae. In een van die eerste konflikte in die Stille Oseaan, na die aanval op Pearl Harbor, het Colin Kelly op 10 Desember 1941, volgens 'n berig sy B-17 in die Japannese slagskip ''Harnua'' vasgevlieg. Hierdie aksie is later bevestig as 'n amper-treffer met 'n bom op die [[kruiser]] ''Ashigara''. Sy aksie het van hom 'n oorlogsheld gemaak. Kelly se B-17C AAF S/N 40-2045 (19th BG / 30th BS) het egter neergestort ongeveer 10&nbsp;km vanaf Clark Field vliegveld nadat hy die brandende B-17 lank genoeg konstant gehou het sodat sy bemanning met valskerms kon ontsnap. Die ''Distinguished Service Cross'' is nadoods aan hom toegeken vir sy waagmoed.<ref name="Sal.p64" /> Die Japannese [[bobaasvlieënier]] Saburō Sakai het die krediet gekry vir Kelly se vliegtuig, hy het erken dat die B-17 ongelooflike straf kon verduur.<ref name="Sakai" /> Die B-17's is met weinige sukses in die eerste konflikte in die Stille Oseaan gebruik, veral in die [[Slag van die Koraalsee]] <ref name="WoF p96" /> en die [[Slag van Midway]].<ref name="Sword p180,329" /> Omrede hulle reeds daar was is die B-17's van die Vyfde Lugmag getaak om Japannese seeroetes te bombardeer. Die bomwerperleerstelling het bepaal dat bomme van 'n hoë hoogte losgelaat moes word, maar gou is daar vasgestel dat slegs 1% van die bomme hulle teikens getref het. Die enigste voordeel vir die B-17's wat op die hoogtes gevlieg het, is dat die [[Mitsubishi A6M Zero]] [[vegvliegtuig]] hulle nie kon bereik nie. Die B-17 se grootste sukses in die Stille Oseaan was tydens die [[Slag van die Bismarcksee]], waar bomwerpers verantwoordelik was vir die kelder en beskadiging van verskeie Japannese vervoerskepe. Op 2 Maart 1943 het ses B-17's van 64 Eskader vanaf 'n hoogte van 3 000&nbsp;m die Japannese troepekonvooi aangeval en sink die ''Kyokusei Maru'' wat 1 200 troepe aan boord gehad het. Hulle beskadig ook twee ander skepe, ''Teiyo Maru'' en ''Nojima''. Op 3 Maart 1943 het dertien B-17's vanaf 2 000&nbsp;m die konvooi weer aangeval en dit gedwing om uitmekaar te spat. Sodoende is hulle gekonsentreerde lugafweerverdediging se intensiteit verminder. Die B-17's is aangeval deur Mitsubishi A6M Zero vegvliegtuie wat op hulle beurt weer deur [[Lockheed P-38 Lightning]] vegvliegtuie aangeval is wat die bomwerpers begelei het. Een B-17 het in die lug opgebreek en die bemanning het daarin geslaag om te ontsnap deur hulle valskerms te gebruik. Japannese vegvliegtuie het egter op die B-17 bemanning geskiet soos hulle neerdaal het en ander in die water aangeval nadat hulle geland het.<ref name="Gillison, pp. 692-693">Gillison, pp. 692–693</ref> Die vyf Japannese vegvliegtuie wat die B-17 bemanning aangeval het, is self deur drie P-38 Lightnings aangeval en drie is afgeskiet; die Lightnings is ook later vernietig.<ref name="historynet">{{cite journal |url=http://www.historynet.com/battle-of-the-bismarck-sea.htm |title=Battle of the Bismarck Sea |first=Lawrence |last=Spinetta |date=1 November 2007 |journal=World War II |issn=0898-4204|accessdate=2 Augustus 2013}}</ref> Die Geallieerde vlieëniers het aanspraak gemaak op vyf Zero's afgeskiet terwyl die B-17 bemannings aanspraak gemaak het op nog vyf.<ref name="Gillison, pp. 692-693" /><ref name="Watson, pp. 144-145">[[#Watson|Watson]], pp. 144–145</ref> Die verliese vir die dag was in werklikheid sewe vliegtuie vernietig en drie beskadig.<ref name="Gamble 2010 313">[[#Gamble|Gamble]], pp. 313</ref><ref name="awm" /> Die oorblywende sewe transportskepe en drie van die agt [[torpedojaer]]s word toe gekelder deur 'n kombinasie van Australiese [[Bristol Beaufighter]]s wat laag gevlieg en die skepe met masjiengewere bestook het en USAAF [[North American B-25 Mitchell]]'s wat op 30&nbsp;m ingevlieg en die B-17's het op vyf voltreffers van hoër hoogtes aanspraak gemaak.<ref name="Frisbee" /> Op die oggend van 4 Maart 1943 het 'n B-17 die torpedojaer ''Asashi'' gekelder met 'n 230 kg-bom terwyl dit oorlewendes van die ''Arashio'' opgepik het.<ref>{{harvnb|Morison|1950|p=61}}</ref> In September 1942 was daar die meeste B-17's in die Stille Oseaansone teenwoordig naamlik 168 maar reeds in die middel van 1942 het generaal Arnold besluit dat die B-17's ongeskik is vir gebruik in die Stille Oseaansone. Hy het toe reeds planne gemaak om al die B-17's te vervang met B-24 Liberator's (later [[Boeing B-29 Superfortress]]'s) soos hulle beskikbaar geword het. Alhoewel die omskakeling eers in die middel van 1943 voltooi is, het B-17 missies in die Stille Oseaan na 'n jaar tot 'n einde gekom.<ref>Kenney, George C. ''General Kenney Reports''. New York: Duall, Sloan and Pearce, 1949.</ref> Die oorblywende vliegtuie is oorgeplaas na die 54ste Troepvervoervleuel se spesiale lugvervoerseksie waar hulle gebruik is om voorrade vir troepe op die grond wat naby aan die vyand is, te verskaf. Spesiale lugondersteuning B-17's het die Australiese kommando's wat by die Japannese vesting te Rabaul besig was ondersteun, wat die primêre rol was wat die B-17's in 1942 en vroeë 1943 gespeel het.<ref>Jacobson 1945</ref> Die B-17 is later in die oorlog weer gebruik in die Stille Oseaan maar vir soek-en-reddingsoperasies. 'n Aantal van die B-17G's, later B-17H's en nog later SB-17G's genoem, is in die laaste jaar van die oorlog gebruik om reddingsbote te dra en neer te laat naby gestrande bomwerperbemannings wat afgeskiet is of noodlandings moes doen.<ref>{{cite web |url=http://www.pbyrescue.com/Aircraft/b-17h.htm |title=The B-17H "Flying Dutchman" |website=www.pbyrescue.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012044059/http://www.pbyrescue.com/Aircraft/b-17h.htm |archive-date=12 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vliegtuig het die bynaam van ''Dumbo'' gekry en het nog jare na die einde van die oorlog diens gedoen.<ref>A-1 lifeboat</ref> === Bomwerperverdediging === [[Lêer:Bomber stream.jpg|duimnael|Deel van 'n groep van 'n 1000 B-17s]] Voor die koms van langtogbegeleiervegvliegtuie was die B-17's slegs op die .50 kaliber M2 Browning-masjiengewere aan boord aangewese vir verdediging gedurende die aanvalle oor Europa. Soos die oorlog se intensiteit toegeneem het, het Boeing terugvoer van die vliegtuigbemannings gebruik om die bewapening en beskerming van elke model te verbeter.<ref name="Boeing" /> Die masjiengewere aanboord is van vier .50 kaliber masjiengewere en een 0.30 kaliber in die neus van model B-17C tot dertien 0.50 masjiengewere vermeerder in model B-17G. Omrede die bomwerpers nie maklik kon rondbeweeg nie en op die laaste gedeelte voor die bomme losgelaat word gelyk en reguit moes vlieg was dit moeilik vir hulle om 'n direkte aanval af te weer. [[Lêer:Bundesarchiv Bild 101I-657-6304-24, Luftwaffe, Modelle eines Bombers und Jägers.jpg|duimnael|links|Duitse opleidingsmodel: hoe om 'n vlieënde ystervark (''fliegendes Stachelschwein'') aan te val]] In 1943 het die ''USAAF'' na 'n ondersoek gevind dat die helfte van die bomwerpers wat deur die Duitsers afgeskiet is, vliegtuie was wat die beskerming van die formasie verlaat het.<ref name="B-17.de 2" /> Om die probleem die hoof te bied het Amerika met die oplossing van die stapelbomwerpergroepformasie na vore gekom waar al die B-17's dekking aan die ander met hulle masjiengewere kon gee. Dit het verseker dat die formasie 'n gevaarlike teiken was om aan te val.<ref name="Manual 2" /> Om te verseker dat die formasies so gou as moontlik gevorm word, is formasiesaamstelvliegtuie gebruik. Hierdie vliegtuie was geverf met onderskeidende kleure en merke vir identifisering.<ref name="MAH">{{cite web |title=Why Use Colourful Camouflage in World War 2? – Assembly Ships |url=https://www.youtube.com/watch?v=WYm1QEV69bo |website=Youtube |publisher=Military Aviation History |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409050811/https://www.youtube.com/watch?v=WYm1QEV69bo |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Polka Dot">{{cite web |title=Polka Dot Warriors > Vintage Wings of Canada |url=http://www.vintagewings.ca/VintageNews/Stories/tabid/116/articleType/ArticleView/articleId/477/language/en-CA/Polka-Dot-Warriors.aspx |website=www.vintagewings.ca |publisher=Vintage Wings |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201121322/http://www.vintagewings.ca/VintageNews/Stories/tabid/116/articleType/ArticleView/articleId/477/language/en-CA/Polka-Dot-Warriors.aspx |archive-date=1 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Duitse vlieëniers het opgemerk dat dit voel of hulle 'n ''fliegendes Stachelschwein'', (vlieënde ystervark) aanval want uit die formasie het die masjiengewere dekking gebied teen aanvalle uit feitlik elke rigting. Die nadeel van die digte formasies was dat dit die vliegtuie gedwing het om in reguit lyne te vlieg op dieselfde hoogte, wat hulle kwesbaar gemaak het vir Duitse lugafweerkanonne. Die Duitse vlieëniers het later hulle taktiek verander; hulle het nie meer individuele vliegtuie geteiken nie maar eerder teen hoë spoed oor die formasies gevlieg en hulle so aangeval. Dit het die Duitse vlieëniers se risiko verminder. Die resultaat was dat die B-17's se verliesverhouding soms tot 25% gestyg het. Eers toe die langstrekvegvliegtuig, veral die North American P-51 Mustang, sy verskyning gemaak het en ook deels omrede die ''Lugtwaffe'' se onderskeppingsvermoë tussen Februarie en Junie 1944 afgeneem het, het die B-17's werklik sy strategiese doelwit bereik. [[Lêer:B-17 Schweinfurt.jpg|duimnael|'n Formasie vlieg deur digte lugafweerverdediging oor [[Merseburg]], Duitsland]] Die B-17 is bekend vir sy vermoë om vyandelike vuur te kan verduur, steeds sy teiken te bereik en die bemanning veilig terug te besorg.<ref name="Manual" /><ref name="browne" /><ref name="Johnsen 2006" /> Wally Hoffman, 'n B-17 vlieënier in die Agste Lugmag gedurende die Tweede Wêreldoorlog, vertel: ''Die vliegtuig kan amper in repe gesny word deur vyandelike vuur en nog steeds sy bemanning veilig terug besorg''.<ref name="Hoffman" /> Martin Caidin het vertel van 'n insident waar 'n B-17 in die lug in 'n ongeluk betrokke was met 'n [[Focke-Wulf Fw 190]], 'n enjin verloor het en met groot skade aan die stertvin en stuurboord se klappe en rolroer en uit die formasie geforseer is as gevolg van die impak. Die vliegtuig is deur ander vliegtuie as "afgeskiet" gerapporteer, tog het dit sy bemanning veilig terugbesorg sonder enige besering.<ref name="Caidin.p86" /> Die vliegtuig se robuustheid was kompensasie vir sy korter togafstand en kleiner bomvragvermoë teenoor die van die [[Avro Lancaster]] en die B-24. Daar is vele stories van B-17's wat teruggekeer het na hul basis met die stertvin aan flarde, enjins vernietig en groot gedeeltes van die vlerke vol gate geskiet deur lugafweerkanonne.<ref name="DurableB-17Colorado" /> Hierdie uithouvermoë tesame met die groot aantal vliegtuie beskikbaar vir die Agste Lugmag en die faam verskaf deur die ''Memphis Belle'' het verseker dat die B-17 bomwerpers 'n belangrike vliegtuig in die oorlog was. Faktore soos oorlog-effektiwiteit en politiese ondersteuning het ook bygedra tot die B-17 se sukses.<ref name="B17vB24" /> === Aanvalle deur die Duitse Lugmag === [[Lêer:B-17 Damage Cologne.jpg|duimnael|B-17G ''43-38172'' van die 8ste Lugmag se 398ste BG 601ste BS wat beskadig is met 'n aanval oor [[Keulen]] op 15 Oktober 1944. Die bombardier het gesneuwel.<ref>[http://www.398th.org/Images/Images_Aircraft_B-17/Aircraft/43-38172-3O-P_19441015_JBk.html "43-38172."] ''398th.org.'' Verkry op 24 Januarie 2012.</ref>]] Die Duitse offisiere het die wrakke van die B-17's en B-24's ondersoek en ontdek dat dit gemiddeld twintig voltreffers neem van hul MG 151 kanon om een bomwerper af te skiet.<ref name="AFM.76-9" /> Die gemiddelde vegvlieënier kon die bomwerpers slegs met twee persent van hulle skote tref, die gemiddelde vlieënier moes dus eenduisend skote 20&nbsp;mm rondtes afvuur op 'n bomwerper om sukses te behaal.<ref name="AFM.76-9" /> Die eerste weergawes van die Focke-Wulf Fw 190, een van die beste Duitse onderskepvegvliegtuie, was toegerus met twee 20&nbsp;mm MG FF kanonne wat slegs van 500 rondtes voorsien was. Later is hulle toegerus met die MG 151 kanon wat 'n langer trefafstand gehad het. Latere weergawes van die Fw 190 is met vier tot ses MG 151 kanonne (20&nbsp;mm) en twee MG 131 (13&nbsp;mm) masjiengewere toegerus. Die Duitse vlieëniers het gevind dat indien hulle van vooraf aanval, hulle baie minder treffers moet behaal om die vliegtuig neer te skiet; slegs vier tot vyf. Dit is omrede daar minder masjiengewere is wat vorentoe kan skiet, ook was die vlieënier net beskerm met pantser aan die agterkant en hulle was dus meer blootgestel.<ref name="AFM.76-9" /> Om die Fw 190 se tekortkominge te verbeter was die aantal kanonne verdubbel na vier en ook die ammunisie aanboord is ooreenkomstig vermeerder. Die Duitsers het hierna verwys as die ''Sturmböcke'' bomwerpervernietigerweergawe. Hierdie weergawe het die kwesbare tweemotorige [[Messerschmitt Bf 110]] ''Zerstörer'' vegvliegtuie vervang wat nie opgewasse was teen die [[P-51 Mustang]]s wat voor die formasies gevlieg het om Duitse vliegtuie te verjaag nie. In 1944 is die ''Sturmböcke'' toegerus met die ''[[Rheinmetall]] Borsig'' ''MK 108'' 30&nbsp;mm kanon in die vlerk of ook onder die vlerk. Die hegting onder die vlerk is moontlik gemaak met spesiale hegtingsklampe wat met die R2= of R8-modifikasiepakket op die vliegvelde gedoen kon word.<ref name="AFM.76-9" /> [[Lêer:B-17G Destroyed by Flak.jpg|duimnael|links|B-17G-15-BO ''Wee Willie'', 322ste BS, 91ste BG, na 'n voltreffer tydens sy 128ste missie.<ref>Bowers 1976, p. 177.</ref>]] Teen die middel van Augustus 1943 het die Duitse Lugmag die ''Werfer-Granate 21'' vuurpyl aanvaar as 'n wapen vir vliegtuie. Dié wapen is ontwikkel uit die ''21&nbsp;cm Nebelwerfer'' grondgebaseerde vuurpyllanseerder. Die is beskou as die gelykmaker in die stryd teen die B-17's. Een lanseerbuis was onder elke vlerk van die enkelmotorige vegvliegtuie monteer en twee elk onder elke vlerk van die tweemotorige Messerschmitt Bf 110 dagvegter ''Zerstörer''.<ref name="AFM.76-9" /> Maar as gevolg van die redelike stadige 715&nbsp;m.p.u. snelheid van die vuurpyl en sy kenmerkende ballistiese baan (om hiervoor te kompenseer is die buise met 'n hoek van 15° opwaarts monteer) en die klein aantal vliegtuie wat van die vuurpyl voorsien is, het dit nie 'n groot effek op die uitkoms van die oorlog gehad nie.<ref name="AFM.76-9" /> Die Duitse Lugmag het ook die swaarkaliber ''Bordkanone''-reeks 37, 50 en selfs 75&nbsp;mm kanonne as teen-bomwerperwapens op die tweemotorige [[Junkers Ju 88]] en [[Messerschmitt Me 410]] ''Hornisse'' monteer maar dit het ook geen werklike effek op die uitkoms van die oorlog gehad nie. Die [[Messerschmitt Me 262]] het laat in die oorlog matige sukses teen die B-17 behaal. Hulle was toegerus met vier MK 108 kanonne in die neus en sommige later met die R4M-vuurpyl. Die vuurpyle is van onder die vlerk gelanseer. Die vuurpyle kon buite die reikafstand van die B-17 se .5 mm kaliber masjiengewere gelanseer word en kon een vliegtuig met een skoot afskiet<ref name="Schollars" /> omrede beide die MK 108 en R4M se plofkoppe gevul was met die ontplofkrag van die ''Hexogen'' militêre plofstof. === B-17's verower deur die Duitse Lugmag === Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het ongeveer 40 B-17's in Duitse hande beland nadat hulle noodlandings moes uitvoer of gedwing is om te land. Hulle is herstel en ongeveer twaalf het uiteindelik weer gevlieg. Van hulle is gemerk met die Duitse nasionale ''Balkenkreuz'' op die vlerke en aan die kante van die romp asook die Nazi-hakekruis op die stertvin. Hierdie B-17's is gebruik om hulle swakhede bloot te lê en ook om Duitse onderskeppervlieëniers op te lei in aanvalstegnieke teen B-17's.<ref name="WoF p89" /> Ander is gemerk as Dornier Do 200 en [[Dornier Do 228]] vliegtuie en is gebruik as langafstandtransportvliegtuie deur die ''Kampfgeschwader'' spesialetaakeenheid, insluitende die aflaai en oplaai van geheime agente in die [[Midde Ooste]] en [[Noord-Afrika]]. Hulle is spesifiek vir dié take gekies omrede hulle meer geskik was in die rol as die beskikbare Duitse vliegtuie. Hulle het nooit probeer on die Geallieerdes te mislei nie en die vliegtuie was altyd gemerk met die vol Luftwaffetekens.<ref name="Donald Am p23" /><ref name="Wixley p30" /> Een B-17 van KG200, gemerk in die [[Luftwaffe]] KG 200 ''Geschwaderkennung'' (gevegsvlerkkode) ''A3+FB'', is geïnterneer deur [[Spanje]] toe dit by [[Valencia]]-vliegveld geland het op 27 Junie 1944. Dit het die res van die oorlog daar deurgebring.<ref name="Northstar" /> Daar was bewerings dat sommige B-17's hulle Gealieerde merke gehou het en deur die Luftwaffe gebruik is om B-17 formasies binne te dring en dan hul posisies en hoogte bo seevlak aan Duitsland te rapporteer.<ref>{{Cite book|title=Aluminum Castles: WWII from a gunner's view|last=Richardson|first=Wilbur|publisher=Cantemos|date=26 Mei 2012|pages=29–30|quote=We also reported seeing a B17 flying at a safe distance from the formation. This mystery fortress shadowed the formation inbound from the Rhine river and we were informed others had seen it back across Belgium on the way out. A fortress manned by the enemy created an unsettling feeling in all of us.}}</ref> Volgens dié bewerings was die Duitsers aanvanklik suksesvol maar die USAAF se bemannings het vinnig prosedures ontwikkel en in plek gestel om eerstens waarskuwings te gee en tweedens op "vreemde" bomwerpers te vuur wat by formasies wou aansluit.<ref name="Northstar" /> === B-17's waarop die Sowjetunie beslag gelê het === Amerika het nooit die B-17 aan die [[Sowjetunie]] gebied as deel van hulle oorlogbystandsprogram nie; maar die Sowjetunie het egter 73 eenhede gekry deur Operasie ''Frantic''. Hierdie vliegtuie moes egter met meganiese probleme land gedurende hul aanvalle oor Duitsland of is beskadig deur die Luftwaffe se aanval op [[Poltawa]]. Die Sowjetunie het 23 vliegtuie herstel sodat hulle weer kon vlieg en hulle is aan die 890ste bomwerperregiment van die 45ste bomwerperdivisie toegedeel. Hulle is egter nooit in aksie gebruik nie. In 1946 is die regiment toegeken aan die [[Kazan]]-fabriek om die Sowjetunie se program te steun wat die [[Boeing B-29 Superfortress]] nagemaak het as die [[Toepolef Tu-4]] as deel van 'n [[afkykontwerp]].<ref>Gordon 2008, p. 479.</ref> === B-17's waarop Switserland beslag gelê het === Gedurende die Geallieerdes se bomoffensief het Amerikaanse en Britse bomwerpers somtyds [[Switserland|Switserse]] lugruim binnedring, omrede hulle beskadig is en tydens 'n paar rare insidente het hulle Switserse stede per ongeluk gebombardeer. Switserse vliegtuie het ook probeer om individuele vliegtuie, wat hulle lugruim binnegaan, te dwing om te land en die bemanning in Switserland aan te hou. Een Switserse vlieënier is dood nadat sy vliegtuig afgeskiet is deur 'n Amerikaanse bomwerper in September 1944. Daarna was die Switserse vliegtuie se vlerke met rooi en wit bande gemerk om hulle neutraliteit te beklemtoon en te verhoed dat hulle per ongeluk deur die Geallieerdes afgeskiet word.<ref>{{cite web |title=Swiss Morane |url=http://www.ww2incolor.com/other/SWISS-MS406.html |work=WW2 in color |access-date=5 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221161730/http://www.ww2incolor.com/other/SWISS-MS406.html |archive-date=21 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens amptelike Switserse rekords is hulle lugruim 6 501 keer deur die verloop van die oorlog deur vreemde vliegtuie binnegedring, 198 vreemde vliegtuie het in Switsersland geland en 56 vliegtuie het noodlandings uitgevoer. In Oktober 1943 het Switserland op Boeing B-17F-25-VE, stertnommer 25841 en sy Amerikaanse bemanning beslag gelê nadat hulle enjins probleme ondervind het na 'n aanval oor Duitsland en gedwing is om in Switserland te land. Die vliegtuig is aan die Switserse Lugmag oorhandig wat dit tot aan die einde van die oorlog gebruik het; hulle het ander B-17's waarop beslag gelê is gebruik vir onderdele. Die bomwerper was donker [[Olyf (kleur)|olyfkleurig]] geverf, die [[liggrys]] onderkant is net so behou. Die Switserse nasionale wit kruis in rooi vierkante is op die kante, rigtingroer en onder die vlerke aangebring. Aan die bokant van die vlerke is wit kruise in rooi sirkels aangebring. Onder die grys is die letters "RD" en "I" aan weerskante van die kruise aangebring.<ref name="Cravens, Wesley 1956" /> === B-17s verower deur Japan === [[Lêer:B17jp.jpg|duimnael|Hierdie ''USAAF'' Boeing B-17D, verower in die Filippyne en met Japannese kentekens, word na Japan gevlieg vir tegniese evaluasie.]] Drie beskadigde B-17's, een "D"-model en twee "E"-modelle, is deur Japannese tegnici weer lugwaardig gemaak met onderdele wat van wrakke van B-17's in die Filippyne en Oos-Indiese Nederland verkry is. Die drie bomwerpers, wat die hoogsgeheime Norden-bomvisier aan boord gehad het, is na Japan gevlieg vir tegniese evaluasie deur die Japannese Lugmag se Lugtegniese Navorsingslaboratorium te Tachikawa. Die "D"-model is later as verouderd beskou. Die twee "E"-modelle is gebruik om B-17 aanvalstaktiek te ontwikkel en te verbeter en ook as vyandelike vliegtuie in Japannese propagandarolprente. Een van die "E"-modelle is deur Amerikaanse lugverkenning gefotografeer en die kodenaam "Tachikawa 105" daaraan toegeken nadat die vlerk se lengte bepaal is; die foto-analiste kon dit eers ná die oorlog as 'n verowerde B-17 identifiseer. Daar is na die oorlog geen teken van die vliegtuie deur die Geallieerdes in Japan gevind nie en daar word aanvaar dat hulle geskrap is en die materiaal herwin is as deel van die Japannese oorlogsprogram.<ref name="Bowers Boeing p314" /> === Na-oorlogse geskiedenis === ==== Amerikaanse Lugmag ==== [[Lêer:QB-17 Flying Fortress Drones over New Mexico 1946.jpg|duimnael|links|BQ-17 Flying Fortress hommeltuie vlieg bo [[Nieu-Meksiko]], April 1946.]] Na afloop van die Tweede Wêreldoorlog het die USAAF die B-17 vinnig uitgefaseer as 'n bomwerper en die grootste gedeelte van die vloot is geskrap. Vlugbemannings het die bomwerpers oor die [[Atlantiese Oseaan]] terug na Amerika gevlieg waar die meerderheid verkoop is as skroot en opgesmelt is, tog is 'n aansienlike aantal nog in sekondêre rolle gebruik soos BBP vervoer, lug-seeredding en foto-verkenning.<ref name="Swan mil p80" /><ref name="Bowers Boeing p290" /> ''Strategic Air Command'' is in 1946 gestig en het die B-17's (eers F-9 [''F'' vir ''Fotorecon''] genoem en later RB-17) tot in 1949 gebruik.<ref name="Bowers Boeing p310-1" /><ref name="Knaack bomber p465" /> Toe die USAAF ontbind is en die onafhanklike [[Amerikaanse Lugmag]] gestig is in 1947 is die meeste B-17's na hulle oorgeplaas. [[Lêer:Boeing SB-17G of the 5th Rescue Squadron, Flight D.jpg|duimnael|SB-17G van die 5de Reddingseskader, Amerikaanse Lugmag, ~1950]] Die Amerikaanse Lugmag se Lugreddingsdiens van die Militêre Lugvervoerdiens het die B-17 bedryf as lug-seereddingsvliegtuie, dié vliegtuie is ''Dumbo'' genoem. Daar is reeds in 1943 begin om B-17's toe te rus om lewensreddingsbote te kan dra; hulle is egter eers in Februarie 1945 in Europa in diens gestel. Hulle is ook gebruik vir lug-seereddingsondersteuning vir aanvalle teen Japan deur B-29's. Ongeveer 130 B-17's is omgeskakel vir die lug-seereddingsrol, eers is hulle B-17H genoem en later SB-17G. Sommige SB-17's se masjiengewere is verwyder terwyl daardie vliegtuie wat in gevegsones diens moes doen se wapens nie verwyder is nie. Die SB-17 is ook in die [[Korea-oorlog|Koreaanse oorlog]] gebruik en het in diens gebly tot die middel-1950's.<ref name="Bowers Boeing p303-4" /><ref name="WoF p86" /><ref name="WoF p89-0" /> In 1946 is die oorskot B-17's gebruik as hommmeltuie en het atmosferiese monsters geneem gedurende die Operasie ''Crossroads'' kernbomtoetse; hulle kon naby of deur die paddastoelwolk vlieg sonder om bemanning se lewens in gevaar te stel. Dit het gelei daartoe dat meer B-17's omgeskakel is na hommeltuie, sommige vir gebruik in verdere kernwapentoetse en ander as teikens vir [[grond-tot-lugmissiel]]e en lug-tot-lugmissiele.<ref name="WoF p91" /> Eenhonderd-en-sewe B-17's is gebruik as hommeltuie.<ref name="Flight Sperry" /> Op 6 Augustus 1959 het die B-17 sy laaste amptelike operasionele vlug onderneem toe 'n DB-17P, reeksnommer 44-83684 vanaf Holloman Lugmagbasis, Nieu-Meksiko, gebruik is as 'n teiken vir ''AIM-4 Falcon'' lug-tot-lugmissiele afgevuur vanaf 'n [[McDonnell F-101 Voodoo]]. 'n Aftreefunksie is 'n paar dae later gehou by Holloman vir dié vliegtuig en daarna is dit uit diens gestel. Dit is daarna gebruik in rolprente asook die 1960's televisievertoning ''12 O'Clock High'' voordat dit finaal uit diens gestel is en na die ''Planes of Fame'' museum in Chino, Kalifornië geneem is.<ref>{{cite web |url=http://warbirdregistry.org/b17registry/b17-4483684.html |title=Warbird Registry – Boeing B-17 Flying Fortress – A Warbirds Resource Group Site |website=warbirdregistry.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027191000/http://www.warbirdregistry.org/b17registry/b17-4483684.html |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 1 Oktober 2019 }}</ref> Die bekendste B-17 is ''Memphis Belle'' wat gerestoureer is tesame met die B-17D ''The Swoose'' na sy oorlogvoorkoms en staan tans by die Nasionale Museum van die Amerikaanse Lugmag te Wright-Patterson-lugmagbasis in [[Ohio]].<ref name="NMAF Memphis" /> ==== Amerikaanse Vloot en Kuswag ==== {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = US Navy PB-1W.jpg | caption1 = Met projek '''Cadillac II''' is 'n AN/APS-20 radar geïnstalleer in die B-17G, wat dit die eerste ''Airborne Early Warning and Control'' (AEW&C) maak. | image2 = US Coast Guard PB-1G in flight.jpg | caption2 = Die Amerikaanse Kuswag PB-1G dra 'n laatvalbare lewensreddingsboot. }} Gedurende die laaste jaar van die Tweede Wêreldoorlog en net daarna het die Amerikaanse Vloot 48 oud-USAAF B-17's bekom vir patrollie en lug-seereddingswerk. Die eerste twee oud-USAAF B-17's, 'n B-17F (later opgradeer na B-17G standaard) en 'n B-17G was verkry deur die Vloot vir verskeie ontwikkelings programme.<ref name="Bowers Boeing p310-1" /> Die vliegtuie het aanvanklik onder hulle USAAF-benamings bly diens doen maar op 31 Julie 1945 is die Vloot se benaming van PB-1 aan hulle toegeken, 'n naam wat oorspronklik in 1925 gebruik is vir die ''Boeing Model 50'' eksperimentele [[vliegboot]].<ref name="Swan Navy" /> Twee-en-dertig B-17G's<ref name="DABASv2 p661" /> is deur die Vloot gebruik met die benaming PB-1W, die ''W'' dui aan lugvaart voorsprongwaarskuwingsrol. 'n Groot koepelvormige [[radar]]dop is onder die romp vasgeheg en daar was ook bykomende brandstoftenks intern aangebring en voorsiening gemaak vir afgooitenks onder die vlerke. Dit verseker 'n langer togafstand. Aanvanklik is die B-17 gekies vir sy swaar bewapening aan boord maar dit is later verwyder. Hierdie vliegtuie is donkerblou geverf, die standaardkleurskema vir die Vloot wat laat-1944 aanvaar is.<ref name="Bowers Boeing p310-1" /><ref name="Swan Navy" /> Die PB-1W's is tot in 1955 deur die Vloot gebruik en is daarna uitfaseer ten gunste van die ''Lockheed WV-2'', (bekend in die Lugmag as die ''EC-121'', 'n benaming aanvaar deur die Vloot in 1962), 'n militêre weergawe van die Lockheed Constellation handelsvliegtuig. In Julie 1945 is 16 B-17's na die [[Amerikaanse Kuswag|Kuswag]] oorgeplaas via die Vloot, daar was aanvanklik Amerikaanse Vlootburo Nommers (BuNo) aan hulle toegeken maar is aan die Kuswag afgelewer as PB-1G's teen die begin van Julie 1946.<ref name="Bowers Boeing p310-1" /><ref name="WoF p89-0" /> Die Kuswag se PB-1G's was by verskeie basisse in Amerika en [[Newfoundland]] gestasioneer. Vyf was by Kuswag Stasie te Elizabeth City, [[Noord-Carolina]], twee te [[San Francisco]], twee te Argentia, Newfoundland, een te Kodiak, [[Alaska]] en een in [[Washington (deelstaat)|Washington]].<ref name="WoF p89-0" /> Hulle is hoofsaaklik gebruik in die ''Dumbo'' lug-seereddingsrol en is ook gebruik vir ysbergpatrollies en lugfotokartering. Die Kuswag se PB-1G's het diens gedoen regdeur die 1950's, die laaste een is uit diens onttrek op 14 Oktober 1959.<ref name="Bowers Boeing p310-1" /><ref name="USCG" /> === Spesiale operasies === B-17s is gebruik deur die [[CIA]] se frontmaatskappye soos die ''Civil Air Transport'', ''Air America'' en ''Intermountain Aviation'' vir spesiale take. Een van die vliegtuie is B-17G ''44-85531'' geregistreer as N809Z. Die vliegtuie is gebruik om in [[Taiwan]] op te styg met Taiwannese bemannings, en het dan geheime agente met valskerms oor [[China]] vrygelaat. Vier van die B-17's is afgeskiet tydens hierdie operasies.<ref>Pocock, Chris. ''The Black Bats: CIA Spy Flights Over China From Taiwan, 1951–1969''. Atglen, Pennsylvania: Schiffer Military History, 2010. {{ISBN|978-0-7643-3513-6}}.</ref> In 1957 is die oorblywende vliegtuie se wapens verwyder en die rompe swart geverf. Een van die Taiwaneesgestasioneerde B-17's is na Clark-lugmagbasis in die Filippyne in September 1957 gevlieg, vanwaar dit gebruik is vir missies na [[Tibet]]. Op 28 Mei 1962 het vliegtuig, N809Z, met vlieëniers Connie Seigrist en Douglas Price in die kajuit, vir majoor James Smith en luitenant Leonard A. LeSchack na die verlate [[Sowjetunie]]-ysstasie NP 8 gevlieg. Dit het bekend gestaan as ''Operasie Coldfeet'', Smith en LeSchack het met hul valskerms uit die B-17 gespring en die stasie vir 'n paar dae ondersoek. Op 1 Junie het Seigrist en Price teruggekeer en vir Smith en LeSchack opgetel met die ''Fulton Skyhook'' wat op die B-17 geïnstalleer is .<ref>[http://www.utdallas.edu/library/collections/speccoll/Leeker/b17.pdf "The Boeing B-17s."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100928084808/http://www.utdallas.edu/library/collections/speccoll/Leeker/b17.pdf |date=28 September 2010 }} ''utdallas.edu.'' Verkry: 25 Julie 2011.</ref> N809Z was ook gebruik vir 'n ''Skyhook'' optelmaneuver in die James Bond rolprent ''Thunderball'' in 1965. Hierdie vliegtuig is later na sy oorspronklike B-17G konfigurasie gerestoureer en vertoon in die ''Evergreen Aviation & Space Museum'' in McMinnville, [[Oregon]]. == Gebruikers == [[Lêer:World operators of the B-17.png|duimnael|400px|Militêre gebruikers van die B-17]] [[Lêer:Civil operators of the B-17.png|duimnael|400px|Burgerlike gebruikers van die B-17]] Die B-17 was 'n veelsydige vliegtuig en gebruik in vele gebiede van konflik tydens die Tweede Wêreldoorlog deur die ''USAAF'' asook die die Britse Lugmag. Sy grootste gebruik was in Europa, waar sy korter togafstand en kleiner bomvrag teenoor die ander vier-enjin bomwerpers nie soveel van 'n nadeel teenoor hulle gebruik in die Stille Oseaankonflik gebied het nie. Die gebruik van die vliegtuig het sy hoogtepunt bereik in Augustus 1944 toe 4&nbsp;574 in bedryf was.<ref name="Baugher Squads" /> {{div col|colwidth=15em}} * {{vlag|Argentinië}} * {{vlag|Bolivia}} * {{vlag|Brasilië}} * {{vlag|Kanada|1921}} * {{vlag|Colombia}} * {{vlag|Denemarke}} * {{vlag|Dominikaanse Republiek}} * {{vlag|Frankryk}} * {{vlag|Duitsland|Nazi}} as ''Beuteflugzeug'' (beslaggelegde vliegtuie) * {{vlag|Iran|1925}} * {{vlag|Saoedi-Arabië}} * {{vlag|Israel}} * {{vlag|Japan}} * {{vlag|Meksiko}} * {{vlag|Nicaragua}} * {{vlag|Peru}} * {{vlag|Portugal}} * {{vlag|Suid-Afrika|1928}} * {{vlag|Republiek van China}} * {{vlag|Sowjetunie}} * {{vlag|Switserland}} * {{vlag|Swede}} * {{vlag|Groot-Brittanje}} * {{vlag|VSA|1912}} {{Div col end}} == Die Flying Fortress as 'n simbool == [[Lêer:Flying Fortress Cartoon.jpg|duimnael|links|Die B-17's se vermoë om vyandige aanvalle te absorbeer en af te weer en dan nog steeds skade aan Duitse militêre aanlegte te veroorsaak word hier voorgestel.]] Die B-17 Flying Fortress het vir Amerika 'n simbool van hulle lugvuis geword. In 1943 het ''Consolidated Aircraft'' 'n opname gemaak in stede waar ''Consolidated'' advertensies in koerante geplaas was, die uitslag was dat slegs 73% geweet het van die B-14 en 90% van die B-17.<ref name="Johnsen 2006" /> Nadat die eerste B-17's afgelewer is aan die 2de Bombardiergroep, is hulle gebruik op vlugte om hulle lang togafstand en navigasievermoë te demonstreer. In Januarie 1938 het groepbevelvoerder kolonel Robert Olds 'n YB-17 van Amerika se ooskus na weskus gevlieg in 'n tyd van 13 uuur en 27 minute, 'n transkontinentale rekord. Hy het ook die wes-na-oos rekord gebreek op sy terugkeer in 11 ure en 1 minuut met 'n gemiddelde snelheid van 394&nbsp;km/h.<ref name="Zamzow" /> Ses bomwerpers van die 2de Bombarderingsgroep het opgestyg van Langley vliegveld op 15 Februarie 1938 as deel van 'n welwillendsheidsvlug na [[Buenos Aires]], [[Argentinië]]. Hulle vlieg 12 000&nbsp;km en keer terug op 27 Februarie. Drie dae later het sewe vliegtuie weer gevlieg na [[Rio de Janeiro]], [[Brasilië]].<ref name="WoF p46-7" /> In 'n goedbemarkte vlug op 12 Mei 1938 het drie B-17's, as deel van 'n oefening, die Italiaanse skip ''SS Rex'' onderskep en foto's van die skip geneem, 980&nbsp;km vanaf die Atlantiese kus.<ref name="AFM.91-12" /><ref group="N">Hierdie is 'n algemene fout. Die ''Rex'' se laaste posisie was 1160&nbsp;km van die land af volgens die laaste verslag terwyl die B-17s besig was om na die aanloopbaan te beweeg op Mitchel Field vliegveld, vier ure voor die onderskepping.</ref> Daar is baie vlieëniers wat beide die B-17 en B-24 gevlieg het, die meeste verkies die B-17 omrede dit meer stabiel en makliker is om te hanteer wanneer daar in formasie gevlieg word. Ook was die B-17 se elektriese stelsel minder kwesbaar as die B-24 se hidroliese stelsel en die B-17 het beter gevlieg as die B-24 wanneer een enjin uit aksie was.<ref name="levine1992">{{cite book | title=The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945 | publisher=Praeger | author=Levine, Alan J. | year=1992 | location=Westport, Connecticut | pages=14–15 | isbn=0-275-94319-4}}</ref> Gedurende die oorlog het die Agste Lugmag geen geheim gemaak van hulle voorkeur vir die B-17 nie. Luitenantgeneraal Jimmy Doolittle het bevestig dat hy die B-17 verkies omrede dit makliker is om net een vliegtuigtipe te onderhou met betrekking tot diens en onderdele. Daarom wou hy slegs B-17's en P-51 vegvliegtuie in sy lugmag hê. Sy siening is ondersteun deur die Agste Lugmag se statistiek wat bewys het dat die B-17 meer bruikbaar was met 'n beter oorlewingsverhouding as die B-24.<ref name="Johnsen 2006" /> Vele B-17's wat teruggekeer het na hul basis ten spyte van groot skade aan die vliegtuig is wel bekend, die vliegtuig se uithouvermoë is legendaries.<ref name="Manual" /><ref name=browne /> Foto's en stories van B-17's wat die skynbaar onmoontlike vermag het is wyd tydens die oorlog versprei.<ref name="Johnsen 2006" />Ten spyte van sy minder goeie vermoë teenoor die B-24 en kleiner bomvrag<ref name="Birdsall 3" /> het 'n opname van die Agste Lugmag se bemannings gewys dat hulle gelukkiger was met die B-17.<ref name="B-17.de" /> == Bekende B-17's == [[Lêer:19430201AllAmericanB17inFlight.jpg|duimnael|Dié beskadigde ''All American'' het aanhou vlieg na 'n botsing met 'n ''Messerschmitt Bf 109'' wat dit aangeval het en het uiteindelik geland sonder enige beserings aan die bemanning.]] * ''All American'' – Hierdie B-17F het oorleef nadat sy stertvin byna afgeruk is in 'n botsing in die lug oor [[Tunisië]] en het daarna veilig in [[Algerië]] geland.<ref name=WarbirdsNews20130627>{{cite web |title=WWII's B-17 ''All American:'' Separating Fact and Fiction |url=http://www.warbirdsnews.com/warbird-articles/wwiis-b-17-all-american-separating-fact-fiction.html |publisher=Warbirds News |date=27 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407025114/http://warbirdsnews.com/warbird-articles/wwiis-b-17-all-american-separating-fact-fiction.html |archive-date=7 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * ''Chief Seattle'' – geborg deur die stad [[Seattle]], het verdwyn (vermis in aksie) op 14 Augustus 1942<ref>Nose art [http://home.st.net.au/~dunn/usaaf/chiefofseattle.htm photos] clearly shows "Chief Seattle", but often incorrectly reported as "Chief of Seattle"</ref> tydens 'n verkenningstog vir die 19de Bomwerpergroep, 435ste BS<ref>B-17E SN# 41-2656 at [http://www.pacificwrecks.com/aircraft/b-17/41-2656.html PacificWrecks.com] or MACR report at Fold3.org</ref> en die bemanning is dood verklaar op 7 Desember 1945. * ''Hell's Kitchen'' – B-17F 41-24392, een van slegs drie vroeëre B-17F's van die 414de Bomeskader wat meer as 100 missies gevlieg het.<ref>{{cite web |url=http://www.reddog1944.com/414th_Squadron_Planes_and_Crews.htm |title=414th Squadron Planes and Crews circa 1943 |publisher=reddog1944.com |accessdate=20 Desember 2012 }}</ref> * ''Mary Ann'' – die B-17D was deel van 'n ongewapende vlug wat op Hamilton vliegveld, Novato, Kalifornië opgestyg het op 6 Desember 1941 op pad na Hickam vliegveld in [[Hawaii]] en daar arriveer het tydens die hoogtepunt van die aanval op Pearl Harbor. Die vliegtuig en sy bemanning moes so gou as moontlik deelneem aan missies na [[Wake-eiland]] en die Filippyne na die aanval. Die vliegtuig het bekend geword nadat sy aksies in die rolprent ''Air Force'' vasgevang is; wat die eerste patriotiese rolprent van die oorlog was.<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0035616/trivia |title=Trivia |date=28 Mei 2013 |access-date=28 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316213351/http://www.imdb.com/title/tt0035616/trivia |archive-date=16 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * ''Memphis Belle'' – is een van die eerste B-17's in die Agste Lugmag wat 25 missies voltooi het. Daar is 'n rolprent genaamd ''Memphis Belle'' gemaak oor die prestasie. Die vliegtuig is gerestoureer en word sedert 17 Mei 2018 <ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2018/05/17/politics/memphis-belle-bomber-unveiling-air-force-museum/index.html |title=Memphis Belle bomber newly restored and unveiled at US Air Force museum |first=Andreas |last=Preuss |date=17 Mei 2018 |publisher=CNN |access-date=17 Mei 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222235640/https://www.cnn.com/2018/05/17/politics/memphis-belle-bomber-unveiling-air-force-museum/index.html |archive-date=22 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> by die Nasionale Museum van die Amerikaanse Lugmag te Wright-Patterson Lugmagbasis in Dayton, Ohio vertoon. * ''Miss Every Morning Fix 'n'' – is 'n B-17C en voorheen bekend as ''Pamela''. Hierdie vliegtuig was gestasioneer in Mackay, [[Queensland]], Australië gedurende die Tweede Wêreldoorlog. Dié vliegtuig het op 14 Junie 1943, kort nadat dit opgestyg het, neergestort. Dit was vol Amerikaanse Lugmag personeel wat na Port Moresby onderweg was; 40 van die 41 mense aanboord sterf. Dit is tot vandag toe nog die grootste lugramp in die geskiedenis van Australië. Die enigste oorlewende, Faye Roberts, het met 'n Australiese vrou getrou en na Amerika terug gekeer. Hy sterf in Wichita Falls, [[Texas]] op 4 Februarie 2004.<ref>{{cite web |last=Choate |first=Trish |title=Going from lucky in love to lucky to be alive in 1943 |url=http://www.timesrecordnews.com/columnists/choate-going-from-lucky-in-love-to-lucky-to-be-alive-in-1943-ep-427243459-339500392.html |work=timesrecordnews.com |access-date=28 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028154157/http://www.timesrecordnews.com/columnists/choate-going-from-lucky-in-love-to-lucky-to-be-alive-in-1943-ep-427243459-339500392.html |archive-date=28 Oktober 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Murder Inc.'' – 'n Foto van 'n B-17 bombardier met die naam van dié vliegtuig op sy baadjie was gebruik vir 'n Duitse propaganda in koerante.<ref name="murder inc.">Williams, Kenneth Daniel. [http://www.merkki.com/murderinc.htm "The Saga of Murder, Inc."] ''World War II – Prisoners of War – Stalag Luft I.'' Verkry: 31 Augustus 2010.</ref> * ''Old 666'' – 'n B-17E gevlieg deur die bemanning wat die meeste medaljes gekry het in die Stille Oseaan front.<ref>{{cite web |url=http://zeamerseagerbeavers.com/old-666-lucy-history/ |title="Old 666"/"Lucy" – A History |last=Hayes |first=Clint |date=23 Februarie 2014 |website=Zeamer's Eager Beavers |access-date=26 Julie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219154048/http://zeamerseagerbeavers.com/old-666-lucy-history/ |archive-date=19 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * ''Royal Flush'' – 'n B-17F ''42-6087'' van die 100ste Bomwerper Groep, onder beheer van ''USAAF'' offisier Robert Rosenthal, op een missie oor [[Münster]] op 10 Oktober 1943: dit was die enigste vliegtuig wat terug gekeer het van die missie na hul basis te ''Thorpe Abbotts''.<ref>{{Cite web |url=https://100thbg.com/index.php?option=com_bombgrp&view=personnel&id=4475&Itemid=334 |title=LT COL Robert ROSENTHAL |website=100th Bomber Group |access-date=2018-07-26 }}</ref> * ''Sir Baboon McGoon'' – hierdie B-17F het in die Junie 1944 uitgawe van ''Popular Science'' tydskrif <ref>{{Cite magazine |last=Powell |first=Hickman |title=Another Triumph for Yankee 'Know-How' |url=http://www.91stbombgroup.com/photo_history/sir_baboon_mcgoon_news.html |magazine=Popular Science |access-date=2018-07-26 }}</ref> en die 1945 uitgawe van ''Flying'' tydskrif verskyn.<ref>{{cite magazine |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1945/B17_Fl_4505_crash.html |title=Crash Landing |magazine=Flying |date=Mei 1945 |volume=36 |issue=5 |pages=[http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1945/B17_Fl_4505_crash.pdf 39–42] |first=Harold W. |last=Kulick |access-date=2018-07-26 |archive-date=2021-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511200231/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1945/B17_Fl_4505_crash.html |url-status=dead }}</ref> Die artikels het die buiklanding van die vliegtuig in Oktober 1943 te Tannington, [[Engeland]] en hoe die vliegtuig herwin en herstel is, beskryf. * ''The Swoose'' – Aanvanklik is die vliegtuig ''Ole Betsy'' genoem. ''The Swoose'' is die enigste oorblywende en heel B-17D, dit is in 1940 gebou, dit is die oudste vlieënde ''Flying Fortress'' en die enigste oorblywende B-17 wat diens gedoen het in die Filippyne in 1941–42. Dit behoort aan die ''National Air and Space Museum'' en word herstel vir sy finale rusplek te ''National Museum of the U.S. Air Force'' in Wright-Patterson in Dayton, Ohio.<ref>{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.af.mil/news/story.asp?storyID=123106540 |title=The Swoose comes home to roost at the National Museum of the U.S. Air Force |first=Sarah |last=Parke |publisher=National Museum of the U.S. Air Force |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012220403/http://www.nationalmuseum.af.mil/news/story.asp?storyID=123106540 |archive-date=12 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die vlieënier van die ''The Swoose'' was Frank Kurtz, die vader van die aktrise [[Swoosie Kurtz]], na wie hy die vliegtuig genoem het. * ''Ye Olde Pub'' – hierdie B-17 is nie deur die [[bobaasvlieënier]] Franz Stigler afgeskiet toe hy 'n kans gekry het nie, die aksie is versinnebeeld in die skildery "''A Higher Call''" van John D. Shaw.<ref>{{cite web |url=https://www.valorstudios.com/Franz-Stigler-Charlie-Brown.htm |title=A Higher Call: autographed by JG 27 Bf-109 ace Franz Stigler and Charlie Brown of the B-17 "Ye Olde Pub" |website=www.valorstudios.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817190904/https://www.valorstudios.com/Franz-Stigler-Charlie-Brown.htm |archive-date=17 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * ''5 Grand'' – Hierdie is die 5&nbsp;000ste B-17 vervaardig en bedek met die handtekeninge van die Boeingwerknemwers daarop. Dit het diens gedoen in die 333ste Bomwerpereskader, 96ste Bomwerpergroep in Europa. Dit is beskadig en herstel na 'n buiklanding en oorgeplaas na die 388ste Bomwerpergroep. Na D-dag is dit terug gevlieg na Amerika en gebruik vir oorlogfondsinsameling. Daarna is dit gestoor te Kingman, [[Arizona]]. Nadat daar probeer is om die vliegtuig te bewaar in 'n museum, sonder sukses, is dit geskrap.<ref>''Air Classics'' magazine, Julie 2004, pp. 66–74</ref> == Bekroonde B-17 vlieëniers en bemanning == [[Lêer:Maynard-H-Smith.png|duimnael|<center>Maynard H. Smith ontvang die ''Medal of Honor'' van die minister van oorlog [[Henry L. Stimson]].</center>]] [[Lêer:Forrest-L-Vosler.png|duimnael|<center>Forrest L. Vosler ontvang die ''Medal of Honor'' van President Roosevelt.</center>]] [[Lêer:Nancy Love and Betty Gillies.jpg|duimnael|<center>Nancy Love (links), vlieënier en Betty (Huyler) Gillies, mede-vlieënier, die eerste vroue om die Boeing B-17 Flying Fortress swaarbomwerper te vlieg vir die ''Women Airforce Service Pilots''.</center><ref name="museum2" />]] === Ontvangers van die ''Medal of Honor'' === Baie bemanningslede van B-17's het militêre toekennings ontvang en sewentien het die ''Medal of Honor'' ontvang, die hoogste militêre toekenning deur Amerika toegeken:<ref name="AFM" /> * Brigadiergeneraal Frederick Castle (mede-vlieënier), nadoods toegeken: hy bly agter die kontroles sodat ander 'n kans kan kry om uit die beskadigde vliegtuig te ontsnap.<ref>Frisbee, John L. "Valor: The Quiet Hero." ''Air Force Magazine,'' Volume 68, Issue 5, Mei 1998.</ref> * 2de Luit. Robert Femoyer (navigator) – nadoods toegeken<ref>Frisbee, John L. "Valor: 'I Am the Captain of My Soul'". ''Air Force Magazine'' Volume 68, Issue 5, Mei 1985.</ref> * 1ste Luit. Donald J. Gott (vlieënier) – nadoods toegeken<ref name="Valor at its Highest">Frisbee, John L. "Valor: 'Valor at its Highest'". ''Air Force Magazine'' Volume 72, Uitgawe 6, Junie 1989.</ref> * 2de Luit. David R. Kingsley (bombardier) – nadoods toegeken: versorging van beseerde bemanningslede en gee sy valskerm aan 'n ander lid<ref>Frisbee, John L. "Valor: A Rather Special Award." ''Air Force Magazine'' Volume 73, Uitgawe 8, Augustus 1990.</ref> * 1st Luit. William R. Lawley Jnr. – "dapperheid en buitengewone vlieg vernuf"<ref>Frisbee, John L. "Valor: One Turning and One Burning." ''Air Force Magazine'' Volume 82, Uitgawe 6, Junie 1999.</ref> * Sersant Archibald Mathies (ingenieur-skutter) – nadoods toegeken:<ref name="Point of Honor">Frisbee, John L. "Valor: A Point of Honor." ''Air Force Magazine'' Volume 68, Uitgawe 8, Augustus 1985.</ref> * 1ste Luit. Jack W. Mathis (bombardier) – nadoods toegeken: die eerste lid van die lugmag in Europa aan wie die ''Medal of Honor'' toegeken is.<ref>Frisbee, John L. "Valor: A Tale of Two Texans." ''Air Force Magazine'' Volume 69, Uitgawe 3, Maart 1986.</ref> * 2de Luit. William E. Metzger Jnr. (mede-vlieënier) – nadoods toegeken:<ref name="Valor at its Highest" /> * 1ste Luit. Edward Michael<ref>Frisbee, John L. "Valor: Gauntlet of Fire." ''Air Force Magazine'' Volume 68, Uitgawe 8, Augustus 1985.</ref> * 1ste Luit. John C. Morgan<ref>Frisbee, John L. "Valor: Crisis in the Cockpit." ''Air Force Magazine'' Volume 67, Uitgawe 1, Januarie 1984.</ref> * Kapt. Harl Pease – nadoods toegeken:<ref>Frisbee, John L. "Valor: Rabaul on a Wing and a Prayer." ''Air Force Magazine'' Volume 73, Uitgawe 7, Julie 1990.</ref> * 2de Luit Joseph Sarnoski (nadoods toegeken)<ref>[http://www.homeofheroes.com/moh/citations_1940_wwii/sarnoski.html "MOH citation of Sarnoski, Joseph R."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623091114/http://www.homeofheroes.com/moh/citations_1940_wwii/sarnoski.html |date=23 Junie 2006 }} ''Home of Heroes''. Verkry: 12 Januarie 2007.</ref> * Staf Sersant Maynard H. Smith – (skutter)<ref>Frisbee, John L. "Valor: First of the Few." ''Air Force Magazine'' Volume 67, Uitgawe 4, April 1984.</ref> * 1ste Luit. Walter E. Truemper – (nadoods toegeken)<ref name="Point of Honor" /> * Tegniese Sersant Forrest L. Vosler (radio operateur)<ref>Frisbee, John L. "Valor: The Right Touch." ''Air Force Magazine'' Volume 81, Uitgawe 9, September 1998.</ref><ref>Half a Wing, Three Engines and a Prayer. Chapter 25, "Jeffrey Bounce Jr."</ref> * Brigadiergeneraal Kenneth Walker – nadoods toegeken: Bevelvoerder van ''V Bomber Command'', sneuwel terwyl hy 'n klein mag lei in 'n aanval op Rabaul <ref>Frisbee, John L. "Valor: Courage and Conviction." ''Air Force Magazine'' Volume 73, Uitgawe 10, Oktober 1990.</ref> * Majoor Jay Zeamer jnr. (vlieënier) – verdien toekenning tydens 'n onbeskermde verkenningstog in die Stille Oseaan, dieselfde missie as Sarnoski<ref>Frisbee, John L. "Valor: Battle Over Bougainville." ''Air Force Magazine'' Volume 68, Uitgawe 12, Desember 1985.</ref> === Ander militêre prestasies en gebeurtenisse === * Lincoln Broyhill, stertskutter op 'n B-17 in die 483ste Bomwerpergroep. Hy ontvang 'n ''Distinguished Unit Citation'' en stel twee rekords op in een dag: (1) meeste Duitse straalvegters vernietig in een dag deur een skutter op een missie (twee), en (2) meeste Duitse straalvegters vernietig deur een skutter gedurende die oorlog.<ref>{{cite news|author=Joe Holley|title=WWII gunner 'Babe' Broyhill dies: Set record for downing Nazi jets|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/27/AR2008112702380.html | date=28 November 2008 | accessdate=7 Mei 2010 }}</ref> * Allison C. Brooks (1917–2006), 'n B-17 vlieënier aan wie verskeie militêre eerbewyse toegeken is, hy het uiteindelik die rang van Majoorgeneraal gehou en het eers in 1971 uit militêre diens getree.<ref>{{cite web |url=http://www.af.mil/bios/bio.asp?bioID=4800 |title=Major General Allison C. Brooks |publisher=United States Air Force |access-date=13 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516013032/http://www.af.mil/bios/bio.asp?bioID=4800 |archive-date=16 Mei 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * 1ste Luit. Eugene Emond (1921–1998): hoofvlieënier vir ''Man O War II Horsepower Limited''. Hy ontvang die ''Distinguished Flying Cross'', ''Air Medal'' met drie eikeblaarversierings, Amerikaanse ''Theater Ribbon'' en ''Victory Ribbon''. Hy het aan D-Dag deelgeneem en is een van die eerste persone wat 'n Duitse straalvegvliegtuig, die Me 262A-1a, gesien het tydens 'n formasievlug oor Duitsland. Hy was een van die jongste bomwerpervlieëniers in die Amerikaanse Lugmag. * Immanuel J. Klette (1918–1988): Tweedegeslag Duits-Amerikaner wat 91 missies voltooi het, die meeste deur enige vlieënier van die Agste Lugmag gedurende die Tweede Wêreldoorlog.<ref>Freeman 1993, pp. 497–500.</ref> * Kaptein Colin Kelly (1915–1941): Vlieënier van die eerste Amerikaanse B-17 wat in aksie verloor is.<ref>Frisbee, John L. "Valor: Colin Kelly (He was a Hero in Legend and in Fact)." ''Air Force Magazine'' Volume 77, Uitgawe 6, Junie 1994.</ref> * Kolonel Frank Kurtz (1911–1996): Die ''USAAF'' se vlieënier met die meeste dekorasies in die Tweede Wêreldoorlog. Hy was die bevelvoerder van die 463ste Bomwerpergroep (Swaar), 15de Lugmag, Celone-vliegveld, Foggia, Italië. Hy het die Clark Field, Filippyne aanval oorleef. Hy was 'n wêreldklasduiker en het 'n brons medalje tydens die [[Olimpiese Somerspele 1932|Olimpiese Spele]] in 1932 verower. Hy is die vader van die aktrise [[Swoosie Kurtz]] wat na sy vliegtuig vernoem is. * Generaal Curtis LeMay (1906–1990): Hy het later die hoof van ''Strategic Air Command'' en Stafhoof van die Amerikaanse Lugmag geowrd. * Luit. Kolonel Nancy Love (1914–1976) en Betty (Huyler) Gillies (1908–1998): Die eerste vroue vlieëniers wat gesertifiseer was om die B-17 te vlieg in 1943 en ook deel te word van die ''Women Airforce Service Pilots'' wat B-17's moes aflewer.<ref name="museum2" /> * Stafsersant Alan Magee (1919–2003): B-17 skutter wat op 3 Januarie 1943 'n 6 700-meter val oorleef het nadat sy vliegtuig neergeskiet is deur die ''Luftwaffe'' oor [[Saint-Nazaire]]. * Kolonel Robert K. Morgan (1918–2004): Vlieënier van ''Memphis Belle''. * Luitenantkolonel Robert Rosenthal (1917–2007): In beheer van die enigste B-17, ''Royal Flush'', wat die aanval van die Agste Lugmag se 100ste Bomwerpergroep op [[Münster]] op 10 Oktober 1943 oorleef het. Hy het 53 missies voltooi en sestien medaljes vir dapperheid is aan hom toegeken (insluitend een elk van Brittanje en Frankryk) en lei die grootse aanval oor Berlyn<ref>{{cite web |url=https://100thbg.com/index.php?option=com_bombgrp&view=personnel&id=4475&Itemid=334 |title=100th Bomb Group Foundation – Personnel – LT COL Robert ROSENTHAL |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |website=100thbg.com |publisher=100th Bomb Group Foundation |access-date=5 Desember 2016 |quote=Dec 1, 1944 – Feb 3, 1945 – 418th BS, 100th BG (H) ETOUSAAF (8AF) Squadron Commander, 55 hours, B-17 Air Leader 5 c/m (combat missions) 45 c/hrs (combat hours) '''1 Division Lead (Berlin Feb 3, 1945''', shot down, picked up by Russians and returned to England) Acting Command 4 Wing Leads, Pilot Feb 3, 1945 – BERLIN – MACR #12046, – A/C#44 8379}}</ref> op 3 Februarie 1945. Dit het waarskynlik gelei tot die dood van Roland Freisler, die berugte ''hanging judge'' van die Hof van Duitsland. * 1ste Luit. Bruce Sundlun (1920–2011): Vlieënier van ''Damn Yankee'' van die 384ste Bomwerpergroep, neergeskiet oor [[België]] op 1 Desember 1943, ontwyk die Duitse magte en bereik [[Switserland]] op 5 Mei 1944.<ref>Miller, G. Wayne. [http://www.projo.com/extra/2006/sundlun/ "Bruce at 86: A different kind of man."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110914234931/http://www.projo.com/extra/2006/sundlun/ |date=14 September 2011 }} ''Providence Journal'', 2006. Verkry op 1 Oktober 2011.</ref> * Brigadiergeneraal Paul Tibbets (1915–2007): Vlieg met die 97ste Bomwerpergroep (Swaar) met beide die Agste Lugmag in Engeland en die 12de Lugmag in Noord-Afrika. Hy was die vlieënier van die B-29 ''Enola Gay'' wat die kernbom oor [[Hiroshima]] gegooi het. * Die laaste bemanning van ''Ye Olde Pub'' (20 Desember 1943): hulle keer terug vanaf Bremen, Duitsland in 'n bomwerper wat as 'n wonderwerk beskou was omrede dit nog kon vlieg. Daar word nege ''Silver Stars'' en een ''Air Force Cross'' aan die bemanning toegeken. === B-17 in rolprente, liedjies en kunswerke === Die B-17 was verskeie kere die onderwerp van Hollywoodrolprente, soos regisseur Howard Hawks se ''Air Force'' waarin [[John Garfield]] en ''Twelve O'Clock High'' waarin [[Gregory Peck]] opgetree het.<ref name="imdb1" /> Die ''USAAF'' het vir beide rolprente hulle volle samewerking gegee, hulle het gebruikte vliegtuie beskikbaar gestel asook film materiaal wat geneem is tydens die oorlog. In 1964 is die rolprent ''Twelve O'Clock High'' verwerk in 'n TV-reeks met dieselfde naam. Die reeks is vir drie jaar vertoon op ''American Broadcasting Company''. Film materiaal van ''Twelve O'Clock High'' was ook gebruik, tesame met drie gerstoureerde B-17's in die 1962 rolprent ''The War Lover''. Die B-17 is ook gebruik in die 1938 rolprent ''Test Pilot'' met [[Clark Gable]] en [[Spencer Tracy]] in die hoofrolle, weer met Clark Gable in ''Command Decision'' in 1948, in ''Tora! Tora! Tora!'' in 1970 en ''Memphis Belle'' saam met [[Matthew Modine]], [[Eric Stoltz]], [[Billy Zane]] en [[Harry Connick Jr.]] in 1990. Die bekendste B-17 is ''Memphis Belle'', dit is die bemanning gebruik om deur Amerika te toer om moraal te bou asook oorlogobligasies te verkoop. Dit is ook gebruik in die ''USAAF'' dokumentêre program ''Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress''.<ref name="imdb2" /> B-17's is ook in vlug en waar hulle in vlamme neerstort in die Britse rolprent ''The Way to the Stars'' te sien. Die liedjie ''Icarus II (Borne On Wings Of Steel)'' deur ''Kansas'', van hul album ''Somewhere to Elsewhere'' bevat lirieke wat deur Steve Walsh gesing word en beskryf die heldhaftige optrede van die vlieënier wat sy lewe gee om die van sy bemanning te red. Nadat die vliegtuig getref word, beveel hy hulle om met hul valskerms uit te spring terwyl hy die vliegtuig beheer en later daarmee neerstort. Die B-17 is ook gebruik in kunswerke waar die kunstenaars die fisiese en fiselogiese spanning in oorlogstonele uitbeeld en ook die hoë ongevalle syfer wat daarmee saamgaan.<ref>Philo, Tom. [http://www.taphilo.com/history/8thaf/8aflosses.shtml "Eighth Air force Combat Losses."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131044149/http://www.taphilo.com/history/8thaf/8aflosses.shtml |date=31 Januarie 2010 }} ''taphilo.com.'' Besoek op 19 Mei 2012.</ref><ref>Vargas, John. [http://en.allexperts.com/q/Military-History-669/2010/9/WWII-Bomber-Flight-Crews.htm "Question How many bomber flight crews completed their 25 missions to go home?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203223503/http://en.allexperts.com/q/Military-History-669/2010/9/WWII-Bomber-Flight-Crews.htm |date=3 Februarie 2012 }} ''allexperts.com'', 9 November 2010.</ref> Ander kunswerke soos ''The Death of the Ball Turret Gunner'' deur Randall Jarrell en die rolprent ''Heavy Metal'' se B-17 gedeelte benadruk weer die wreedheid van sulke missies. Die balvormige buik skiettoring het as inspirasie gedien vir [[Steven Spielberg]] se TV reeks ''Amazing Stories: The Mission''. Baie ander bemanningslede van B-17's het ook kunswerke geskep wat die oorlogstoestande weerspieël het.<ref>McCormick, Ken. ''Images of War: The Artist's Vision of World War II.'' London: Orion Press, 1990. {{ISBN|978-0-517-57065-4}}.</ref><ref>Mitgang, Herbert. [https://www.nytimes.com/1990/11/03/books/books-of-the-times-how-both-sides-artists-saw-world-war-ii.html?pagewanted=all&src=pm "Books of The Times; How Both Sides' Artists Saw World War II" (review).] ''The New York Times,'' 3 November 1990. Besoek 19 Mei 2012.</ref> == Tegniese besonderhede (B-17G) == [[Lêer:Boeing B-17G Flying Fortress.png|duimnael|300px|regs|<center>Projeksie van 'n B-17G van drie kante af, die ''Cheyenne''-stertvin is sigbaar asook ander verskille met ander B-17 variante</center>]] [[Lêer:B-17G nose.jpg|duimnael|<center>B-17G: voorste masjiengewere in die neus</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Boeing B-17G Flying Fortress: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motors | 4 |- | Tipe motor | [[Skroef (lugvaart)|Skroef]] |- | Vervaardiger | Wright |- | Kraglewering per motor | 1200 [[perdekrag]] |- | Vlerkspan |31,62 m |- | Lengte |22,66 m |- | Hoogte |5,82 m |- | Maks. opstygmassa |29&nbsp;700 kg |- | Maks. snelheid |462 km/h |- | Operasionele hoogte | 10&nbsp;850m |- | Togafstand | 3&nbsp;220km |- | Bewapening | Dertien .50 Browing-masjiengewere<br />en 'n bomvrag van 7&nbsp;990 kg |} == Notas == {{Verwysings|group=N}} == Verwysings == {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="first flight">[http://www.boeing.com/history/chronology/chron04.html "The Boeing Logbook: 1933–1938."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061208181449/http://www.boeing.com/history/chronology/chron04.html |date=8 Desember 2006 }}<br />''Boeing.'' URL besoek op 3 Maart 2009.</ref> <ref name="Yenne.p46">Yenne 2005, p. 46.</ref> <ref name="Bowers Boeing p292">Bowers 1989, p. 292.</ref> <ref name="Donald">Donald 1997, p. 155.</ref> <ref name="Bowers boeing p294">Bowers 1989, p. 294.</ref> <ref name="Bowers Boeing p295">Bowers 1989, p. 295.</ref> <ref name="Bowers Boeing p297">Bowers 1989, p. 297.</ref> <ref name="Bowers Boeing p299">Bowers 1989, p. 299.</ref> <ref name="Swan Mil p76">Swanborough and Bowers 1963, p. 76.</ref> <ref name="Swan Mil p78">Swanborough and Bowers 1963, p. 78.</ref> <ref name="flightinter">[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1944/1944%20-%200915.html "Flying Fortress (B-17G): A Survey of the Hard-hitting American Heavy Weight."] ''Flight,'' 4 Mei 1944, pp. 473–476.</ref> <ref name="WoF p56-7">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, pp. 56–57.</ref> <ref name="WoF p59-0">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, pp. 59–60.</ref> <ref name="WoF p66">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, p. 66.</ref> <ref name="Francillon Lock p213-5">Francillon 1982, pp. 213–215.</ref> <ref name="WoF 62-3,5">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, pp. 62–63, 65.</ref> <ref name="Francillon Lock p212">Francillon 1982, p. 212.</ref> <ref name="Bowers Boeing p307-8">Bowers 1989, pp. 307–308.</ref> <ref name="WoF p63-4">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, pp. 63–64.</ref> <ref name="Francillon Lock p211">Francillon 1982, p. 211.</ref> <ref name="Bowers Boeing p286-7">Bowers 1989, pp. 286–287.</ref> <ref name="Bowers Boeing p303-4">Bowers 1989, pp. 303–304.</ref> <ref name="Carey Pointblank">Carey 1998, p. 4.</ref> <ref name="Baugher Squads">Baugher, Joe. [http://www.joebaugher.com/usaf_bombers/b17_squad.html "B-17 Squadron Assignments."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111110220/http://www.joebaugher.com/usaf_bombers/b17_squad.html |date=11 November 2020 }} ''Encyclopedia of American Aircraft,'' Last revised 9 Augustus 1999.</ref> <ref name="Andrews & Morgan p340">Andrews and Morgan 1988, p. 340.</ref> <ref name="Yenne.p23">Yenne 2006, p. 23.</ref> <ref name="Chant">Chant 1996, pp. 61–62.</ref> <ref name="Weigley.338">Weigley 1977, p. 338.</ref> <ref name="Stitt 1">Stitt 2010, p. 1.</ref> <ref name="Wynn.93">Wynn 1998, p. 93.</ref> <ref name="Baugher B-17B">Baugher, Joe. [http://www.joebaugher.com/usaf_bombers/b17_4.html "Boeing B-17B Fortress."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111194244/http://www.joebaugher.com/usaf_bombers/b17_4.html |date=11 November 2020 }} ''Encyclopedia of American Aircraft,'' 22 Mei 2010.</ref> <ref name="Northstar">[http://northstargallery.com/Aircraft/B17/about.htm "Aviation Photography: B-17 Flying Fortress."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212043915/http://northstargallery.com/Aircraft/B17/about.htm |date=12 Februarie 2012 }} ''Northstar Gallery,'' 16 Januarie 2007.</ref> <ref name="Hess.pp59-60">Hess 1994, pp. 59–60.</ref> <ref name="Hess.pp65-67">Hess 1994, pp. 65–67.</ref> <ref name="Hess.p67">Hess 1994, p. 67.</ref> <ref name="Hess.69-71">Hess 1994, pp. 69–71.</ref> <ref name="AAF combat">[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=1507 "AAF Enters Combat from England."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104031058/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=1507 |date=4 November 2013 }} ''National Museum of the United States Air Force.'' Verkry 13 September 2010.</ref> <ref name="Bowman.7">Bowman 2002, p. 7.</ref> <ref name="Weigley 339">Weigley 1977, p. 339.</ref> <ref name="Bowman.8">Bowman 2002, p. 8.</ref> <ref name="Bowman.22">Bowman 2002, p. 22.</ref> <ref name="AFM.76-9">Price, Alfred. [http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/1993/September%201993/0993regensburg.aspx "Against Regensburg and Schweinfurt."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331194802/http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/1993/September%201993/0993regensburg.aspx |date=31 Maart 2012 }} ''Air Force Magazine,'' Volume 76, Uitgawe 9, September 1993. Verkry 18 Desember 2008.</ref> <ref name="Weigley.341">Weigley 1977, p. 341.</ref> <ref name="C&W.151">Caldwell and Muller 2007, pp. 151–152.</ref> <ref name="Weigley.340-1">Weigley 1977, pp. 340–341.</ref> <ref name="Weigley.342">Weigley 1977, p. 342.</ref> <ref name="C&W.162">Caldwell and Muller 2007, p. 162.</ref> <ref name="USAAF.04-45">McKillop, Jack. [http://www.usaaf.net/chron/45/apr45.htm "Combat Chronology of the U.S. Army Air Forces: April 1945."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307201343/http://www.usaaf.net/chron/45/apr45.htm |date=7 Maart 2010 }} ''usaaf.net,'' {{Nowrap|17 January}} 2007.</ref> <ref name="A&K.2">Arakaki and Kuborn 1991, pp. 73, 158–159.</ref> <ref name="bloody p55-6">Shores, Cull and Izawa 1992, pp. 55–56.</ref> <ref name="Bloody p163">Shores, Cull and Izawa 1992, p. 163.</ref> <ref name="A&K.1">Arakaki and Kuborn 1991, pp. 73–75, 158–159.</ref> <ref name="Bloody p166-7">Shores, Cull and Izawa 1992, pp. 166–167.</ref> <ref name="Sal.p64">Salecker 2001, pp. 64–71.</ref> <ref name="Sakai">Sakai et al. 1996, pp. 68–72.</ref> <ref name="WoF p96">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, p. 96.</ref> <ref name="Sword p180,329">Parshall and Tulley 2005, pp. 180, 329.</ref> <ref name="awm">{{Cite web|url=http://www.awm.gov.au/atwar/remembering1942/bismark/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030824011504/http://www.awm.gov.au/atwar/remembering1942/bismark/|title=Anniversary talks: Battle of the Bismarck Sea, 2–4 Maart 1943 [Australian War Memorial&#93;|archivedate=24 Augustus 2003}}}</ref> <ref name="Frisbee">Frisbee 1990</ref> <ref name="Boeing">[http://www.boeing.com/history/boeing/b17.html "History:B-17 Flying Fortress."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107080528/http://www.boeing.com/history/boeing/b17.html |date=7 Januarie 2007 }} ''Boeing''. Besoek op: 16 January 2007.</ref> <ref name="B-17.de 2">[http://www.b17flyingfortress.de/eng/details/formation.php "Formation."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025041902/http://www.b17flyingfortress.de/eng/details/formation.php |date=25 Oktober 2016 }} ''b17flyingfortress,'' 8 April 2007. Besoek op: 18 Junie 2010 ''.</ref> <ref name="Manual 2">[http://www.stelzriede.com/ms/html/mshwpmn2.htm#form "B-17 Pilot Training Manual (Formation)."] ''Headquarters, AAF, Office of Flying Safety.'' Verkry: 16 Januarie 2007.</ref> <ref name="Manual">[http://www.stelzriede.com/ms/html/mshwpmn1.htm#sty "Excerpts from B-17 Pilot Training Manual (The Story of the B-17)."] ''Headquarters, AAF, Office of Flying Safety.'' Verkry: 16 Januarie 2007.</ref> <ref name="browne">Browne, Robert W. "The Rugged Fortress: Life-Saving B-17 Remembered." ''Flight Journal: WW II Bombers,'' Winter 2001.</ref> <ref name="Caidin.p86">Caidin 1960, p. 86.</ref> <ref name="Hoffman">Hoffman, Wally. [http://www.storyhouse.org/wally6.html "We Get Our Feet Wet."] ''Magweb.com,'' 2006. Verkry: 18 Julie 2006.</ref>'' <ref name="DurableB-17Colorado">Wright, James G. [https://pqasb.pqarchiver.com/gazette/access/135028531.html?dids=135028531:135028531&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+08%2C+1994&author=James+G.+Wright%3B+Gazette+Telegraph&pub=Colorado+Springs+Gazette&desc=Durable+B-17s+hard+for+pilots+to+forget%2F+Love+for+plane+outweighs+bitter+memories+of+war&pqatl=google "Durable B-17s hard for pilots to forget: Love for plane outweighs bitter memories of war"] (requires subscription). ''Colorado Springs Gazette'', 8 Junie 1994. {{Dooie skakel|date=Junie 2016}}</ref> <ref name="B17vB24">Benitez, Nannette. [http://oai.dtic.mil/oai/oai?verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA397895 "World War II War Production – Why Were the B-17 and B-24 Produced in Parallel?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105040134/http://oai.dtic.mil/oai/oai?verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA397895 |date=5 November 2016 }} ''Defense Technical Information Center'', 1997. Verkry: 1 Julie 2011.</ref> <ref name="Schollars">Schollars, Todd J. [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0IBO/is_3_27/ai_111852898 "German wonder weapons: degraded production and effectiveness."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619091435/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0IBO/is_3_27/ai_111852898 |date=19 Junie 2006 }} ''Air Force Journal of Logistics,'' Fall 2003. Verkry: 16 Januarie 2007.</ref> <ref name="WoF p89">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, p. 89.</ref> <ref name="Donald Am p23">Donald 1995, p. 23.</ref> <ref name="Wixley p30">Wixley 1998, p. 30.</ref> <ref name="Bowers Boeing p314">Bowers 1989, p. 314.</ref> <ref name="Swan mil p80">Swanborough and Bowers 1963, p. 80.</ref> <ref name="Bowers Boeing p290">Bowers 1989, p. 290.</ref> <ref name="Bowers Boeing p310-1">Bowers 1989, pp. 310–311.</ref> <ref name="Knaack bomber p465">Knaack 1988, p. 465.</ref> <ref name="WoF p86">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, p. 86.</ref> <ref name="WoF p89-0">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, pp. 89–90.</ref> <ref name="WoF p91">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, p. 91.</ref> <ref name="Flight Sperry">[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1976/1976%20-%200668.html?search=QB-17 "Sperry's RPV Background."] ''Flight International'', 17 April 1976, p. 1006.</ref> <ref name="NMAF Memphis">[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=6740 "Boeing B-17F Memphis Belle."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100608164031/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=6740 |date=8 Junie 2010 }} ''National Museum of the United States Air Force.'' Verkry 13 September 2010.</ref> <ref name="Swan Navy">Swanborough and Bowers 1976, pp. 66–67.</ref> <ref name="DABASv2 p661">Roberts 2000, p. 661.</ref> <ref name="USCG">[https://web.archive.org/web/20110609004610/http://www.uscg.mil/history/webaircraft/Boeing_PB1.pdf "US Coast Guard Aviation History: Boeing PB-1G 'Flying Fortress'."] ''United States Coast Guard/'' Verkry: 18 Junie 2010.</ref> <ref name="Zamzow">Zamzow 2008, pp. 42–43.</ref> <ref name="WoF p46-7">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, pp. 46–47.</ref> <ref name="AFM.91-12">Correll, John T. " Rendezvous With the 'Rex'." ''Air Force Magazine,'' Volume 91. Issue 12, Desember 2008, p. 56.</ref> <ref name="Johnsen 2006">Johnsen, Frederick A. [http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2006/October%202006/1006bomber.aspx "The Making of an Iconic Bomber."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219003449/http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2006/October%202006/1006bomber.aspx |date=19 Februarie 2012 }} ''Air Force Magazine,'' Volume 89, Issue 10, 2006. Verkry: 15 Januarie 2007.</ref> <ref name="B-17.de">[http://www.b17flyingfortress.de/english/index.php?id=htm/details/best_airplane.htm "B-17: Best Airplane."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060919211652/http://www.b17flyingfortress.de/english/index.php?id=htm%2Fdetails%2Fbest_airplane.htm |date=19 September 2006 }} ''B-17 Flying Fortress: Queen of the Skies.'' Verkry: 9 Januarie 2007.</ref> <ref name="Birdsall 3">Birdsall 1968, p. 3.</ref> <ref name="museum2">[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=1557 "Biography of Nancy Harkness Love."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070831124822/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=1557 |date=31 Augustus 2007 }} ''National Museum of the United States Air Force.'' Verkry: 19 September 2012.</ref> <ref name="AFM">Eylanbekov, Zaur. [http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2006/February%202006/0206classics.pdf "Airpower Classics: B-17 Flying Fortress."] ''Air Force Magazine,'' Februarie 2006. Verkry op 30 Desember 2008.</ref> <ref name="imdb1">[https://www.imdb.com/title/tt0041996/ "Twelve O'Clock High (1949)."] ''Internet Movie Database (IMDb).'' Verkry op 16 Januarie 2007.</ref> <ref name="imdb2">[https://www.imdb.com/title/tt0036152/ "The Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress (1944)."]''Internet Movie Database (IMDb).'' Bsoek op: {{nowrap|16 January}} 2007.</ref> <ref name="Swan Mil p74">Swanborough and Bowers 1963, p. 74.</ref> <ref name="Tate.p164">Tate 1998, p. 164.</ref> <ref name="WoF p41">Hess and Winchester ''Wings of Fame'' 1997, p. 41.</ref> <ref name="Bowers Boeing p291-2">Bowers 1989, pp. 291–292.</ref> <ref name="Sal.p46">Salecker 2001, p. 46.</ref> <ref name="NYTimes.299Record">[https://www.nytimes.com/1935/08/21/archives/army-bomber-flies-2300-miles-in-9-hours-or-252-miles-an-hour-new.html "Army Bomber Flies 2,300 Miles In 9 Hours, or 252 Miles an Hour; New All-Metal Monoplane Sets a World Record on Non-Stop Flight From Seattle to Dayton, Ohio."] ''The New York Times,'' 21 Augustus 1935.</ref> <ref name="Zamzow.33">Zamzow 2008, p. 33.</ref> <ref name="Tate 165">Tate 1998, p. 165.</ref> <ref name="Zamzow.34">Zamzow 2008, p. 34.</ref> <ref name="Museum">[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2478 "Model 299 Crash, {{Nowrap|15 November}} 1935."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070516004104/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2478 |date=16 Mei 2007 }} Besoek op: {{Nowrap|16 Januarie}} 2007.</ref> <ref name="Checks">Schamel, John. [http://www.atchistory.org/History/checklst.htm "How the Pilot's Checklist Came About."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014052107/http://www.atchistory.org/History/checklst.htm |date=14 Oktober 2012 }} ''Flight Service History.'' Besoek op: {{Nowrap|22 Mei}} 2010.</ref> <ref name="Sal.p48">Salecker 2001, p. 48.</ref> <ref name="Erickson">Erickson, Mark St. John [http://www.dailypress.com/features/history/dp-nws-langley-air-power-20160424-story.html "Langley B-17s paved way for independent Air Force"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116140254/http://www.dailypress.com/features/history/dp-nws-langley-air-power-20160424-story.html |date=16 Januarie 2018 }} ''Daily Press'', 1 Maart 2017. Besoek op 15 Januarie 2018.</ref> <ref name="Meilinger">Meilinger, Phillip S. [http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2004/October%202004/1004fortress.aspx "When the Fortress Went Down."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331195234/http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2004/October%202004/1004fortress.aspx |date=31 Maart 2012 }} ''Air Force Magazine (Air Force Association),'' Volume 87, Issue 9, Oktober 2004. Besoek op 22 Mei 2010.</ref> <ref name="Bowers1976.p12">Bowers 1976, p. 12.</ref> <ref name="Checks2">Schamel, John [http://www.atchistory.org/History/checklst.htm "How the Pilot's Checklist Came About."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014052107/http://www.atchistory.org/History/checklst.htm |date=14 Oktober 2012 }} ''Flight Service History.'' Besoek op {{Nowrap|22 Mei}} 2010.</ref> <ref name="Maurer">Maurer 1987, pp. 406–408.</ref> <ref name="USAF Rex">[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2480 "Intercepting The 'Rex'."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070913112905/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2480 |date=13 September 2007 }} ''National Museum of the United States Air Force.'' Besoek op {{Nowrap|9 Januarie}} 2007.</ref> <ref name="Y1B-17">[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2500 "Boeing Y1B-17."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070516004201/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2500 |date=16 Mei 2007 }} ''National Museum of the United States Air Force.'' Besoek op {{Nowrap|9 Januarie}} 2007.</ref> <ref name="Bowers Boeing p293-4">Bowers 1989, p. 293–294.</ref> <ref name="Wixley p23">Wixley 1998, p. 23.</ref> <ref name="B-17B">[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2449 "Boeing B-17B."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070914012211/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2449 |date=14 September 2007 }} ''National Museum of the United States Air Force.'' Besoek op {{Nowrap|9 Januarie}} 2007.</ref> <ref name="Serling.p55">Serling 1992, p. 55.</ref> <ref name="Yenne.p6">Yenne 2006, p. 6.</ref> <ref name="Pop1">Ethell, Jeff. [https://books.google.com/books?id=_OMDAAAAMBAJ "Our Still-Flying Fortress."] ''Popular Mechanics,'' Volume 162, Issue 1, January 1985, pp. 124–129.</ref> }} === Bibliografie === {{refbegin|2}} * Andrews, C.F and E.B. Morgan. ''Vickers Aircraft since 1908''. London: Putnam, 1988. {{ISBN|0-85177-815-1}}. * Angelucci, Enzo and Paolo Matricardi. ''Combat Aircraft of World War II, 1940–1941''. Westoning, Bedfordshire, UK: Military Press, 1988. {{ISBN|978-0-517-64179-8}}. * Arakaki, Leatrice R. and John R. Kuborn. ''{{Nowrap|7 Desember}} 1941: The Air Force Story''. Hickam Air Force Base, Hawaii: Pacific Air Forces, Office of History, 1991. {{ISBN|978-0-16-050430-3}}. * Birdsall, Steve. ''The B-24 Liberator''. New York: Arco Publishing Company, Inc., 1968. {{ISBN|0-668-01695-7}}. * Bowers, Peter M. ''Boeing Aircraft Since 1916''. London: Putnam, 1989. {{ISBN|0-85177-804-6}}. * Borth, Christy. ''Masters of Mass Production''. Indianapolis, Indiana: Bobbs-Merrill Co., 1945. * Bowers, Peter M. ''Fortress in the Sky'', Granada Hills, California: Sentry Books, 1976. {{ISBN|0-913194-04-2}}. * Bowman, Martin W. ''Castles in the Air: The Story of the B-17 Flying Fortress Crews of the U.S. 8th Air Force''. Dulles, Virginia: Potomac Books, 2000, {{ISBN|1-57488-320-8}}. * Bowman, Martin W. ''B-17 Flying Fortress Units of the Eighth Air Force, Volume 2''. Oxford, UK: Osprey Publishing, 2002. {{ISBN|1-84176-434-5}}. * Caidin, Martin. ''Black Thursday''. New York: E.P. Dutton & Company, 1960. {{ISBN|0-553-26729-9}}. * Caldwell, Donald and Richard Muller. ''The Luftwaffe over Germany: Defense of the Reich''. London: Greenhill Books Publications, 2007. {{ISBN|978-1-85367-712-0}}. * Carey, Brian Todd. [https://web.archive.org/web/20070930220839/http://www.historynet.com/air_sea/airborne_operations/3026416.html?page=4&c=y ''Operation Pointblank: Evolution of Allied Air Doctrine During World War&nbsp;II.''] ''historynet.com'', 12 Junie 2006. [https://web.archive.org/web/20141019054733/http://www.historynet.com/operation-pointblank-evolution-of-allied-air-doctrine-during-world-war-ii.htm archived version 19 Oktober 2014]. * Chant, Christopher. ''Warplanes of the 20th century.'' London: Tiger Books International, 1996. {{ISBN|1-85501-807-1}}. * Craven, Wesley Frank, James Lea Cate and Richard L. Watson, eds. [http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/IV/index.html "The Battle of the Bismarck Sea", pp. 129–162; ''The Pacific: Guadalcanal to Saipan, Augustus 1942 tot Julie 1944'' (The Army Air Forces in World War II, Volume IV.] Chicago: University of Chicago Press, 1950. * Donald, David, ed. ''American Warplanes of World War Two''. London: Aerospace Publishing, 1995. {{ISBN|1-874023-72-7}}. * Donald, David. "Boeing Model 299 (B-17 Flying Fortress)." ''The Encyclopedia of World Aircraft''. Etobicoke, Ontario, Canada: Prospero Books, 1997. {{ISBN|1-85605-375-X}}. * Francillon, René J. ''McDonnell Douglas Aircraft since 1920''. London: Putnam, 1979. {{ISBN|0-370-00050-1}}. * Francillon, René J. ''Lockheed Aircraft since 1913''. London: Putnam, 1982. {{ISBN|0-370-30329-6}}. * Freeman, Roger A. ''B-17 Fortress at War''. New York: Charles Scribner's Sons, 1977. {{ISBN|0-684-14872-2}}. * Gamble, Bruce. ''Fortress Rabaul: The Battle for the Southwest Pacific, January 1942&nbsp;– April 1943''. Minneapolis, Minnesota: Zenith Press, 2010. {{ISBN|978-0-7603-2350-2}}. * Gillison, Douglas. [https://www.awm.gov.au/collection/RCDIG1070209/ ''Australia in the War of 1939–1945: Series 3 – Air''], Volume 1. Canberra, Australia: Australian War Memorial, 1962. {{OCLC|2000369}}. * Gordon, Yefim. ''Soviet Air Power in World War 2''. Hinckley, Lancashire, UK: Midland, Ian Allan Publishing, 2008. {{ISBN|978-1-85780-304-4}}. * Herman, Arthur. ''Freedom's Forge: How American Business Produced Victory in World War II'' New York: Random House, 2012. {{ISBN|978-1-4000-6964-4}}. * Hess, William N. ''B-17 Flying Fortress: Combat and Development History of the Flying Fortress''. St. Paul, Minnesota: Motorbook International, 1994. {{ISBN|0-87938-881-1}}. * Hess, William N. ''B-17 Flying Fortress Units of the MTO''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publishing Limited, 2003. {{ISBN|1-84176-580-5}}. * Hess, William N. ''Big Bombers of WWII''. Ann Arbor, Michigan: Lowe & B. Hould, 1998. {{ISBN|0-681-07570-8}}. * Hess, William N. and Jim Winchester. "Boeing B-17 Flying Fortress: Queen of the Skies". ''Wings of Fame''. Volume 6, 1997, pp.&nbsp;38–103. London: Aerospace Publishing. {{ISBN|1-874023-93-X}}. {{ISSN|1361-2034}}. * Hoffman, Wally and Philippe Rouyer. ''La guerre à 30 000 pieds''[Available only in French]. Louviers, France: Ysec Editions, 2008. {{ISBN|978-2-84673-109-6}}. * Jacobson, Capt. Richard S., ed. ''Moresby to Manila Via Troop Carrier: True Story of 54th Troop Carrier Wing, the Third Tactical Arm of the U.S. Army, Air Forces in the Southwest Pacific''. Sydney, Australia: Angus and Robertson, 1945. * Johnsen, Frederick A. [http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2006/October%202006/1006bomber.aspx "The Making of an Iconic Bomber."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219003449/http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2006/October%202006/1006bomber.aspx |date=19 Februarie 2012 }} ''Air Force Magazine'', Volume 89, Issue 10, Oktober 2006. Besoek op: {{Nowrap|14 September}} 2012. * Knaack, Marcelle Size. ''Encyclopedia of U.S. Air Force Aircraft and Missile Systems: Volume II: Post-World War II Bombers, 1945–1973''. Washington, D.C.: Office of Air Force History, 1988. {{ISBN|0-16-002260-6}}. * Maurer, Maurer. ''Aviation in the U.S. Army, 1919–1939''. Washington, D.C.: United States Air Force Historical Research Center, Office of Air Force History, 1987, pp.&nbsp;406–408. {{ISBN|0-912799-38-2}}. * Parker, Dana T. ''Building Victory: Aircraft Manufacturing in the Los Angeles Area in World War II''. Cypress, California, Dana Parker Enterprises, 2013. {{ISBN|978-0-9897906-0-4}}. * Parshall, Jonathon and Anthony Tulley. ''Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway''. Dulles, Virginia: Potomac Books, 2005. {{ISBN|1-57488-923-0}}. * Ramsey, Winston G. ''The V-Weapons''. London, United Kingdom: ''After The Battle'', Number 6, 1974. * Roberts, Michael D. ''[https://web.archive.org/web/20080915133000/http://www.history.navy.mil/branches/dictvol2.htm Dictionary of American Naval Aviation Squadrons: Volume 2: The History of VP, VPB, VP(HL) and VP(AM) Squadrons]''. Washington, D.C.: Naval Historical Center, 2000. * Sakai, Saburo with Martin Caidin and Fred Saito. ''Samurai!.'' Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1996. {{ISBN|978-0-671-56310-3}}. * Salecker, Gene Eric. ''Fortress Against The Sun: The B-17 Flying Fortress in the Pacific''. Conshohocken, Pennsylvania: Combined Publishing, 2001. {{ISBN|1-58097-049-4}}. * Serling, Robert J. ''Legend & Legacy: The Story of Boeing and its People''. New York: St. Martin's Press, 1992. {{ISBN|0-312-05890-X}}. * Shores, Christopher, Brian Cull and Yasuho Izawa. ''Bloody Shambles: Volume One: The Drift to War to The Fall of Singapore''. London: Grub Street, 1992. {{ISBN|0-948817-50-X}}. * Stitt, Robert. ''Boeing B-17 in RAF Coastal Command Service.'' Redbourn, Herts, UK: Mushroom Model Publications, 2010. {{ISBN|83-89450-88-7}}. * Swanborough, F. G. and Peter M. Bowers. ''United States Military aircraft since 1909''. London: Putnam, 1963. * Swanborough, Gordon and Peter M. Bowers. ''United States Navy Aircraft since 1911''. London: Putnam, Second edition, 1976. {{ISBN|0-370-10054-9}}. * Tate, Dr. James P. [https://books.google.com/books?id=pZyLTfJFaEgC ''The Army and its Air Corps: Army Policy toward Aviation 1919–1941.''] Maxwell Air Force Base, Alabama: Air University Press, 1998. {{ISBN|1-4289-1257-6}}. Verkry op 1 Augustus 2008. * Trescott, Jacqueline. "Smithsonian Panel Backs Transfer of Famed B-17 Bomber." ''[[Washington Post]]'' Volume 130, Uitgawe 333, 3 November 2007. * Weigley, Russell Frank. ''The American Way of War: A History of United States Military Strategy and Policy.'' Bloomington, Indiana: Indiana University Press, 1977. {{ISBN|0-253-28029-X}}. * Wixley, Ken. "Boeing's Battle Wagon: The B-17 Flying Fortress – An Outline History". ''Air Enthusiast'', No. 78, November/Desember 1998, pp.&nbsp;20–33. Stamford, UK: Key Publishing. {{ISSN|0143-5450}}. * Wynn, Kenneth G. ''U-boat Operations of the Second World War: Career Histories, U511-UIT25.'' Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1998. {{ISBN|1-55750-862-3}}. * Yenne, Bill. ''B-17 at War''. St. Paul, Minnesota: Zenith Imprint, 2006. {{ISBN|0-7603-2522-7}}. * Yenne, Bill. ''The Story of the Boeing Company''. St. Paul, Minnesota: Zenith Imprint, 2005. {{ISBN|0-7603-2333-X}}. {{refend}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{en-vertaal|Boeing B-17 Superfortress}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Boeing]] [[Kategorie:Bomwerpers]] [[Kategorie:Vliegtuie van die Tweede Wêreldoorlog]] iafaamlrukd4jvsu8tlj95w3wop03ge 0 119837 2968468 1537158 2026-09-18T21:42:32Z ~2026-50533-30 214723 2968468 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Stellenbosch Woordfees NPC Die Woordfees het in 2000 by die Universiteit Stellenbosch (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns. Sedertdien het ons gegroei tot een van die grootste kunstefeeste in Afrika met omtrent 50,000 jaarlikse feesgangers. In 2024 het die fees oorgegaan na ’n niewinsgewende maatskappy (NPC) met sy eie bedryfstrukture buite die US. Die '''Stellenbosch Woordfees''' word jaarliks in Stellenbosch aangebied. Die eerste van hierdie fees het op 17 Maart 2000 in en om die HB Thom-gebou in Stellenbosch plaasgevind en het as 'n deurnag gedigtepartytjie begin as "'n Nag van Passie". Prof Dorethea van Zyl het 15 jaar lank aan die stuur van sake gestaan en in 2015 het die dramaturg [[Saartjie Botha]] as feesdirekteur by haar oorgeneem. Nou is dit 'n fees wat 9 dae duur, dit strek oor alle genres - van die EasyEquities Skrywersfees, tot Spier Toneel; Diskoers, Klassieke musiek, Kontemporere musiek, Kinderfees, Visuele kuns, WOW-projek vir skoolkinders en Dans. Dit vind gewoonlik plaas in Oktober elke jaar. == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] WOW: ’n Bemagtiginginisiatief by die US Kreatiewe programme gerig op die bevordering van taal, letterkunde en die kunste word deur Woorde Open Wêrelde (WOW) in skole en gemeenskappe aangebied om leerders en opvoeders se horisonne te verbreed. Verskeie lees- en skryfprojekte help om lesers te ontwikkel wat lees met genot én begrip. WOW gee aan voornemende studente die inligting wat hulle benodig vir tersiêre studie, en bemagtig talentvolle kandidate met WOW-studiebeurse van die Universiteit Stellenbosch (US). Die Sanlam WOW Spelfees is die grootste spelkompetisie in die land, word in ál nege provinsies aangebied en gee jong leerders in ’n vroeë stadium reeds blootstelling aan die US en die geleenthede wat dié instansie bied. WOW bied ook jaarliks ’n program by die Toyota Stellenbosch Woordfees aan ter viering van die verruimende waarde van die geskrewe en gesproke woord in al sy gedaantes. https://wow.woordfees.co.za/ {{Saadjie}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] ttbdcue94e9x953rj0m5ob8kjdb27yk 2968500 2968468 2026-09-19T08:09:13Z Sobaka 328 opruim 2968500 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Stellenbosch Woordfees NRO''' het in 2000 by die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns. Sedertdien het die fees gegroei tot een van die grootste kunstefeeste in Afrika met omtrent 50 000 jaarlikse feesgangers. In 2024 het die fees omgeskakel in ’n niewinsgewende maatskappy (NWM) met sy eie bedryfstrukture buite die US. = =Ontstaan== Die Stellenbosch Woordfees word jaarliks in [[Stellenbosch]] aangebied. Die eerste van hierdie fees het op 17 Maart 2000 in en om die HB Thom-gebou in Stellenbosch plaasgevind en het as 'n deurnag gedigtepartytjie begin as "'n Nag van Passie". Prof Dorethea van Zyl het 15 jaar lank aan die stuur van sake gestaan en in 2015 het die dramaturg [[Saartjie Botha]] as feesdirekteur by haar oorgeneem. Tans is dit 'n fees wat 9 dae duur, dit strek oor alle genres - van die EasyEquities Skrywersfees, tot Spier Toneel; Diskoers, Klassieke musiek, Kontemporere musiek, Kinderfees, Visuele kuns, WOW-projek vir skoolkinders en Dans. Dit vind gewoonlik plaas in Oktober elke jaar. ==WOW: ’n Bemagtiginginisiatief by die US== Kreatiewe programme gerig op die bevordering van taal, letterkunde en die kunste word deur Woorde Open Wêrelde (WOW) in skole en gemeenskappe aangebied om leerders en opvoeders se horisonne te verbreed. Verskeie lees- en skryfprojekte help om lesers te ontwikkel wat lees met genot én begrip. WOW gee aan voornemende studente die inligting wat hulle benodig vir tersiêre studie, en bemagtig talentvolle kandidate met WOW-studiebeurse van die Universiteit Stellenbosch (US). Die Sanlam WOW Spelfees is die grootste spelkompetisie in die land, word in ál nege provinsies aangebied en gee jong leerders in ’n vroeë stadium reeds blootstelling aan die US en die geleenthede wat dié instansie bied. WOW bied ook jaarliks ’n program by die Toyota Stellenbosch Woordfees aan ter viering van die verruimende waarde van die geskrewe en gesproke woord in al sy gedaantes. == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Saadjie}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] kduzg0gihwqxpjs42pmjyqy13fqma1n 2968501 2968500 2026-09-19T08:09:31Z Sobaka 328 /* Ontstaan= */ 2968501 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Stellenbosch Woordfees NRO''' het in 2000 by die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns. Sedertdien het die fees gegroei tot een van die grootste kunstefeeste in Afrika met omtrent 50 000 jaarlikse feesgangers. In 2024 het die fees omgeskakel in ’n niewinsgewende maatskappy (NWM) met sy eie bedryfstrukture buite die US. = ==Ontstaan== Die Stellenbosch Woordfees word jaarliks in [[Stellenbosch]] aangebied. Die eerste van hierdie fees het op 17 Maart 2000 in en om die HB Thom-gebou in Stellenbosch plaasgevind en het as 'n deurnag gedigtepartytjie begin as "'n Nag van Passie". Prof Dorethea van Zyl het 15 jaar lank aan die stuur van sake gestaan en in 2015 het die dramaturg [[Saartjie Botha]] as feesdirekteur by haar oorgeneem. Tans is dit 'n fees wat 9 dae duur, dit strek oor alle genres - van die EasyEquities Skrywersfees, tot Spier Toneel; Diskoers, Klassieke musiek, Kontemporere musiek, Kinderfees, Visuele kuns, WOW-projek vir skoolkinders en Dans. Dit vind gewoonlik plaas in Oktober elke jaar. ==WOW: ’n Bemagtiginginisiatief by die US== Kreatiewe programme gerig op die bevordering van taal, letterkunde en die kunste word deur Woorde Open Wêrelde (WOW) in skole en gemeenskappe aangebied om leerders en opvoeders se horisonne te verbreed. Verskeie lees- en skryfprojekte help om lesers te ontwikkel wat lees met genot én begrip. WOW gee aan voornemende studente die inligting wat hulle benodig vir tersiêre studie, en bemagtig talentvolle kandidate met WOW-studiebeurse van die Universiteit Stellenbosch (US). Die Sanlam WOW Spelfees is die grootste spelkompetisie in die land, word in ál nege provinsies aangebied en gee jong leerders in ’n vroeë stadium reeds blootstelling aan die US en die geleenthede wat dié instansie bied. WOW bied ook jaarliks ’n program by die Toyota Stellenbosch Woordfees aan ter viering van die verruimende waarde van die geskrewe en gesproke woord in al sy gedaantes. == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Saadjie}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] j078v0o5koi0qz555xauw7ai3brx17t 2968502 2968501 2026-09-19T08:10:31Z Sobaka 328 opruim 2968502 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Stellenbosch Woordfees NRO''' het in 2000 by die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns. Sedertdien het die fees gegroei tot een van die grootste kunstefeeste in Afrika met omtrent 50 000 jaarlikse feesgangers. In 2024 het die fees omgeskakel in ’n niewinsgewende maatskappy (NWM) met sy eie bedryfstrukture nie meer verbonde aan die US nie. ==Ontstaan== Die Stellenbosch Woordfees word jaarliks in [[Stellenbosch]] aangebied. Die eerste van hierdie fees het op 17 Maart 2000 in en om die HB Thom-gebou in Stellenbosch plaasgevind en het as 'n deurnag gedigtepartytjie begin as "'n Nag van Passie". Prof Dorethea van Zyl het 15 jaar lank aan die stuur van sake gestaan en in 2015 het die dramaturg [[Saartjie Botha]] as feesdirekteur by haar oorgeneem. Tans is dit 'n fees wat 9 dae duur, dit strek oor alle genres - van die EasyEquities Skrywersfees, tot Spier Toneel; Diskoers, Klassieke musiek, Kontemporere musiek, Kinderfees, Visuele kuns, WOW-projek vir skoolkinders en Dans. Dit vind gewoonlik plaas in Oktober elke jaar. ==WOW: ’n Bemagtiginginisiatief by die US== Kreatiewe programme gerig op die bevordering van taal, letterkunde en die kunste word deur Woorde Open Wêrelde (WOW) in skole en gemeenskappe aangebied om leerders en opvoeders se horisonne te verbreed. Verskeie lees- en skryfprojekte help om lesers te ontwikkel wat lees met genot én begrip. WOW gee aan voornemende studente die inligting wat hulle benodig vir tersiêre studie, en bemagtig talentvolle kandidate met WOW-studiebeurse van die Universiteit Stellenbosch (US). Die Sanlam WOW Spelfees is die grootste spelkompetisie in die land, word in ál nege provinsies aangebied en gee jong leerders in ’n vroeë stadium reeds blootstelling aan die US en die geleenthede wat dié instansie bied. WOW bied ook jaarliks ’n program by die Toyota Stellenbosch Woordfees aan ter viering van die verruimende waarde van die geskrewe en gesproke woord in al sy gedaantes. == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Saadjie}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] 0fgc4p7h5x22thj7559re3eq9dt3n7e 2968503 2968502 2026-09-19T08:12:46Z Sobaka 328 skakel 2968503 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Stellenbosch Woordfees NRO''' het in 2000 by die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van [[Afrikaans]]e woordkuns. Sedertdien het die fees gegroei tot een van die grootste kunstefeeste in Afrika met omtrent 50 000 jaarlikse feesgangers. In 2024 het die fees omgeskakel in ’n niewinsgewende maatskappy (NWM) met sy eie bedryfstrukture nie meer verbonde aan die US nie. ==Ontstaan== Die Stellenbosch Woordfees word jaarliks in [[Stellenbosch]] aangebied. Die eerste van hierdie fees het op 17 Maart 2000 in en om die HB Thom-gebou in Stellenbosch plaasgevind en het as 'n deurnag gedigtepartytjie begin as "'n Nag van Passie". Prof Dorethea van Zyl het 15 jaar lank aan die stuur van sake gestaan en in 2015 het die dramaturg [[Saartjie Botha]] as feesdirekteur by haar oorgeneem. Tans is dit 'n fees wat 9 dae duur, dit strek oor alle genres - van die EasyEquities Skrywersfees, tot Spier Toneel; Diskoers, Klassieke musiek, Kontemporere musiek, Kinderfees, Visuele kuns, WOW-projek vir skoolkinders en Dans. Dit vind gewoonlik plaas in Oktober elke jaar. ==WOW: ’n Bemagtiginginisiatief by die US== Kreatiewe programme gerig op die bevordering van taal, letterkunde en die kunste word deur Woorde Open Wêrelde (WOW) in skole en gemeenskappe aangebied om leerders en opvoeders se horisonne te verbreed. Verskeie lees- en skryfprojekte help om lesers te ontwikkel wat lees met genot én begrip. WOW gee aan voornemende studente die inligting wat hulle benodig vir tersiêre studie, en bemagtig talentvolle kandidate met WOW-studiebeurse van die Universiteit Stellenbosch (US). Die Sanlam WOW Spelfees is die grootste spelkompetisie in die land, word in ál nege provinsies aangebied en gee jong leerders in ’n vroeë stadium reeds blootstelling aan die US en die geleenthede wat dié instansie bied. WOW bied ook jaarliks ’n program by die Toyota Stellenbosch Woordfees aan ter viering van die verruimende waarde van die geskrewe en gesproke woord in al sy gedaantes. == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Saadjie}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] i6lvrax4ydnf6n7r9ivvulypt1c9m70 2968511 2968503 2026-09-19T08:41:14Z Sobaka 328 Besig om te herskryf in ensiklopedie styl, meer neutraal en onafhanklike bronne waar moontlik. 2968511 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''', algemeen bekend as die '''Woordfees''', is ’n jaarlikse [[kunstefees]] wat in [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]] aangebied word. Die fees het in 2000 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns en het daarna tot ’n multidissiplinêre kunstefees uitgebrei.<ref name="Woordfees-geskiedenis">{{cite web |url=https://woordfees.co.za/en/our-story/ |title=Our story |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Die program sluit onder meer [[teater]], [[letterkunde]], gesprekke, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en kinderproduksies in. Hoewel die fees hoofsaaklik met [[Afrikaans]] verbind word, word produksies ook in Engels, isiXhosa en verskeie meertalige formate aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste Woordfees is op 17 Maart 2000 in en om die destydse HB Thom-teaterkompleks in Stellenbosch aangebied. Dit het aanvanklik die vorm van ’n deurnagprogram van poësie en ander woordkuns onder die naam '''’n Nag van Passie''' aangeneem.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die letterkundige en akademikus [[Dorothea van Zyl]] was die stigter en eerste feesdirekteur. Sy het die fees ongeveer 15 jaar lank gelei. Die dramaturg en teatermaker [[Saartjie Botha]] het in 2015 as feesdirekteur by haar oorgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2021-saartjie-botha-oor-flikker-flash-straatteater-en-nuwe-tye/ |title=Toyota US Woordfees 2021: Saartjie Botha oor Flikker & Flash, straatteater en nuwe tye |work=LitNet |date=29 Maart 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die fees het mettertyd van ’n hoofsaaklik literêre byeenkoms na ’n breër kunstefees ontwikkel. Die program bestaan uit onder meer ’n skrywersfees, toneelproduksies, openbare gesprekke en debatte, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en ’n kinderfees. Die fees word gewoonlik oor nege dae in September of Oktober aangebied. Die 2024-fees het byvoorbeeld meer as 400 produksies by nagenoeg 60 lokale in en om Stellenbosch aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstellenbosch.org/organizer/die-woordfees/?eventDisplay=past |title=Die Woordfees |publisher=Visit Stellenbosch |access-date=19 September 2026 }}</ref> Toyota het later die fees se hoofnaamborg geword, waarna die naam '''Toyota US Woordfees''' gebruik is. Sedert die organisatoriese skeiding van die Universiteit Stellenbosch word dit as die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''' bemark. ==WOW: ’n Bemagtiginginisiatief by die US== Kreatiewe programme gerig op die bevordering van taal, letterkunde en die kunste word deur Woorde Open Wêrelde (WOW) in skole en gemeenskappe aangebied om leerders en opvoeders se horisonne te verbreed. Verskeie lees- en skryfprojekte help om lesers te ontwikkel wat lees met genot én begrip. WOW gee aan voornemende studente die inligting wat hulle benodig vir tersiêre studie, en bemagtig talentvolle kandidate met WOW-studiebeurse van die Universiteit Stellenbosch (US). Die Sanlam WOW Spelfees is die grootste spelkompetisie in die land, word in ál nege provinsies aangebied en gee jong leerders in ’n vroeë stadium reeds blootstelling aan die US en die geleenthede wat dié instansie bied. WOW bied ook jaarliks ’n program by die Toyota Stellenbosch Woordfees aan ter viering van die verruimende waarde van die geskrewe en gesproke woord in al sy gedaantes. == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Saadjie}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] 77p3sb02v7vnfkuiprf4ker3sbgj8ak 2968512 2968511 2026-09-19T08:42:41Z Sobaka 328 uitbou en neutraliteit 2968512 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''', algemeen bekend as die '''Woordfees''', is ’n jaarlikse [[kunstefees]] wat in [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]] aangebied word. Die fees het in 2000 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns en het daarna tot ’n multidissiplinêre kunstefees uitgebrei.<ref name="Woordfees-geskiedenis">{{cite web |url=https://woordfees.co.za/en/our-story/ |title=Our story |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Die program sluit onder meer [[teater]], [[letterkunde]], gesprekke, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en kinderproduksies in. Hoewel die fees hoofsaaklik met [[Afrikaans]] verbind word, word produksies ook in Engels, isiXhosa en verskeie meertalige formate aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste Woordfees is op 17 Maart 2000 in en om die destydse HB Thom-teaterkompleks in Stellenbosch aangebied. Dit het aanvanklik die vorm van ’n deurnagprogram van poësie en ander woordkuns onder die naam '''’n Nag van Passie''' aangeneem.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die letterkundige en akademikus [[Dorothea van Zyl]] was die stigter en eerste feesdirekteur. Sy het die fees ongeveer 15 jaar lank gelei. Die dramaturg en teatermaker [[Saartjie Botha]] het in 2015 as feesdirekteur by haar oorgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2021-saartjie-botha-oor-flikker-flash-straatteater-en-nuwe-tye/ |title=Toyota US Woordfees 2021: Saartjie Botha oor Flikker & Flash, straatteater en nuwe tye |work=LitNet |date=29 Maart 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die fees het mettertyd van ’n hoofsaaklik literêre byeenkoms na ’n breër kunstefees ontwikkel. Die program bestaan uit onder meer ’n skrywersfees, toneelproduksies, openbare gesprekke en debatte, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en ’n kinderfees. Die fees word gewoonlik oor nege dae in September of Oktober aangebied. Die 2024-fees het byvoorbeeld meer as 400 produksies by nagenoeg 60 lokale in en om Stellenbosch aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstellenbosch.org/organizer/die-woordfees/?eventDisplay=past |title=Die Woordfees |publisher=Visit Stellenbosch |access-date=19 September 2026 }}</ref> Toyota het later die fees se hoofnaamborg geword, waarna die naam '''Toyota US Woordfees''' gebruik is. Sedert die organisatoriese skeiding van die Universiteit Stellenbosch word dit as die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''' bemark. == Organisasie == Die Woordfees was aanvanklik ’n projek van die Universiteit Stellenbosch. In 2024 is die '''Stellenbosch Woordfees NWM''' as ’n afsonderlike niewinsgewende maatskappy met sy eie bestuur- en bedryfstrukture gevestig.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die universiteit bly egter as stigtingsborg en programvennoot by die fees betrokke.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Volgens die fees se eie syfers lok dit ongeveer 50&nbsp;000 besoekers per jaar en word dit as een van die groter kunstefeeste in Afrika beskryf.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Hierdie besoekersyfer is deur die fees self gepubliseer en is nie deur ’n onafhanklike oudit bevestig nie. == Program == Die feesprogram dek verskeie kunsvorme en openbare aktiwiteite. Dit sluit gewoonlik die volgende in: * toneel en ander uitvoerende kunste; * ’n skrywersfees en boekbesprekings; * diskoersprogramme en openbare gesprekke; * klassieke en kontemporêre musiek; * dans; * visuele kuns; * kinder- en familieproduksies; en * staptoere en kultuurverwante ervarings. Die presiese samestelling en benaming van die programafdelings verander van jaar tot jaar. Die 2024-fees het onder meer meer as 35 klassieke musiekuitvoerings ingesluit.<ref>{{cite web |url=https://whatsonincapetown.com/woordfees-2024-stellenbosch-toyota-festival/ |title=Toyota Stellenbosch Woordfees 2024: 7 Great Reasons to Go |work=What’s on in Cape Town |date=2024 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Woorde Open Wêrelde == '''Woorde Open Wêrelde''' (WOW) is die Woordfees se opvoedkundige en gemeenskapsprogram. Dit bied taal-, lees-, skryf- en kunsprogramme aan skole en gemeenskappe en is veral op leerders en opvoeders gerig. Projekte sluit leesbevordering, skryfaktiwiteite, loopbaanvoorligting en ondersteuning aan voornemende studente in. Die '''Sanlam WOW Spelfees''' is een van die program se bekendste projekte. Die spelkompetisie word in al nege Suid-Afrikaanse provinsies aangebied. WOW bied ook ’n jaarlikse program tydens die Woordfees aan.<ref>{{cite web |url=https://wow.woordfees.co.za/ |title=Woorde Open Wêrelde |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Saadjie}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] ijezu57ozxlv99elt6irg3no5wvs0wv 2968513 2968512 2026-09-19T08:44:07Z Sobaka 328 opruim 2968513 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''', algemeen bekend as die '''Woordfees''', is ’n jaarlikse [[kunstefees]] wat in [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]] aangebied word. Die fees het in 2000 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns en het daarna tot ’n multidissiplinêre kunstefees uitgebrei.<ref name="Woordfees-geskiedenis">{{cite web |url=https://woordfees.co.za/en/our-story/ |title=Our story |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Die program sluit onder meer [[teater]], [[letterkunde]], gesprekke, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en kinderproduksies in. Hoewel die fees hoofsaaklik met [[Afrikaans]] verbind word, word produksies ook in Engels, isiXhosa en verskeie meertalige formate aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste Woordfees is op 17 Maart 2000 in en om die destydse HB Thom-teaterkompleks in Stellenbosch aangebied. Dit het aanvanklik die vorm van ’n deurnagprogram van poësie en ander woordkuns onder die naam '''’n Nag van Passie''' aangeneem.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die letterkundige en akademikus [[Dorothea van Zyl]] was die stigter en eerste feesdirekteur. Sy het die fees ongeveer 15 jaar lank gelei. Die dramaturg en teatermaker [[Saartjie Botha]] het in 2015 as feesdirekteur by haar oorgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2021-saartjie-botha-oor-flikker-flash-straatteater-en-nuwe-tye/ |title=Toyota US Woordfees 2021: Saartjie Botha oor Flikker & Flash, straatteater en nuwe tye |work=LitNet |date=29 Maart 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die fees het mettertyd van ’n hoofsaaklik literêre byeenkoms na ’n breër kunstefees ontwikkel. Die program bestaan uit onder meer ’n skrywersfees, toneelproduksies, openbare gesprekke en debatte, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en ’n kinderfees. Die fees word gewoonlik oor nege dae in September of Oktober aangebied. Die 2024-fees het byvoorbeeld meer as 400 produksies by nagenoeg 60 lokale in en om Stellenbosch aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstellenbosch.org/organizer/die-woordfees/?eventDisplay=past |title=Die Woordfees |publisher=Visit Stellenbosch |access-date=19 September 2026 }}</ref> Toyota het later die fees se hoofnaamborg geword, waarna die naam '''Toyota US Woordfees''' gebruik is. Sedert die organisatoriese skeiding van die Universiteit Stellenbosch word dit as die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''' bemark. == Organisasie == Die Woordfees was aanvanklik ’n projek van die Universiteit Stellenbosch. In 2024 is die '''Stellenbosch Woordfees NWM''' as ’n afsonderlike niewinsgewende maatskappy met sy eie bestuur- en bedryfstrukture gevestig.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die universiteit bly egter as stigtingsborg en programvennoot by die fees betrokke.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Volgens die fees se eie syfers lok dit ongeveer 50&nbsp;000 besoekers per jaar en word dit as een van die groter kunstefeeste in Afrika beskryf.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Hierdie besoekersyfer is deur die fees self gepubliseer en is nie deur ’n onafhanklike oudit bevestig nie. == Program == Die feesprogram dek verskeie kunsvorme en openbare aktiwiteite. Dit sluit gewoonlik die volgende in: * toneel en ander uitvoerende kunste; * ’n skrywersfees en boekbesprekings; * diskoersprogramme en openbare gesprekke; * klassieke en kontemporêre musiek; * dans; * visuele kuns; * kinder- en familieproduksies; en * staptoere en kultuurverwante ervarings. Die presiese samestelling en benaming van die programafdelings verander van jaar tot jaar. Die 2024-fees het onder meer meer as 35 klassieke musiekuitvoerings ingesluit.<ref>{{cite web |url=https://whatsonincapetown.com/woordfees-2024-stellenbosch-toyota-festival/ |title=Toyota Stellenbosch Woordfees 2024: 7 Great Reasons to Go |work=What’s on in Cape Town |date=2024 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Woorde Open Wêrelde == '''Woorde Open Wêrelde''' (WOW) is die Woordfees se opvoedkundige en gemeenskapsprogram. Dit bied taal-, lees-, skryf- en kunsprogramme aan skole en gemeenskappe en is veral op leerders en opvoeders gerig. Projekte sluit leesbevordering, skryfaktiwiteite, loopbaanvoorligting en ondersteuning aan voornemende studente in. Die '''Sanlam WOW Spelfees''' is een van die program se bekendste projekte. Die spelkompetisie word in al nege Suid-Afrikaanse provinsies aangebied. WOW bied ook ’n jaarlikse program tydens die Woordfees aan.<ref>{{cite web |url=https://wow.woordfees.co.za/ |title=Woorde Open Wêrelde |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 }}</ref> ===Verwysings== ((Verwysings}}} == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ [[Normdata}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] gqsc1ipq2l39chg7i00hvekv1ew9hni 2968515 2968513 2026-09-19T08:45:39Z Sobaka 328 /* Eksterne skakels */ 2968515 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''', algemeen bekend as die '''Woordfees''', is ’n jaarlikse [[kunstefees]] wat in [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]] aangebied word. Die fees het in 2000 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns en het daarna tot ’n multidissiplinêre kunstefees uitgebrei.<ref name="Woordfees-geskiedenis">{{cite web |url=https://woordfees.co.za/en/our-story/ |title=Our story |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Die program sluit onder meer [[teater]], [[letterkunde]], gesprekke, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en kinderproduksies in. Hoewel die fees hoofsaaklik met [[Afrikaans]] verbind word, word produksies ook in Engels, isiXhosa en verskeie meertalige formate aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste Woordfees is op 17 Maart 2000 in en om die destydse HB Thom-teaterkompleks in Stellenbosch aangebied. Dit het aanvanklik die vorm van ’n deurnagprogram van poësie en ander woordkuns onder die naam '''’n Nag van Passie''' aangeneem.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die letterkundige en akademikus [[Dorothea van Zyl]] was die stigter en eerste feesdirekteur. Sy het die fees ongeveer 15 jaar lank gelei. Die dramaturg en teatermaker [[Saartjie Botha]] het in 2015 as feesdirekteur by haar oorgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2021-saartjie-botha-oor-flikker-flash-straatteater-en-nuwe-tye/ |title=Toyota US Woordfees 2021: Saartjie Botha oor Flikker & Flash, straatteater en nuwe tye |work=LitNet |date=29 Maart 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die fees het mettertyd van ’n hoofsaaklik literêre byeenkoms na ’n breër kunstefees ontwikkel. Die program bestaan uit onder meer ’n skrywersfees, toneelproduksies, openbare gesprekke en debatte, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en ’n kinderfees. Die fees word gewoonlik oor nege dae in September of Oktober aangebied. Die 2024-fees het byvoorbeeld meer as 400 produksies by nagenoeg 60 lokale in en om Stellenbosch aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstellenbosch.org/organizer/die-woordfees/?eventDisplay=past |title=Die Woordfees |publisher=Visit Stellenbosch |access-date=19 September 2026 }}</ref> Toyota het later die fees se hoofnaamborg geword, waarna die naam '''Toyota US Woordfees''' gebruik is. Sedert die organisatoriese skeiding van die Universiteit Stellenbosch word dit as die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''' bemark. == Organisasie == Die Woordfees was aanvanklik ’n projek van die Universiteit Stellenbosch. In 2024 is die '''Stellenbosch Woordfees NWM''' as ’n afsonderlike niewinsgewende maatskappy met sy eie bestuur- en bedryfstrukture gevestig.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die universiteit bly egter as stigtingsborg en programvennoot by die fees betrokke.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Volgens die fees se eie syfers lok dit ongeveer 50&nbsp;000 besoekers per jaar en word dit as een van die groter kunstefeeste in Afrika beskryf.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Hierdie besoekersyfer is deur die fees self gepubliseer en is nie deur ’n onafhanklike oudit bevestig nie. == Program == Die feesprogram dek verskeie kunsvorme en openbare aktiwiteite. Dit sluit gewoonlik die volgende in: * toneel en ander uitvoerende kunste; * ’n skrywersfees en boekbesprekings; * diskoersprogramme en openbare gesprekke; * klassieke en kontemporêre musiek; * dans; * visuele kuns; * kinder- en familieproduksies; en * staptoere en kultuurverwante ervarings. Die presiese samestelling en benaming van die programafdelings verander van jaar tot jaar. Die 2024-fees het onder meer meer as 35 klassieke musiekuitvoerings ingesluit.<ref>{{cite web |url=https://whatsonincapetown.com/woordfees-2024-stellenbosch-toyota-festival/ |title=Toyota Stellenbosch Woordfees 2024: 7 Great Reasons to Go |work=What’s on in Cape Town |date=2024 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Woorde Open Wêrelde == '''Woorde Open Wêrelde''' (WOW) is die Woordfees se opvoedkundige en gemeenskapsprogram. Dit bied taal-, lees-, skryf- en kunsprogramme aan skole en gemeenskappe en is veral op leerders en opvoeders gerig. Projekte sluit leesbevordering, skryfaktiwiteite, loopbaanvoorligting en ondersteuning aan voornemende studente in. Die '''Sanlam WOW Spelfees''' is een van die program se bekendste projekte. Die spelkompetisie word in al nege Suid-Afrikaanse provinsies aangebied. WOW bied ook ’n jaarlikse program tydens die Woordfees aan.<ref>{{cite web |url=https://wow.woordfees.co.za/ |title=Woorde Open Wêrelde |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 }}</ref> ===Verwysings== ((Verwysings}}} == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Normdata}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] r5pl9zirlt5ggvvy4hufzxihdnb3w39 2968516 2968515 2026-09-19T08:46:00Z Sobaka 328 /* =Verwysings */ opruim 2968516 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''', algemeen bekend as die '''Woordfees''', is ’n jaarlikse [[kunstefees]] wat in [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]] aangebied word. Die fees het in 2000 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns en het daarna tot ’n multidissiplinêre kunstefees uitgebrei.<ref name="Woordfees-geskiedenis">{{cite web |url=https://woordfees.co.za/en/our-story/ |title=Our story |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Die program sluit onder meer [[teater]], [[letterkunde]], gesprekke, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en kinderproduksies in. Hoewel die fees hoofsaaklik met [[Afrikaans]] verbind word, word produksies ook in Engels, isiXhosa en verskeie meertalige formate aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste Woordfees is op 17 Maart 2000 in en om die destydse HB Thom-teaterkompleks in Stellenbosch aangebied. Dit het aanvanklik die vorm van ’n deurnagprogram van poësie en ander woordkuns onder die naam '''’n Nag van Passie''' aangeneem.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die letterkundige en akademikus [[Dorothea van Zyl]] was die stigter en eerste feesdirekteur. Sy het die fees ongeveer 15 jaar lank gelei. Die dramaturg en teatermaker [[Saartjie Botha]] het in 2015 as feesdirekteur by haar oorgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2021-saartjie-botha-oor-flikker-flash-straatteater-en-nuwe-tye/ |title=Toyota US Woordfees 2021: Saartjie Botha oor Flikker & Flash, straatteater en nuwe tye |work=LitNet |date=29 Maart 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die fees het mettertyd van ’n hoofsaaklik literêre byeenkoms na ’n breër kunstefees ontwikkel. Die program bestaan uit onder meer ’n skrywersfees, toneelproduksies, openbare gesprekke en debatte, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en ’n kinderfees. Die fees word gewoonlik oor nege dae in September of Oktober aangebied. Die 2024-fees het byvoorbeeld meer as 400 produksies by nagenoeg 60 lokale in en om Stellenbosch aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstellenbosch.org/organizer/die-woordfees/?eventDisplay=past |title=Die Woordfees |publisher=Visit Stellenbosch |access-date=19 September 2026 }}</ref> Toyota het later die fees se hoofnaamborg geword, waarna die naam '''Toyota US Woordfees''' gebruik is. Sedert die organisatoriese skeiding van die Universiteit Stellenbosch word dit as die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''' bemark. == Organisasie == Die Woordfees was aanvanklik ’n projek van die Universiteit Stellenbosch. In 2024 is die '''Stellenbosch Woordfees NWM''' as ’n afsonderlike niewinsgewende maatskappy met sy eie bestuur- en bedryfstrukture gevestig.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die universiteit bly egter as stigtingsborg en programvennoot by die fees betrokke.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Volgens die fees se eie syfers lok dit ongeveer 50&nbsp;000 besoekers per jaar en word dit as een van die groter kunstefeeste in Afrika beskryf.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Hierdie besoekersyfer is deur die fees self gepubliseer en is nie deur ’n onafhanklike oudit bevestig nie. == Program == Die feesprogram dek verskeie kunsvorme en openbare aktiwiteite. Dit sluit gewoonlik die volgende in: * toneel en ander uitvoerende kunste; * ’n skrywersfees en boekbesprekings; * diskoersprogramme en openbare gesprekke; * klassieke en kontemporêre musiek; * dans; * visuele kuns; * kinder- en familieproduksies; en * staptoere en kultuurverwante ervarings. Die presiese samestelling en benaming van die programafdelings verander van jaar tot jaar. Die 2024-fees het onder meer meer as 35 klassieke musiekuitvoerings ingesluit.<ref>{{cite web |url=https://whatsonincapetown.com/woordfees-2024-stellenbosch-toyota-festival/ |title=Toyota Stellenbosch Woordfees 2024: 7 Great Reasons to Go |work=What’s on in Cape Town |date=2024 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Woorde Open Wêrelde == '''Woorde Open Wêrelde''' (WOW) is die Woordfees se opvoedkundige en gemeenskapsprogram. Dit bied taal-, lees-, skryf- en kunsprogramme aan skole en gemeenskappe en is veral op leerders en opvoeders gerig. Projekte sluit leesbevordering, skryfaktiwiteite, loopbaanvoorligting en ondersteuning aan voornemende studente in. Die '''Sanlam WOW Spelfees''' is een van die program se bekendste projekte. Die spelkompetisie word in al nege Suid-Afrikaanse provinsies aangebied. WOW bied ook ’n jaarlikse program tydens die Woordfees aan.<ref>{{cite web |url=https://wow.woordfees.co.za/ |title=Woorde Open Wêrelde |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 }}</ref> ==Verwysings== ((Verwysings}}} == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Normdata}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] fq1yeckbd2f40am3v9lobsdcrl6wpd1 2968517 2968516 2026-09-19T08:46:21Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2968517 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''', algemeen bekend as die '''Woordfees''', is ’n jaarlikse [[kunstefees]] wat in [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]] aangebied word. Die fees het in 2000 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns en het daarna tot ’n multidissiplinêre kunstefees uitgebrei.<ref name="Woordfees-geskiedenis">{{cite web |url=https://woordfees.co.za/en/our-story/ |title=Our story |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Die program sluit onder meer [[teater]], [[letterkunde]], gesprekke, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en kinderproduksies in. Hoewel die fees hoofsaaklik met [[Afrikaans]] verbind word, word produksies ook in Engels, isiXhosa en verskeie meertalige formate aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste Woordfees is op 17 Maart 2000 in en om die destydse HB Thom-teaterkompleks in Stellenbosch aangebied. Dit het aanvanklik die vorm van ’n deurnagprogram van poësie en ander woordkuns onder die naam '''’n Nag van Passie''' aangeneem.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die letterkundige en akademikus [[Dorothea van Zyl]] was die stigter en eerste feesdirekteur. Sy het die fees ongeveer 15 jaar lank gelei. Die dramaturg en teatermaker [[Saartjie Botha]] het in 2015 as feesdirekteur by haar oorgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2021-saartjie-botha-oor-flikker-flash-straatteater-en-nuwe-tye/ |title=Toyota US Woordfees 2021: Saartjie Botha oor Flikker & Flash, straatteater en nuwe tye |work=LitNet |date=29 Maart 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die fees het mettertyd van ’n hoofsaaklik literêre byeenkoms na ’n breër kunstefees ontwikkel. Die program bestaan uit onder meer ’n skrywersfees, toneelproduksies, openbare gesprekke en debatte, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en ’n kinderfees. Die fees word gewoonlik oor nege dae in September of Oktober aangebied. Die 2024-fees het byvoorbeeld meer as 400 produksies by nagenoeg 60 lokale in en om Stellenbosch aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstellenbosch.org/organizer/die-woordfees/?eventDisplay=past |title=Die Woordfees |publisher=Visit Stellenbosch |access-date=19 September 2026 }}</ref> Toyota het later die fees se hoofnaamborg geword, waarna die naam '''Toyota US Woordfees''' gebruik is. Sedert die organisatoriese skeiding van die Universiteit Stellenbosch word dit as die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''' bemark. == Organisasie == Die Woordfees was aanvanklik ’n projek van die Universiteit Stellenbosch. In 2024 is die '''Stellenbosch Woordfees NWM''' as ’n afsonderlike niewinsgewende maatskappy met sy eie bestuur- en bedryfstrukture gevestig.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die universiteit bly egter as stigtingsborg en programvennoot by die fees betrokke.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Volgens die fees se eie syfers lok dit ongeveer 50&nbsp;000 besoekers per jaar en word dit as een van die groter kunstefeeste in Afrika beskryf.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Hierdie besoekersyfer is deur die fees self gepubliseer en is nie deur ’n onafhanklike oudit bevestig nie. == Program == Die feesprogram dek verskeie kunsvorme en openbare aktiwiteite. Dit sluit gewoonlik die volgende in: * toneel en ander uitvoerende kunste; * ’n skrywersfees en boekbesprekings; * diskoersprogramme en openbare gesprekke; * klassieke en kontemporêre musiek; * dans; * visuele kuns; * kinder- en familieproduksies; en * staptoere en kultuurverwante ervarings. Die presiese samestelling en benaming van die programafdelings verander van jaar tot jaar. Die 2024-fees het onder meer meer as 35 klassieke musiekuitvoerings ingesluit.<ref>{{cite web |url=https://whatsonincapetown.com/woordfees-2024-stellenbosch-toyota-festival/ |title=Toyota Stellenbosch Woordfees 2024: 7 Great Reasons to Go |work=What’s on in Cape Town |date=2024 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Woorde Open Wêrelde == '''Woorde Open Wêrelde''' (WOW) is die Woordfees se opvoedkundige en gemeenskapsprogram. Dit bied taal-, lees-, skryf- en kunsprogramme aan skole en gemeenskappe en is veral op leerders en opvoeders gerig. Projekte sluit leesbevordering, skryfaktiwiteite, loopbaanvoorligting en ondersteuning aan voornemende studente in. Die '''Sanlam WOW Spelfees''' is een van die program se bekendste projekte. Die spelkompetisie word in al nege Suid-Afrikaanse provinsies aangebied. WOW bied ook ’n jaarlikse program tydens die Woordfees aan.<ref>{{cite web |url=https://wow.woordfees.co.za/ |title=Woorde Open Wêrelde |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Normdata}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] cvptqvxutwikcocadyhnxi86iqz0qg6 2968522 2968517 2026-09-19T08:49:06Z Sobaka 328 2968522 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''', algemeen bekend as die '''Woordfees''', is ’n jaarlikse [[kunstefees]] wat in [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]] aangebied word. Die fees het in 2000 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns en het daarna tot ’n multidissiplinêre kunstefees uitgebrei.<ref name="Woordfees-geskiedenis">{{cite web |url=https://woordfees.co.za/en/our-story/ |title=Our story |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Die program sluit onder meer [[teater]], [[letterkunde]], gesprekke, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en kinderproduksies in. Hoewel die fees hoofsaaklik met [[Afrikaans]] verbind word, word produksies ook in Engels, isiXhosa en verskeie meertalige formate aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste Woordfees is op 17 Maart 2000 in en om die destydse HB Thom-teaterkompleks in Stellenbosch aangebied. Dit het aanvanklik die vorm van ’n deurnagprogram van poësie en ander woordkuns onder die naam '''’n Nag van Passie''' aangeneem.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die letterkundige en akademikus [[Dorothea van Zyl]] was die stigter en eerste feesdirekteur. Sy het die fees ongeveer 15 jaar lank gelei. Die dramaturg en teatermaker [[Saartjie Botha]] het in 2015 as feesdirekteur by haar oorgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2021-saartjie-botha-oor-flikker-flash-straatteater-en-nuwe-tye/ |title=Toyota US Woordfees 2021: Saartjie Botha oor Flikker & Flash, straatteater en nuwe tye |work=LitNet |date=29 Maart 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die fees het mettertyd van ’n hoofsaaklik literêre byeenkoms na ’n breër kunstefees ontwikkel. Die program bestaan uit onder meer ’n skrywersfees, toneelproduksies, openbare gesprekke en debatte, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en ’n kinderfees. Die fees word gewoonlik oor nege dae in September of Oktober aangebied. Die 2024-fees het byvoorbeeld meer as 400 produksies by nagenoeg 60 lokale in en om Stellenbosch aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstellenbosch.org/organizer/die-woordfees/?eventDisplay=past |title=Die Woordfees |publisher=Visit Stellenbosch |access-date=19 September 2026 }}</ref> Toyota het later die fees se hoofnaamborg geword, waarna die naam '''Toyota US Woordfees''' gebruik is. Sedert die organisatoriese skeiding van die Universiteit Stellenbosch word dit as die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''' bemark. == Organisasie == Die Woordfees was aanvanklik ’n projek van die Universiteit Stellenbosch. In 2024 is die '''Stellenbosch Woordfees NWM''' as ’n afsonderlike niewinsgewende maatskappy met sy eie bestuur- en bedryfstrukture gevestig.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die universiteit bly egter as stigtingsborg en programvennoot by die fees betrokke.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Volgens die fees se eie syfers lok dit ongeveer 50&nbsp;000 besoekers per jaar en word dit as een van die groter kunstefeeste in Afrika beskryf.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Hierdie besoekersyfer is deur die fees self gepubliseer en is nie deur ’n onafhanklike oudit bevestig nie. == Program == Die feesprogram dek verskeie kunsvorme en openbare aktiwiteite. Dit sluit gewoonlik die volgende in: * toneel en ander uitvoerende kunste; * ’n skrywersfees en boekbesprekings; * diskoersprogramme en openbare gesprekke; * klassieke en kontemporêre musiek; * dans; * visuele kuns; * kinder- en familieproduksies; en * staptoere en kultuurverwante ervarings. Die presiese samestelling en benaming van die programafdelings verander van jaar tot jaar. Die 2024-fees het onder meer meer as 35 klassieke musiekuitvoerings ingesluit.<ref>{{cite web |url=https://whatsonincapetown.com/woordfees-2024-stellenbosch-toyota-festival/ |title=Toyota Stellenbosch Woordfees 2024: 7 Great Reasons to Go |work=What’s on in Cape Town |date=2024 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Woorde Open Wêrelde == '''Woorde Open Wêrelde''' (WOW) is die Woordfees se opvoedkundige en gemeenskapsprogram. Dit bied taal-, lees-, skryf- en kunsprogramme aan skole en gemeenskappe en is veral op leerders en opvoeders gerig. Projekte sluit leesbevordering, skryfaktiwiteite, loopbaanvoorligting en ondersteuning aan voornemende studente in. Die '''Sanlam WOW Spelfees''' is een van die program se bekendste projekte. Die spelkompetisie word in al nege Suid-Afrikaanse provinsies aangebied. WOW bied ook ’n jaarlikse program tydens die Woordfees aan.<ref>{{cite web |url=https://wow.woordfees.co.za/ |title=Woorde Open Wêrelde |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Normdata}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] eb90tx47o8rz2x2ef9h083yvgubl40i 2968524 2968522 2026-09-19T08:50:36Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Woordfees]] na [[Stellenbosch Woordfees]] geskuif: Beter naam 2968522 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Battery9 at Klein Libertas.JPG|duimnael|Optrede van [[Battery 9]] by die 2007-Woordfees.]] Die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''', algemeen bekend as die '''Woordfees''', is ’n jaarlikse [[kunstefees]] wat in [[Stellenbosch]] in die [[Wes-Kaap]] aangebied word. Die fees het in 2000 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] (US) ontstaan as ’n deurnagviering van Afrikaanse woordkuns en het daarna tot ’n multidissiplinêre kunstefees uitgebrei.<ref name="Woordfees-geskiedenis">{{cite web |url=https://woordfees.co.za/en/our-story/ |title=Our story |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Die program sluit onder meer [[teater]], [[letterkunde]], gesprekke, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en kinderproduksies in. Hoewel die fees hoofsaaklik met [[Afrikaans]] verbind word, word produksies ook in Engels, isiXhosa en verskeie meertalige formate aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste Woordfees is op 17 Maart 2000 in en om die destydse HB Thom-teaterkompleks in Stellenbosch aangebied. Dit het aanvanklik die vorm van ’n deurnagprogram van poësie en ander woordkuns onder die naam '''’n Nag van Passie''' aangeneem.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die letterkundige en akademikus [[Dorothea van Zyl]] was die stigter en eerste feesdirekteur. Sy het die fees ongeveer 15 jaar lank gelei. Die dramaturg en teatermaker [[Saartjie Botha]] het in 2015 as feesdirekteur by haar oorgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2021-saartjie-botha-oor-flikker-flash-straatteater-en-nuwe-tye/ |title=Toyota US Woordfees 2021: Saartjie Botha oor Flikker & Flash, straatteater en nuwe tye |work=LitNet |date=29 Maart 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die fees het mettertyd van ’n hoofsaaklik literêre byeenkoms na ’n breër kunstefees ontwikkel. Die program bestaan uit onder meer ’n skrywersfees, toneelproduksies, openbare gesprekke en debatte, klassieke en kontemporêre musiek, dans, visuele kuns en ’n kinderfees. Die fees word gewoonlik oor nege dae in September of Oktober aangebied. Die 2024-fees het byvoorbeeld meer as 400 produksies by nagenoeg 60 lokale in en om Stellenbosch aangebied.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstellenbosch.org/organizer/die-woordfees/?eventDisplay=past |title=Die Woordfees |publisher=Visit Stellenbosch |access-date=19 September 2026 }}</ref> Toyota het later die fees se hoofnaamborg geword, waarna die naam '''Toyota US Woordfees''' gebruik is. Sedert die organisatoriese skeiding van die Universiteit Stellenbosch word dit as die '''Toyota Stellenbosch Woordfees''' bemark. == Organisasie == Die Woordfees was aanvanklik ’n projek van die Universiteit Stellenbosch. In 2024 is die '''Stellenbosch Woordfees NWM''' as ’n afsonderlike niewinsgewende maatskappy met sy eie bestuur- en bedryfstrukture gevestig.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Die universiteit bly egter as stigtingsborg en programvennoot by die fees betrokke.<ref>{{cite web |url=https://www.su.ac.za/en/news/su-again-shares-fun-toyota-stellenbosch-woordfees |title=SU again ‘shares’ in the fun of the Toyota Stellenbosch Woordfees |publisher=Universiteit Stellenbosch |date=10 Oktober 2025 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> Volgens die fees se eie syfers lok dit ongeveer 50&nbsp;000 besoekers per jaar en word dit as een van die groter kunstefeeste in Afrika beskryf.<ref name="Woordfees-geskiedenis"/> Hierdie besoekersyfer is deur die fees self gepubliseer en is nie deur ’n onafhanklike oudit bevestig nie. == Program == Die feesprogram dek verskeie kunsvorme en openbare aktiwiteite. Dit sluit gewoonlik die volgende in: * toneel en ander uitvoerende kunste; * ’n skrywersfees en boekbesprekings; * diskoersprogramme en openbare gesprekke; * klassieke en kontemporêre musiek; * dans; * visuele kuns; * kinder- en familieproduksies; en * staptoere en kultuurverwante ervarings. Die presiese samestelling en benaming van die programafdelings verander van jaar tot jaar. Die 2024-fees het onder meer meer as 35 klassieke musiekuitvoerings ingesluit.<ref>{{cite web |url=https://whatsonincapetown.com/woordfees-2024-stellenbosch-toyota-festival/ |title=Toyota Stellenbosch Woordfees 2024: 7 Great Reasons to Go |work=What’s on in Cape Town |date=2024 |access-date=19 September 2026 |language=en }}</ref> == Woorde Open Wêrelde == '''Woorde Open Wêrelde''' (WOW) is die Woordfees se opvoedkundige en gemeenskapsprogram. Dit bied taal-, lees-, skryf- en kunsprogramme aan skole en gemeenskappe en is veral op leerders en opvoeders gerig. Projekte sluit leesbevordering, skryfaktiwiteite, loopbaanvoorligting en ondersteuning aan voornemende studente in. Die '''Sanlam WOW Spelfees''' is een van die program se bekendste projekte. Die spelkompetisie word in al nege Suid-Afrikaanse provinsies aangebied. WOW bied ook ’n jaarlikse program tydens die Woordfees aan.<ref>{{cite web |url=https://wow.woordfees.co.za/ |title=Woorde Open Wêrelde |publisher=Toyota Stellenbosch Woordfees |access-date=19 September 2026 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.woordfees.co.za/ Amptelike webtuiste] *https://wow.woordfees.co.za/ {{Normdata}} [[Kategorie:Feeste in Suid-Afrika]] eb90tx47o8rz2x2ef9h083yvgubl40i 1 121440 2968368 2624496 2026-09-18T15:52:11Z Pynappel 70858 /* N.P. Van Wyk Louw of N.P. van Wyk Louw */ nuwe afdeling 2968368 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 43 |jaar = 2023 }} == Van Wyk Louw == Die artikel verwys telkens na Louw as Van Wyk Louw. Van Wyk is deel van sy naam en nie van sy van nie, dus moet hy korrek na verwys word as bloot Louw. Gee enigiemand om as ek Van Wyk Louw deurgaans in die artikel met Louw vervang? Behalwe natuurlik waar sy volledige naam gebruik word. [[Gebruiker:Adriaan Joubert|Adriaan Joubert]] ([[Gebruikerbespreking:Adriaan Joubert|kontak]]) 10:54, 22 Mei 2017 (UTC) : [http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/vernuwing-in-die-prosa/ Hier] verwys [[Etienne Leroux]] kwansuis na Louw as Van Wyk Louw (aangehaal deur die FAK). Kan dit reg wees? [[Gebruiker:Adriaan Joubert|Adriaan Joubert]] ([[Gebruikerbespreking:Adriaan Joubert|kontak]]) 13:48, 22 Mei 2017 (UTC) :: [[Gebruiker:Naudefj]], wat sê die HAT-feitegids oor hoe Louw/Van Wyk Louw na verwys word? [[Gebruiker:Adriaan Joubert|Adriaan Joubert]] ([[Gebruikerbespreking:Adriaan Joubert|kontak]]) 20:14, 10 Julie 2017 (UTC) ::: Volgens die HAT Taal-en-feitegids is dit "Louw, N.P. van Wyk". "Van Wyk Louw" is dus verkeerd. As jy hom op sy van wil roep is dit net "Louw". Groete. [[Gebruiker:Naudefj|Frank]] ([[Gebruikerbespreking:Naudefj|kontak]]) 20:30, 10 Julie 2017 (UTC) :::: {{ping|Naudefj}} RSG noem hom vandag weer Van Wyk Louw, en ek sien in die bibliografie is daar talle werke waarin na hom in die titel verwys word as ''Van Wyk Louw''. Om aan die leser aan te dui dat dit nie 'n fout van Wikipedia is nie, het ek oral waar hierdie foutiewe benaming in die artikel voorkom ''[[sic]]'' bygevoeg. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 15:12, 8 Augustus 2020 (UTC) :K175, jy is reg, sy van is Louw. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:21, 8 Augustus 2020 (UTC) == Genres == Daar word verskeie kere op die bladsy na "poësie, prosa en drama" verwys as genres. Na my mening is hulle nie genres nie, maar eerder vorms van letterkunde. Wat dink julle @[[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]], @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 06:35, 23 Oktober 2023 (UTC) :Die WAT praat wel van "prosa as literêre genre; teenoor drama en poësie". [[Gebruiker:Burgert_Behr|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:Burgert Behr|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 06:40, 23 Oktober 2023 (UTC) ::Beteken dan genre iets anders in Afrikaans as in Engels? Wat is dan die definisie daarvan? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:23, 23 Oktober 2023 (UTC) :::Reg. 'n Genre beteken gewoonlik 'n ''soort'' letterkunde - ''soort'', 'n '''vertakking'''. Uit die vorm (tipografie, die manier hoe die lettertjies op die blad sorteer en uiteengesit is) alleen kan jy met die eerste oogslag weet waarmee jy te doen het. Die epos (''Van den Vos Reynaerde'') is byvoorbeeld onder die verhalende digkuns/poësie, want jy sien die woordjies rym aan die einde van die verse, al is dit ook hoe gedwonge. Dit is nie 'n suiwer gedig nie, want dit vertel 'n storie. 'n Gedig is gewoonlik 'n vlietende moment of 'n oomblik van insig wat iemand beleef. Nou, onder prosa is daar deksels baie ''subgenres'', soos die kortverhaal (met sy eie talryke subsubgenres soos die kortkortverhaal, die skets en die vignette), die roman (o, vader, waar begin mens...) en die [https://www.litterm.co.za/index.php/n/150-novelle novelle]. :::Al die letterkundes ressorteer min of meer onder hierdie drie genoemde hoofgenres (prosa, drama en poësie), maar nie perfek soos jy elektriese drade blou, bruin en geelgroen merk nie, want dit kan oorvleuel. En dit is wat die tweedejaars gewoonlik leer. Wat van 'n prosagedig? En as ek 'n roman skryf, en skielik volg daar 'n transkripsie in die roman van 'n ondervraging [tweespraak/dialoog, wat jy in 'n drama sou aantref], het ons dan nou hier te make met 'n drama, of prosa? Nie so maklik nie. En dit is juis wat kunstenaars en skrywers doen: die inhoud, die intrige van die verhaal is belangrik, maar jy kan ook met die vorm, die '''AANBIEDING''' daarvan speel. Soos [[Koos Prinsloo]] wat in sy werke letterlik uit die weermag se codex sal oorskryf, wat dit die gevoel van feitelikheid gee, maar dit oorvleuel weer feit en fiksie. Die verhaal voel asof dit 'n feitelike verslag is, maar dit is fiksie. :::Wat is die doel van ''genres''? Verwagting, en kategorisering en klassifisering. As jy byvoorbeeld 'n speurverhaal het, weet jy dit is 'n onderafdeling van die roman. Maar, daar is sekere ''konvensies'' (gebruiklikhede) wat jy van 'n sekere genre verwag. Jy verwag die moord word ontdek. Jy verwag die verhaal is fiktief, al is dit dikwels gegrond op die waarheid. Jy verwag die speurder gaan op 'n (dwaal)spoor afkom. Daar word brokkies geplant. Jy verwag die saak gaan opgelos word en die skuldige aan die pen gery word - en in die diepste duisternis gewerp word. Oulik. Volg jy hierdie patroon, is jy ''resepmatig''. Jy mag met die elemente speel. Soos: ná die vonnisoplegging kom die speurder dalk op 'n bebloede mes af van die vermoorde, die DNS-ondersoek staaf dit. Maar die bloed is twee dae ouer as die moorddatum, al dui die geslote kringtelevisiekameras presies wanneer die moord plaasgevind het. Met ander woorde: dit spot met die logiese vloei van die verhaal. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 11:13, 23 Oktober 2023 (UTC) == N.P. Van Wyk Louw of N.P. van Wyk Louw == Moet die "v" in "Van" met 'n hoofletter of kleinletter skryf word omdat dit deel van sy naam is en nie van sy van nie? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:52, 18 September 2026 (UTC) ksvru5r31f9cu7a8yrzea6ztqxkgeyh 2968370 2968368 2026-09-18T15:55:30Z Oesjaar 7467 /* N.P. Van Wyk Louw of N.P. van Wyk Louw */ Karen, kom in.... 2968370 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 43 |jaar = 2023 }} == Van Wyk Louw == Die artikel verwys telkens na Louw as Van Wyk Louw. Van Wyk is deel van sy naam en nie van sy van nie, dus moet hy korrek na verwys word as bloot Louw. Gee enigiemand om as ek Van Wyk Louw deurgaans in die artikel met Louw vervang? Behalwe natuurlik waar sy volledige naam gebruik word. [[Gebruiker:Adriaan Joubert|Adriaan Joubert]] ([[Gebruikerbespreking:Adriaan Joubert|kontak]]) 10:54, 22 Mei 2017 (UTC) : [http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/vernuwing-in-die-prosa/ Hier] verwys [[Etienne Leroux]] kwansuis na Louw as Van Wyk Louw (aangehaal deur die FAK). Kan dit reg wees? [[Gebruiker:Adriaan Joubert|Adriaan Joubert]] ([[Gebruikerbespreking:Adriaan Joubert|kontak]]) 13:48, 22 Mei 2017 (UTC) :: [[Gebruiker:Naudefj]], wat sê die HAT-feitegids oor hoe Louw/Van Wyk Louw na verwys word? [[Gebruiker:Adriaan Joubert|Adriaan Joubert]] ([[Gebruikerbespreking:Adriaan Joubert|kontak]]) 20:14, 10 Julie 2017 (UTC) ::: Volgens die HAT Taal-en-feitegids is dit "Louw, N.P. van Wyk". "Van Wyk Louw" is dus verkeerd. As jy hom op sy van wil roep is dit net "Louw". Groete. [[Gebruiker:Naudefj|Frank]] ([[Gebruikerbespreking:Naudefj|kontak]]) 20:30, 10 Julie 2017 (UTC) :::: {{ping|Naudefj}} RSG noem hom vandag weer Van Wyk Louw, en ek sien in die bibliografie is daar talle werke waarin na hom in die titel verwys word as ''Van Wyk Louw''. Om aan die leser aan te dui dat dit nie 'n fout van Wikipedia is nie, het ek oral waar hierdie foutiewe benaming in die artikel voorkom ''[[sic]]'' bygevoeg. – [[Gebruiker:K175|K175]] ([[Gebruikerbespreking:K175|skil 'n appeltjie]]) 15:12, 8 Augustus 2020 (UTC) :K175, jy is reg, sy van is Louw. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:21, 8 Augustus 2020 (UTC) == Genres == Daar word verskeie kere op die bladsy na "poësie, prosa en drama" verwys as genres. Na my mening is hulle nie genres nie, maar eerder vorms van letterkunde. Wat dink julle @[[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]], @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 06:35, 23 Oktober 2023 (UTC) :Die WAT praat wel van "prosa as literêre genre; teenoor drama en poësie". [[Gebruiker:Burgert_Behr|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:Burgert Behr|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 06:40, 23 Oktober 2023 (UTC) ::Beteken dan genre iets anders in Afrikaans as in Engels? Wat is dan die definisie daarvan? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:23, 23 Oktober 2023 (UTC) :::Reg. 'n Genre beteken gewoonlik 'n ''soort'' letterkunde - ''soort'', 'n '''vertakking'''. Uit die vorm (tipografie, die manier hoe die lettertjies op die blad sorteer en uiteengesit is) alleen kan jy met die eerste oogslag weet waarmee jy te doen het. Die epos (''Van den Vos Reynaerde'') is byvoorbeeld onder die verhalende digkuns/poësie, want jy sien die woordjies rym aan die einde van die verse, al is dit ook hoe gedwonge. Dit is nie 'n suiwer gedig nie, want dit vertel 'n storie. 'n Gedig is gewoonlik 'n vlietende moment of 'n oomblik van insig wat iemand beleef. Nou, onder prosa is daar deksels baie ''subgenres'', soos die kortverhaal (met sy eie talryke subsubgenres soos die kortkortverhaal, die skets en die vignette), die roman (o, vader, waar begin mens...) en die [https://www.litterm.co.za/index.php/n/150-novelle novelle]. :::Al die letterkundes ressorteer min of meer onder hierdie drie genoemde hoofgenres (prosa, drama en poësie), maar nie perfek soos jy elektriese drade blou, bruin en geelgroen merk nie, want dit kan oorvleuel. En dit is wat die tweedejaars gewoonlik leer. Wat van 'n prosagedig? En as ek 'n roman skryf, en skielik volg daar 'n transkripsie in die roman van 'n ondervraging [tweespraak/dialoog, wat jy in 'n drama sou aantref], het ons dan nou hier te make met 'n drama, of prosa? Nie so maklik nie. En dit is juis wat kunstenaars en skrywers doen: die inhoud, die intrige van die verhaal is belangrik, maar jy kan ook met die vorm, die '''AANBIEDING''' daarvan speel. Soos [[Koos Prinsloo]] wat in sy werke letterlik uit die weermag se codex sal oorskryf, wat dit die gevoel van feitelikheid gee, maar dit oorvleuel weer feit en fiksie. Die verhaal voel asof dit 'n feitelike verslag is, maar dit is fiksie. :::Wat is die doel van ''genres''? Verwagting, en kategorisering en klassifisering. As jy byvoorbeeld 'n speurverhaal het, weet jy dit is 'n onderafdeling van die roman. Maar, daar is sekere ''konvensies'' (gebruiklikhede) wat jy van 'n sekere genre verwag. Jy verwag die moord word ontdek. Jy verwag die verhaal is fiktief, al is dit dikwels gegrond op die waarheid. Jy verwag die speurder gaan op 'n (dwaal)spoor afkom. Daar word brokkies geplant. Jy verwag die saak gaan opgelos word en die skuldige aan die pen gery word - en in die diepste duisternis gewerp word. Oulik. Volg jy hierdie patroon, is jy ''resepmatig''. Jy mag met die elemente speel. Soos: ná die vonnisoplegging kom die speurder dalk op 'n bebloede mes af van die vermoorde, die DNS-ondersoek staaf dit. Maar die bloed is twee dae ouer as die moorddatum, al dui die geslote kringtelevisiekameras presies wanneer die moord plaasgevind het. Met ander woorde: dit spot met die logiese vloei van die verhaal. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 11:13, 23 Oktober 2023 (UTC) == N.P. Van Wyk Louw of N.P. van Wyk Louw == Moet die "v" in "Van" met 'n hoofletter of kleinletter skryf word omdat dit deel van sy naam is en nie van sy van nie? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:52, 18 September 2026 (UTC) : {{ping|Karen de Wet}}, jou opninie asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:55, 18 September 2026 (UTC) pn1n761kh8ani5pe55sruoe2b4p2s25 0 122473 2968519 2431547 2026-09-19T08:47:27Z Aliwal2012 39067 /* Eksterne skakels */ 2968519 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''120+ Sommerstories''}} {{Inligtingskas Boek | titel = 120+ Sommerstories | subtitel = Uit ''Die koöperasie'', ''Die kroeg'' en ''Die delwersgate'' | oorspr titel = | vertaler = | beeld = | beeldonderskrif = | outeur = [[PG du Plessis]] | omslagontwerp = | land = [[Suid-Afrika]] | taal = [[Afrikaans]] | reeks = | onderwerp = | genre = Fiksie, kortverhale, humor | uitgewer = [[LAPA]] | uitgewingsdatum = 2006 (eerste uitgawe)<br />2010 (derde uitgawe)<ref name="litnet" /> | medium = Sagteband | bladsye = 400<ref name="lapa">{{cite web |url=https://www.lapa.co.za/fiksie/kortverhale/120-sommerstories/sagteband |title=''120+ Sommerstories'' |access-date=16 Junie 2017 |work=[[LAPA]] |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128004900/https://www.lapa.co.za/fiksie/kortverhale/120-sommerstories/sagteband |archive-date=28 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | grootte_gewig = 152 x 222 mm | oplage = | isbn = 9780799347432 | isbntoeligting = | issn = | voorafgegaan = | vervolg = }} '''''120+ Sommerstories''''' is 'n [[Afrikaans]]talige [[boek]] deur [[PG du Plessis]].<ref name="litnet">{{cite web |url=http://www.litnet.co.za/120-sommerstories-is-medisyne-vir-die-nuwe-suid-afrika-blues/ |title=''120+ Sommerstories'' is medisyne vir die Nuwe Suid-Afrika Blues |access-date=16 Junie 2017 |format=Resensie |work=[[LitNet]] |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002022909/https://www.litnet.co.za/120-sommerstories-is-medisyne-vir-die-nuwe-suid-afrika-blues/ |archive-date=2 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is 'n bundel van kortverhale.<ref name="litnet" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{af}} [http://www.litnet.co.za/120-sommerstories-is-medisyne-vir-die-nuwe-suid-afrika-blues/ Resensie] deur Francois Verster * {{af}} [https://www.lapa.co.za/fiksie/kortverhale/120-sommerstories/sagteband ''120+ Sommerstories''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128004900/https://www.lapa.co.za/fiksie/kortverhale/120-sommerstories/sagteband |date=28 November 2017}} by [[LAPA Uitgewers|LAPA]] [[Kategorie:Afrikaanse boeke]] asty4js31rt4wyo7gjsqsiki8tbu676 828 122623 2968562 2928899 2026-09-19T09:35:36Z Pynappel 70858 2968562 Scribunto text/plain local p = {} local args = {} local origArgs = {} local root local empty_row_categories = {} local category_in_empty_row_pattern = '%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*]]' local has_rows = false local yesno = require("Module:Yesno") local lists = { plainlist_t = { patterns = { '^plainlist$', '%splainlist$', '^plainlist%s', '%splainlist%s' }, found = false, styles = 'Plainlist/styles.css' }, hlist_t = { patterns = { '^hlist$', '%shlist$', '^hlist%s', '%shlist%s' }, found = false, styles = 'Hlist/styles.css' } } local function has_list_class(args_to_check) for _, list in pairs(lists) do if not list.found then for _, arg in pairs(args_to_check) do for _, pattern in ipairs(list.patterns) do if mw.ustring.find(arg or '', pattern) then list.found = true break end end if list.found then break end end end end end local function isUntitledChildBox(sval) return sval and ( sval:match( '^%s*<%s*[Tt][Rr]' ) or sval:match( '^%s*\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127%s*<%s*[Tt][Rr]' ) ) end local function fixChildBoxes(sval, tt) local function notempty( s ) return s and s:match( '%S' ) end if notempty(sval) then local marker = '<span class=special_infobox_marker>' local s = sval -- start moving templatestyles and categories inside of table rows local slast = '' while slast ~= s do slast = s s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>%s*)(%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*%]%])', '%2%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>%s*)(\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127)', '%2%1') end -- end moving templatestyles and categories inside of table rows s = mw.ustring.gsub(s, '(<%s*[Tt][Rr])', marker .. '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>)', '%1' .. marker) if s:match(marker) then s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*' .. marker, '') s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]|-[^\r\n]*[\r\n])%s*' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*([\r\n]|-)', '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Cc][Aa][Pp][Tt][Ii][Oo][Nn]%s*>%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(<%s*[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee][^<>]*>%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*</[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee]%s*>)', '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*\n|%})', '%1') end if s:match(marker) then local subcells = mw.text.split(s, marker) s = '' for k = 1, #subcells do if k == 1 then s = s .. subcells[k] .. '</' .. tt .. '></tr>' elseif k == #subcells then local rowstyle = ' style="display:none"' if notempty(subcells[k]) then rowstyle = '' end s = s .. '<tr' .. rowstyle ..'><' .. tt .. ' colspan=2>\n' .. subcells[k] elseif notempty(subcells[k]) then if (k % 2) == 0 then s = s .. subcells[k] else s = s .. '<tr><' .. tt .. ' colspan=2>\n' .. subcells[k] .. '</' .. tt .. '></tr>' end end end end -- the next two lines add a newline at the end of lists for the PHP parser -- [[Special:Diff/849054481]] -- remove when [[:phab:T191516]] is fixed or OBE s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n][%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n') s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n') s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:])', '\n%1') s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{%|)', '\n%1') return s else return sval end end -- Cleans empty tables local function cleanInfobox() root = tostring(root) if has_rows == false then root = mw.ustring.gsub(root, '<table[^<>]*>%s*</table>', '') end end -- Returns the union of the values of two tables, as a sequence. local function union(t1, t2) local vals = {} for k, v in pairs(t1) do vals[v] = true end for k, v in pairs(t2) do vals[v] = true end local ret = {} for k, v in pairs(vals) do table.insert(ret, k) end return ret end -- Returns a table containing the numbers of the arguments that exist -- for the specified prefix. For example, if the prefix was 'data', and -- 'data1', 'data2', and 'data5' exist, it would return {1, 2, 5}. local function getArgNums(prefix) local nums = {} for k, v in pairs(args) do local num = tostring(k):match('^' .. prefix .. '([1-9]%d*)$') if num then table.insert(nums, tonumber(num)) end end table.sort(nums) return nums end -- Adds a row to the infobox, with either a header cell -- or a label/data cell combination. local function addRow(rowArgs) if rowArgs.header and rowArgs.header ~= '_BLANK_' then has_rows = true has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class, args.headerclass }) root :tag('tr') :addClass(rowArgs.rowclass) :addClass( isUntitledChildBox( rowArgs.header ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :cssText(rowArgs.rowstyle) :tag('th') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-header') :addClass(rowArgs.class) :addClass(args.headerclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-header :cssText(args.headerstyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.header, 'th')) if rowArgs.data and not yesno(args.decat) then root:wikitext( '[[Category:Pages using infobox templates with ignored data cells]]' ) end elseif rowArgs.data and rowArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(rowArgs.rowclass) row:cssText(rowArgs.rowstyle) if rowArgs.label then row :tag('th') :attr('scope', 'row') :addClass('infobox-label') -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-label :cssText(args.labelstyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(rowArgs.label) :done() else row:addClass( isUntitledChildBox( rowArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) end local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', not rowArgs.label and '2' or nil) :addClass(not rowArgs.label and 'infobox-full-data' or 'infobox-data') :addClass(rowArgs.class) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox(-full)-data :cssText(rowArgs.datastyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, rowArgs.data or '') end end local function renderTitle() if not args.title then return end has_rows = true has_list_class({args.titleclass}) root :tag('caption') :addClass('infobox-title') :addClass(args.titleclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-title :cssText(args.titlestyle) :wikitext(args.title) end local function renderAboveRow() if not args.above then return end has_rows = true has_list_class({ args.aboveclass }) root :tag('tr') :addClass( isUntitledChildBox( args.above ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :tag('th') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-above') :addClass(args.aboveclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-above :cssText(args.abovestyle) :wikitext(fixChildBoxes(args.above,'th')) end local function renderBelowRow() if not args.below then return end has_rows = true has_list_class({ args.belowclass }) root :tag('tr') :addClass( isUntitledChildBox( args.below ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-below') :addClass(args.belowclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-below :cssText(args.belowstyle) :wikitext(fixChildBoxes(args.below,'td')) end local function addSubheaderRow(subheaderArgs) if subheaderArgs.data and subheaderArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ subheaderArgs.rowclass, subheaderArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(subheaderArgs.rowclass) row:addClass( isUntitledChildBox( subheaderArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-subheader') :addClass(subheaderArgs.class) :cssText(subheaderArgs.datastyle) :cssText(subheaderArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(subheaderArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, subheaderArgs.data or '') end end local function renderSubheaders() if args.subheader then args.subheader1 = args.subheader end if args.subheaderrowclass then args.subheaderrowclass1 = args.subheaderrowclass end local subheadernums = getArgNums('subheader') for k, num in ipairs(subheadernums) do addSubheaderRow({ data = args['subheader' .. tostring(num)], -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-subheader datastyle = args.subheaderstyle, rowcellstyle = args['subheaderstyle' .. tostring(num)], class = args.subheaderclass, rowclass = args['subheaderrowclass' .. tostring(num)] }) end end local function addImageRow(imageArgs) if imageArgs.data and imageArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ imageArgs.rowclass, imageArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(imageArgs.rowclass) row:addClass( isUntitledChildBox( imageArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-image') :addClass(imageArgs.class) :cssText(imageArgs.datastyle) :wikitext(fixChildBoxes(imageArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, imageArgs.data or '') end end local function renderImages() if args.image then args.image1 = args.image end if args.caption then args.caption1 = args.caption end local imagenums = getArgNums('image') for k, num in ipairs(imagenums) do local caption = args['caption' .. tostring(num)] local data = mw.html.create():wikitext(args['image' .. tostring(num)]) if caption then data :tag('div') :addClass('infobox-caption') -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-caption :cssText(args.captionstyle) :wikitext(caption) end addImageRow({ data = tostring(data), -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-image datastyle = args.imagestyle, class = args.imageclass, rowclass = args['imagerowclass' .. tostring(num)] }) end end -- When autoheaders are turned on, preprocesses the rows local function preprocessRows() if not args.autoheaders then return end local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data')) table.sort(rownums) local lastheader for k, num in ipairs(rownums) do if args['header' .. tostring(num)] then if lastheader then args['header' .. tostring(lastheader)] = nil end lastheader = num elseif args['data' .. tostring(num)] and args['data' .. tostring(num)]:gsub( category_in_empty_row_pattern, '' ):match('^%S') then local data = args['data' .. tostring(num)] if data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('%S') then lastheader = nil end end end if lastheader then args['header' .. tostring(lastheader)] = nil end end -- Gets the union of the header and data argument numbers, -- and renders them all in order local function renderRows() local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data')) table.sort(rownums) for k, num in ipairs(rownums) do addRow({ header = args['header' .. tostring(num)], label = args['label' .. tostring(num)], data = args['data' .. tostring(num)], datastyle = args.datastyle, class = args['class' .. tostring(num)], rowclass = args['rowclass' .. tostring(num)], -- @deprecated next; target .infobox-<name> rowclass rowstyle = args['rowstyle' .. tostring(num)], rowcellstyle = args['rowcellstyle' .. tostring(num)] }) end end local function renderNavBar() if not args.name then return end has_rows = true root :tag('tr') :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-navbar') :wikitext(require('Module:Navbar')._navbar{ args.name, mini = 1, }) end local function renderItalicTitle() local italicTitle = args['italic title'] and mw.ustring.lower(args['italic title']) if italicTitle == '' or italicTitle == 'force' or italicTitle == 'yes' then root:wikitext(require('Module:Italic title')._main({})) end end -- Categories in otherwise empty rows are collected in empty_row_categories. -- This function adds them to the module output. It is not affected by -- args.decat because this module should not prevent module-external categories -- from rendering. local function renderEmptyRowCategories() for _, s in ipairs(empty_row_categories) do root:wikitext(s) end end -- Render tracking categories. args.decat == turns off tracking categories. local function renderTrackingCategories() if yesno(args.decat) then return end if args.child == 'yes' then if args.title then root:wikitext( '[[Category:Pages using embedded infobox templates with the title parameter]]' ) end elseif #(getArgNums('data')) == 0 and mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then root:wikitext('[[Kategorie:Artikels wat inligtingskassjablone sonder datarye gebruik]]') end end --[=[ Loads the templatestyles for the infobox. TODO: FINISH loading base templatestyles here rather than in MediaWiki:Common.css. There are 4-5000 pages with 'raw' infobox tables. See [[Mediawiki_talk:Common.css/to_do#Infobox]] and/or come help :). When we do this we should clean up the inline CSS below too. Will have to do some bizarre conversion category like with sidebar. ]=] local function loadTemplateStyles() local frame = mw.getCurrentFrame() local hlist_templatestyles = '' if lists.hlist_t.found then hlist_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = lists.hlist_t.styles } } end local plainlist_templatestyles = '' if lists.plainlist_t.found then plainlist_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = lists.plainlist_t.styles } } end -- See function description local base_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:Infobox/styles.css' } } local templatestyles = '' if args['templatestyles'] then templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['templatestyles'] } } end local child_templatestyles = '' if args['child templatestyles'] then child_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['child templatestyles'] } } end local grandchild_templatestyles = '' if args['grandchild templatestyles'] then grandchild_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['grandchild templatestyles'] } } end return table.concat({ -- hlist -> plainlist -> base is best-effort to preserve old Common.css ordering. -- this ordering is not a guarantee because the rows of interest invoking -- each class may not be on a specific page hlist_templatestyles, plainlist_templatestyles, base_templatestyles, templatestyles, child_templatestyles, grandchild_templatestyles }) end -- common functions between the child and non child cases local function structure_infobox_common() renderSubheaders() renderImages() preprocessRows() renderRows() renderBelowRow() renderNavBar() renderItalicTitle() renderEmptyRowCategories() renderTrackingCategories() cleanInfobox() end -- Specify the overall layout of the infobox, with special settings if the -- infobox is used as a 'child' inside another infobox. local function _infobox() if args.child ~= 'yes' then root = mw.html.create('table') root :addClass(args.subbox == 'yes' and 'infobox-subbox' or 'infobox') :addClass(args.bodyclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> :cssText(args.bodystyle) has_list_class({ args.bodyclass }) renderTitle() renderAboveRow() else root = mw.html.create() root :wikitext(args.title) end structure_infobox_common() return loadTemplateStyles() .. root end -- If the argument exists and isn't blank, add it to the argument table. -- Blank arguments are treated as nil to match the behaviour of ParserFunctions. local function preprocessSingleArg(argName) if origArgs[argName] and origArgs[argName] ~= '' then args[argName] = origArgs[argName] end end -- Assign the parameters with the given prefixes to the args table, in order, in -- batches of the step size specified. This is to prevent references etc. from -- appearing in the wrong order. The prefixTable should be an array containing -- tables, each of which has two possible fields, a "prefix" string and a -- "depend" table. The function always parses parameters containing the "prefix" -- string, but only parses parameters in the "depend" table if the prefix -- parameter is present and non-blank. local function preprocessArgs(prefixTable, step) if type(prefixTable) ~= 'table' then error("Non-table value detected for the prefix table", 2) end if type(step) ~= 'number' then error("Invalid step value detected", 2) end -- Get arguments without a number suffix, and check for bad input. for i,v in ipairs(prefixTable) do if type(v) ~= 'table' or type(v.prefix) ~= "string" or (v.depend and type(v.depend) ~= 'table') then error('Invalid input detected to preprocessArgs prefix table', 2) end preprocessSingleArg(v.prefix) -- Only parse the depend parameter if the prefix parameter is present -- and not blank. if args[v.prefix] and v.depend then for j, dependValue in ipairs(v.depend) do if type(dependValue) ~= 'string' then error('Invalid "depend" parameter value detected in preprocessArgs') end preprocessSingleArg(dependValue) end end end -- Get arguments with number suffixes. local a = 1 -- Counter variable. local moreArgumentsExist = true while moreArgumentsExist == true do moreArgumentsExist = false for i = a, a + step - 1 do for j,v in ipairs(prefixTable) do local prefixArgName = v.prefix .. tostring(i) if origArgs[prefixArgName] then -- Do another loop if any arguments are found, even blank ones. moreArgumentsExist = true preprocessSingleArg(prefixArgName) end -- Process the depend table if the prefix argument is present -- and not blank, or we are processing "prefix1" and "prefix" is -- present and not blank, and if the depend table is present. if v.depend and (args[prefixArgName] or (i == 1 and args[v.prefix])) then for j,dependValue in ipairs(v.depend) do local dependArgName = dependValue .. tostring(i) preprocessSingleArg(dependArgName) end end end end a = a + step end end -- Parse the data parameters in the same order that the old {{infobox}} did, so -- that references etc. will display in the expected places. Parameters that -- depend on another parameter are only processed if that parameter is present, -- to avoid phantom references appearing in article reference lists. local function parseDataParameters() preprocessSingleArg('autoheaders') preprocessSingleArg('child') preprocessSingleArg('bodyclass') preprocessSingleArg('subbox') preprocessSingleArg('bodystyle') preprocessSingleArg('title') preprocessSingleArg('titleclass') preprocessSingleArg('titlestyle') preprocessSingleArg('above') preprocessSingleArg('aboveclass') preprocessSingleArg('abovestyle') preprocessArgs({ {prefix = 'subheader', depend = {'subheaderstyle', 'subheaderrowclass'}} }, 10) preprocessSingleArg('subheaderstyle') preprocessSingleArg('subheaderclass') preprocessArgs({ {prefix = 'image', depend = {'caption', 'imagerowclass'}} }, 10) preprocessSingleArg('captionstyle') preprocessSingleArg('imagestyle') preprocessSingleArg('imageclass') preprocessArgs({ {prefix = 'header'}, {prefix = 'data', depend = {'label'}}, {prefix = 'rowclass'}, {prefix = 'rowstyle'}, {prefix = 'rowcellstyle'}, {prefix = 'class'} }, 50) preprocessSingleArg('headerclass') preprocessSingleArg('headerstyle') preprocessSingleArg('labelstyle') preprocessSingleArg('datastyle') preprocessSingleArg('below') preprocessSingleArg('belowclass') preprocessSingleArg('belowstyle') preprocessSingleArg('name') -- different behaviour for italics if blank or absent args['italic title'] = origArgs['italic title'] preprocessSingleArg('decat') preprocessSingleArg('templatestyles') preprocessSingleArg('child templatestyles') preprocessSingleArg('grandchild templatestyles') end -- If called via #invoke, use the args passed into the invoking template. -- Otherwise, for testing purposes, assume args are being passed directly in. function p.infobox(frame) if frame == mw.getCurrentFrame() then origArgs = frame:getParent().args else origArgs = frame end parseDataParameters() return _infobox() end -- For calling via #invoke within a template function p.infoboxTemplate(frame) origArgs = {} for k,v in pairs(frame.args) do origArgs[k] = mw.text.trim(v) end parseDataParameters() return _infobox() end return p pzzwac7cciteeoyh7eqd8rynhpo5680 10 123685 2968458 2701394 2026-09-18T21:03:58Z Pynappel 70858 2968458 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Normdata|authorityControl}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude><includeonly><!-- tracking categories to compare with Wikidata -->{{#switch:{{NAMESPACE}}||{{ns:14}}=<!-- Slegs artikels en kategorieë. -->{{#invoke:Kontroleer vir ongeldige parameters|check|unknown=[[Kategorie:Bladsye wat normdata met parameters gebruik]]|preview=Gebruik van [[Sjabloon:Normdata]] met ongeldige parameter "_VALUE_". Skuif dit na Wikidata indien moontlik.}}<!-- -->{{#ifeq:{{{VIAF|}}}| |<!-- leeg of geen VIAF in sjabloon --> |<!-- VIAF in template -->{{#ifeq:{{#property:P214}}| |<!-- no property P214 at Wikidata --> [[Kategorie:VIAF nie op Wikidata]] <!-- These we still need to import --> |<!-- property P214 at Wikidata --> {{#ifeq:{{{VIAF|}}}|{{#property:P214}} |<!-- same ID: We want to end up here --> |[[Kategorie:VIAF anders op Wikidata]] <!-- Figure out the best link, FIXME: multiple values on Wikidata --> }} }} }} }}</includeonly> aobl2evfi4dxqec4slsbfseso8esp73 0 131607 2968470 1640655 2026-09-18T22:03:23Z Pynappel 70858 Vertaal uit Engels m.b.v. Claude 2968470 wikitext text/x-wiki '''Geoktrooieerde rekenmeesters''' was die eerste rekenmeesters wat 'n professionele rekenmeestersliggaam gevorm het; die eerste sulke liggame is in 1854 in [[Skotland]] gestig. Die Edinburgh Society of Accountants (1854), die Glasgow Institute of Accountants and Actuaries (1854) en die Aberdeen Society of Accountants (1867) het elkeen feitlik van hul ontstaan af 'n koninklike oktrooi ontvang.<ref>{{cite book|last=Perks|first=R.W.|title=Accounting and Society|publisher=Chapman & Hall|location=Londen|year=1993|pages=16|isbn=0-412-47330-5}}</ref> Die titel is 'n internasionaal erkende professionele benaming; die benaming ''certified public accountant'' is oor die algemeen daaraan gelykstaande. Vroue kon eers ná die Sex Disqualification (Removal) Act 1919 geoktrooieerde rekenmeesters word, waarna Mary Harris Smith in 1920 deur die Institute of Chartered Accountants in England and Wales erken is en die eerste vroulike geoktrooieerde rekenmeester ter wêreld geword het.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Walker|first=Stephen P.|date=14 Maart 2019|title=Smith, Mary Harris|journal=Oxford Dictionary of National Biography|doi=10.1093/odnb/9780198614128.013.111926|isbn=978-0-19-861412-8|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-111926|access-date=27 Januarie 2021|archive-date=1 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230701102812/https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-111926;jsessionid=BEC8BE3D56678077505EF4D15171D0C5|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> Geoktrooieerde rekenmeesters werk op alle terreine van die sake- en finansiewêreld, onder meer [[Oudit|ouditwerk]], [[belasting]], finansiële bestuur en algemene bestuur. Sommige is in openbare praktyk werksaam, ander in die privaat sektor en sommige is in diens van staatsliggame.<ref name="icas">{{cite web|url=http://www.icas.org.uk/site/cms/contentCategoryView.asp?category=4365|title=Life as a CA has many advantages|publisher=ICA Scotland|access-date=6 Oktober 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927135524/http://www.icas.org.uk/site/cms/contentCategoryView.asp?category=4365|archive-date=27 September 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.charteredaccountants.ie/General/About-Us/Chartered-Accountancy/Becoming-a-Chartered-Accountant/Why-Chartered-Accountancy/|title=Why Chartered Accountancy?|publisher=CA Ireland|access-date=6 Oktober 2011|archive-date=18 Desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218121443/http://www.charteredaccountants.ie/General/About-Us/Chartered-Accountancy/Becoming-a-Chartered-Accountant/Why-Chartered-Accountancy/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.charteredaccountants.com.au/Chartered-Accountants/What-is-a-Chartered-Accountant/Where-do-Chartered-Accountants-work.aspx|title=Where do Chartered Accountants work?|publisher=ICA Australia|access-date=6 Oktober 2011|archive-date=6 Oktober 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006185311/http://www.charteredaccountants.com.au/Chartered-Accountants/What-is-a-Chartered-Accountant/Where-do-Chartered-Accountants-work.aspx|url-status=dead}}</ref> Die institute van geoktrooieerde rekenmeesters vereis dat lede 'n minimum vlak van voortgesette professionele ontwikkeling deurloop om professioneel mededingend te bly. Hulle fasiliteer spesiale belangegroepe (byvoorbeeld vermaak en media, of insolvensie en herstrukturering) wat in hul onderskeie velde die toon aangee. Hulle ondersteun lede met adviesdienste, tegniese hulplyne en tegniese biblioteke. Hulle bied ook geleenthede vir professionele netwerkvorming en vir loopbaan- en sake-ontwikkeling.<ref name="icaew">{{cite web|url=http://www.icaew.com/en/join-us/why-join-icaew|title=Benefits of joining the ICAEW|access-date=6 Oktober 2011|archive-date=22 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422134347/http://www.icaew.com/en/join-us/why-join-icaew|url-status=live}}</ref> Chartered Accountants Worldwide bestaan uit 15 institute met meer as 1,8 miljoen geoktrooieerde rekenmeesters en studente in 190 lande.<ref>{{Cite web|title=Chartered Accountants Worldwide|url=https://www.icaew.com/about-icaew/who-we-are/who-we-work-with/accountancy-bodies/chartered-accountants-worldwide|access-date=30 Januarie 2021|website=www.icaew.com|language=en}}</ref> == Lande == === Albanië === Die Institute of Authorized Chartered Auditors of Albania (Instituti i Ekspertëve Kontabël të Autorizuar - IEKA) is 'n beroepsliggaam wat die rekenmeestersbedryf in [[Albanië]] reguleer.<ref name=":1">{{Cite web|title=IEKA {{!}} Historiku|url=https://ieka.al/en/historiku|access-date=10 September 2026|website=IEKA|language=en}}</ref> IEKA is op 24 November 1997 gestig as 'n niewinsgewende beroepsvereniging vir ''certified public accountants'' (CPA's) wat hul beroep in openbare praktyk beoefen. Met sy stigting het IEKA 56 CPA's gehad; teen 2011 het die instituut 151 lede uit 43 ouditfirmas gehad.<ref name=":1" /> Die instituut is as 'n gesamentlike inisiatief van die Albanese regering en die [[Wêreldbank]] geskep en is die enigste gelisensieerde rekenmeestersliggaam in die land.<ref>{{Cite web|title=IEKA {{!}} Home|url=https://ieka.al/en|access-date=10 September 2026|website=IEKA|language=en}}</ref> IEKA het in Mei 2000 'n lid van die International Federation of Accountants (IFAC) geword. Dit is ook 'n lid van die Federation Internationale des Experts-Comptables Francophone (FIDEF) en die South East European Partnership on Accountancy Development (SEEPAD). === Australië === Geoktrooieerde rekenmeesters in [[Australië]] behoort aan Chartered Accountants Australia & New Zealand (CA ANZ, voorheen die Institute of Chartered Accountants in Australia) en gebruik die letters ''CA''.<ref>{{cite web|title=About membership and inclusions|url=http://www.charteredaccountants.com.au/Members/Membership/About-membership-and-inclusions.aspx|publisher=ICAA|access-date=15 Oktober 2012|archive-date=4 Junie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604055705/http://www.charteredaccountants.com.au/Members/Membership/About-membership-and-inclusions.aspx|url-status=dead}}</ref> Sommige senior lede (met minstens 15 jaar se lidmaatskap) van die instituut kan as genote verkies word en die letters ''FCA'' gebruik. Die Institute of Public Accountants (IPA) en CPA Australia geniet in Australië dieselfde regstatus en erkenning as gekwalifiseerde professionele rekenmeesters.<ref>{{cite web|title=Advancement to Fellowship|url=http://www.charteredaccountants.com.au/Members/Membership/Advancement-to-fellowship.aspx|publisher=ICAA|access-date=15 Oktober 2012|archive-date=7 Oktober 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007023947/http://www.charteredaccountants.com.au/Members/Membership/Advancement-to-fellowship.aspx|url-status=live}}</ref> Op 28 Junie 2016 het die Association of Chartered Certified Accountants (ACCA) en CA ANZ 'n strategiese bondgenootskap aangekondig wat dubbele lidmaatskap van albei liggame moontlik maak. ACCA-lede wat in Australië en Nieu-Seeland woon, word genooi om vir CA-lidmaatskap aansoek te doen, en CA ANZ-lede word genooi om vir ACCA-lidmaatskap aansoek te doen, onderworpe daaraan dat hulle aan die ander liggaam se toelatingsvereistes voldoen. === Bangladesj === Die Institute of Chartered Accountants of Bangladesh (ICAB) is die nasionale professionele rekenmeestersliggaam van [[Bangladesj]]. Dit is in 1973 gestig en is die enigste organisasie met die reg om die benaming geoktrooieerde rekenmeester in Bangladesj toe te ken. Senior lede (met minstens vyf jaar se lidmaatskap) van die instituut word genote genoem en gebruik die letters ''FCA''. Bangladesj het meer as 1 900 geregistreerde geoktrooieerde rekenmeesters en meer as 32 000 leerlingrekenmeesters. === Bermuda === Die Institute of Chartered Accountants of Bermuda werk saam met die Canadian Institute of Chartered Accountants en die American Institute of Certified Public Accountants, en is die enigste organisasie in [[Bermuda]] met die reg om die benaming geoktrooieerde rekenmeester toe te ken.<ref>{{cite web|url=http://www.icab.bm/|title=Institute of Chartered Accountants of Bermuda|website=icab.bm|access-date=1 Mei 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115152112/http://www.icab.bm/|archive-date=15 November 2016|url-status=dead}}</ref> === Kanada === In [[Kanada]] het geoktrooieerde rekenmeesters aan die Canadian Institute of Chartered Accountants (CICA) behoort deur lidmaatskap van minstens een provinsiale of territoriale instituut (of "orde" in [[Quebec]]). Om 'n lid te word, moes 'n kandidaat oor 'n voorgraadse graad en ervaring beskik en, na gelang van die provinsie, bykomende opleiding voltooi. Kandidate in alle provinsies moes die driedaagse Uniform Evaluation (UFE), later die Common Final Examination (CFE), slaag.<ref>{{Cite web|title=The UFE|url=http://www.cica.ca/becoming-a-ca/the-ufe/|access-date=18 Maart 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325235605/http://www.cica.ca/becoming-a-ca/the-ufe/|archive-date=25 Maart 2014|url-status=dead}}</ref> Sedert 2012 was die CICA in 'n proses van eenwording met die ander twee rekenmeestersliggame in Kanada. Kanadese geoktrooieerde rekenmeesters het, saam met ''certified general accountants'' (CGA's) en ''certified management accountants'' (CMA's), die benaming ''chartered professional accountant'' (CPA) aangeneem, wat die term geoktrooieerde rekenmeester daar verouderd gemaak het.<ref name="mcfarland">{{cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/canadian-accountants-merge-under-cpa-designation/article19299464/|title=Canadian accountants merge under CPA designation|first=Janet|last=McFarland|newspaper=The Globe & Mail|date=23 Junie 2014|access-date=31 Oktober 2022|archive-date=9 Mei 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162659/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/canadian-accountants-merge-under-cpa-designation/article19299464/|url-status=live}}</ref> === Tsjeggië === In [[Tsjeggië]] is geoktrooieerde rekenmeesters gewoonlik lede van die Institute of Chartered Accountants of the Czech Republic en gebruik hulle die letters ''CAE'' (''chartered accountant expert'').{{Feit|datum=September 2026}} Geoktrooieerde rekenmeesters kan ook lede wees van die Chamber of Auditors of the Czech Republic (KACR),<ref>{{cite web|title=About the Chamber of Auditors of the Czech Republic|url=https://www.kacr.cz/en/|access-date=2 November 2018|archive-date=2 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203826/https://www.kacr.cz/en/|url-status=live}}</ref> saam met wie die ICAEW sy ACA-kwalifikasie in 2015 bekendgestel het.<ref>{{cite web|title=ACA training in the Czech Republic|url=https://careers.icaew.com/find-your-route/aca-training-in-the-czech-republic|publisher=ICAEW|access-date=2 November 2018|archive-date=13 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213032948/https://careers.icaew.com/find-your-route/aca-training-in-the-czech-republic|url-status=dead}}</ref> === Europese Unie === Ingevolge die Riglyn oor Wedersydse Erkenning kan burgers van die Europese Ekonomiese Ruimte (EER) en van Switserland wat 'n professionele kwalifikasie het, lede word van die ooreenstemmende liggame in 'n ander lidstaat. Hulle moet egter 'n geskiktheidstoets oor plaaslike omstandighede slaag, wat vir rekenmeesters plaaslike verskille in belasting- en maatskappyreg insluit. Die plaaslike titel mag egter nie gebruik word indien die betrokke persoon nie by die plaaslike beroepsliggaam aansluit nie. 'n Houer van die Franse ''expert-comptable''-kwalifikasie kan byvoorbeeld as rekenmeester in Engeland praktiseer sonder om 'n plaaslike toets af te lê, maar mag slegs die beskrywing "expert-comptable (Frankryk)" gebruik en nie "geoktrooieerde rekenmeester" nie. Binne die EER het slegs die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Ierland]] liggame wat die titel geoktrooieerde rekenmeester uitreik. === Indië === In [[Indië]] word geoktrooieerde rekenmeesters gereguleer deur die Institute of Chartered Accountants of India (ICAI), wat deur die Chartered Accountants Act, 1949 gestig is. Geassosieerde lede van die ICAI mag die voorvoegsel ''CA'' by hul name voeg. Lede wat vir minstens vyf jaar deurlopend in Indië praktiseer, of wat vir 'n aaneenlopende tydperk van minstens vyf jaar geassosieerde lede was en oor ervaring beskik wat gelykstaande is aan dié wat normaalweg uit vyf jaar se deurlopende praktyk as geoktrooieerde rekenmeester verkry word, mag ''fellow chartered accountant'' (FCA) gebruik.<ref>{{cite web|url=http://icai.org/new_post.html?post_id=4825|title=ICAI - The Institute of Chartered Accountants of India|website=ICAI|access-date=9 Februarie 2012|archive-date=21 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621194323/https://icai.org/new_post.html?post_id=4825|url-status=live}}</ref> Op 1 Augustus 2024 het die instituut 414 758 aktiewe lede gehad.<ref>{{cite web|title=Key statistics|url=https://resource.cdn.icai.org/57182annualreport-icai-2018-19-english.pdf|access-date=6 Desember 2019|publisher=ICAI|archive-date=1 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230701103615/https://resource.cdn.icai.org/57182annualreport-icai-2018-19-english.pdf|url-status=live}}</ref> Toetrede tot die beroep kan geskied deur die CA Foundation Course ná voltooiing van skoolopleiding (graad 12) af te lê. Gegradueerdes kan ook vir twee jaar as leerlingassistent by 'n geoktrooieerde firma oplei voor die finale eksamen, of ná voltooiing van die intermediêre vlak van ''cost accountant'' of ''company secretary''. 'n Omvattende 100 uur se opleiding in inligtingstegnologie en 'n oriënteringsprogram vir die ontwikkeling van sagte vaardighede moet voltooi word voordat die leerlingkontrak begin.<ref>{{Cite web|url=http://www.icai.org/new_post.html?post_id=283|title=www.icai.org|website=Institute of Chartered Accountants of India|access-date=24 Julie 2016|archive-date=12 Mei 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512021934/https://www.icai.org/new_post.html?post_id=283|url-status=live}}</ref> Die CA-sertifisering is egter tot Indië se geografiese grense beperk en is nie geldig in lande wat ander rekeningkundige standaarde volg nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/news/miles-professional-education-introduces-us-cma-course-in-kolkata-news-default-pextdRijbbefc.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921123615/https://www.sify.com/news/miles-professional-education-introduces-us-cma-course-in-kolkata-news-default-pextdRijbbefc.html|url-status=dead|archive-date=21 September 2019|title=Miles Professional Education introduces US CMA course in Kolkata|website=Sify|language=en|access-date=21 September 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.educba.com/ca-vs-acca/|title=CA vs ACCA {{!}} 5 Best Differences To Know (With Infographics)|date=19 Oktober 2018|website=EDUCBA|language=en-US|access-date=21 September 2019|archive-date=13 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413154959/https://www.educba.com/ca-vs-acca/|url-status=live}}</ref> Nadat die CA-finale eksamen geslaag is, kan die kandidaat vir lidmaatskap van die ICAI aansoek doen. === Indonesië === Die Institute of Indonesia Chartered Accountants, voorheen die Indonesian Institute of Accountants of Ikatan Akuntan Indonesia, is die nasionale organisasie van professionele rekenmeesters in [[Indonesië]]. Die IAI is 'n stigterslid van die International Federation of Accountants (IFAC) en die ASEAN Federation of Accountants (AFA). In 2016 het die IAI 'n geassosieerde lid van Chartered Accountants Worldwide geword. === Ierland === In [[Ierland]] is geoktrooieerde rekenmeesters gewoonlik lede van Chartered Accountants Ireland en gebruik hulle die letters ACA of FCA. Geoktrooieerde rekenmeesters kan ook lede wees van die Institute of Chartered Accountants in England and Wales of van die Institute of Chartered Accountants of Scotland. === Nepal === In [[Nepal]] word die beroep van geoktrooieerde rekenmeester gereguleer deur die Institute of Chartered Accountants of Nepal (ICAN), wat deur die parlement ingevolge die Chartered Accountants Act, 1997 gestig is. Ná die voltooiing van drie eksamenvlakke (CAP I, CAP II en CAP III) en drie jaar se leerlingopleiding onder 'n gekwalifiseerde geoktrooieerde rekenmeester kan iemand lidmaatskap van die ICAN verkry, en met die praktyksertifikaat (''certificate of practice'', COP) as professionele rekenmeester praktiseer. === Nieu-Seeland === In [[Nieu-Seeland]] behoort geoktrooieerde rekenmeesters aan Chartered Accountants Australia & New Zealand (CA ANZ, voorheen die New Zealand Institute of Chartered Accountants) en gebruik hulle die letters CA. Sommige senior lede kan as genote verkies word en die letters FCA gebruik. Daar is ook 'n middelvlakkwalifikasie, ''associate chartered accountant'', met die letters ACA. Geassosieerde geoktrooieerde rekenmeesters kom nie in aanmerking vir 'n sertifikaat vir openbare praktyk nie en kan dus nie dienste aan die publiek lewer nie. === Pakistan === Die Institute of Chartered Accountants of Pakistan (ICAP) is die beroepsliggaam van geoktrooieerde rekenmeesters in [[Pakistan]] en is op 1&nbsp;Julie 1961 ingevolge die Chartered Accountants Ordinance, 1961 gestig. Die ICAP is die enigste liggaam en gesag in Pakistan met 'n mandaat om die rekenmeesters- en ouditberoep in die land te reguleer. Dit neem die nasionale ouditstandaarde aan en ontwikkel dit, en ontwikkel rekeningkundige standaarde vir die Securities and Exchange Commission of Pakistan (SECP). Dit verteenwoordig rekenmeesters wat in openbare praktyk, in die sake- en nywerheidswêreld en in die openbare sektor werksaam is. Die instituut is 'n lid van die International Federation of Accountants (IFAC), die wêreldwye organisasie vir die rekenmeestersberoep. Die ICAP het meer as 7 000 aktiewe lede en meer as 25 000 studente. Ander nasionale rekenmeestersliggame sluit die Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan (ICMAP)<ref>{{cite web|url=https://www.icmap.com.pk/|title=ICMA|access-date=7 Januarie 2019|archive-date=13 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213060649/https://www.icmap.com.pk/|url-status=live}}</ref> en PIPFA in. Die ICAP en ICMAP is volle lede van die International Federation of Accountants en PIPFA is 'n geassosieerde lid. Benewens hierdie nasionale liggame het die Britse liggame Association of Chartered Certified Accountants (ACCA) en Chartered Institute of Management Accountants (CIMA) ook 'n sterk teenwoordigheid in Pakistan. === Singapoer === Die titel ''chartered accountant of Singapore'' (CA (Singapore)) word ingevolge die Singapore Accountancy Commission (SAC) Act beskerm. Die roete om die benaming te verkry, behoort aan die SAC, 'n statutêre liggaam van die regering. Die Institute of Singapore Chartered Accountants (ISCA) is 'n aangewese entiteit ingevolge die SAC Act en ken die benaming CA (Singapore) namens die SAC toe. Die Singapore Chartered Accountant Qualification-program bestaan uit drie komponente: 'n akademiese grondslag, 'n professionele program en drie jaar se praktiese ervaring. Aansoekers wat vir die grondslagprogram van die Singapore Chartered Accountant Qualification in aanmerking kom, moet oor geakkrediteerde grade, ander grade, voorgraadse studie of plaaslike politegniese diplomas beskik. Diegene wat vir direkte toelating tot die professionele program in aanmerking kom, moet oor plaaslike grade in rekeningkunde van die Nanyang Technological University, die National University of Singapore, die Singapore Management University, die Singapore University of Social Sciences of die Singapore Institute of Technology beskik. In 2013 is bepaal dat houers van die kwalifikasies van die Association of Chartered Certified Accountants (ACCA) en CPA Australia tot 31 Desember 2016 tyd het, en bestaande studente tot 31 Desember 2018, om die ICPAS PAC te voltooi en deur die vorige oorgangsreëlings vir die professionele benaming "chartered accountant of Singapore" te kwalifiseer.<ref name="AsiaOne article 1">{{cite web|url=http://business.asiaone.com/investments-and-savings/mof-announces-details-new-professional-accountancy-designation|title=MOF Announces Details of New Professional Accountancy Designation|date=2 April 2013|website=AsiaOne|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192937/http://business.asiaone.com/investments-and-savings/mof-announces-details-new-professional-accountancy-designation|archive-date=29 Oktober 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="BT article 2">{{cite web|url=http://www.asiaone.com/print/News/AsiaOne%2BNews/Business/Story/A1Story20130402-413059.html|title=Singapore Prepares for a 2-tier Accounting Profession|date=4 April 2013|website=The Business Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228204559/http://www.asiaone.com/print/News/AsiaOne+News/Business/Story/A1Story20130402-413059.html|archive-date=28 Februarie 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.singaporeqp.com/singapore-qp-framework|title=Singapore QP Framework|website=Singapore Qualification Programme|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309015635/http://singaporeqp.com/singapore-qp-framework|archive-date=9 Maart 2013|url-status=dead}}</ref> === Suid-Afrika === In [[Suid-Afrika]] reguleer SAIGR, die [[Suid-Afrikaanse Instituut van Geoktrooieerde Rekenmeesters]], die benaming [[Geoktrooieerde rekenmeester (Suid-Afrika)|geoktrooieerde rekenmeester (Suid-Afrika)]], GR(SA). Om as GR(SA) te kwalifiseer, is 'n gespesialiseerde baccalaureusgraad in [[rekeningkunde]] nodig, gevolg deur 'n Sertifikaat in die Teorie van Rekeningkunde (STR); na gelang van die universiteit word dit as 'n nagraadse honneursgraad of as 'n nagraadse diploma aangebied. Op hierdie formele opleiding volg twee eksterne bevoegdheidseksamens wat deur SAIGR opgestel word. 'n Afsonderlike registrasie is nodig vir geoktrooieerde rekenmeesters wat as [[ouditeur]]s in openbare praktyk wil optree, naamlik as geregistreerde ouditeur (''registered auditor'', RA). Dié benaming word deur die [[Onafhanklike Reguleringsraad vir Ouditeure]] (ORO, voorheen bekend as die [[Openbare Rekenmeesters- en Ouditeursraad]]) ingevolge die [[Ouditprofessiewet]] toegeken.<ref>Ouditprofessiewet a. 37(2)</ref> Kandidate moet drie jaar se praktiese ervaring by 'n geregistreerde opleidingskantoor voltooi – die Training In Public Practice (TIPP)-program. Leerlingrekenmeesters wat gedurende hierdie tydperk van werkgewer verander, moet hul opleiding met ses maande verleng. Die Training Outside Public Practice (TOPP)-program fokus op [[Ondernemingsfinansiering|finansiële bestuur]]; TOPP-leerlinge kan dus geoktrooieerde rekenmeesters word met 'n meer beperkte kennis en ervaring van ouditwerk as diegene wat die TIPP-program deurloop, maar met meer omvattende ervaring van finansiële bestuur en van die sakewêreld. Geoktrooieerde rekenmeesters wat nie geregistreerde ouditeurs is nie, mag nie as ouditeurs in openbare praktyk optree of voorgee dat hulle dit is nie.<ref>Ouditprofessiewet a. 41(a)</ref> Die Ouditprofessiewet verbied hulle egter nie om die beskrywing "interne ouditeur" of "rekenmeester" te gebruik nie, of om 'n niewinsgewende klub, instelling of vereniging te oudit indien hulle geen fooi vir sodanige oudit ontvang nie.<ref>Ouditprofessiewet a. 41(3)</ref> In Suid-Afrika is die Maatskappywet met ingang van Julie 2010 vervang om maatskappye sonder 'n openbare belang toe te laat om tussen 'n oudit en 'n onafhanklike hersiening te kies. 'n Hersiening is nie 'n attesteringsfunksie nie en kan uitgevoer word deur rekenmeesters wat lede is van liggame wat ingevolge die Wet op Beslote Korporasies van 1984 geregistreer is, waaronder SAIBA, CIMA, SAIGR, SAIPA en ACCA. === Sri Lanka === In [[Sri Lanka]] mag die titel geoktrooieerde rekenmeester (CA Sri Lanka) slegs deur lede van die Institute of Chartered Accountants of Sri Lanka gebruik word. Hulle kan geassosieerde lede (ACA) of genote (FCA) wees. Geoktrooieerde rekenmeesters wat oor praktyksertifikate beskik, kan ook geregistreerde ouditeurs word, wat statutêre finansiële [[oudit]]s ingevolge die Companies Act, No. 07 of 2007 kan uitvoer. Geoktrooieerde rekenmeesters kan ook as maatskappysekretarisse registreer. === Verenigde Koninkryk === Die Institute of Chartered Accountants in England and Wales is 'n toekenningsliggaam wat die agtervoegsels ACA en FCA toeken. Die Institute of Chartered Accountants of Scotland ken die agtervoegsel CA toe. == Lys van institute van geoktrooieerde rekenmeesters == * Association of Chartered Certified Accountants (wêreldwyd) * Bahamas Institute of Chartered Accountants * Chartered Professional Accountants of Canada, wat in 2014 uit die samesmelting van die Canadian Institute of Chartered Accountants (CICA), die Society of Management Accountants of Canada (CMA Canada) en die Certified General Accountants of Canada (CGA-Canada) ontstaan het * Chartered Accountants Australia and New Zealand, wat in 2013 uit die samesmelting van die New Zealand Institute of Chartered Accountants (NZICA) en die Institute of Chartered Accountants Australia (ICAA) ontstaan het<ref>{{cite web|url=http://charteredaccountantsanz.com/sitecore/content/Home/Site%20Content/About%20CA/Who%20We%20Are|title=Who We Are|publisher=Chartered Accountants Australia and New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113161605/https://www.charteredaccountantsanz.com/sitecore/content/Home/Site%20Content/About%20CA/Who%20We%20Are|archive-date=13 November 2016|url-status=dead}}</ref> * Chartered Accountants Ireland (dek ook Noord-Ierland) * Chartered Institute of Public Finance and Accountancy (CIPFA) * European Institute of Chartered Accountants * Institute of Authorized Chartered Auditors of Albania * Institute of Chartered Accountants of Bangladesh * Institute of Chartered Accountants of Barbados * Institute of Chartered Accountants of Belize * Institute of Chartered Accountants of Bermuda * Institute of Chartered Accountants of the Eastern Caribbean * Institute of Chartered Accountants in England & Wales * Institute of Chartered Accountants of Ghana * Institute of Chartered Accountants of Guyana * Institute of Chartered Accountants of India * Institute of Chartered Accountants of Indonesia * Institute of Chartered Accountants of Jamaica * Institute of Chartered Accountants in Malawi{{Feit|datum=September 2026}} * Institute of Chartered Accountants of Namibia * Institute of Chartered Accountants of Nepal * Institute of Chartered Accountants of Nigeria * Institute of Chartered Accountants of Pakistan * Institute of Chartered Accountants of Scotland * Institute of Chartered Accountants of Sierra Leone * Institute of Chartered Accountants of Sri Lanka * Institute of Chartered Accountants of Trinidad and Tobago * Institute of Chartered Accountants of Zimbabwe * Institute of Singapore Chartered Accountants * Royal Netherlands Institute of Chartered Accountants{{Feit|datum=September 2026}} * [[Suid-Afrikaanse Instituut van Geoktrooieerde Rekenmeesters]] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Rekeningkunde]] [[Kategorie:Kwalifikasies]] g1cm85w7vmt96ba7h7twxhxsuuo2als 1 144068 2968351 2968219 2026-09-18T14:07:59Z Aliwal2012 39067 /* Uitbreiding van artikel deur geskiedenis by te voeg */ 2968351 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Uitbreiding van artikel deur geskiedenis by te voeg == Goeie middag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] en @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Ek wil hierdie saadjie uitbrei deur 'n gedeelte oor die geskiedenis by te voeg, maar ek weet nie presies waar in die artikel ek dit moet doen nie. Die bestaande uitleg van die artikel maak dit moeilik om 'n plek te kies waar ek my teks en foto's gaan byvoeg. In vorige artikels kon ek net eenvoudig my teks en foto's byvoeg, maar hier is die uitleg problematies. Help, asseblief! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:08, 15 September 2026 (UTC) :{{ping|Gaius le Roux}}, skep twee nuwe afdelings ''Geskiedenis'' en ''Galery''. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:12, 15 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek wil 'n afdeling met die naam "Geskiedenis" byvoeg en sou 'n afdeling met die naam "Fotogalery" kon byvoeg, maar die bestaande uitleg van die artikel maak dit moeilik om dit te doen. Ek het reeds probeer maar dit werk nie. Die teks en die foto’s is aan die linkerkant ingedruk omdat daar tabelle/sjablone en foto’s aan die regterkant is. Dit lyk myns insiens onooglik. ::Kyk asseblief hoe lyk die wysiging wat ek probeer het - dit sal uitgevee word omdat dit lelik lyk. Hierdie wysigings is net vir illustrasiedoeleindes gedoen en sal nie die finale uitleg wees nie. ::Ek wonder of die bestaande artikel se uitleg nie verander moet word nie. Ek vra maar net. ::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] en @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] kyk julle asseblief ook hoe lyk as daar teks en foto's links is en foto's regs is. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:39, 15 September 2026 (UTC) ::::{{ping|Gaius le Roux}}, jy is welkom om die hele uitleg te verander. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:42, 15 September 2026 (UTC) :::::Goed, ek sal kyk hoe dit lyk as die uitleg verander word. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 15:01, 15 September 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek wil graag seker maak ek verstaan wat jy voorstel ek moet doen: Moet ek my hele artikel (teks en foto's) in die sandputkonsep (in rooi gemerk) plaas? met ander woorde ek plaas my hele artikel met die naam "Lugmagbasis Langebaanweg" by [[Gebruikerbespreking:Gaius/konsep/LMB Langebaanweg]]? Dus asof ek 'n splinternuwe artikel geskep het maar net nie op die gewone plek nie? :Ek is besig om my artikel in sy MS Word-vorm aan te pas sodat ek 'n artikel kan skep wat al die basiese inligting en die meeste van die foto's van die bestaande artikel het, maar ek weet nie of dit so mooi soos jou artikel se uitleg sal lyk nie. (Ek weet egter nie waar om die foto van die landkaart te kry nie.) Ek wil nie graag alles skrap wat in die bestaande artikel is en dan 'n artikel met 'n splinternuwe uitleg skep nie en sal verkies om my artikel by die bestaande inhoud aan te pas. :Om 'n MS Word-artikel se uitleg aan te pas is betreklik maklik, maar dit sal nie so maklik wees om die bestaande artikel se uitleg aan te pas nie. As ek dit self moet doen, sal ek die hele inhoud van die artikel moet uitvee en 'n splinternuwe artikel begin, en ek wil dit nie graag doen nie. :Ek sal hulp met die byvoeging van my inhoud by die bestaande artikel waardeer. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:42, 16 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], jy sal sien dat ek die artikel op die gewone plek geskep het. Ek het my artikel só aangepas dat die eerste deel net uit teks bestaan. Die onderste deel van die teks is verby die laaste bestaande foto. Omdat die foto's laer af in die artikel bygevoeg sal word, sal hulle nie ingedruk aan die linkerkant wees nie. Ek dink ek het my eie oplossing gekry om die saadjie sonder probleme uit te brei. Jy is egter welkom om later wanneer ek voorlopig met die artikel klaar is, wel formatteringsaanpassings te doen as dit nodig is. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:56, 16 September 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], '''oeps''', ek het toe wel 'n fout met die uitleg gemaak. Daar is 'n deurmekaarspul aan die einde van die artikel. :::Daar is nie 'n opskrif vir die verwysings nie en "Eksterne skakels saairforce.co.za Lugmagbasis Langebaanweg" staan op verkeerde plek. :::"Hierdie lugvaartartikel is 'n saadjie. U kan die Afrikaanse Wikipedia help deur dit uit te brei." staan nou tussen die gedeelte met die verwysings en Eksterne skakels. :::Die gedeelte oor die eksterne skakels sal seker geskuif moet. Die verwysing na die "saadjie" kan seker geskrap word. :::JAMMER, dis my fout! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:39, 16 September 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], om op te som: ek het die artikel vandag klaargemaak deur foto's by te voeg. Ek wil hom môre nog minstens een keer deurlees voordat ek die "Nog besig"-sjabloon verwyder. Ek het die opskrif "Verwysings" bygevoeg, MAAR ongelukkig is die "Skakels" en "Verwysings" nou omgeruil EN die verwysing na die saadjiestatus is nou tussenin - dit kan seker maar uitkom?. Net 'n baie klein deel van die artikel is uit die Engels vertaal - die grootste deel van die artikel is uit ander bronne vertaal en geskep: die bronne is aangedui. Is dit nog enigsins nodig om te noem dat die artikel vertaal is? ::::Nadat ek die "Nog besig"-sjabloon verwyder het, is jy welkom om 'n bydrae te lewer en die artikel perfek te maak! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:52, 17 September 2026 (UTC) :::::Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek is nou klaar met die artikel. Sal jy asseblief ook 'n bydrae lewer? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:47, 18 September 2026 (UTC) ggmwpjtccpb52bq8i6ysbiyajbj4szb 1 149072 2968312 1706573 2026-09-18T12:06:44Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Rainforestation natuurpark]] na [[Bespreking:Rainforestation-natuurpark]] geskuif 1706573 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 159098 2968526 2619155 2026-09-19T08:50:36Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Bespreking:Woordfees]] na [[Bespreking:Stellenbosch Woordfees]] geskuif: Beter naam 1716792 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 191672 2968504 2734691 2026-09-19T08:15:33Z Aliwal2012 39067 2968504 wikitext text/x-wiki '''Palinologie''' (stuifmeelkunde) is die navorsing op die gebied van [[stuifmeel]], [[Spoor (plantkunde)|spore]] en bepaalde mikroskopiese planktonorganismes, wat ''palinomorfs'' genoem word. Dit kan lewende asook fossielvorme behels en omvat baie meer as net stuifmeel. Plantkundiges wat lewende stuifmeel of spore bestudeer bedryf ''aktuopalinologie'', terwyl geoloë wat met fossiele stuifmeel of spore werk ''paleopalinoloë'' is. Die palinologie is belangrik vir die ontginning van [[ruolie]] en die olienywerheid het hierdie tak van die wetenskap 'n groot hupstoot gegee. <ref>{{Cite web |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/index.php/paleobotany/palynology/about/ |title=Florida-museum |access-date=25 Augustus 2018 |archive-date=17 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117211208/https://www.floridamuseum.ufl.edu/index.php/paleobotany/palynology/about/ |url-status=dead }}</ref> == Palinomorfs == Palinomorfs is strukture wat van organismes stam en wat mikroskopies van grootte is, sowat 5 tot 500 μm. Hulle het 'n groot weerstand teen die meeste vorme van verrotting en aantasting, behalwe oksidasie. Hulle is meestal opgebou uit stowwe soos sporopollenien en dinosporien, wat hierdie eienskappe besit. Hierdeur is hulle dikwels baie volop in neerslae en afsettingsgesteentes en kan daaruit met sterk sure, basisse of asetolise vrygestel en op [[digtheid]] geskei word. Hierdie mikrofossiele kan wande van [[kiesel]], [[kalksteen]], [[fosfaat]] of [[sellulose]] besit. Hulle het dikwels in die oseaan of in varswater ontstaan.<ref>[https://palynology.org/palynomorphs/ Palynology.org]</ref> ;Voorbeelde van palinomorfs: #''Acritarche'': vorme wat se oorsprong onbekend is. #''Chitinozoa'': moontlik eiers van metazoa. #''Dinoflagellate'': eukariotiese protiste wat 'n groot deel van die [[plankton]] behels. #Stuifmeelkorrels: van bome, maar ook grasse, kruide ens. #Spore: eensellige organismes wat in die aseksuele voortplanting van talle organismes 'n rol speel, soos plante, alge, swamme, protozoa, ens. #Nie-stuifmeel palinomorfs: reste van swamme, sianobaterieë, mikro-alge ens. == Fotogalery == <gallery> Acacia dealbata pollen.jpg|''Acacia dealbata'' Acer platanoides Pollan 400x.jpg|''Acer platanoides'' Allium schoenoprasum Schnittlauch Pollen 400x.jpg|''[[Allium schoenoprasum]]'' Gagea lutea Pollen 400x.jpg|''Gagea lutea'' Linaria vulgaris pollen2.jpg|''Linaria vulgaris'' Trifolium pratense pollen.jpg|''Trifolium pratense'' </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Plantkunde]] [[Kategorie:Geologie]] q9x7c8sf6fb64ng1cs6y4lkjr08361w 2968506 2968504 2026-09-19T08:16:38Z Aliwal2012 39067 2968506 wikitext text/x-wiki '''Palinologie''' (stuifmeelkunde) is die navorsing op die gebied van [[stuifmeel]], [[Spoor (plantkunde)|spore]] en bepaalde mikroskopiese planktonorganismes, wat ''palinomorfs'' genoem word. Dit kan lewende asook fossielvorme behels en omvat baie meer as net stuifmeel. Plantkundiges wat lewende stuifmeel of spore bestudeer bedryf ''aktuopalinologie'', terwyl geoloë wat met fossiele stuifmeel of spore werk ''paleopalinoloë'' is. Die palinologie is belangrik vir die ontginning van [[ruolie]] en die olienywerheid het hierdie tak van die wetenskap 'n groot hupstoot gegee. <ref>{{Cite web |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/index.php/paleobotany/palynology/about/ |title=Florida-museum |access-date=25 Augustus 2018 |archive-date=17 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117211208/https://www.floridamuseum.ufl.edu/index.php/paleobotany/palynology/about/ |url-status=dead }}</ref> == Palinomorfs == Palinomorfs is strukture wat van organismes stam en wat mikroskopies van grootte is, sowat 5 tot 500 μm. Hulle het 'n groot weerstand teen die meeste vorme van verrotting en aantasting, behalwe oksidasie. Hulle is meestal opgebou uit stowwe soos sporopollenien en dinosporien, wat hierdie eienskappe besit. Hierdeur is hulle dikwels baie volop in neerslae en afsettingsgesteentes en kan daaruit met sterk sure, basisse of asetolise vrygestel en op [[digtheid]] geskei word. Hierdie mikrofossiele kan wande van [[kiesel]], [[kalksteen|kalk]], [[fosfaat]] of [[sellulose]] besit. Hulle het dikwels in die oseaan of in varswater ontstaan.<ref>[https://palynology.org/palynomorphs/ Palynology.org]</ref> ;Voorbeelde van palinomorfs: #''Acritarche'': vorme wat se oorsprong onbekend is. #''Chitinozoa'': moontlik eiers van metazoa. #''Dinoflagellate'': eukariotiese protiste wat 'n groot deel van die [[plankton]] behels. #Stuifmeelkorrels: van bome, maar ook grasse, kruide ens. #Spore: eensellige organismes wat in die aseksuele voortplanting van talle organismes 'n rol speel, soos plante, alge, swamme, protozoa, ens. #Nie-stuifmeel palinomorfs: reste van swamme, sianobaterieë, mikro-alge ens. == Fotogalery == <gallery> Acacia dealbata pollen.jpg|''Acacia dealbata'' Acer platanoides Pollan 400x.jpg|''Acer platanoides'' Allium schoenoprasum Schnittlauch Pollen 400x.jpg|''[[Allium schoenoprasum]]'' Gagea lutea Pollen 400x.jpg|''Gagea lutea'' Linaria vulgaris pollen2.jpg|''Linaria vulgaris'' Trifolium pratense pollen.jpg|''Trifolium pratense'' </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Plantkunde]] [[Kategorie:Geologie]] qaarht5ji9womj150sd7viintyq9wcq 0 217675 2968483 2783423 2026-09-19T02:48:42Z Npgeek73 201493 2968483 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Laura Bailey | Beeld = Laura Bailey GalaxyCon Des Moines September,12,2026 1943.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = <!-- NEED SOURCE FOR ANYTHING MORE SPECIFIC --> | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 2000–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 1154161 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Laura Bailey''' (gebore 28 Mei 1981) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. == Filmografie == === Rolprente === * 1995: ''Lupin III: Farewell to Nostradamus'' * 1998: ''Detective Conan: The Fourteenth Target'' * 1999: ''Detective Conan: The Last Wizard of the Century'' * 2000: ''Detective Conan: Captured in Her Eyes'' * 2001: ''Detective Conan: Countdown to Heaven'' * 2002: ''Detective Conan: The Phantom of Baker Street'' * 2002: ''Blue Gender: The Warrior'' * 2006: ''A Four Course Meal'' * 2007: ''Four Sheets to the Wind'' * 2008: ''Dusk'' * 2008: ''Resident Evil: Degeneration'' * 2009: ''From the Dark'' * 2011: ''Gekijouban Sengoku Basara: The Last Party'' * 2014: ''The Marvel Experience'' === Televisiereekse === * 1992: ''Shin Chan'' * 1996: ''Kodocha'' * 1999: ''Blue Gender'' * 2001: ''Fruits Basket'' * 2002: ''Spiral: The Bonds of Reasoning'' * 2002: ''Kiddy Grade'' * 2003: ''Gunslinger Girl'' * 2004: ''Rozen Maiden'' * 2004: ''Tactics'' * 2005: ''Negima!'' * 2005: ''Basilisk: The Kouga Ninja Scrolls'' * 2005: ''Genesis of Aquarion'' * 2005: ''Peach Girl'' * 2005: ''I's Pure'' * 2006: ''Witchblade'' * 2006: ''Glass Fleet - The Legend of the Wind of the Universe'' * 2006: ''Kekkaishi'' * 2008: ''Gunslinger Girl: Il Teatrino'' * 2008: ''Vampire Knight'' * 2008: ''Soul Eater'' * 2009: ''Kurokami: The Animation'' * 2010: ''Iron Man'' * 2010: ''Barbie: Fashionistas'' * 2010: ''Monster High'' * 2011: ''Shelf Life'' * 2012: ''TableTop'' * 2015: ''Future-Worm!'' * 2015: ''Critical Role'' * 2015: ''Titansgrave: The Ashes of Valkana'' * 2015: ''Sick Bricks'' * 2015: ''CelebriD&D'' * 2016: ''Talks Machina'' * 2017: ''Spider-Man'' * 2018: ''Constantine: City of Demons'' === Televisierolprente === * 1994: ''Lupin the Third: Dragon of Doom'' * 2011: ''Monster High: Fright On'' * 2011: ''Monster High: Scream Building'' * 2012: ''Monster High: Why Do Ghouls Fall in Love?'' * 2012: ''Monster High: Escape from Skull Shores'' * 2013: ''Ever After High-Legacy Day: A Tale of Two Tales'' * 2013: ''Monster High: From Fear to Eternity'' * 2014: ''Ever After High: True Hearts Day'' * 2014: ''Ever After High: Thronecoming'' === Video's === * 2005: ''School Rumble: First Semester Extra'' * 2006: ''Fullmetal Alchemist: Premium Collection'' * 2006: ''Mahou Sensei Negima! OVA Haru'' * 2006: ''Mahou Sensei Negima! OVA Natsu'' * 2006: ''Remembering Fisher T. Price'' * 2008: ''Adventures in Voice Acting'' * 2014: ''JLA Adventures: Trapped in Time'' * 2014: ''The Swan Princess: A Royal Family Tale'' * 2016: ''RWBY: Volume 3'' * 2016: ''The Swan Princess: Princess Tomorrow, Pirate Today!'' * 2017: ''The Swan Princess: Royally Undercover'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|1154161|Laura Bailey}} * {{Twitter|LauraBaileyVO|Laura Bailey}} * {{Instagram|laurabaileyvo|Laura Bailey}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bailey, Laura}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] fhpqvvgdcjfpkwk6cb72d9gw3axizdq 0 230827 2968594 2924070 2026-09-19T10:15:53Z Pynappel 70858 /* Verwysings */ 2968594 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Universiteit van Mpumalanga |latyn_naam = |leuse = |leuseafr = Skep Geleenthede |leuseeng = Creating Opportunities |gestig = {{Begin datum en ouderdom|2013|08|22|df=yes}}<ref>{{cite web |title=History |publisher=University of Mpumalanga |url=http://www.ump.ac.za/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811160252/http://www.ump.ac.za/history.html |archive-date=11 Augustus 2019 |access-date=28 Oktober 2021 |language=en}}</ref> |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = [[Cyril Ramaphosa]] |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Prof. Thoko Mayekiso |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Mbombela]], [[Mpumalanga]] |stad = [[Mbombela]] |provinsie = [[Mpumalanga]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|25|26|11.472|S|30|58|54.4872|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = Laeveld Kollege van Landbou |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#003064}} {{kleurkas|#e41e1f}} Blou en rooi |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = {{url|http://www.ump.ac.za}} |voetnotas = }} Die '''Universiteit van Mpumalanga''' is gesetel in [[Mbombela]], [[Suid-Afrika]]. Dit is in 2013 deur President [[Jacob Zuma]] bekend gemaak en in 2014 was daar 'n beskeie inname van honderd-en-veertig studente.<ref name="Notice 2013">{{cite web | title=SA: Jacob Zuma: Address by the President of South Africa, during the announcement of new Interim Councils and names of the new universities, Union Buildings, Pretoria (25/07/2013) | website=Polity.org.za | date=25 July 2013 | url=https://www.polity.org.za/article/sa-jacob-zuma-address-by-the-president-of-south-africa-during-the-announcement-of-new-interim-councils-and-names-of-the-new-universities-union-buildings-pretoria-25072013-2013-07-25 | access-date=28 October 2021 |language=en}}</ref> Die Universiteit sluit die infrastruktuur van drie destyds-bestaande instellings in, naamlik die Laeveld Kollege van Landbou, die gasvryheidskool by KaNyamazane en die Siyabuswa-onderwyskampus. == Geskiedenis == In 1996 het die Universiteitsopvoedingskomitee en die Universiteits Technikon-onderwyssamewerkingskomitee saamgesmelt, en het [[David Mabuza]], voormalige Lid van die Uitvoerende Raad (LUR) vir Onderwys, die vestiging van 'n universiteit in die provinsie in die vooruitsig gestel. Die Nasionale Instituut vir Hoër Onderwys in Mpumalanga, wat in 2006 gestig is onder leiding van wyle prof. CC Mokadi, het die voorsiening van Hoër Onderwys in die provinsie gekoördineer. 'n Belangrike mylpaal was die besluit wat tydens die Nasionale Kongres se Nasionale Algemene Raadsvergadering in [[Durban]] geneem is, waar daar in 2010 besluit is om twee nuwe universiteite te stig. Hierdie besluit was instrumenteel in die vestiging van 'n universiteit in die provinsie Mpumalanga, wat tot dusver nie oor 'n openbare universiteit beskik het nie. In 2010 het die Minister van Hoër Onderwys en Opleiding, [[Blade Nzimande]], twee taakspanne aangestel om die lewensvatbaarheid van nuwe universiteite in Mpumalanga en die Noord-Kaap te ondersoek. Die Mpumalanga-taakspan wat in September 2011 'n gunstige verslag voorgelê het, het die vestiging van 'n nuwe Universiteit in Mpumalanga aanbeveel, onder leiding van Prof. TZ Mthembu. In Julie 2013 het President [[Jacob Zuma]] die naam van die nuwe universiteit as die ''Universiteit van Mpumalanga'' bekend gemaak asook die name van die lede van die tussentydse raad om formele toesig te hou. Die Universiteit van Mpumalanga, 'n omvattende openbare universiteit, is op 22 Augustus 2013 formeel en wetlik afgekondig deur die publikasie van Staatskoerant-kennisgewing (Nr 36772). == Kampusse == Die universiteit is verdeel in twee akademiese kampusse - die hoofkampus op [[Mbombela]] en die onderwysersopleidingkampus op [[Siyabuswa]]. == Akademiese aanbiedinge == Tans bied die universiteit die volgende kursusse aan: * [[Baccalaureus Artium]] ([[B.A.-graad]]) * Baccalaureus Educationis (Grondslagfaseonderrig) BEd-graad * Baccalaureus in Landbou (Landbou-uitbreidinggraad) * [[Baccalaureus Scientiae]] (BS-graad) * Baccalaureus in Ontwikkelingstudies * Baccalaureus Kommersieel Algemeen (BCom-graad) * Diploma in Gasvryheidsbestuur * Diploma in Landbou (Plantproduksie) * Diploma in Inligtingskommunikasietegnologie (Toepassingsontwikkeling) * Diploma in Natuurbewaring == Verwysings == {{Verwysings}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] gnocbpfkiw81sh44e5bm9vrt10d1x91 0 230832 2968595 2761353 2026-09-19T10:16:18Z Pynappel 70858 /* Verwysings */ 2968595 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Sol Plaatje-universiteit |latyn_naam = |leuse = |leuseafr = Lig uit Afrika - vir die Mensdom |leuseeng = Light from Africa - for Humanity |gestig = [[22 Augustus]] [[2013]] <ref name="gov.za">{{Cite web |url=http://www.gov.za/documents/download.php?f=197167 |title=argiefkopie |access-date= 5 Januarie 2019 |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054422/http://www.gov.za/documents/download.php?f=197167 |url-status=dead }}</ref> |gesluit = |tipe = Openbare universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = Regter [[Yvonne Mokgoro]] |voorsittende beampte= Me. JA Glennie |kanselier = Regter [[Stevan Majiedt]] |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = Prof. Yunus Ballim |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Kimberley]], [[Noord-Kaap]] |stad = [[Kimberley]] |provinsie = [[Noord-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |coor = {{Koördinate|28|44|54.816|S|24|45|54.5688|O|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#e37a3c}} {{kleurkas|#d23545}} Oranje en rooi |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = [http://www.spu.ac.za] |voetnotas = }} [[Lêer:Sol Plaatje 002.jpg|duimnael|Sol Plaatje]] Die '''Sol Plaatje-universiteit''', vernoem na [[Sol Plaatje]], is in 2014 in Kimberley, Suid-Afrika, geopen. Dit het 'n beskeie aanvanklike inname van 135 studente gehad. Die studenteversameling sal na verwagting geleidelik toeneem tot 'n teikengetal van 7&nbsp;500 studente in 2024. Daar is oorspronklik na die universiteit verwys as die "Universiteit van die Noord-Kaap".<ref>http://www.northern-cape.gov.za/index.php/news-room/news-and-speeches/152-media-room/office-of-the-premier/news-and-speeches/804-debate-of-the-naming-of-the-university-of-the-northern-cape</ref> == Vorming == Die idee om 'n universiteit in die [[Noord-Kaap]] te stig, het in 2012 sy politieke endossement verkry,<ref>http://www.iol.co.za/news/politics/northern-cape-anc-mulls-university-idea-1.1315609#.UaEbJNhRcX0</ref> nadat president [[Jacob Zuma]] op 5 Julie 2012 aangekondig het dat die setel en hoofkampus van die universiteit in die hoofstad van die [[Noord-Kaap]], [[Kimberley]] sou wees. Die provinsie het toe nog nie oor 'n openbare universiteit beskik nie. Die idee het wettige substansie verkry toe 'n oorkonde van voorneme op 19 Maart 2013 deur amptenare in Kimberley onderteken is. Lede in die ooreenkoms was die Minister van Hoër Onderwys en Opleiding, [[Blade Nzimande]], die Noord-Kaapse provinsie se waarnemende premier [[Grizelda Cjiekella]] en die [[burgemeester]] van die [[Sol Plaatje Plaaslike Munisipaliteit|Sol Plaatje-munisipaliteit]], [[Agnes Ntlhangula]].<ref>http://www.timeslive.co.za/local/2013/03/21/northern-cape-s-first-university-to-open-in-2014</ref> ==Stigting== Op 22 Augustus 2013 is dit in die Staatskoerant amptelik afgekondig<ref name="gov.za2">{{Cite web |url=http://www.gov.za/documents/download.php?f=197167 |title=argiefkopie |access-date= 5 Januarie 2019 |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054422/http://www.gov.za/documents/download.php?f=197167 |url-status=dead }}</ref> en op 19 September 2013 is die plan by 'n seremonie in Kimberley bekendgestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bdlive.co.za/national/education/2013/09/19/new-sol-plaatje-university-marks-milestone-in-transformation |title=argiefkopie |access-date= 5 Januarie 2019 |archive-date= 9 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209155415/http://www.bdlive.co.za/national/education/2013/09/19/new-sol-plaatje-university-marks-milestone-in-transformation |url-status=dead }}</ref> Minister van Hoër Onderwys en Opleiding, Blade Nzimande, het in sy bekendstellingstoespraak opgemerk dat hierdie universiteit "die eerste nuwe universiteit (in Suid-Afrika) is wat sedert 1994 gebou sal word, en as sodanig 'n kragtige simbool van die land se demokrasie, inklusiwiteit en groei is. Dit verteenwoordig 'n nuwe orde van Afrika-intellek, met 'n ferm fokus op innovasie en uitnemendheid". Voormalige president [[Jacob Zuma]] het in sy bekendstellingstoespraak genoem, "gesiene die ryk erfenis van Kimberley en die Noord-Kaap in die breë, word beplan dat Sol Plaatje (Universiteit) in erfenisstudies sal spesialiseer, insluitend die onderlingverwante akademiese velde van museumbestuurswese, argeologie, inheemse tale en restourasie-argitektuur". == Kampus == Die Sol Plaatje-universiteit beslaan 'n kombinasie van bestaande en doelgeboude strukture in die middestad van Kimberley, spesifiek die vorige burgersentrum, insluitend dele van die Oppenheimer-tuine en omliggende geboue.<ref>{{cite news|title=R14.5 million deal part of planned NC University: Oppenheimer Gardens Sold |publisher=Diamond Fields Advertiser |date=28 Februarie 2013}}</ref><ref>{{cite news |title= More details on planned university for city: The Big Plan |publisher=Diamond Fields Advertiser |date=1 Maart 2013}}</ref> Dit sluit ook die voormalige Kaapse Provinsiale Administrasiegebou in wat deur die Nasionale Departement van Hoër Onderwys gebruik was.<ref>{{cite news |title=Sport, Arts and Culture - Budget |first=Patsy |last=Beangstrom|publisher=Diamond Fields Advertiser |date=24 Mei 2013 |page=2 }}</ref> In Mei 2013 het die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding die argitekte van die nuwe universiteite (van [[Noord-Kaap]] en [[Mpumalanga]]) se projekbestuurspan genooi om deel te neem aan 'n dubbelfase argitektuurkonsepkompetisie om die behoefte aan nuwe geboue in oënskou te neem en "innoverende idees te bevorder, en beste praktyk konsepte, sowel as om talentvolle ontwerpers te identifiseer om deel te neem aan die ontwerp van die universiteitsterrein en geboue." [[Lêer:Sportsground at Sol Plaatje University.jpg|duimnael|Sol Plaatje Sportgronde, Suid-Kampus]] Die huidige skedule vir die hoofkampus is die ingebruikneming van die hoofgebou aan die begin van 2020 asook die Akademiese Kantoorgebou van die Natuur- en Toegepaste Wetenskappe, wat 'n 165-sitplek-raadsaal en kantore vir die kanseliers en departementshoofde insluit. Teen 2020 sal die toegepaste-wetenskap-gebou beskikbaar wees. Hierdie gebou bevat op die grondvloer en die 1ste verdieping, twee 320-sitplek-ouditoriums, twee 180-sitplek-ouditoriums en vier 90-sitpleklokale wat die generiese klaskameropsies aansienlik sal verhoog. Ook teen 2020 sal die kunsteblok, ontwerp vir Geesteswetenskappe sowel as Opvoedkunde, beskikbaar wees. Hierdie gebou sluit geriewe in vir die Opvoedkundige Grondslagfase en Geesteswetenskaplike erfenisprogramme.<ref>https://www.spu.ac.za/index.php/infrastructure/</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] kaoz33v1793yvcad4mcs70m6gb3r3pm 0 251304 2968554 2143882 2026-09-19T09:28:43Z Dumbassman 62009 2968554 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Stephanie Cole | Beeld = Stephanie Cole1.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Patricia Stephanie Cole | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1941|10|5}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{SDEO|2026|9|18|1941|10|5|df=y}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Emma Battcock | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0170789 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Stephanie Cole''' (gebore 5 Oktober 1941 – 18 September 2026) was 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent ''Miss Pettigrew Lives for a Day'' (2008) en in die televisiereekse ''[[Coronation Street]]'' (1960), ''Waiting for God'' (1990), en ''Doc Martin'' (2004). == Filmografie == === Rolprente === * 2008: ''Miss Pettigrew Lives for a Day'' === Televisiereekse === * 1960: ''[[Coronation Street]]'' * 1973: ''Open All Hours'' * 1979: ''Sally Ann'' * 1981: ''Tenko'' * 1986: ''The Return of the Antelope'' * 1990: ''Waiting for God'' * 1995: ''The Enemy Within'' * 1997: ''Keeping Mum'' * 1999: ''Other Animals'' * 2001: ''Life as We Know It'' * 2004: ''Doc Martin'' * 2008: ''John Nettles Applauds'' * 2011: ''George and Bernard Shaw'' * 2013: ''Man Down'' * 2013: ''Still Open All Hours'' * ''Gentleman Jack'' === Televisierolprente === * 1978: ''Betzi'' * 1981: ''Christmas Spirits'' * 1984: ''Amy'' * 1985: ''Tenko Reunion'' * 1985: ''Jamie Running'' * 1994: ''The Evening Standard Theatre Awards 1994'' * 2012: ''Food in England: The Lost World of Dorothy Hartley'' * 2013: ''Open All Hours: A Celebration'' * 2017: ''Ken Dodd: In His Own Words'' === Video's === * 1995: ''Jeremy Hardy Gives Good Sex'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0170789|Stephanie Cole}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cole, Stephanie}} [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] mmv2ccwvvui5kr5u1y6g90x7zzewlaz 0 265119 2968315 2662750 2026-09-18T12:14:49Z ~2026-50436-44 214693 Woordorde is op etlike plekke verander, en "trouens" as voorbeeld van 'n neweskikkende voegwoord is verwyder. 2968315 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Versmelt|Voegwoord}} ’n ''[[Woord]]'' kan gedefinieer word as ’n simplekse of komplekse simboliese eenheid in die taalsisteem wat groter as ’n klank of sillabe ([[klankgreep]]) en kleiner as ’n [[frase]] is.<ref>Van Huyssteen 2017, p. 184</ref> Hierdie definisie kan in kleiner dele verdeel word om dit beter te verstaan. * ’n Woord is ’n taalelement wat óf nie interne [[Morfologie (taalkunde)|morfologiese]] struktuur het nie, met ander woorde dit kan nie in kleiner betekenisvolle dele verdeel word nie (dit is ’n simpleks, bv. ''tas'') óf dit is ’n taalelement wat wel in kleiner betekenisvolle dele verdeel kan word (dit is ’n kompleks, bv. ''slaap'' + ''kamer''). * Dit is ’n simboliese eenheid wat daarop dui dat dit vorm het (ons kan dit skriftelik voorstel, hetsy met die [[Latynse alfabet|Romeinse alfabet]] of met fonetiese simbole, bv. ''kind'' foneties voorgestel as [kənt]), én betekenis. * ’n Woord is groter as ’n klank (bv. [a]) of ’n sillabe (bv. ''slaap''.''ka''.''mer'') en kleiner as ’n frase (bv. ''die mooi slaapkamer''). Verskillende woorde toon ooreenkomste met mekaar. Hierdie ooreenkomste kan op betekenisvlak, morfologiese vlak of ten opsigte van die sintaktiese posisie daarvan waargeneem word.<ref>Van Rooy 2017, p. 255</ref> Die woorde "speel", "hardloop" en "sing" word saamgegroepeer omdat hulle (i) op ''betekenisvlak'' verwys na ’n handeling wat deur [[Mens|mense]] uitgevoer word, (ii) op ''morfologiese of vormvlak'' die [[voorvoegsel]] ''ge''- in die [[verlede tyd]] neem en (iii) wat hulle sintaktiese posisie betref, in die tweede posisie van ’n sin geskryf word indien stelsin geskryf word (bv. ''Jannie '''speel''' met die bal''), of in eerste posisie van die sin voorkom wanneer ’n vraagsin geskryf word (bv. '''''Speel''' Jannie met die bal?''). Woorde wat die voorgenoemde ooreenkomste toon, word in kategorieë saamgegroepeer waarvan [[woordsoort]] die bekendste van hierdie kategorieë is. In hierdie Wikiblad is die ondersoekfokus [[Voegwoord|voegwoorde]] as woordsoortkategorie. __FORCETOC__ == Die verskeie funksies van voegwoorde == Die gebruik van voegwoorde het verskillende funksies. Dit behels die '''verbinding van woorde, woordgroepe en verskeie sinne''' met mekaar. ’n Tweede funksie van voegwoorde is om ’n teks meer '''vloeiend''' te maak; met ander woorde die gebruik daarvan bring ’n vlot leespatroon in die teks tot stand.<ref name="Wybenga">vloeiendheid waarna Wybenga, 1989 verwys</ref> In die eerste voorbeeld hieronder word geïllustreer hoedat die gebrek aan voegwoordgebruik ’n teks gefragmenteerd laat voorkom, terwyl die tweede voorbeeld aantoon hoedat die gebruik daarvan tot vloeiendheid bydra. * Hy het die plaas vroeg verlaat. Hy wou op die dorp wees. Die son kom op. Hy het sy buurman teëgekom. Hulle het lanklaas gesels. Hulle het mekaar lanklaas gesien.<ref name="Wybenga">vloeiendheid waarna Wybenga, 1989 verwys</ref> * Hy het die plaas vroeg verlaat, '''omdat''' hy op die dorp wou wees, '''voordat''' die son opkom. '''Terwyl''' hy in die pad afgery het, het hy sy buurman teëgekom. Hulle het lanklaas gesels, '''omdat''' hulle mekaar lanklaas gesien het.<ref name="Wybenga">vloeiendheid waarna Wybenga, 1989 verwys</ref> Derdens dra effektiewe voegwoordgebruik daartoe by om die '''semantiese verbande''' tussen woorde, woordgroepe en sinne '''duideliker''' te maak<ref>Jordaan 2016, p. 151</ref> vanweë die inherente semantiese waarde daarvan (vergelyk die afdeling verderaan, genaamd "Die semantiese klassifikasie van voegwoorde"). Op hierdie wyse word kohesie<ref group="note">Die sigbare skakels wat in ’n teks waargeneem word, bv. '''Jannie''' loop in die straat. '''''Hy''''' sien ’n mooi dame.</ref> en koherensie<ref group="note">Die gevoel dat ’n teks saamhang, met ander woorde inhoudelike samehang.</ref> bewerkstellig. Die teenwoordigheid daarvan lei dus die leser of hoorder om die teks te interpreteer soos die skrywer beoog het. Omdat voegwoorde die tipe betekenisrelasie of verband aandui wat die produseerder (d.i. skrywer/spreker) beoog het, bring dit effektiewe kommunikasie mee,<ref name="name">Carstens 1997</ref> en lei dit tot ’n beter leesbaarheid en interpretasie-moontlikheid van ’n teks.<ref>Jordaan 2014, p. 33</ref> == Die sintaktiese klassifikasie van voegwoorde == Daar is twee tipes voegwoorde wat met ’n bepaalde sinsbou geassosieër word: neweskikkende voegwoorde en onderskikkende voegwoorde.<ref name="Carstens 2011">Inligting deur Carstens, 2011 oor verskillende tipes voegwoorde</ref> === Neweskikkende voegwoorde === Neweskikkende voegwoorde verwys na woorde soos ''en'', ''want'', ''maar'', ''of'', ''dog, trouens, sowel ... as, óf ... óf'' en ''nóg ... nóg'' wat twee of meer funksioneel gelyksoortige lede wat omkeerbaar is, skakel. Hierdie lede kan (i) hoofsinne, (ii) ''om''-''te''-infintiefsinne, (iii) bysinne of selfs (iv) woorde en woordgroepe wees. Voegwoorde verbind twee '''hoofsinne''' (ook bekend as ''onafhanklike sinne'') met mekaar, met ander woorde twee sinne wat elkeen een selfstandige werkwoord (hoofwerkwoord) het en wat deur die volgende volgorde gekenmerk word: onderwerp (die persoon/dier/ding wat die handeling uitvoer), gevolg deur ’n werkwoord en laastens die res van die sin. ’n Voorbeeld van ’n hoofsin is ''"Clarissa sing ’n liedjie"'' waar "Clarissa" die onderwerp is wat die handeling uitvoer, "sing" die werkwoord direk na die onderwerp is en "’n liedjie" die res van die sin is. Wanneer neweskikkende voegwoorde hoofsinne verbind, word ’n '''veelvoudige sin''' geskep, sonder dat enige verandering in die sinsvolgorde voorkom.<ref name="Carstens 2011">Inligting deur Carstens, 2011 oor verskillende tipes voegwoorde</ref> In hierdie neweskikkende konstruksie kan elke sin onafhanklik optree.<ref name="Bosman & Otto 2012">Inligting uit Bosman & Otto, 2012 oor die verskillende tipes voegwoorde</ref> Die gebruik van neweskikkende voegwoorde word in die onderstaande sinne geïllustreer:<ref name="Carstens 2011">Inligting deur Carstens, 2011 oor verskillende tipes voegwoorde</ref> * Almal het lekker gelag, '''want''' Wilma het snaakse grappe vertel. * ’n Storm het losgebars, '''en'''<ref group="note"> kan woorde en woordgroepe verbind. In ’n sin soos "Hy staan en eet" is ''en'' ’n bindingspartel wat die skakelwerkwoord ''staan'' en die hoofwerkwoord ''eet'' met mekaar verbind. In ’n sin soos "Die Japanse vlag is rooi en wit" verbind dit die byvoeglike naamwoorde ''rooi'' en ''wit'' om as ’n enkele komplekse eenheid te funksioneer, en tree dit as ’n koördineerder op en nie ’n voegwoord nie. Dieselfde geld vir die gebruik van ''en'' in ’n sin soos "Die vierkant en die sirkel is swart".</ref> hulle is gedwing om op die berg te oornag. * In Johannesburg reën dit, '''maar''' in Kaapstad skyn die son. *'''Nóg''' die geld wat aan die seun geleen is, '''nóg''' die geld wat aan haar man verskuldig is, is terugbetaal. *Probeer om vir iemand raad te vra, '''of''' jy moet die probleem self oplos. Buiten die vorming van veelvoudige sinne, word neweskikkende voegwoorde ook gebruik vir die skakeling van '''''om-te-''infinitiefsinne en bysinne'''.<ref>Bosch 1999, p. 131</ref> Bysinne is afhanklike sinne. Enkele voorbeelde van hierdie alternatiewe skakelmoontlikhede is: *'''Neweskikkende voegwoorde wat ''om''-''te''-infinitiefsinne verbind''': Lanie het beweer <u>dat Corrie vanjaar sal uitsak</u> '''en''' <u>Kobus ook nie so goed sal vaar nie</u>.<ref name="Carstens 2011">Inligting deur Carstens, 2011 oor verskillende tipes voegwoorde</ref> (In hierdie sin word die bysinne onderstreep wat deur die neweskikkende voegwoord "en" verbind word. Die "dat" voor "Kobus" word ook weggelaat, omdat dit binne die konteks van die sin steeds vasgestel word.) *'''Neweskikkende voegwoorde wat bysinne verbind''': Ek het hom gevra <u>om vanaand te kom</u> '''en''' <u>om my môre te bel</u>.<ref>Quirk ''et al''. 1985, p. 946</ref> (In hierdie sin word die ''om''-''te''-infinitiefsinne onderstreep.) Neweskikkende voegwoorde soos ''en'', ''of'', ''sowel'' ... ''as'', ''óf'' ... ''óf'', ''nóg'' ... ''nóg'' word ook gebruik om '''woorde''' en '''woordgroepe''' te skakel. Vergelyk die onderstaande voorbeelde: * '''Woorde word geskakel''': Die feit dat jou werk nog nie klaar is nie, beteken dat jy '''óf''' <u>lui</u> '''óf''' <u>stadig</u> is; <u>Respekteer</u> '''en''' <u>bewonder</u> kinders hulle ouers nog? * '''Woordgroepe wat geskakel word''': Die plek is geleë tussen <u>die kerk</u> '''en''' <u>die skool</u>. === Onderskikkende voegwoorde === Onderskikkende voegwoorde verwys na woorde soos ''dat'', ''hoewel'', ''as'', ''terwyl'', ''sodra'', ''aangesien'', ''nadat'', ''omdat'', ''indien''.<ref name="Carstens 2011">Inligting deur Carstens, 2011 oor verskillende tipes voegwoorde</ref> Onderskikkers verbind sintakties ongelyksoortige elemente — 'n hoofsin ('n onafhanklike sin) en 'n bysin ('n afhanklike sin). Die gebruik van onderskikkende voegwoorde bring wysiginge in woordorde mee; dit wil sê die werkwoorddeel skuif gedeeltelik (byvoorbeeld die hulpwerkwoord) of algeheel nader aan die einde van die sin.<ref name="Carstens 2011">Inligting deur Carstens, 2011 oor verskillende tipes voegwoorde</ref> Vergelyk die volgende voorbeelde: * Ek wil vandag rus, '''omdat''' ek môre in die biblioteek wil werk. * Die studente het gedruip, '''alhoewel''' hulle hard geleer het. Vir verdere voorbeelde van onderskikkende voegwoorde kan Carstens (2018:101) geraadpleeg word. == Die semantiese klassifikasie van voegwoorde == Voegwoorde het nie alleenlik ’n invloed op die bou van ’n sin nie. In afdeling 1 is reeds gemeld dat voegwoorde talige elemente is wat gebruik word om verbande tussen sinne eksplisiet aan te toon. Voegwoorde kan een van vyf semantiese verbande tussen sinne uitdruk, afhangend van die konteks waarin die voegwoord gebruik word. In ’n sin soos "Ek lees terwyl ek aan springmielies smul" druk "terwyl" ’n tydsaanduidende verband uit, maar in ’n sin soos "Ek hou van taalkunde terwyl Elma van letterkunde hou" dui dit weer ’n teenstellende verband aan. Die konteks bepaal dus die verband. Die vyf verskillende verbande is (i) aaneenskakelende verband, (ii) teenstellende verband, (iii) redegewende verband, (iv) tydsaanduidende verband en (v) die aanduiding van die indirekte rede. * Aaneenskakelende verband: Voegwoorde wat vir ons wys dat ’n idee in die eerste sin in die tweede sin aangaan * Teenstellende verband: Voegwoorde wat vir die leser of die persoon wat luister aandui dat ’n teenstellende idee, met ander woorde ’n idee wat die teenoorgestelde is van ’n ander idee, nou gaan volg {| class="wikitable" |- ! Voegwoord!! Voorbeeldsin !! Effek op woorde |- | asof || Die skone godin breek Vampiro se neus en rib + asof + Sy is Chuck Norris. Die skone godin breek Vampiro se neus en rib, '''asof''' sy Chuck Norris is. || Die werkwoord skuif nader aan die einde van die sin. |- | alhoewel ||Ek voel my verplig om jou teë te gaan + alhoewel + Jy moet nie aanstoot neem nie. Ek voel my verplig om jou teë te gaan, '''alhoewel''' jy nie moet aanstoot neem nie. Ek voel my verplig om jou teë te gaan + alhoewel + Jy moet nie dink ek tree vyandig op nie. Ek voel my verplig om jou teë te gaan, alhoewel jy nie moet dink ek tree vyandig op n || Die werkwoord "moet" skuif nader aan die einde van die sin. |- | maar || Die prinses veg en sy foeter Vampiro, breek sy neus en ’n rib sommer af + maar + Vampiro kry die oorhand. Die prinses veg en sy foeter Vampiro, breek sy neus en ’n rib sommer af, '''maar''' Vampiro kry die oorhand. || Die woordorde verander nie |} * Redegewende verband: Voegwoorde wat vir die skrywer of die leser wys dat die sin wat gaan volg ’n gevolg of ’n oorsaak is vir die inhoud van die eerste sin {| class="wikitable" |- ! Voegwoord !! Voorbeeldsin !! Effek op woordorde |- | want || Vampiro wil vrek van die honger + want + Hy het ’n week laas geëet. Vampiro wil vrek van die honger, '''want''' hy het ’n week laas geëet. || Die woordorde verander nie. |- | mits || Vampiro is verseker van ’n eetding + mits + Hy dra sy draagbare vampiertande. Vampiro is verseker van ’n eetding, '''mits''' hy sy draagbare vampiertande dra. || Die werkwoord "dra" skuif na die einde van die sin. |- | sodat || Die skone godin het begin skreeu + sodat + Iemand kon haar red. Die skone godin het begin skreeu, '''sodat''' iemand haar kon red. || Die werkwoord "kon" skuif nader aan die einde van die sin. |} * Tydsaanduidende verband: Voegwoorde wat vir ons tydsvolgorde aandui {| class="wikitable" |- ! Voegwoord !! Voorbeeldsin !! Effek op woordorde |- | terwyl || Vampiro lek oor sy lippe + terwyl + Hy dink aan die prinsessie se nek. Vampiro lek oor sy lippe, '''terwyl''' hy aan die prinsessie se nek dink. || Die werkwoord ''"''dink" skuif na die einde van die sin. |- | voordat || Jy moet jou huiswerk doen + voordat + Jy kan televisie kyk. Jy moet jou huiswerk doen, '''voordat''' jy televisie kan kyk. || Die werkwoord "styg" en die onderwerp ''hy'' ruil plekke om. |} * Voegwoorde wat in die [[Direkte en Indirekte rede|indirekte rede]] gebruik word {| class="wikitable" |- ! Voegwoord !! Voorbeeldsin !! Effek op woordorde |- | dat || Vampiro sê + dat + Sy kunstande maak hom seer. Vampiro sê '''dat''' sy kunstande hom seer maak. || Die werkwoord "maak" skuif nader aan die einde van die sin. |- | of || Vampiro wonder + of + Is die prinsessie se nek regtig so slank soos ’n swaan s’n? Vampiro wonder '''of''' die prinses se nek regtig so slank soos ’n swaan s’n is. || Die werkwoord "is" skuif nader aan die einde van die sin. |} == Sien ook == * [[Afrikaanse taalleer]] * [[Taal]] * [[Woordsoort]] * Besoek [[Komma]] en [[Kommapunt]] vir riglyne ten opsigte van voegwoord- en interpunksiegebruik ==Voetnote== {{reflist|group=note}} ==Verwysings== {{reflist}} == Bibliografie == Bosch, B. 1999b. Konjunksiemerkers in Afrikaanse tekste van niemoedertaal-studente: ʼn eerste verkenning. ''Southern African journal of applied linguistic studies'', 7(1):125-144. Bosman, N. & Otto, A.N. 2012. Die hantering van neweskikkers en onderskikkers in Afrikaanse woordeboeke. ''Lexikos'', 22:69-85. Carstens, W.A.M. 2011. Norme vir Afrikaans: enkele riglyne by die gebruik van Afrikaans. Pretoria: Van Schaik. Carstens, W.A.M. 1997. Afrikaanse tekslinguistiek: ʼn inleiding. Pretoria: Van Schaik. De Stadler, L.G. 1989. Afrikaanse semantiek. Johannesburg: Oxford University Press. Fouché, N. 2016. Kohesiemerkergebruik in die skryfwerk van Afrikaanssprekende graad 6- en graad 9-leerders. Potchefstroom: Noordwes-Universiteit. (Verhandeling - MEd.) Fouché, N., Van den Berg, R. & Oliver, J.A.K. Carstens se raamwerk van Afrikaanse konjunksiemerkers: ’n Akkurater en vollediger weergawe. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', 57(3):814-836. Henning, J.G. 2006. Linking adverbials in first, second and foreign language English student writing corpora. Potchefstroom: North-west University. (Dissertation - MA.) Jordaan, A. 2014. Die gebruik van metadiskoers in Afrikaans T1-skryfwerk van eerstejaar-universiteitstudente. Vanderbijlpark: Noordwes-Univeriteit. (Verhandeling - MA.) Jordaan, A. 2016. Afrikaanse verbandsmerkers: uitbreiding en herkategorisering van voorbeeldwoorde. ''Southern African Linguistics and Applied Language Studies'', 34(2):147-167. Naicker, G.G. 1996. Konjunktiewe kohesie in die opstelle van Afrikaans tweedetaal- matrikulante. Durban: Universiteit van Natal. (Verhandeling - MA.) Ponelis, F.A. 1979. Afrikaanse sintaksis. Pretoria: Van Schaik. Quirk, R., Greenbaum, S., Leech, G. & Svartvik, J. 1985. A comprehensive grammar of the English language. Harlow: Pearson. Van Huyssteen, G.B. 2017. Morfologie. (''In'' Carstens, W.A.M. & Bosman, N. ''eds''. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik.) Van Rooy, B. 2017. Afrikaanse sintaksis, funksioneel benader. (''In'' Carstens, W.A.M. & Bosman, N. ''eds''. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik.) Wybenga, D.M., red. 1989. Taalkompas: elke student se gids. Pretoria: Serva. == Eksterne skakels == * Gaan na Google Books en tik "Teksredaksie" in. Op p. 366 word nuttige wenke vir voegwoord- en interpunksiegebruik gegee: https://books.google.co.za/books?id=1fGmCQAAQBAJ&pg=PA266&lpg=PA266&dq=interpunksie+%2B+voegwoorde&source=bl&ots=Jckg1a1Uoy&sig=ACfU3U3eFT62VgQC1L1yZDxmLVifsIpDxw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiV45af7KDjAhWQ2KQKHclqCyEQ6AEwDHoECAkQAQ#v=onepage&q=voegwoorde&f=false * Op Youtube is verskillende video's oor voegwoordgebruik. Soek vir die volgende video: Voegwoorde - Afrikaans EAT: https://www.youtube.com/watch?v=8X6Hz2ff8tE * Besoek gerus "Woordsoorte Beter Afrikaans" waar studente ’n grondige kennis van voegwoorde kan kry: https://www.beterafrikaans.co.za/website/index.php?pag=206 * Die volgende Engelse dokument gee riglyne oor voegwoordgebruik in Afrikaans: https://qrlearn.com/conjunctions-voegwoorde * Vir ’n uiteensetting van die verskillende betekenisverbande wat voegwoorde kan uitdruk, kan die volgende webtuiste besoek word: http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v57n3/10.pdf [[Kategorie:Taalkunde]] [[Kategorie:Woordsoorte|Voegwoord]] ilw3iq9d1guy0rh7xxm21sv2swpt1yi 0 268169 2968343 2924246 2026-09-18T13:31:57Z ~2026-50434-89 214697 2968343 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Andrés Manuel López Obrador | beeld = LENÍN MORENO SE REÚNE CON EL LÍDER MEXICANO LÓPEZ OBRADOR (36186836092) (cropped).jpg | beeldonderskrif = | orde = 58ste president van [[Meksiko]] | termynaanvang = 1 Desember 2018 | termyneinde = 30 September 2024 | vise = | voorganger = [[Enrique Peña Nieto]] | opvolger = [[Claudia Sheinbaum]] | geboortenaam = Andrés Manuel López Obrador | geboortedatum = {{GDEO|1953|11|13}}<ref>{{cite web |url=http://lopezobrador.org.mx/semblanza/ |title=Semblanza |website=Lopezobrador.org.mx |access-date=10 Desember 2016 |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129233651/http://lopezobrador.org.mx/semblanza |archive-date=29 November 2016}}</ref> | geboortejaar = <!-- Jaartal, bv. 1950 --> | geboortemaand = <!-- Maandtal, bv. 12 --> | geboortedag = <!-- Dagtal, bv. 31 --> | geboorteplek = Tepetitán, [[Tabasco]], [[Meksiko]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Morena (politieke party)|Morena]] (sedert 2012) | orde2 = President pro tempore van die Gemeenskap van Latyns-Amerikaanse en Karibiese State | termynaanvang2 = 8 Januarie 2020 | termyneinde2 = 7 Januarie 2022 | voorganger2 = [[Jeanine Áñez]] | opvolger2 = [[Alberto Fernández]] | orde3 = Regeringshoof van [[Meksikostad]] | termynaanvang3 = 5 Desember 2000 | termyneinde3 = 29 Julie 2005 | vise3 = | voorganger3 = Rosario Robles | opvolger3 = Alejandro Encinas Rodríguez | eggenoot = Beatriz Gutiérrez Müller (t. 2006)<br/>Rocío Beltrán Medina (1979–2003) | kinders = 4 | alma_mater = Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko ([[Baccalaureus Artium|B.A.]]) | religie = | handtekening = Signature of Andrés Manuel López Obrador.svg }} '''Andrés Manuel López Obrador''' (Spaanse uitspraak: [anˌdɾes maˈnwel ˈlopes oβɾaˈðoɾ]; gebore 13 November 1953) (algemeen bekend volgens sy voorletters '''AMLO''') is 'n Meksikaanse politikus en sedert 1 Desember 2018 president van [[Meksiko]]. Hy was vanaf 2000 tot 2005 die hoof van regering van [[Meksikostad]]. López Obrador is in die dorpie Tepetitán in die [[Tabasco]]-deelstaat van Meksiko gebore.<ref>{{Cite web|url=http://www.gob.mx/presidencia/estructuras/andres-manuel-lopez-obrador|title=Andrés Manuel López Obrador|website=gob.mx|language=es|access-date=3 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111350/https://www.gob.mx/presidencia/estructuras/andres-manuel-lopez-obrador|archive-date=6 Maart 2019|url-status=dead}}</ref> Hy het 'n graad in [[Politieke wetenskap]] aan die Nasionale Outonome Universiteit van Meksiko behaal. Hy het in 1976 sy politieke loopbaan begin as lid van die Institusionele Revolusionêre Party (PRI). Sy eerste openbare pos was as direkteur van die Inheemse Instituut van Tabasco, waar hy die toevoeging van boeke in inheemse tale en die projek van die Chontalrif bevorder het. In 1989 het hy by die Party van die Demokratiese Revolusie (PRD) aangesluit. Hy was die party se 1994-kandidaat vir Goewerneur van Tabasco en was tussen 1996 en 1999 die nasionale leier van die party. In 2000 is hy verkies as Regeringshoof van Mexikostad. Tydens sy ampstermyn het sy beleide ten opsigte van misdaad, infrastruktuur en maatskaplike besteding hom 'n gewilde figuur gemaak.<ref>{{cite news|author=Monica Campbell|date=17 Maart 2004|title=Clean and austere: Mexico's next president?|newspaper=[[The Christian Science Monitor]]|url=http://www.csmonitor.com/2004/0317/p06s01-woam.html|url-status=live|access-date=15 Junie 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503030503/http://www.csmonitor.com/2004/0317/p06s01-woam.html|archive-date=3 Mei 2008}}</ref>In 2004 is sy staatsimmuniteit teen vervolging verwyder nadat hy geweier het om konstruksie te staak op grond wat na bewering deur sy voorganger, Rosario Robles, onteien is. Dit is later herstel.<ref>{{cite news |url= http://www.jornada.unam.mx/2005/04/25/index.php?session=yGGAHAhdSQsfxIR2u18GHHDD8s |title= Más de un millón repudiaron el abuso del poder |newspaper= [[La Jornada]] |date= 25 April 2005 |access-date= 16 Junie 2008 |language= es |url-status = live|archive-url= https://web.archive.org/web/20080503045351/http://www.jornada.unam.mx/2005/04/25/index.php?session=yGGAHAhdSQsfxIR2u18GHHDD8s |archive-date= 3 Mei 2008 |df= mdy-all }}</ref> Voor die 2006 presidentsverkiesing is hy as die Coalition for the Good of All se presidentskandidaat aangewys en het met 'n naelskraap teen die Nasionale Aksie Party (PAN) se [[Felipe Calderón]] verloor. In 2011 het hy Morena gestig. Hy was die Progressiewe Beweging-koalisie se presidentskandidaat vir die 2012-verkiesing, maar het teen die Verbintenis tot Mexiko-koalisiekandidaat [[Enrique Peña Nieto]] verloor. In 2012 het hy die PRD verlaat nadat hy ontevrede was met die party se deelname aan die Pact for Mexico en by Morena aangesluit. As deel van die ''Juntos Haremos Historia''-koalisie is López Obrador in 2018 as president van Meksiko verkies. ==Vroeë lewe en opvoeding== López Obrador is op 13 November 1953 in Tepetitán in die suidelike [[Tabasco]]-deelstaat van Meksiko gebore.<ref>{{cite web |url=https://www.voanoticias.com/a/mexico-perfil-vida-lopez-obrador-activista-presidente/4670115.html |date=22 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827234946/https://www.voanoticias.com/a/mexico-perfil-vida-lopez-obrador-activista-presidente/4670115.html |url-status=live|archive-date=27 August 2019 |access-date=16 Desember 2019 |title=La vida de López Obrador: de activista a presidente |last=Arredondo |first=Alejandra |publisher=La Voz de América ([[U.S. Agency for Global Media]], formerly Broadcasting Board of Governors) |quote=López Obrador es el hijo de dos comerciantes de Tabasco. Nació el 13 de noviembre del 1953 en Villa Tepetitán, municipio Macuspana. }}</ref><ref>{{cite web|title=El origen de López Obrador en sus propias palabras|url=https://morena.si/archivos/16529|work=Morena|access-date=13 Julie 2018|archive-date=9 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209112754/https://morena.si/archivos/16529|url-status=dead}}</ref> Hy is die eerstegebore kind van Andrés López Ramón en Manuela Obrador González.<ref>{{cite web|title=Quiénes son los hermanos de Andrés Manuel López Obrador|url=http://www.cunadegrillos.com/2017/03/08/quienes-los-hermanos-andres-manuel-lopez-obrador/|first=Brando|last=Alcauter|date=8 Maart 2017|access-date=13 Julie 2018}}</ref> López Obrador het skoolgegaan by die enigste laerskool in die dorp naamlik die ''Marcos E. Becerra'' skool. López Obrador het hoërskool voltooi en na [[Mexikostad]] verhuis om aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko (UNAM) te studeer.<ref>{{cite journal |last1= Guzmán |first1= Armando |last2=Vergara|first2=Rosalía|title=Vocación de resistencia |year=2011 |journal= Proceso - los Aspirantes 2012: López Obrador; la Resistencia |number=9 |pages=7–9}}</ref> Hy het tussen 1973 en 1976 publieke administrasie en politeke wetenskap aan UNAM studeer. Hy het later teruggekeer na UNAM graad te voltooi nadat hy verskeie poste in die regering van Tabasco en die Institusionele Revolusionêre Party (PRI) beklee het. Hy het in 1987 sy graad ontvang.<ref>[http://vivirmexico.com/2011/10/lopez-obrador-el-fosil-de-la-unam "López Obrador: el fósil de la UNAM"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626164435/http://vivirmexico.com/2011/10/lopez-obrador-el-fosil-de-la-unam |date=26 Junie 2018 }} ''Vivir Mexico''.</ref><ref>{{cite web|url=http://132.248.9.195/pmig2018/0047758/Index.html|title=Tesis Digital|website=132.248.9.195}}</ref><ref name="tesis">{{cite news |url=http://www.adnpolitico.com/2012/2012/06/10/las-tesis-universitarias-de-los-candidatos-presidenciales |title=Las tesis universitarias de los candidatos presidenciales |access-date=12 Januarie 2018 |author=Miguel Ángel Vargas V. |date=10 Junie 2012 |publisher=ADN Político |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113173531/http://www.adnpolitico.com/2012/2012/06/10/las-tesis-universitarias-de-los-candidatos-presidenciales |archive-date=13 November 2016 |url-status = dead }}</ref> ==Politieke loopbaan== ===Lid van die PRI=== Hy het in 1976 by die PRI aangesluit om Carlos Pellicer se veldtog vir 'n Senaatsetel in Tabasco te ondersteun.<ref>{{Cite news|title=Quién es Carlos Pellicer, el padre político de López Obrador y una de sus máximas influencias intelectuales|language=es|work=BBC News Mundo|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-46230896|access-date=2022-02-17}}</ref> 'n Jaar later is hy as die hoof van die Inheemse Mense se Instituut van Tabasco aangewys. In 1984 het hy na Mexikostad verhuis om by die National Consumers' Institute, 'n federale regeringsagentskap, te werk.<ref>{{Cite web|last1=Guzmán|first1=Armando|last2=Vergara|first2=Rosalía|date=20 March 2012|title=AMLO: vocación de resistencia|url=https://www.proceso.com.mx/nacional/politica/2012/3/30/amlo-vocacion-de-resistencia-100733.html|archive-date=|access-date=2022-02-17|website=Proceso|language=spanish}}</ref> ===Lid van die PRD=== López Obrador het in 1988 van sy posisie in die regering van Tabasco bedank om by die nuwe afwykende linkse vleuel van die PRI, toe genoem die Demokratiese Stroom aan te sluit. Hierdie beweging het die National Democratic Front gevorm en later die Party of the Democratic Revolution (PRD) geword. Hierdie beweging het die Nasionale Demokratiese Front gevorm en later die Party van die Demokratiese Rewolusie (PRD) geword.<ref>{{Cite book|last1=Bizberg|first1=Ilán|url=http://archive.org/details/unahistoriaconte00ilan|title=Una historia contemporánea de México|last2=Meyer|first2=Lorenzo|last3=Alba|first3=Francisco|date=2003|publisher=México, D.F. : Oceano|others=Internet Archive|isbn=978-970-651-845-3|pages=26}}</ref> In 1994 was hy 'n kandidaat vir Tabasco-goewerneur maar hy het in die verkiesing teen die PRI se Roberto Madrazo verloor. He was tussen 2 Augustus 1996 en 10 April 1999 die president van die PRD.<ref>{{Cite web|date=2020-12-02|title=Luces y sombras de la "república amorosa" de Andrés Manuel López Obrador {{!}} Nueva Sociedad|url=https://nuso.org/articulo/amlo-mexico-republica-amorosa/|access-date=2022-02-17|website=Nueva Sociedad {{!}} Democracia y política en América Latina}}</ref> ===Regeringshoof van Meksikostad=== López Obrador is op 2 Julie 2000 as regeringshoof van Meksikostad verkies.<ref>{{Cite web|url=http://www.iedf.org.mx/estadistica_electoral/PEL2000/electoral/EJG_RD.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929072305/http://www.iedf.org.mx/estadistica_electoral/PEL2000/electoral/EJG_RD.html|url-status=dead|title=INSTITUTO ELECTORAL DE LA CIUDAD DE MÉXICO|archive-date=29 September 2007|website=www.iedf.org.mx|access-date=11 Augustus 2020}}</ref> ==Presidentskap van Meksiko== Na twee onsuksesvolle veldtogte vir president van Meksiko, is López Obrador uiteindelik op 1 Julie 2018 as president verkies nadat hy 53% van die stemme ontvang het. Hy is die eerste kandidaat sedert 1988 om met 'n volstrekte meerderheid van die stemme te wen.<ref name="ReutersMurray">{{cite news|title=Mexican Lopez Obrador wins historic election landslide for left|url=https://www.reuters.com/article/us-mexico-election/mexican-lopez-obrador-wins-historic-election-landslide-for-left-idUSKBN1JR15F|work=[[Reuters]]|first1=Christine|last1=Murray|first2=Diego|last2=Oré|date=July 2018|access-date=2 July 2018}}</ref> Hy is op 1 Desember 2018 as president ingehuldig.<ref name=inauguration>{{cite news|last=Sheridan|first=Mary Beth|title=AMLO inaugurated as Mexico's president, vowing to transform the country|url=https://www.washingtonpost.com/world/amlo-will-be-inaugurated-as-mexicos-president-vowing-to-transform-the-country/2018/11/30/d3014f4c-f267-11e8-99c2-cfca6fcf610c_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=1 Desember 2018|access-date=1 Desember 2018}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Andrés Manuel López Obrador }} {{Presidente van Meksiko}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lopez Obrador, Andres Manuel}} [[Kategorie:Meksikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Geboortes in 1953]] [[Kategorie:Lewende mense]] rbmh8i47pp687d9np5f7r6om9qzog5u 0 293019 2968492 2900926 2026-09-19T06:50:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968492 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Esther Mahlangu | beeld = Esther Mahlangu in 2015.jpg | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = Esther Mahlangu in 2015. | geboortenaam = Esther Nikwambi Mahlangu | geboortedatum = [[11 November]] [[1935]] | geboorteplek = [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]], [[Transvaal]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfteplek = | laaste rusplek = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | gade = | veld = Kunstenaar | opleiding = | beweging = | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekenings = | verkies = | webwerf = {{URL|esthermahlanguart.com/}} | atergrondkleur = #BCD4E6 }}'''Esther Nikwambi Mahlangu''' (gebore op [[11 November]] [[1935]]) is 'n Suid-Afrikaanse [[kunstenaar]] uit die [[Ndebele (stam)|Ndebele-volk]].<ref>{{cite news |title=The Living Art of Esther Mahlangu |url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/72270661.html?dids=72270661:72270661&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+04%2C+1994&author=Lynne+Duke&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=The+Living+Art+of+Esther+Mahlangu%3B+On+a+D.C.+Street%2C+a+South+African+Master+Paints+in+the+Tradition+of+Her+Tribe&pqatl=google |work=[[The Washington Post]] |date=4 September 1994 |accessdate=29 Februarie 2012 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sy is bekend vir haar gewaagde grootskaalse kontemporêre skilderye wat na haar Ndebele-erfenis verwys.<ref name="WP2014">{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/museums/ndebele-artist-mahlangu-uses-bold-colors-striking-graphics-to-honor-african-heritage/2014/10/03/6df5b87c-45af-11e4-b47c-f5889e061e5f_story.html |title=Ndebele artist Mahlangu uses bold colors, striking graphics to honor African heritage |work=The Washington Post |date=3 Oktober 2014 |accessdate=1 April 2015}}</ref> Esther Mahlangu is op 9 April 2018 met 'n eredoktorsgraad (''Philosophiae Doctor honoris causa'') deur die [[Universiteit van Johannesburg]] vereer.<ref>{{cite news |url=https://www.zalebs.com/whats-hot/esther-mahlangu-gets-conferred-honourary-doctorate/ |title=Esther Mahlangu gets conferred with an Honourary Doctorate |last=Mphande |first=Joy |date=9 April 2018 |work=Zalebs |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144415/https://zalebs.com/whats-hot/esther-mahlangu-gets-conferred-honourary-doctorate |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vroeë lewe == Esther Nikwambi Mahlangu is op 11 November 1935 in [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Transvaal]], [[Suid-Afrika]] gebore en behoort tot die Suid-Ndebele-volk.<ref>{{cite book |chapter=Esther Mahlangu |title=Contemporary Art of Africa |last=Magnin |first=André |author2=Jacques Soulillou |pages=[https://archive.org/details/contemporaryarto00magn/page/46 46 ''ff.''] |year=1996 |publisher=H. N. Abrams |isbn=978-0-8109-4032-1 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/contemporaryarto00magn/page/46 }}</ref> Mahlangu het op tienjarige ouderdom begin skilder,<ref name="Phaidon Editors">{{cite book |title=Great women artists |date=2019 |publisher=Phaidon Press |isbn=0714878774 |page=254}}</ref> en is deur haar moeder en ouma geleer om muurskilderkuns te skep,<ref name=WP2014 /> volgens 'n tradisie van haar inheemse Suid-Ndebele mense vir vrouens om die buitekant van [[huis]]e te verf. Dit is in hierdie kulturele tradisie waar Mahlangu met haar artistieke reis begin het.<ref name="RVA2014">{{cite web |url=http://rvanews.com/entertainment/south-african-artist-painting-commissioned-murals-at-vmfa/116911 |title=South African artist painting commissioned murals at VMFA |work=RVA News |date=17 September 2014|accessdate=1 April 2015}}</ref> == Artistieke loopbaan == [[Beeld:BMW 525i Art Car - Esther Mahlangu (1991).jpg|thumb|Mahlangu se ''BMW Art Car'']] Mahlangu se kuns verwys na patrone wat aangetref word in kledingstukke en [[juweliersware]] van die Ndebele-volk.<ref name=WP2014 /> Die patrone wat sy gebruik is tipies baie kleurvol en meetkundig. Haar skilderye is groot.<ref>{{cite web |url=http://vmfa.museum/exhibitions/exhibitions/esther-mahlangu-artistic-residency/ |title=Esther Mahlangu: An Artistic Residency - Exhibitions |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144426/https://www.vmfa.museum/exhibitions/exhibitions/esther-mahlangu-artistic-residency/ |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mahlangu het in 1989 vir die eerste keer internasionale aandag gekry op 'n Europese kunsuitstalling met die titel ''Magiciens de la terre'' (Towenaaars van die Wêreld).<ref name=WP2014 /><ref name=RVA2014 /> Later in 1991 is sy deur [[BMW]] opdrag gegee om 'n kunsmotor te skep, soos ander ''BMW Art Car''-skeppers al voorheen gedoen het (waaronder [[Andy Warhol]], David Hockney en Frank Stella). Die motor, 'n BMW 525i, was die eerste ''African Art Car'' en is met tipiese motiewe van die Ndebele-stam geverf.<ref name=WP2014 /><ref name=RVA2014 /> Sy was die eerste nie-Westerse persoon en vrou wat een van hierdie kunsmotors ontwerp het.<ref name=WP2014 /><ref>{{cite web|url=http://www.bmwartcarcollection.com/2011/05/12-esther-mahlangu-bmw-art-car/|title=12 - Esther Mahlangu|date=13 Mei 2011}}</ref> Die motor is later in 1994 in die National Museum of Women in the Arts in [[Washington, DC]], uitgestal. Dit is ook in 2017 in die [[Britse Museum]], [[Londen]], uitgestal.<ref name="Artsy">{{cite web |last1=Cashdan |first1=Marina |title=Esther Mahlangu Is Keeping Africa’s Ndebele Painting Alive |url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-esther-mahlangu-is-keeping-africa-s-ndebele-painting-alive |website=Artsy |access-date=30 Desember 2019 |date=23 September 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230023805/https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-esther-mahlangu-is-keeping-africa-s-ndebele-painting-alive |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tussen 1980 en 1991 was sy 'n inwoner in die Botshabelo-opelugmuseum, wat Ndebele-kultuur aan besoekers voorhou.<ref name="Esther Mahlangu CV">{{cite web |title=Esther Mahlangu CV |url=http://www.esthermahlanguart.com/wp-content/uploads/2018/06/Esther-Mahlangu-CV.pdf |website=Esther Mahlangu |accessdate=30 Desember 2019 |archive-date=14 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414214703/http://www.esthermahlanguart.com/wp-content/uploads/2018/06/Esther-Mahlangu-CV.pdf |url-status=dead }}</ref> Haar ontwerpe is ook in 1997 op die sterte van die [[British Airways]]-vliegtuie gereproduseer<ref name="The Presidency">{{cite web |title=Esther Mahlangu (1935 - ) |url=http://www.thepresidency.gov.za/national-orders/recipient/esther-mahlangu-1935 |website=The Presidency, The Republic of South Africa |access-date=30 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230021455/http://www.thepresidency.gov.za/national-orders/recipient/esther-mahlangu-1935 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en meer onlangs is dieselfde tegniek deur die kunstenaar gebruik om op die nuwe Fiat 500 te verf ter gelegenheid van die uitstalling "Why Africa?" (2007, [[Turyn]]). Mahlangu is een van die kunstenaars in [[Afrika]] wie se kuns gereeld internasionaal uitgestal word. Haar werke is in groot privaatversamelings, waaronder die van die kontemporêre Afrikaanse kunsversameling (CAAC) van Jean Pigozzi en in baie Westerse [[museum]]s. Ondanks die feit dat sy 'n internasionaal erkende kunstenaar is, woon Esther Mahalangu steeds in noue kontak met haar kultuur. == Temas == [[Lêer:The entrance gate to Esther Mahlangu's homestead.jpg|links|duimnael|Die ingangshek na Esther Mahlangu se opstal]] Mahlangu volg 'n plaaslike tradisie waardeur hierdie spesifieke soort skildertegniek in die gesin oorgedra word, gekommunikeer, aangeleer en oorgedra word slegs deur vroue (in die verlede). Hierdie skilderye hou ten nouste verband met die ou tradisie om die huise te versier ter wille van die ritueel vir seuns wanneer hul mans word. Tussen 18 en 20 jaar gaan die jeug van die stam na 'n "skool van die [[besnydenis]]", die ritueel wat hul oorgang na volwassenheid bevestig. Om hierdie geleentheid te vier, verf die vroue die binnekant en buitekant van hul huise heeltemal met 'n voorbereiding van koeimis en natuurlike pigmente. Helder gekleurde akrielverf word ook ingevoeg in ontwerpe wat met swart lyne begrens word. Alhoewel dit skynbaar eenvoudig is, word die meetkundige [[abstraksie]] wat deur hierdie skilderye geopenbaar word, onderstreep deur die voortdurende herhaling en [[simmetrie]] van sulke eenvoudige vorms wat die hele werk taamlik kompleks maak. Die kuns van Esther Mahlangu beklemtoon die spanning tussen plaaslik en globaal, tussen anker en losmaak. Ondanks die gebruik van dieselfde "artistieke woordeskat" wat nou gekoppel is aan haar tradisies, het Mahlangu die ontwerpe op verskillende voorwerpe toegepas, waaronder doek, [[beeldhouwerk]], [[keramiek]], [[motor]]s en [[vliegtuig|vliegtuie]]. Sy het ook saamgewerk met verskillende handelsmerke soos BMW, [[Fiat]], EYTYS, Melissa's, Beleverde, die Britse Museum en Rolls Royce. == Latere lewe == Esther Mahlangu se BMW Artcar uit 1991 was in die Britse museum te sien as deel van ''South Africa: the art of a nation'', vanaf 27 Oktober 2016 - 27 Februarie 2017. Die nuwe BMW Individual 7-reeks met unieke, interne houtversierings is deur haar geskilder. uitgestal by ''Frieze Art Fair'' 2016 met gepaardgaande uitstalling van werk wat deur BMW en 34FineArt gekoördineer is. Sy het onlangs 'n spesiale uitgawe Belvedere Vodka-bottelontwerp voltooi (50% van alle winste om [[MIV]] / vigs in Afrika te help beveg). As 'n inwonende kunstenaar is Mahlangu in 2014 deur die Virginia Museum of Fine Arts in opdrag om twee groot kunswerke te skep.<ref name=WP2014 /> In Februarie 2020 het Mahlangu haar werk op 'n Rolls-Royce Phantom in die Melrose Galery onthul. Die motor was van 13 tot 16 Februarie 2020 beskikbaar vir besigtiging. <ref>{{cite web |url=https://www.channel24.co.za/The-Juice/News/dr-esther-mahlangu-adds-her-touch-to-customised-r7m-rolls-royce-20200213 |title=Dr Esther Mahlangu adds her touch to customised R7 million Rolls Royce |publisher=channel24.co.za |access-date=17 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308143934/https://www.channel24.co.za/The-Juice/News/dr-esther-mahlangu-adds-her-touch-to-customised-r7m-rolls-royce-20200213 |archive-date=8 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Mahlangu bestuur 'n skool wat jong meisies leer om nie net skilderwerk te doen nie, maar ook die tegniek om te ontwerp vir bepaalde komposisies kralewerk.<ref>{{cite web|url=http://www.openafrica.org/experiences/participant/930-esther-mahlangu-ndebele-art-school|title=Esther Mahlangu Ndebele Art School - Participant - Open Africa - Do Travel Differently|publisher=Code Like Clockwork (Pty) Ltd|access-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309023721/http://www.openafrica.org/experiences/participant/930-esther-mahlangu-ndebele-art-school|archive-date=2016-03-09|url-status=dead}}</ref><ref name="South African History Online">{{cite web |title=Esther Mahlangu |url=https://www.sahistory.org.za/people/esther-mahlangu |website=South African History Online |access-date=30 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304131322/https://www.sahistory.org.za/people/esther-mahlangu |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die tradisie is nie 'n statiese entiteit nie. Soos die werk van Mahlangu suggereer, is 'tradisie' 'n mobiele veld, toekomsgerig en gereed om verskillende stimuli in te sluit. In werklikheid, hoewel Suid-Afrika nou een van die Afrikastate is wat die werk van hul kunstenaars op nasionale en internasionale vlak kan fasiliteer en bevorder, soos die tweejaarlikse geleentheid in Johannesburg, is die werk van Esther Mahlangu selfs moediger omdat sy is gebore en het grootgeword in politieke en sosiale onrus. Esther Mahlangu het onverpoosd gewerk aan die ontbloting en ontwikkeling van haar talent om oor die hele wêreld te reis, en sy is baie passievol daaroor om haar kennis met die jonger geslag te deel, sodat sy 'n nalatenskap agterlaat wat die volgende geslagte voortduur.<ref name="Forbes">{{cite web |last1=Mun-Delsalle |first1=Y.-Jean |title=Esther Mahlangu, One Of South Africa's Most Famous Artists, Perpetuates Traditional Ndebele Painting |url=https://www.forbes.com/sites/yjeanmundelsalle/2019/06/07/esther-mahlangu-one-of-south-africas-most-famous-artists-perpetuates-traditional-ndebele-painting/#753fd4231501 |website=Forbes |access-date=30 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828175402/https://www.forbes.com/sites/yjeanmundelsalle/2019/06/07/esther-mahlangu-one-of-south-africas-most-famous-artists-perpetuates-traditional-ndebele-painting/ |archive-date=28 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Esther Mahlangu}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Esther Mahlangu }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mahlangu, Esther}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]] [[Kategorie:Ndebeles]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Lewende mense]] 0wm7mfse3yywv966v1103id9sz9l6kd 0 308253 2968439 2918991 2026-09-18T20:20:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968439 wikitext text/x-wiki Die geografiese ligging van [[Lesotho]] maak dit uiters kwesbaar vir politieke en ekonomiese ontwikkelings in [[Suid-Afrika]]. Die hoofstad van die land is die klein stad [[Maseru]]. Die land is 'n lid van baie plaaslike ekonomiese organisasies, waaronder die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SAOG) en die [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]] (SACU). Lesotho is ook aktief in die [[Verenigde Nasies]], die [[Afrika-unie]], die [[Beweging van Onverbonde Lande]] en baie ander internasionale organisasies. Benewens die [[Verenigde Koninkryk]], onderhou die [[Verenigde State]], Suid-Afrika, die [[Volksrepubliek China]], [[Libië]] en die [[Europese Unie]] almal tans diplomatieke missies in Lesotho. Buitelandse betrekkinge van Lesotho word geadministreer deur die Ministerie van Buitelandse Sake en Internasionale Betrekkinge. Lesotho het histories oor die algemeen noue bande met die [[Republiek Ierland]] (Lesotho se grootste bilaterale hulpskenker), die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk, [[Duitsland]] en ander Westerse state gehandhaaf. Alhoewel Lesotho in 1990 besluit het om die betrekkinge met die Volksrepubliek China te verbreek en die betrekkinge met die [[Republiek China]] (algemeen bekend as Taiwan) te herstel, het Lesotho weer (soos Suid-Afrika in 1997) betrekkinge met die Volksrepubliek China in 1994 herstel. ==Bilaterale verhoudings== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! style="width:15%;"| Land ! style="width:12%;"| Formele verhoudings begin !Notas |- valign="top" |{{flag|Barbados}}||<!--Date started-->25 November 1979|| * Albei lande het op 25 November 1979 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{Cite web |url=https://www.foreign.gov.bb/documents/foreign-policy/22-countries-with-diplomaic-relations-with-barbados/file |title=argiefkopie |access-date=24 Julie 2020 |archive-date=13 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813184054/https://www.foreign.gov.bb/documents/foreign-policy/22-countries-with-diplomaic-relations-with-barbados/file |url-status=dead }}</ref> *Albei lande is volwaardige lede van die Statebond. |- valign="top" |{{vlagland|Brasilië}}||<!--Date started-->1970|| *Mohlabi Kenneth Tsekoa besoek Brasilië in 2010 |- valign="top" |{{vlagland|Estland}}||<!--Date started-->September 2012|| *Albei lande het in September 2012 diplomatieke betrekkinge aangeknoop. <ref>{{cite web|url=https://vm.ee/en/news/estonia-established-diplomatic-relations-lesotho|title=Estonia Established Diplomatic Relations with Lesotho - Ministry of Foreign Affairs|website=vm.ee|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Georgië}}||<!--Date started-->23 September 2013|| *Albei lande het op 23 September 2012 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.ge/MainNav/ForeignPolicy/BilateralRelations/%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%A1%E1%83%9D%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A1-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%A4%E1%83%9D.aspx|title=საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო - ლესოტოს სამეფო|website=www.mfa.gov.ge|accessdate=29 Desember 2018|archive-date=16 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116084513/https://mfa.gov.ge/MainNav/ForeignPolicy/BilateralRelations/%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%A1%E1%83%9D%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A1-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%A4%E1%83%9D.aspx|url-status=dead}}</ref> |- |{{vlagland|Duitsland}}||<!--Date started-->|| * Duitsland word in Lesotho verteenwoordig deur sy ambassade in [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aussenpolitik/laenderinformationen/lesotho-node/lesotho/235744|title=Lesotho|last=Amt|first=Auswärtiges|website=German Federal Foreign Office|language=en|access-date=2019-10-21}}</ref> * Lesotho het 'n ambassade in [[Berlyn]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.ls/directory/embassy-of-the-kingdom-of-lesotho-germany/|title=Embassy of the Kingdom of Lesotho, Germany|date=2018-04-30|website=Government of Lesotho|language=en-US|access-date=2019-10-21}}</ref> |- valign="top" |{{ vlagland|Griekeland}}||<!--Date started-->|| * Griekeland word in Lesotho verteenwoordig deur sy ambassade in [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]].<ref name="mfa.gr">{{cite web|url=https://www.mfa.gr/en/bilateral-relations/lesotho/|title=Greece’s Bilateral Relations|website=www.mfa.gr|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> * Lesotho word in Griekeland verteenwoordig deur parallelle akkreditasie van sy ambassade in [[Rome]], [[Italië]].<ref name="mfa.gr"/> |- valign="top" |{{vlagland|Guyana}}||<!--Date started-->25 Augustus 1979|| * Albei lande het op 25 Augustus 1979 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web |url=http://www.minfor.gov.gy/docs/other/diplomatic_relations_list.pdf |title=Archived copy |accessdate=2016-02-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307101008/http://www.minfor.gov.gy/docs/other/diplomatic_relations_list.pdf |archivedate=7 Maart 2016}}</ref> * Albei lande is volwaardige lede van [[Statebond]]. |- valign="top" |{{vlagland|Indië}}||<!--Date started-->|| * Die hoëkommissaris van Indië in Pretoria is geakkrediteer tot Lesotho.<ref>{{cite web|url=http://indiaafricaconnect.in/index.php?param=news/7499/news/119|title=Welcome To India Africa Connect - News - India appoints honorary consul to Lesotho|accessdate=1 September 2015|archive-date=21 April 2014|archive-url=https://archive.is/20140421050223/http://indiaafricaconnect.in/index.php?param=news/7499/news/119|url-status=dead}}</ref> * Lesotho het 'n hoëkommissaris in [[New Delhi]].<ref>{{cite web|url=http://www.foreign.gov.ls/missions/show_missions.php?Country=India|title=Diplomatic List - Ministry of Foreign Affairs and International Relations Lesotho|accessdate=1 September 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924014538/http://www.foreign.gov.ls/missions/show_missions.php?Country=India|url-status=dead}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Ierland}}||<!--Date started-->13 November 1997|| *Lesotho het aansienlike betrekkinge met [[Republiek Ierland | Ierland]]. Op 13 November 1997 het Liz O'Donnell (Ierse Minister van Staat) oor die verhouding tussen die twee lande en Ierland se toekomstige verbintenis tot Lesotho gepraat. Die Ierse premier, Bertie Ahern, het Lesotho in 2000 besoek.<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/news/2000/0110/taoiseach.html|title=Taoiseach continues visit to Lesotho|date=10 Januarie 2000|work=RTE.ie|accessdate=1 September 2015}}</ref> Hierdie verhouding is verder versterk deur 'n besoek van die destydse President van Ierland Mary McAleese tussen 14 en 16 Junie 2006 oor haar toespraak oor die jarelange verhouding met Lesotho en die geskiedenis van albei lande.<ref>{{cite web|url=http://www.president.ie/index.php?section=5&speech=249&lang=eng|title=Welcome - President.ie|accessdate=1 September 2015}}</ref> *Die Ierse regering het sedert 1975 hulp aan Lesotho geskenk. Skenkings aan Lesotho is Ierland se langste voortdurende hulpprogram.<ref>{{cite web|url=http://www.irishaid.gov.ie/lesotho.asp|title=404 Page not found - Irish Aid - Department of Foreign Affairs and Trade|accessdate=1 September 2015}}{{Dooie skakel|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op 14 Februarie 2005 het Lesotho aangekondig dat Ierland die grootste bilaterale skenker is met finansiële steun van meer as M70 miljoen in elk van die afgelope drie jaar.<ref>{{cite web |url=http://www.lesotho.gov.ls/articles/2005/PM_Visits_Ireland.htm |title=Archived copy |accessdate=2009-05-21 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090116213937/http://www.lesotho.gov.ls/articles/2005/PM_Visits_Ireland.htm |archivedate=16 Januarie 2009}}</ref> Ierland ondersteun ook Lesotho se Flying Doctor Service, opvoeding, sanitasie, water en verskillende gesondheid projekte, soos die stryd teen vigs met die Clinton Foundation.<ref>{{cite web |url=http://www.lesotho.gov.ls/about/health.php |title=Archived copy |accessdate=2009-05-21 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505153652/http://www.lesotho.gov.ls/about/health.php |archivedate=5 May 2009}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Israel}}||<!--Date started-->Augustus 1986|| *Albei lande het in Augustus 1986 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |title=Archived copy |accessdate=2016-04-25 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archivedate=20 April 2016}}</ref> |- valign="top" |{{flag|Japan}}||<!--Date started-->July 1971|| * Albei lande het in Julie 1971 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=https://www.mofa.go.jp/region/africa/lesotho/data.html|title=Japan-Lesotho Relations (Basic Data)|website=Ministry of Foreign Affairs of Japan|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> * Japan word in Lesotho verteenwoordig deur middel van parallelle akkreditasie van sy ambassade in Pretoria, Suid-Afrika.<ref>{{cite web|url=https://www.za.emb-japan.go.jp/jointad/ls/en/index.html|title=Embassy of Japan in Lesotho|website=www.za.emb-japan.go.jp|accessdate=29 Desember 2018|archive-date=29 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229171353/https://www.za.emb-japan.go.jp/jointad/ls/en/index.html|url-status=dead}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Kanada}}||<!--Date started-->1966|| * Albei lande het in 1966 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.canadainternational.gc.ca/southafrica-afriquedusud/bilateral_relations_bilaterales/canada_lesotho.aspx?lang=eng|title=Canada - Lesotho Relations|first=Foreign Affairs Trade and Development Canada|last=Government of Canada|date=25 November 2008|website=GAC|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> * Kanada word in Lesotho verteenwoordig deur middel van parallelle akkreditasie van sy hoëkommissie in [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]].<ref name="auto"/> * Sedert 2006 het Lesotho 'n hoëkommissaris in [[Ottawa]].<ref name="auto"/> en 'n ere-konsulaat in [[Maseru]].<ref>{{Cite web |url=http://www.canadainternational.gc.ca/southafrica-afriquedusud/contact-maseru-contactez.aspx?lang=eng |title=Archived copy |access-date=10 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113033955/http://www.canadainternational.gc.ca/southafrica-afriquedusud/contact-maseru-contactez.aspx?lang=eng |archive-date=13 Januarie 2017 |url-status=dead}}</ref> * Albei lande is volwaardige lede van die [[Statebond]]. *[[Pakalitha Mosisili]], voormalige premier is opgelei deur die Kanadese regering wat beurse verskaf het |- valign="top" |{{vlagland|Kroasië}}||<!--Date started-->6 November 1998|| *Albei lande het op 6 November 1998 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=http://www.mvep.hr/en/foreign-politics/bilateral-relations/date-of-recognition-and-establishment-of-diplomatic-relations/|title=MVEP • Date of Recognition and Establishment of Diplomatic Relations|website=www.mvep.hr|accessdate=29 Desember 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mvep.hr/en/foreign-politics/bilateral-relations/overview-by-country/lesotho,75.html|title=MVEP • Overview of Bilateral Treaties of the Republic of Croatia by Country|website=www.mvep.hr|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Kirgisië}}||<!--Date started-->22 Julie 2017|| * Albei lande het op 22 Julie 2017 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=http://kabar.kg/eng/news/kyrgyzstan-kingdom-of-lesotho-establish-diplomatic-relations/|title=Kyrgyzstan, Kingdom of Lesotho establish diplomatic relations|author=Kabar|website=Информационное Агентство Кабар|date=21 Julie 2017}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Letland}}||<!--Date started-->10 Februarie 2014|| *Albei lande het op 10 Februarie 2014 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.lv/en/policy/establishment-and-renewal-of-diplomatic-relations |title=Establishment and renewal of diplomatic relations |publisher=Mfa.gov.lv |accessdate=2018-12-29}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Litaue}}||<!--Date started-->20 Julie 2000|| *Albei lande het op 20 Julie 2000 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{Cite web |url=https://urm.lt/default/en/list-of-countries-with-which-lithuania-has-established-diplomatic-relations |title=argiefkopie |access-date=24 Julie 2020 |archive-date=20 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220004541/https://www.urm.lt/default/en/list-of-countries-with-which-lithuania-has-established-diplomatic-relations |url-status=dead }}</ref> |- valign="top" |{{flag|Malta}}||<!--Date started-->11 April 2006|| * Albei lande het op 11 April 2006 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20060415/local/malta-lesotho-establish-diplomatic-relations.57115|title=Malta, Lesotho establish diplomatic relations|first=Allied Newspapers|last=Ltd|website=Times of Malta|accessdate=29 December 2018|archive-date= 6 Julie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706111701/https://timesofmalta.com/articles/view/20060415/local/malta-lesotho-establish-diplomatic-relations.57115|url-status=dead}}</ref> * Albei lande is volwaardige lede van [[Statebond]]. |- valign="top" |{{vlagland|Meksiko}}||<!--Date started-->1975|| * Lesotho is in Meksiko geakkrediteer van sy ambassade in Washington, D.C., Verenigde State.<ref>{{cite web |url=http://www.lesothoemb-usa.gov.ls/home/ |title=Embassy of Lesotho in the United States |publisher=Lesothoemb-usa.gov.ls |date=2009-08-14 |accessdate=2018-12-29 |archive-date=2018-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222205036/http://www.lesothoemb-usa.gov.ls/home/ |url-status=dead }}</ref> * Meksiko is aan Lesotho geakkrediteer van sy ambassade in Pretoria, Suid-Afrika.<ref>{{cite web|url=https://embamex.sre.gob.mx/sudafrica/ |title=Embassy of Mexico in South Africa |publisher=Embamex.sre.gob.mx |accessdate=2018-12-29}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Mongolië}}||<!--Date started-->2 Julie 1985|| *Albei lande het op 2 Julie 1985 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=http://www.mfat.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722215952/http://www.mfat.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=en|archivedate=2011-07-22|title=LIST OF STATES WITH DIPLOMATIC RELATIONS|date=22 July 2011|website=web.archive.org|accessdate=29 December 2018}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Montenegro}}||<!--Date started-->23 September 2013|| *Albei lande het op 23 September 2013 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=http://www.mvp.gov.me/rubrike/bilateralni-odnosi/Tabela-priznanja-i-uspostavljanja-diplomatskih-odn|title=Tabela priznanja i uspostavljanja diplomatskih odnosa|website=www.mvp.gov.me|accessdate=29 Desember 2018|archive-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929023135/http://www.mvp.gov.me/rubrike/bilateralni-odnosi/Tabela-priznanja-i-uspostavljanja-diplomatskih-odn|url-status=dead}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Namibië}}||<!--Date started-->|| * Lesotho is geakkrediteer tot Namibië van sy hoëkommissaris in Pretoria, Suid-Afrika * Namibië is geakkrediteer tot Lesotho van sy hoëkommissaris in Pretoria, Suid-Afrika. |- valign="top" |{{flag|Nepal}}||<!--Date started-->18 Mei 2010|| *Albei lande het op 18 Mei 2010 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web |url=http://mofa.gov.np/foreign-policy/diplomatic-relations/ |title=Diplomatic Relations - Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA |publisher=Mofa.gov.np |accessdate=2018-12-29 |archive-date=2017-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813183147/http://mofa.gov.np/foreign-policy/diplomatic-relations/ |url-status=dead }}</ref> |- valign="top" |{{flag|Pakistan}}||<!--Date started-->|| * Pakistan en Lesotho handhaaf handelsbande. Pakistan is ook 'n toonaangewende opleier van die Lesotho weermag. * Albei lande het erekonsulate in mekaar se lande. Beide Pakistan en Lesotho is lede van die [[Statebond van Nasies]]. |- valign="top" |{{vlagland|Roemenië}}||<!--Date started-->1 Mei 1975|| * Albei lande het op 1 Mei 1975 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=https://www.mae.ro/en/node/2187|title=Diplomatic Relations of Romania - Ministry of Foreign Affairs|website=www.mae.ro|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Rusland}}||<!--Date started--> 24 Januarie 1992|| *Gedurende die tagtigerjare het die [[Sowjetunie]] en Lesotho nouer betrekkinge ontwikkel. In 1992 erken Lesotho die [[Russiese Federasie]] as die opvolgstaat vir die Sowjetunie. Van 2004 tot 2007 was Monyane Moleleki, wat aan die Moskou Staatsuniversiteit gestudeer het, die minister van buitelandse sake van Lesotho. |- valign="top" |{{flag|Siprus}}||<!--Date started-->25 Februarie 2004|| * Albei lande het op 25 Februarie 2004 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{in lang|el}} http://www.olc.gov.cy/olc/olc.nsf/all/710606392EF19C61C22575D70026BED9/$file/List%20of%20Lesotho.pdf?openelement {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113034759/http://www.olc.gov.cy/olc/olc.nsf/all/710606392EF19C61C22575D70026BED9/$file/List%20of%20Lesotho.pdf?openelement |date=13 January 2017 }}</ref> * Siprus word in Lesotho verteenwoordig deur sy hoëkommissaris in [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2016.nsf/mfa32_en/mfa32_en?OpenDocument|title=MINISTRY OF FOREIGN AFFAIRS - Bilateral Relations|website=www.mfa.gov.cy|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> * Lesotho word in Siprus verteenwoordig deur parallelle akkreditasie van sy hoëkommissiaris in [[Londen]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2016.nsf/All/A3B2074D4DD8FB19C2258029003120C9?OpenDocument|title=MINISTRY OF FOREIGN AFFAIRS - Foreign Diplomatic Missions in Cyprus – International Organizations|website=www.mfa.gov.cy|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> * Albei lande is volwaardige lede van die Statebond. |- valign="top" |{{ vlagland|Serwië}}||<!--Date started-->1972|| * Albei lande het in 1972 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.rs/en/foreign-policy/bilateral-issues/96-bilateral-issues/12311-lesotho|title=Lesotho|website=www.mfa.gov.rs|accessdate=29 December 2018|archive-date=31 Desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231170405/http://www.mfa.gov.rs/en/foreign-policy/bilateral-issues/96-bilateral-issues/12311-lesotho|url-status=dead}}</ref> |- valign="top" |{{flag|Suid-Afrika}}||<!--Date started-->1 Desember 1992|| * Lesotho het 'n hoëkommissie in Pretoria en konsulaat-generaal in Kaapstad en Durban en konsulate in [[Klerksdorp]] en [[Welkom]]. * Suid-Afrika het 'n hoëkommissaris in [[Maseru]]. |- valign="top" |{{ vlagland|Suid-Korea|name=Korea, Suid}}||<!--Date started-->7 Desember 1966|| * Diplomatieke betrekkinge tussen die Republiek van Korea en Lesotho is op 7 Desember 1966 gevestig, en in 2011 beloop bilaterale handel uitvoere $ 27 330 000, invoere: $ 290 000.<ref>{{cite web|url=http://www.mofa.go.kr/ENG/countries/middleeast/countries/20070804/1_24496.jsp?menu=m_30_50|title=Ministry of Foreign Affairs, Republic of Korea-Middle East and Africa|author=Ministry of Foreign Affairs, Republic of Korea|work=Ministry of Foreign Affairs, Republic of Korea|accessdate=1 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904015758/http://www.mofa.go.kr/ENG/countries/middleeast/countries/20070804/1_24496.jsp?menu=m_30_50|archive-date=4 September 2015|url-status=dead}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Switserland}}||<!--Date started-->1967|| * Albei lande het in 1967 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=https://www.eda.admin.ch/eda/en/home/representations-and-travel-advice/lesotho/switzerland-lesotho.html|title=Bilateral relations Switzerland–Lesotho|website=www.eda.admin.ch|accessdate=29 Desember 2018}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Turkye}}||<!--Date started-->|| * Lesotho word in Turkye verteenwoordig deur parallelle akkreditasie van sy ambassade in [[Rome]], [[Italië]].<ref name="mfa.gov.tr">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-lesotho.en.mfa|title=From Rep. of Turkey Ministry of Foreign Affairs|website=Republic of Turkey Ministry of Foreign Affairs|accessdate=29 December 2018}}</ref> * Turkye word in Lesotho verteenwoordig deur sy ambassade in Pretoria, Suid-Afrika.<ref name="mfa.gov.tr"/> |- valign="top" |{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}||<!--Date started-->|| *Lesotho was voorheen die Britse protektoraat van [[Basoetoland]] voordat die land onafhanklikheid in 1966 verkry het. Sedertdien was Lesotho lid van die [[Statebond van Nasies]] en het hy sterk betrekkinge met die Verenigde Koninkryk onderhou, en Hoë Kommissarise uitgeruil tussen onderskeie regerings. Die Verenigde Koninkryk het sy status gehandhaaf as een van Lesotho se grootste verskaffers van verdedigingstoerusting asook beduidende beleggings van die Verenigde Koninkryk om hulp te verleen met die voorkoming en bestuur van VIGS / MIV en ander infrastruktuurprojekte. |- valign="top" |{{vlagland|Verenigde State van Amerika}}||<!--Date started-->|| *Die Verenigde State was een van die eerste vier lande wat 'n ambassade in [[Maseru]] gevestig het nadat Lesotho in 1966 sy onafhanklikheid van Brittanje verkry het. Sedert hierdie tyd het Lesotho en die Verenigde State konstant warm bilaterale betrekkinge gehandhaaf. In 1996 het die Verenigde State sy bilaterale hulpprogram in Lesotho gesluit. Die Suider-Afrikaanse streekskantoor van die VSA Agentskap vir Internasionale Ontwikkeling (USAID) in [[Gaborone]], [[Botswana]] administreer nou die meeste Amerikaanse hulp aan Lesotho, wat in die fiskale jaar 2004 in totaal ongeveer $ 2 miljoen beloop. Die totale Amerikaanse steun aan Lesotho is meer as $ 69 miljoen, humanitêre voedselhulp ingesluit. Die [[Peace Corps]] is sedert 1969 in Lesotho werksaam. Ongeveer 69 Peace Corps-vrywilligers konsentreer op die sektore van gesondheid, landbou, onderwys, ontwikkeling van landelike gemeenskappe en die omgewing. Die regering van Lesotho moedig groter Amerikaanse deelname aan die kommersiële lewe aan en verwelkom die belangstelling van moontlike Amerikaanse beleggers en verskaffers. In 2007 onderteken die regering van Lesotho 'n ooreenkoms met die Millennium Challenge Corporation om steun aan $ 362,5 miljoen te gee vir die ontwikkeling van Lesotho se watersektor, gesondheidsorg [[infrastruktuur]] en die privaatsektor.<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm#relations |title=Lesotho |publisher=State.gov |date=2018-07-27 |accessdate=2018-12-29}}</ref> |- valign="top" |{{vlagland|Viëtnam}}||<!--Date started-->6 Januarie 1998|| * Albei lande het op 6 Januarie 1998 diplomatieke betrekkinge aangeknoop.<ref>{{cite web|url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/|title=- General Information about Countries and Regions|last=admin|website=www.mofa.gov.vn|accessdate=29 Desember 2018|archive-date=19 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419005341/http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/|url-status=dead}}</ref> |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Foreign relations of Lesotho }} {{Normdata}} [[Kategorie:Lesotho]] [[Kategorie:Internasionale betrekkinge]] dsnn9ke8rof3o2gc4tvhhx4oz7xw2z7 0 370823 2968478 2386688 2026-09-19T01:39:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968478 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''De Telegraaf''}} [[Lêer:DeTelegraaf050809.JPG|regs|duimnael|upright=1.15|'n Eksemplaar van die koerant ]] '''''De Telegraaf''''' is die grootste [[Nederlands]]e [[dagblad]].<ref name="editor2015">{{in lang|nl}} Haro Kraak, "[http://www.volkskrant.nl/economie/gaat-paul-jansen-de-crisis-bij-de-telegraaf-oplossen~a4111495/ Gaat Paul Jansen de crisis bij De Telegraaf oplossen?]", ''de Volkskrant'', 2015. Opgespoor op 1 Augustus 2015.</ref> Die gedrukte weergawe het in [[2015]] 'n daaglikse sirkulasie van 430,686 gehad.<ref name="circulation2015"/> Paul Jansen is sedert Augustus 2015 die hoofredakteur.<ref name="editor2015"/> '''''De Telegraaf''''' is gebaseer in [[Amsterdam]] en word besit deur Mediahuis. ==Geskiedenis== [[Lêer:De Telegraaf.jpg|duimnael|regs|'n Reklameplakaat uit 1898]] ===19de eeu=== ''De Telegraaf'' is gestig deur Henry Tindal, wat gelyklopend hiermee die koerant ''De Courant'' begin het. Die eerste uitgawe het op [[1 Januarie]] [[1893]] verskyn. === 20ste eeu === Na die dood van Tindal op 31 Januarie 1902 het HMC Holdert, met die steun van finansiers, ''De Telegraaf'' en ''De Courant'' op 12 September 1902 oorgeneem. Dit was 'n goeie belegging, veral ten opsigte van ''De Courant'', en het Holdert tussen 1903 en 1923 in staat gestel om die een koerant na die ander oor te neem. Hy het die subtitel "Amsterdamsche Courant" bygevoeg tot ''De Telegraaf'', en "Het Nieuws van den Dag" tot ''De Courant''. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], toe [[Nederland]] amptelik neutraal was, het Holdert se [[Frankryk|Franse]] simpatieë en sy pro- [[Verenigde Koninkryk|Britse]] standpunt veroorsaak dat die ''De Telegraaf'' kontroversieel was, aangesien Nederland destyds Duitsgesind was. In 1926 het Holdert met die bou van 'n nuwe drukfasiliteit by die ''Nieuwezijds Voorburgwal'' in Amsterdam begin wat ontwerp is deur J.F. Staal en G.J. Langhout. Die gebou is in [[1930]] in gebruik geneem. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Telegraaf-groep van maatskappye pro-[[Duitsland|Duitse]] publikasies uitgegee, wat nà die oorlog gelei het tot 'n publikasieverbod van 30 jaar. Die verbod is egter in 1949 opgehef en ''De Telegraaf'' het opnuut gefloreer en weldra die grootste koerant in Nederland geword. In Junie 1966 is die Telegraaf-gebou deur konstruksiewerkers en Provo-volgelinge beleër na 'n valse berig dat 'n slagoffer van 'n arbeidsgeskil nie deur die polisie nie maar deur 'n medewerker gedood is. In 1974 het ''De Telegraaf'' na 'n nuwe ligging aan Basisweg geskuif. In die tydperk van 1995 tot 1996 het ''De Telegraaf'' 'n oplaag van 760,000 eksemplare gehad, wat dit die topverkoper in die land gemaak het. <ref>{{cite book|title=Media Policy: Convergence, Concentration & Commerce|url=https://books.google.com/books?id=k6HU9WdjwgkC&pg=PA7|access-date=1 Desember 2014|date=24 September 1998|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4462-6524-6|page=7}}</ref> ''De Courant/Nieuws van de Dag'' se publikasie is in [[1998]] gestaak. In 1999 was die sirkulasie van ''De Telegraaf'' 808,000 eksemplare, wat dit negende in [[Europa]] geplaas het wat sy sirkulasiesyfers betref. <ref>{{cite news|title=Top 100 Dailies 1999|url=http://www.campaignlive.co.uk/news/38958/|access-date=12 Februarie 2015|work=campaign|date=24 November 2000}}</ref> ===21ste eeu=== ''De Telegraaf'' was in [[2001]] agtste in Europa wat sy sirkulasiesyfers betref, met 'n oplaag van 807,000 eksemplare. <ref name=adsm/> Dit het 'n Sondaguitgawe op 21 Maart 2004 bygevoeg. Die Sondaguitgawe is egter op 27 Desember 2009 gestaak. Die sirkulasie was in 2013 488,902 eksemplare. <ref name="daalt">{{in lang|nl}} "[http://www.telegraaf.nl/dft/bedrijven/telegraaf/22190489/__Betaalde_oplage_grootste_kranten_daalt_verder__.html Betaalde oplage grootste kranten daalt verder]", ''De Telegraaf'', 2014.</ref> <ref name=adsm>{{cite news|author=Adam Smith|title=Europe's Top Papers|url=http://www.campaignlive.co.uk/news/164161/|access-date=5 Februarie 2015|work=campaign|date=15 November 2002|archive-date=13 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313014847/http://www.campaignlive.co.uk/news/164161/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Telegraaf moves to compact format and Metro becomes more complete|url=http://www.publicitas.com/en/global/media-news-events/news-detail/?no_cache=1&rss=true&newsid=116889&title=Netherlands%3A-Telegraaf-moves-to-compact-format-and-Metro-becomes-more-complete#.VGiO_VesUX4|work=Publicitas|access-date=16 November 2014|date=10 Oktober 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034314/http://www.publicitas.com/en/global/media-news-events/news-detail/?no_cache=1&rss=true&newsid=116889&title=Netherlands%3A-Telegraaf-moves-to-compact-format-and-Metro-becomes-more-complete#.VGiO_VesUX4|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> In 2014 was dit 455,727,<ref name="circulation2014">{{in lang|nl}} "[http://nos.nl/artikel/2035268-papieren-oplage-kranten-daalt-verder.html Papieren oplage kranten daalt verder]", ''Nederlandse Omroep Stichting'', 2015. Opgespoor op 1 Augustus 2015.</ref> waarna dit gedaal het tot 430,686 in 2015.<ref name="circulation2015">Lars Pasveer, "[https://www.villamedia.nl/artikel/parool-trouw-en-volkskrant-vergroten-printoplage Parool, Trouw en Volkskrant vergroten printoplage]" (in Nederlands), ''Villamedia'', 2016. Opgespoor op 24 Junie 2016.</ref>Sirkulasie het in [[2017]] gedaal tot 393,537. Op 26 Junie 2018 het 'n afleweringswa doelbewus die kantoorgebou van ''De Telegraaf'' binnegedring en daarna vlam gevat. Die brand is waarskynlik deur die bestuurder gestig met die doel om met 'n wegkommotor te ontsnap. Die gebou het aansienlike skade opgedoen.<ref> https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-44619097/de-telegraaf-attack-car-rams-dutch-newspaper-office </ref> Die polisie is van mening dat die aanval deur georganiseerde misdaadsindikate uitgevoer is; vier dae tevore was die gebou van ''Panorama'' ook die teiken van 'n aanval, moontlik omdat albei publikasies oor ernstige misdaad berig. <ref>{{Cite news |url=https://www.trouw.nl/home/na-panorama-is-nu-de-telegraaf-aan-de-beurt-auto-vernielt-kantoorpui~af4a6296/ |title=Na Panorama is nu de Telegraaf aan de beurt: auto vernielt kantoorpui |author=Hans Marijnissen en Edwin Kreulen |work=Trouw |date=26 Junie 2018 |access-date=26 Junie 2018}}</ref> ''Panorama'' se kantoor is getref deur 'n anti-tenk-missiel - 'n lid van 'n motorfietsbende is vir die aanval gearresteer. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Commons category|De Telegraaf}} * {{in lang|nl}} {{Official website|www.telegraaf.nl}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koerante]] {{DEFAULTSORT:Telegraaf}} hivczannh94zvpom9g6i9yx4okz6bre 0 370856 2968479 2498333 2026-09-19T01:41:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968479 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''de Volkskrant''}} [[Lêer:Amsterdam Wibautstraat De Volkskrant 001.JPG|duimnael|regs|Die voormalige hoofkwartier in [[Amsterdam-Oost]]]] [[Lêer:Oostenburgereiland oostenburgervaart.jpg|duimnael|regs|Die teenswoordige hoofkwartier in [[Amsterdam-Centrum]]]] '''''de Volkskrant''''' is 'n [[Nederland]]se [[dagblad]]. Dit is in [[1919]] gestig en beskik oor 'n nasionale oplaag van omtrent 250,000 eksemplare. Dit was voorheen een van die voorste sentrumlinkse breëblad koerante, maar is vandag 'n mediumgrootte koerant van die sentrum. Pieter Klok is tans die hoofredakteur. ==Geskiedenis== ''De Volkskrant'' is in 1919 gestig <ref name=cordula>{{cite book|author=Cordula Rooijendijk|title=That City is Mine!:Urban Ideal Images in Public Debates and City Plans, Amsterdam & Rotterdam 1945-1995|url=https://books.google.com/books?id=pW9ZAQAAQBAJ&pg=PA23|access-date=9 Desember 2014|year=2005|publisher=Amsterdam Universitsdrukkers|isbn=978-90-5629-382-6|page=23}} </ref> en is sedert 1921 'n [[dagblad]]. ''De Volkskrant'' was oorspronklik 'n [[Rooms-Katolieke|Katolieke]] koerant <ref name=cordula /> wat nou bande gehad het met die Katolieke Volksparty. Die publikasie is tydelik in 1941 gestaak. <ref name=cordula/> Met die koerant se heroprigting in 1945 is sy kantoor van [[Den Bosch]] na [[Amsterdam]] geskuif. <ref name="sommer">{{cite news| url=https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/zelfbewust-op-soek~b66cf013/|author=Martin Sommer|title=Zelfbewust op soek|newspaper=de Volkskrant|date=23 Augustus 2006|language=nl}} </ref> Die koerant het in die 1960's 'n linksegesinde koerant geword maar in 1980 sy standpunt begin versag. <ref name="sommer"/><ref>Original citation: "Hoogtepunt en tevens laatste oprisping van het linkse levensgevoel was de beruchte Koninginnedagkrant van 1 mei 1980. [..] De rellen kwamen er en de Volkskrant solidariseerde zich met het oproer. [..] Zo bleef de Volkskrant de progressiviteit trouw, zij het langzamerhand steeds meer in homeopathische verdunning."</ref> Op 23 Augustus 2006 het ''de Volkskrant'' sy 25 000ste uitgawe gepubliseer. In 1968 het ''de Volkskrant'' en ''Het Parool'' se eienaars saamgesmelt in 'n nuwe entiteit genaamd ''De Perscombinatie''. ''Het Parool'' het beheer gekry as gevolg van 'n groter belegging in die ouermaatskappy. ''De Perscombinatie'' het met gesamentlike drukwerk begin. In 1975 het ''[[Trouw]]'' hierby aangesluit. In 1994 het ''De Perscombinatie'' vir Uitgeverij Meulenhoff & Co aangekoop, waarna hulle voortaan sou bekendstaan as ''PCM Uitgevers''. In 1995 het PCM die groter Nederlandse Dagblad Unie, die eienaars van die ''[[Algemeen Dagblad]]'' en ''[[NRC Handelsblad]]'', aangeskaf. In 1996 het PCM ''de Volkskrant'' aangeskaf. PCM is in 2009 deur ''De Persgroep'' van België aangekoop, en in Desember 2009 herdoop tot ''De Persgroup Nederland'', tans bekend as ''DPG Media Nederland''. In 2010 het Pieter Broertjes sy 20-jaar-lange termyn as hoofredakteur voltooi. <ref>{{cite news|url=https://www.parool.nl/kunst-media/philippe-remarque-stopt-als-hoofdredacteur-van-de-volkskrant~bdea73a4/|title=Philippe Remarque stopt as hoofredacteur van de Volkskrant|date=18 April 2019|newspaper=Het Parool|language=nl}} </ref> In 2013 is ''de Volkskrant'' bekroon met die Europese Koerant-toekenning in die kategorie nasionale koerante. <ref>{{cite web|title=15th European Newspaper Award|url=http://www.adnative.net/global/media-news-events/news-detail/?newsid=107339&title=europe-15th-european-newspaper-awardmain-prize-winners-from-norway-the-nederlands-portugal-russia-and-germany#.VH11omSsXRA|work=Adnative|access-date=2 Desember 2014|date=15 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150604015209/http://www.adnative.net/global/media-news-events/news-detail/?newsid=107339&title=europe-15th-european-newspaper-awardmain-prize-winners-from-Norway-the-netherlands-portugal-russia-and-germany|archive-date=4 Junie 2015}}</ref> In Oktober 2006 het ''de Volkskrant'' aangekondig dat hy van voornemens is om 'n gratis weergawe van die publikasie te publiseer wat gerig sal wees op jongmense. <ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/02/europe/EU_GEN_Netherlands_Newspapers.php|title=Dutch newspaper De Volkskrant to launch free version for younger readers|work=International Herald Tribune|date=29 Maart 2009|access-date=31 Januarie 2012|archive-date=29 Junie 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629040327/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/02/europe/EU_GEN_Netherlands_Newspapers.php|url-status=dead}}</ref> Aangesien PCM nooit toestemming verleen het nie, het dit nooit gerealiseer nie. ==Oplaag== In 2001 was ''De Volkskrant'' se oplaag 335,000 eksemplare.<ref>{{cite news|author=Adam Smith|title=Europe's Top Papers|url=https://www.campaignlive.co.uk/article/european-newspapers-europes-top-papers/164161|access-date=7 Februarie 2015|work=campaign|date=15 November 2002|archive-date=13 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313014847/https://www.campaignlive.co.uk/article/european-newspapers-europes-top-papers/164161|url-status=dead}}</ref> Die daaglikse oplaag van die koerant was in 2002 326,000 eksemplare, wat gedaal het tot ongeveer 235,000 in 2011. Die koerant het sedertdien heelwat ingeboet in sirkulasie. Die gedrukte oplaag is egter steeds die derde hoogste in Nederland, na ''[[De Telegraaf]]'' en ''[[Algemeen Dagblad]]''. ==Lettertipe== Die lettertipe ''Capitolium News'' deur Gerard Unger (2006) is sedert Desember 2006 die hoof-lettertipe van ''de Volkskrant''. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Eksterne skakels== * {{Official website|https://www.volkskrant.nl/}} (in Nederlands) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Volkskrant}} [[Kategorie:Koerante]] s3w4gft9aj2u471qad1lo6put3xc6py 0 372449 2968557 2965248 2026-09-19T09:33:04Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968557 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Openbare universiteit in België}} {{Inligtingskas Universiteit2 | name = Universiteit Gent | native_name = Universiteit Gent | latin_name = Universitas Gandavensis<ref>{{Cite book |last=Anderson |first=Peter John |author-link=Peter John Anderson |title=Record of the Celebration of the Quatercentenary of the University of Aberdeen: From 25th to 28th September, 1906 |url=https://archive.org/details/b24749874 |date=1907 |publisher=Aberdeen University Press ([[Universiteit van Aberdeen]]) |isbn=9781363625079 |publication-place=[[Aberdeen]], [[Verenigde Koninkryk]] |language=en-GB }}</ref> / Academia Gandavensis | image = [[File:Braemtzegel.png|200px]] | caption = Seël van die Universiteit Gent | motto = ''Sapere Aude'' ([[Latyn]]) / ''Durf Denken'' ([[Vlaams (taalkunde)|Vlaams]]) | mottoafr = Durf om te dink | established = {{start date and age|1817}} | affiliations = [[Conference of European Schools for Advanced Engineering Education and Research|CESAER]]<br />[[Europese Universiteitsvereniging|EUA]]<br />[[Guild of European Research-Intensive Universities|The Guild]]<br />[[Santander-netwerk]]<br />SGroup<br />ENLIGHT<br />3I University Network<br />3C Partnership | type = [[Openbare universiteit|Openbaar]] | city = {{flagicon|Belgium}} [[Gent]] | country = [[België]] | students = +50 000 | staff = 9 000 | rector = [[Petra De Sutter]] | former_names = Ryksuniversiteit Gent | website = {{URL|http://www.ugent.be}} | colours = [[Traffic blue (RAL)|UGent-blou]] & [[wit]]<ref>[https://styleguide.ugent.be/basic-principles/colours.html#corporate-colours Basic principles: Corporate colours] – webwerf van die UGent</ref><br />{{color box|#1E64C8}} {{color box|#FFFFFF}} | logo = [[File:Ghent University logo.svg|150px]] | campus = Stedelik (universiteitstad) }} Die '''Universiteit Gent''' ({{langx|nl|Universiteit Gent}}, afgekort as '''UGent''') is 'n [[Openbare universiteit|openbare]] [[navorsingsuniversiteit]] in [[Gent]], in die provinsie [[Oos-Vlaandere]] in [[België]]. Die Universiteit Gent, geleë in [[Vlaandere]], is die tweede grootste Belgiese universiteit, met 50 000 studente en 9 000 personeellede. Die universiteit onderhou ook die [[Universiteitsbiblioteek Gent]] (insluitend die bekende [[Boekentoren]]) en die [[Universitêre Hospitaal Gent]], een van die grootste hospitale in België. Benewens satellietkampusse elders in Vlaandere en 'n Global Campus in [[Songdo International Business District|Songdo, Suid-Korea]], onderhou die Universiteit Gent talle interuniversitêre vennootskappe en programme binne sowel as buite Europa. Die universiteit is gestig voor die Belgiese staat self bestaan het, naamlik in 1817 deur die [[Nederlanders|Nederlandse]] [[Willem I van die Nederlande|koning Willem I]] van die [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande|Verenigde Nederlande]], toe die streek ná die val van die [[Eerste Franse Keiserryk]] by dié koninkryk ingelyf is. In dieselfde jaar het hy nog twee universiteite vir die suidelike provinsies gestig, naas dié in Gent: die [[Universiteit van Luik]] en die [[Ryksuniversiteit Leuven]]. Ná die [[Belgiese Rewolusie]] van 1830 het die pas gestigte Belgiese staat die Universiteit Gent begin administreer. In 1930 het die UGent die eerste [[Nederlands]]talige universiteit in België geword. Voorheen was [[Frans]] (en, nog vroeër, Latyn) die standaard akademiese taal aan wat toe die '''''Université de [[Gent|Gand]]''''' was. In 1991 is aansienlik groter outonomie aan die instelling verleen en het dit sy naam dienooreenkomstig verander van ''Ryksuniversiteit Gent'' ({{langx|nl|Rijksuniversiteit Gent}}, afgekort as ''RUG'') na sy huidige benaming. == Geskiedenis == [[File:De plechtige installatie van de Universiteit van Gent door de prins van Oranje in de troonzaal van het stadhuis op 9 oktober 1817. Rijksmuseum SK-A-4088.jpeg|thumb|left|Skildery van die stigting van die Ryksuniversiteit Gent in 1817, toe die stad onder Nederlandse bewind was]] === Stigting in die 19de eeu === Gent was in die middeleeue een van die grootste en belangrikste stede van Europa. Die universiteit in Gent het op 9 Oktober 1817 geopen, met JC van Rotterdam as die eerste [[Rektor (akademie)|rektor]]. Die stigting van universiteite in Gent, Luik en Leuven daardie jaar – deur die Nederlandse [[Willem I van die Nederlande|koning Willem I]] – was deel van 'n groter beleid om die akademiese agterstand in die suidelike provinsies van die [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande]] (wat later België sou word) aan te spreek.{{citation needed|date=Oktober 2019}} Die oorspronklike vier fakulteite was Lettere, Regte, Geneeskunde en Wetenskappe, met [[Latyn]] as onderrigtaal. In die eerste jaar was daar 190 studente en 16 professore. [[File:Onderzoek_farmacie_Ugent.jpg|left|thumb|Farmasiestudente tydens 'n [[praktikum]] (1890)]] In die nadraai van die [[Belgiese Rewolusie]] van 1830 het die studentetal, wat op 414 gepiek het, gedaal. Hoewel die fakulteite lettere en wetenskappe ontbind is, is hulle vyf jaar later, in 1835, herstel. In dié tyd het Frans ook die onderrigtaal geword en die plek van Latyn ingeneem. Die Universiteit Gent het 'n rol gespeel in die ontwikkeling van die moderne organiese chemie. Friedrich [[August Kekulé]] het die struktuur van benseen in Gent ontrafel, en [[Adolf von Baeyer]] (Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer), 'n student van [[August Kekulé]], het bydraes tot die organiese chemie gelewer.{{citation needed|date=Oktober 2019}} In 1882 het Sidonie Verhelst die eerste vroulike student aan die Universiteit Gent geword, in die wetenskappe en farmakologie.<ref>{{Cite web |title=Ghent University Memorials |date=September 2010 |url=https://www.ugentmemorie.be/gebeurtenissen/1882-eerste-studentin}}</ref> [[File:2021_Boekentoren_-_University_Library_of_Ghent.jpg|left|thumb|Die Boekentoren – Universiteitsbiblioteek Gent (2021)]] === Ontwikkelinge in die 20ste eeu === In 1903 het die Vlaamse politikus [[Lodewijk De Raet]] 'n suksesvolle veldtog gelei om onderrig in [[Nederlands]] in te stel, en die eerste kursusse het in 1906 begin.{{citation needed|date=Oktober 2019}} Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] is die Universiteit Gent aanvanklik weens die vyandelikhede gesluit, en daarna omdat die akademiese personeel en die studente geweier het om klasse te hervat terwyl [[Duitse besetting van België tydens die Eerste Wêreldoorlog|België beset was]]. [[Moritz von Bissing]], die Duitse goewerneur-generaal van die besette België, wou die gebied makliker regeerbaar maak deur die voor-oorlogse taalverdeling uit te buit. Die ''[[Flamenpolitik]]'' ("Beleid rakende die Vlaamse volk") is in 1916 van stapel gestuur. Die Duitse besettingsadministrasie het die eerste Nederlandstalige universiteit in België in Gent opgerig onder die naam [[De Vlaamsche Hoogeschool|Vlaamsche Hoogeschool]] (Vlaamse Instituut vir Hoër Onderwys). Die Vlaamsche Hoogeschool, wat neerhalend as die ''Von Bissing-universiteit'' bekend gestaan het, is in 1916 gestig maar ná die oorlog ontbind, waarna die Universiteit Gent sy werksaamhede hervat het met Frans as enigste onderrigmedium. In 1923 het kabinetsminister [[Pierre Nolf]] 'n mosie ingedien om die universiteit finaal as 'n Nederlandstalige universiteit te vestig, wat in 1930 verwesenlik is. [[August Vermeylen]] was die eerste rektor van 'n Nederlandstalige universiteit in België.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120527083212/http://www.time.com/time/printout/0,8816,880570,00.html|title="A Language Come Back"}}, ''[[Time (tydskrif)|Time]]'', 28 April 1923</ref>[[File:Ghent University 1910 - Studentenvereniging Société Académique d'Histoire.jpg|thumb|Die [[studentevereniging]] "Société Académique d'Histoire" (1910)|alt=]]Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Duitse administrasie van die universiteit probeer om 'n Duitse oriëntasie te skep deur fakulteitslede te verwyder en lojale aktiviste aan te stel. In die naoorlogse tydperk het die Universiteit Gent 'n veel groter instelling geword, in navolging van die regeringsbeleid om hoër onderwys in Vlaandere gedurende die 1950's en 1960's te demokratiseer. Teen 1953 was daar meer as 3 000 studente, en teen 1969 meer as 11 500. Sedertdien het die studentetal tot sowat 44 000 en uiteindelik tot meer as 50 000 gegroei. Die aantal fakulteite het tot elf gegroei, beginnende met Toegepaste Wetenskappe in 1957. Dit is gevolg deur Ekonomie en Veeartsenykunde in 1968, Sielkunde en Opvoedkunde sowel as Bio-ingenieurswese in 1969, en Farmaseutiese Wetenskappe. In die 1960's was daar verskeie [[studente-aktivisme|studentebetogings]] aan die Universiteit Gent, veral rondom die [[Blandijn]]-perseel, waar die Fakulteit Lettere en Wysbegeerte gehuisves word.<ref>{{cite web |last=Danniau |first=Fien |title=Haard van verzet |date=17 Augustus 2010 |url=http://www.ugentmemorie.be/artikel/haard-van-verzet |access-date=10 Januarie 2012 |publisher=UGent Memorie |language=nl}}</ref> Die ergste van die betogings het in 1969 plaasgevind, in die nadraai van [[Mei 1968 in Frankryk|Mei 1968]]. === Sedert die einde van die Koue Oorlog === In 1991 het die universiteit sy naam amptelik van ''Rijksuniversiteit Gent'' (RUG) na ''Universiteit Gent'' (UGent) verander, ná 'n groter toekenning van outonomie deur die regering van die [[Vlaamse Gemeenskap]]. Die fakulteit [[Politiek]] en [[Sosiale wetenskappe|Sosiale Wetenskappe]] is die jongste toevoeging, in 1992. Rik Van de Walle was van 2017 tot 2025 rektor en is in 2025 deur [[Petra De Sutter]] opgevolg. Die Universiteit Gent het 'n program gehad wat in 1953 deur Andre Vlerick gestig is en toe die ''Centrum vir Produktiwiteitstudies en -navorsing'' geheet het. Die program het later in 'n afsonderlike skool ontwikkel met die naam ''Instituut Professor Vlerick voor Management''. Later, in 1999, het die Universiteit Gent saam met die [[Katolieke Universiteit Leuven|KU Leuven]] die Vlerick Business School gestig deur die twee MBA-programme van die universiteite saam te voeg, en die nuwe instituut ''Vlerick Leuven Gent Management School'' genoem. In 2006 het die skool homself herbenoem tot [[Vlerick Business School]]. Die [[Katolieke Universiteit Leuven|KU Leuven]] en die Universiteit Gent is steeds die moederinstellings van die besigheidskool, waar baie van die skool se professore ook in Leuven of Gent doseer. Nietemin bied die UGent steeds MBA-programme aan, selfs ná die samesmelting. == Akademiese profiel == === Organisasie en struktuur === [[File:IGent tower.jpg|300x300px|thumb|Die iGent-toring in die [[Wetenskapspark Zwijnaarde]]|alt=]]Die Universiteit Gent bestaan uit elf [[Fakulteit|fakulteite]] met meer as 130 afsonderlike departemente. Daarbenewens onderhou die universiteit die [[Wetenskapspark Zwijnaarde]] en die [[Wetenskapspark Greenbridge]]. === Biblioteek === Die [[Boekentoren]], wat op die [[Blandijnberg]] staan, huisves die [[Universiteitsbiblioteek Gent]], wat byna 3 miljoen bande bevat. Die universiteitsbiblioteek het by die [[Google Books Library Project]] aangesluit. Onder ander noemenswaardige versamelings bewaar dit [[Papirus 30]], 'n vroeë manuskrip van die Griekse Nuwe Testament. Die universiteit is ook 'n vennoot in die ontwikkeling van [[De Krook]], die nuwe openbare biblioteek en mediasentrum in die middestad van Gent wat in 2017 geopen het. === Reputasie en ranglyste === {{Infobox university rankings | ARWU_W = 84 | ARWU_W_year = 2023 | ARWU_W_ref = <ref name="Ghent ARWU Ranking 2023">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023|title=Academic Ranking of World Universities 2023|website=ShanghaiRanking|access-date=8 Januarie 2024}}</ref> | CWTS_W = 75 | CWTS_W_year = 2020 | CWTS_W_ref = <ref name="Ghent CWTS Ranking 2020">{{cite web|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2020/list|title=CWTS Leiden Ranking 2020 - P(top 10%)|access-date=7 Maart 2021|work=CWTS Leiden Ranking}}</ref> | CWUR_W = 118 | CWUR_W_year = 2020–21 | CWUR_W_ref = <ref name="Ghent CWUR Ranking 2020-21">{{cite web|url=https://cwur.org/2020-21.php|title=World University Rankings 2020-2021|access-date=8 Januarie 2021|website=Center for World University Rankings}}</ref> | QS_W = 162 | QS_W_year = 2026 | QS_W_ref = <ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref> | Reuters_W = 98 | Reuters_W_year = 2019 | Reuters_W_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/innovative-universities-2019|title=Reuters World's Top 100 Innovative Universities 2019|website=Thomson Reuters|access-date=8 Januarie 2021}}</ref> | THE_W = 115 | THE_W_year = 2024 | THE_W_ref = <ref name="Ghent THE Ranking 2024">{{cite web|url= https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ghent-university|title=World University Rankings 2024 - Ghent University|website=Times Higher Education |access-date=3 Oktober 2023}}</ref> | USNWR_W = =95 | USNWR_W_year = 2023 | USNWR_W_ref = <ref>{{cite web| url= https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ghent-university-506883|title=Best Global Universities 2022-23 - Ghent University| website= U.S. News Education|access-date=8 Januarie 2023}}</ref> | ARWU_N = 1 | ARWU_N_year = 2023 | ARWU_N_ref = <ref name="Ghent ARWU Ranking 2023" /> | CWTS_N = 2 | CWTS_N_year = 2020 | CWTS_N_ref = <ref name="Ghent CWTS Ranking 2020" /> | CWUR_N = 2 | CWUR_N_year = 2020–21 | CWUR_N_ref = <ref name="Ghent CWUR Ranking 2020-21" /> | QS_N = 2 | QS_N_year = 2024 | QS_N_ref = <ref name="Ghent QS Ranking 2024">{{cite web| url= https://www.topuniversities.com/universities/ghent-university|title=QS World University Rankings: Ghent University| website= QS Top Universities |access-date=8 Januarie 2024}}</ref> | THE_N = 2 | THE_N_year = 2024 | THE_N_ref = <ref name="Ghent THE Ranking 2024"/> | USNWR_N = 2 | USNWR_N_year = 2023 | USNWR_N_ref = <ref>{{cite web| url= https://www.usnews.com/education/best-global-universities/belgium|title=Best Global Universities in Belgium| website= U.S. News Education|access-date=8 Januarie 2023}}</ref> }} Die Universiteit Gent word deurgaans onder die top 100 universiteite ter wêreld gereken, naas die [[Katolieke Universiteit Leuven]]. In 2017 is dit wêreldwyd 69ste deur die [[Academic Ranking of World Universities]] (of Shanghai-ranglys)<ref>{{cite web|url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ghent-University.html|title=Shanghai Ranking 2017 Results|access-date=27 November 2017|archive-date=10 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210235740/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ghent-University.html|url-status=dead}}</ref> en 125ste deur die ''[[QS World University Rankings]]'' gereken.<ref name="topuniversities.com">{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/universities/ghent-university|title=QS Top Universities Ranking 2014–2015|date=16 Julie 2015}}</ref> Vir 2021 is die Universiteit Gent wêreldwyd 85ste deur [[U.S. News & World Report]]<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ghent-university-506883|title=Best Global Universities 2021}}</ref> en 96ste deur ''[[Times Higher Education]]'' gereken.<ref name="timeshighereducation.co.uk">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ghent-university|title=The Times Higher Education World University Rankings|date=3 September 2021|publisher=timeshighereducation.com}}</ref> Die Fakulteit Ekonomie en Bedryfskunde is ook met 'n internasionale akkreditasie van die [[Association to Advance Collegiate Schools of Business]] (AACSB) bekroon. === Internasionale betrekkinge === [[File:Universiteitsforum 2010PM 0603 21H7975.JPG|alt=|thumb|Die Ufo-kampus – universiteitsforum|left]] [[File:Boekentoren ugent belvedere 675.jpg|thumb|Die UGent se Boekentoren]] Die universiteit onderhou talle vennootskappe binne België, oor Europa heen en regoor die wêreld. Binne België ondersteun die Universiteit Gent die [[Belgian Co-ordinated Collections of Micro-organisms]] en die [[Vlaams Instituut voor Biotechnologie]]. Binne Europa is dit 'n lid van die [[Santander-netwerk]], die Enlight-netwerk (voorheen die U4-netwerk) en die 3i University Network. Dit neem ook deel aan die [[Conference of European Schools for Advanced Engineering Education and Research]]. Daarbenewens werk die universiteit saam met talle universiteite vir die [[Erasmus-program|Erasmus]]- en [[Erasmus Mundus]]-programme; binne die raamwerk van laasgenoemde lei dit die International Master of Science in Rural Development en die International Master of Science in Soils and Global Change (IMSOGLO).<ref>{{Cite web|url=https://imsoglo.eu/|title=Home|website=IMSOGLO|language=en-US|access-date=20 Februarie 2019}}</ref> Buite Europa bied die Universiteit Gent uitruilprogramme op alle vastelande behalwe Antarktika aan.<ref>{{cite web|url=https://www.ugent.be/student/nl/studeren/tijdens/bestemmingen.htm|title=Bestemmingen — Studentenportaal — Universiteit Gent|publisher=ugent.be|access-date= 5 September 2026|archive-date=14 Maart 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314220605/http://www.ugent.be/student/nl/studeren/tijdens/bestemmingen.htm/|url-status=dead}}</ref> Raamwerke sluit sy kampus in Suid-Korea en sy 3C Partnership in. === Verwante bydraes en innovasies === Die Universiteit Gent was instrumenteel in die ontwikkeling van [[COinS]] en [[Unipept]].{{citation needed|date=Oktober 2019}} === Kontroversie === In 2024 het 'n groep studente 'n [[Besetting (protes)|besetting]] van 'n universiteitsgebou georganiseer, dade van [[vandalisme]] gepleeg,<ref>{{cite news|title=Pro-Palestinian activists attack Ghent University in protest against links with Israel|url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2024/02/15/pro-palestinian-activists-attack-ghent-university-in-protest-aga/|work=VRT NWS|date=15 Februarie 2024|access-date=15 Mei 2026 |language=en}}</ref> en hulle optrede geregverdig deur te beweer dat [[politieke aktivisme|hulle aktivisme]] as 'n [[klimaatsverandering]]skwessie geraam word: "'n vrye Palestina is 'n kwessie van klimaatsgeregtigheid".<ref>{{cite news|last=Kassam|first=Ashifa|title=Ghent students occupy university building in climate and Gaza protest|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/06/ghent-students-occupy-university-building-in-climate-and-gaza-protest|work=The Guardian|date=6 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Gevolglik is die [[vryheid van assosiasie]] binne die universiteit gereduseer tot 'n politieke [[litmustoets]] wat om ideale van 'n "anti-Israel"-klimaat wentel, en nie op 'n beginsel van [[vryheid van denke]] berus nie. Daarby het die universiteit bande met Israeliese universiteite verbreek, op grond van beweerde [[Internasionale reg en die Arabies-Israeliese konflik|kwessies rakende die internasionale reg]].<ref>{{cite news|title=Ghent University cuts ties with all Israeli universities over Gaza war|url=https://www.jpost.com/international/article-804523|work=The Jerusalem Post|date=31 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Intussen word die [[bewering]]s deur kritici as "oppervlakkig en oorhaastig, slordige werk" beskryf.<ref>{{cite journal|last1=Boudry |first1=Maarten|last2=Salomon|first2=Marc|title=The shoddy work of the UGent Human Rights Commission|url=https://international.huji.ac.il/sites/default/files/internationalnew/files/boudry_salomon_the_shoddy_work_of_the_ugent_human_rights_commission_knack_magazine_9.5.2025.pdf|journal=Knack (via international.huji.ac.il PDF-kopie)|date=9 Mei 2025|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Dit het kritici daartoe gelei om voor te stel dat die universiteit [[ideologie|ideologiese]] probleme en 'n gebrek aan belangstelling in [[akademiese vryheid]] het.<ref>{{cite news|title=UGent bekent ideologische kleur en pleegt verraad aan de principes van academische vrijheid |url=https://www.knack.be/nieuws/belgie/maatschappij/ugent-bekent-ideologische-kleur-en-pleegt-verraad-aan-de-principes-van-academische-vrijheid/ |work=Knack|date=31 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=nl}}</ref> Lank ná die [[Gaza-wapenstilstand]] het die nuwe rektor, die voormalige linkse politikus [[Petra De Sutter]], haar bereidwilligheid uitgespreek om die universiteit in lyn met [[kritiek op Israel]] te posisioneer, maar sy betreur die nadelige gevolge van [[politisering]] op vennootskappe en befondsing.<ref>{{cite news|title=UGent doet toegeving, studenten wijken niet: 'Dit is een begin en het toont dat protest loont|url=https://www.demorgen.be/snelnieuws/israelisch-palestijns-conflict-protest-pro-palestijnse-actievoerders-ugent-gaat-door-ondanks-toegevingen-rector~bfb5eb7f/|work=De Morgen|date=Mei 2024 |access-date=15 Mei 2026|language=nl}}</ref> Gevolglik het die universiteit besluit om polities stelling in te neem deur 'n eredoktoraat aan [[Francesca Albanese]] aan te bied vir haar aktivisme teen Israel, wat deur sommige professore as "institusionele aktivisme" gekritiseer is.<ref name="aa">{{Cite web|title=Flemish universities to honour UN rapporteur Francesca Albanese|url=https://www.belganewsagency.eu/flemish-universities-to-honour-un-rapporteur-francesca-albanese|website=Belga News Agency|date=2026-04-07|access-date=2026-05-19}}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Volgens sommige politici,<ref name="aa"/> Joodse organisasies<ref>{{Cite web|title=Coordinating Committee of Jewish Organisations in Belgium condemns decision by the Vrije Universiteit Brussel to award Francesca Albanese an honorary doctorate|url=https://eurojewcong.org/news/communities-news/belgium/coordinating-committee-of-jewish-organisations-in-belgium-condemns-decision-by-the-vrije-universiteit-brussel-to-award-francesca-albanese-an-honorary-doctorate/|website=European Jewish Congress|date=2026-01-22|access-date=2026-05-19}}</ref> en die [[Combat Antisemitism Movement]] is dit 'n situasie van assosiasie met [[antisemitisme]].<ref>{{Cite web|title=Leading Belgian Universities Urged to Nix Plans to Honor Notorious Anti-Israel Activists|url=https://combatantisemitism.org/cam-news/leading-belgian-universities-urged-to-nix-plans-to-honor-notorious-anti-israel-activists/|website=Combat Antisemitism Movement|date=2026-03-24|access-date=2026-05-19}}</ref> In reaksie hierop het Israel se [[Ministerie van Diasporasake en die Bestryding van Antisemitisme|minister van Diasporasake en die Bestryding van Antisemitisme]], [[Amichai Chikli]], Joodse studente aangespoor om die universiteit te verlaat, met die bewering dat antisemitisme "genormaliseer" en "aktief aangemoedig" word.<ref>{{Cite news|title=Chikli urges Jewish students to leave Belgian universities over Albanese honorary degree|url=https://www.jpost.com/diaspora/antisemitism/article-892406|work=The Jerusalem Post|date=2026-04-09|access-date=2026-05-19}}</ref> In 2026 het [[Palestynse nasionalisme|Palestyns-nasionalistiese]] betogers, met [[Wet teen gesigsbedekking|bedekte gesigte]], die [[Polisie in België|Belgiese polisie]] gekonfronteer en twee polisiebeamptes lig beseer,<ref>{{Cite news|url=https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/algemeen/pro-palestijnse-activisten-dringen-rectoraat-van-ugent-binnen-44-arrestaties/10661242.html |title=Pro-Palestijnse activisten dringen rectoraat van UGent binnen, 44 arrestaties |work=De Tijd|language=nl |date=2025-05-23 |access-date=2026-05-24}}</ref> terwyl hulle vandalisme as legitieme [[intimidasie]] geregverdig het. Die rektor, Petra De Sutter, het verklaar: "Die [[veiligheid]] van studente en personeel is van die uiterste belang. Ons wil sorgsaam wees teenoor alle personeel van die Universiteit Gent, maar ferm wanneer dit by [[wangedrag]] kom."<ref>{{cite news | last = Van Damme| first = Sabine| title = KIJK. Zwaarbewapende politie raakt slaags met manifestanten tijdens pro-Palestijns protest: 44 arrestaties en twee lichtgewonde agenten| url = https://www.hln.be/gent/kijk-zwaarbewapende-politie-raakt-slaags-met-manifestanten-tijdens-pro-palestijns-protest-44-arrestaties-en-twee-lichtgewonde-agenten~acd5c7c1/| work = Het Laatste Nieuws| date = 2024-06-25| access-date = 2026-05-23| language = nl }}</ref> == Mense == <gallery class="center" mode="nolines"> File:Johan Heinrich Neuman - Johan Rudolf Thorbecke.jpg|Johan Rudolf Thorbecke, staatsman File:Henry.Pirenne.Portrait.gif|Henri Pirenne, geskiedkundige File:George de Hevesy.jpg|George de Hevesy, Nobelpryswenner in Chemie File:Maurice Maeterlinck 2.jpg|Maurice Maeterlinck, Nobelpryswenner in Letterkunde File:Corneille Heymans nobel.jpg|Corneel Heymans, Nobelpryswenner in Geneeskunde File:Belgisch-Nederlandse studieconferentie te Helvoirt (NB). Minister M. de Riemaeck, Bestanddeelnr 920-8362.jpg|Marguerite Legot, eerste vroulike regeringsminister in België File:Yaakov Dori2.jpg|Yaakov Dori, president van die Technion, Haifa File:Suzanne Lilar.1980s.jpg|Suzanne Lilar, feministiese skrywer File:Marc van Montagu and Jozef Schell.jpg|Jozef Schell (regs), molekulêre bioloog File:Marmont675.jpg|Marc van Montagu, molekulêre bioloog File:Robert Cailliau On Desk.jpg|Robert Cailliau, mede-uitvinder van die Wêreldwye Web File:Guy Verhofstadt EP press conference 3.jpg|Guy Verhofstadt, politikus File:Rolin-Jacquemyn.jpg|Gustave Rolin-Jaequemyns, juris en diplomaat File:Hélène Mallebrancke (1902-1940).jpg|Hélène Mallebrancke (1902–1940), siviele ingenieur en lid van die Belgiese Verset in die Tweede Wêreldoorlog </gallery> === Bekende alumni === <!-- Hou asseblief by alfabetiese volgorde --> {{div col|colwidth=35em}} * [[Joseph Antoine Ferdinand Plateau]] (1801–1883), fisikus, wiskundige * [[Abdoel Rivai]] (1871–1937), geneesheer, joernalis, die eerste inboorling van [[Nederlands-Indië]] wat 'n [[doktorsgraad]] behaal het * [[José Alejandrino]] (1870–1951), Filippynse senator en generaal * [[Leo Apostel]] (1925–1995), filosoof * [[Leo Baekeland]] (1863–1944), chemikus, uitvinder van [[bakeliet]] * [[Max Berre]] (gebore 1981), EU-gebaseerde ekonoom wat in waardasie, KMO's en "brug-tot-makro"-navorsing spesialiseer * [[Wim Blockmans]] (gebore 1945), geskiedkundige * [[Thierry Bogaert]], stigter van [[DevGen]] * [[Luc Bossyns]], siviele ingenieur * [[Marc Bossuyt]] (gebore 1944), regter, professor * [[Dries Buytaert]] (gebore 1978), rekenaarwetenskaplike, stigter van die [[Drupal]]-[[inhoudsbestuurstelsel]] * [[Robert Cailliau]] (gebore 1947), mede-uitvinder van die Wêreldwye Web * [[Luc Coene]] (1947–2017), ekonomie, goewerneur van die [[Nasionale Bank van België]] (NBB) * [[Gerard Cooreman]], voormalige eerste minister van België * [[Marc Coucke]] (gebore 1965), medestigter van [[Omega Pharma]] * [[Franz Cumont]] (1868–1947), geskiedkundige * {{Interlanguage link|Jean Daskalidès|nl}} (1922–1992), ginekoloog, veral bekend as sjokoladevervaardiger van die handelsmerke Leonidas en Daskalidès<ref>{{cite web|url=http://www.ugentmemorie.be/personen/daskalides-jean-1922-1992 |title=Daskalidès, Jean (1922–1992) &#124; UGentMemorie |publisher=Ugentmemorie.be |date= 16 Augustus 2010|access-date=15 Oktober 2013}}</ref> * [[Pieter de Decker]], voormalige eerste minister van België * [[Bert De Graeve]] (gebore 1955), regte, sakeman * [[Arnoud De Meyer]] (tans) direkteur van die Judge Business School van die Universiteit van Cambridge * [[Martin De Prycker]] (gebore 1955), ingenieur * [[Bertha De Vriese]] (1877–1958), eerste vrou wat as geneesheer ingeskryf en gegradueer het * [[Catherine de Zegher]] (gebore 1955), internasionale kurator, kunskritikus en kunshistorikus * [[Rudy Dekeyser]], molekulêre bioloog, assistent-direkteur van die [[Vlaams Instituut voor Biotechnologie|VIB]] * [[Bart Deplancke]] (gebore 1975), professor aan die [[École Polytechnique Fédérale de Lausanne]] * [[Paul de Smet de Naeyer]], voormalige eerste minister van België * [[Martin Dobelle]] (1906–1986), veteraan-ortopediese chirurg * [[Yaakov Dori]] (1899–1973), eerste [[Hoof van die Generale Staf (Israel)|stafhoof]] van die [[Israeliese Verdedigingsmag]], president van die [[Technion – Israel Institute of Technology]] * [[Dmitri Dozortsev]], geneesheer en mediese navorser * [[Edilberto Evangelista]] (1862–1897), Filippynse siviele ingenieur en revolusionêr * [[Paul Fredericq]] (1850–1920), geskiedkundige * [[Walter Fiers]] (1931–2019), molekulêre bioloog * [[Leopold Flam]] (1912–1995), geskiedkundige, filosoof * [[Dirk Frimout]] (gebore 1941), fisikus, ruimtevaarder * [[Derrick Gosselin]] (gebore 1956), ingenieur, ekonoom, sakebestuurder * [[Joseph Guislain]] (1797–1860), fisioloog en psigiater * [[Jacques-Joseph Haus]] (1796–1881), juris * [[Lucienne Herman-Michielsens]] (1926–1995), regte, politikus * [[Philippe Herreweghe]] (gebore 1947), geneesheer, psigiater, orkesdirigent * [[Corneille Heymans]] (1892–1968), fisioloog ([[Nobelprys]]wenner) * [[Jan Hoet]] (1936–2014), kunshistorikus, museumdirekteur, stigterdirekteur van die [[Stedelijk Museum voor Actuele Kunst|SMAK]] * [[Maksymilian Horwitz]] (1877–1937), Poolse sosialistiese en kommunistiese intellektueel en aktivis * [[Friedrich August Kekulé von Stradonitz]] (1829–1896), chemikus * [[Jaap Kruithof]] (1929–2009), filosoof * [[Tom Lanoye]] (gebore 1958), filoloog, skrywer * [[François Laurent]] (1810–1887), juris * [[Théo Lefèvre]], voormalige eerste minister van België * [[Marguerite Legot]] (1913–1977), juris, eerste Belgiese vrou wat as regeringsminister gedien het * [[Yves Leterme]] (gebore 1960), voormalige eerste minister van België * [[Emma Leclercq]] (1851–1933), selbioloog * [[Herman Liebaers]] (1919–2010), skrywer, voormalige maarskalk van die Koninklike Huishouding * [[Suzanne Lilar]] (gebore Suzanne Verbist) (1901–1992), filosoof, juris, essayis, romanskrywer * [[Julius Mac Leod]] (1857–1919), plantkundige * [[Maurice Maeterlinck]] (1862–1949), juris, skrywer ([[Nobelprys]]wenner) * [[Hélène Mallebrancke]] (1902–1940), eerste Belgiese vroulike siviele ingenieur wat aan die Universiteit Gent gegradueer het, lid van die Verset in die Tweede Wêreldoorlog * [[Paul Mansion]] (1844–1919), wiskundige * [[Rudi Mariën]], farmasie, voorsitter van [[Innogenetics]] * [[Gerald Misinzo]] (gebore 1975), molekulêre biologie, Tanzaniese veeartsenykundige viroloog en professor * [[Gerard Mortier]] (1943–2014), artistieke direkteur * [[Roland Peelman]], dirigent en musikale direkteur * [[Jean-Pierre Nuel]] (1847–1920), fisioloog * [[Peter Piot]] (gebore 1949), geneesheer, adjunk-sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]] * [[Henri Pirenne]] (1862–1935), geskiedkundige * [[Karel Poma]] (1920–2014), chemikus en politikus * [[Ockert Potgieter]] (1965–2021), sendeling en filmregisseur * [[Adolphe Quetelet]] (1796–1874), statistikus * [[Godfried-Willem Raes]] (gebore 1952), komponis, uitvoerder en instrumentmaker * [[Jacques Rogge]] (1942–2021), geneesheer, president van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] * [[Gustave Rolin-Jaequemyns]] (1835–1902), juris, diplomaat en medestigter van die [[Institut de droit international]] * [[George Sarton]] (1884–1956), chemikus en wetenskapshistorikus * [[Jozef Schell]] (1935–2003), molekulêre bioloog * [[Ferdinand Augustijn Snellaert]] (1809–1872), geneesheer en skrywer * [[Imre Takács]], omgewingsingenieur en prosesingenieur * [[Manuel Tito de Morais]] (1910–1999), elektroniese ingenieur en Portugese politikus * [[Luc Van den Bossche]] (gebore 1947), regte, politikus * [[Guido van Gheluwe]] (1926–2014), juris en stigter van die [[Orde van den Prince]] * [[Herman Vanderpoorten]] (1922–1984), politikus * [[Hugo Van Heuverswyn]] (gebore 1948), chemikus, biotegnologie-pionier en sakeman * [[Ann Van Gysel]], dierkunde * [[Dirk Van de Put]], sakeman, inkomende uitvoerende hoof van [[Mondelez International]] * [[Karel van de Woestijne]] (1878–1929), skrywer * [[Henry van de Velde]] (1863–1957), argitek * [[Prudens van Duyse]] (1804–1859), skrywer * [[Paul van Geert]] (gebore 1950), sielkundige * [[Marc Van Montagu]] (gebore 1933), biotegnologie-pionier * [[Désiré van Monckhoven]] (1834–1882), fisikus * [[Jules Van Praet]] (1806–1887), staatsman * [[Willy van Ryckeghem]] (gebore 1935), ekonoom * [[Piet Vanthemsche]] (gebore 1955), veearts * [[Daniel Varoujan]] (1884–1915), Armeense digter * [[Guy Verhofstadt]] (gebore 1953), voormalige eerste minister van België, liberale Europese politikus * [[Dirk Verhofstadt]] (gebore 1955), uitgewer * [[Etienne Vermeersch]] (1934–2019), filosoof * [[Katrien Vermeire]] (gebore 1979), kunstenaar * [[Frank J. M. Verstraete]], veeartsenykundige tandarts en akademikus * [[Swen Vincke]] (gebore 1972), videospeletjieregisseur en stigter van [[Larian Studios]] * [[André Vlerick]] (1919–1990), ekonomie * [[Emile Waxweiler]] (1867–1916), ingenieur en sosioloog * [[Marc Zabeau]] (gebore 1949), dierkunde {{div col end}} === Bekende dosente === <!-- Hou asseblief by alfabetiese volgorde --> * [[S.N. Balagangadhara]] (gebore 1952), vergelykende kultuurwetenskap * [[Jan De Maeseneer]] (gebore 1952), geneeskunde, huisartskunde * [[Georges De Moor]] (gebore 1953), geneeskunde, mediese informatika * [[George de Hevesy]] (1885–1966), [[Nobelprys]]wenner, Chemie * [[Victor D'Hondt]] (1841–1901), regsgeleerde en juris, bekend vir die [[D'Hondt-metode]] * [[Walter Fiers]] (1931–2019), molekulêre bioloog * [[August Kekulé]] (1829–1896), chemikus * [[Corneille Heymans]] (1892–1968), fisioloog ([[Nobelprys]]wenner) * [[Richard Hoogenboom]] (gebore 1978), polimeerchemie * [[François Laurent]] (1810–1887), geskiedkundige en regsgeleerde * [[Joseph Plateau]] (1801–1883), fisikus * [[Xavier Saelens]] (gebore 1965), biotegnologie * [[Jeff Schell]] (1935–2003), biotegnologie-pionier * [[Erwin Schrödinger]] (1887–1961), fisikus ([[Nobelprys]]wenner), besoekende akademikus * [[Johan Rudolf Thorbecke]] (1798–1872), staatsman * [[Jean Van Houtte]], voormalige eerste minister van België * [[Marc Van Montagu]] (gebore 1933), biotegnologie-pionier * [[August Vermeylen]] (1872–1945), skrywer, kunshistorikus, staatsman * [[Adolf von Baeyer]] (1835–1917), chemikus (Nobelpryswenner), besoekende akademikus === Rektore === {{div col|colwidth=35em}} * 1817–1818: [[Jean Charles Van Rotterdam]] * 1818–1819: {{interlanguage link|Franz-Peter Cassel|nl}} * 1819–1820: [[Jean Baptiste Hellebaut]] * 1820–1821: {{interlanguage link|Johannes Schrant|nl}} * 1821–1822: [[François Egide Verbeeck]] * 1822–1823: [[Jean Guillaume Garnier]] * 1823–1824: [[Pierre De Ryckere]] * 1824–1825: [[Louis Vincent Raoul]] * 1825–1826: [[Jacques Louis Kesteloot]] * 1826–1827: [[Jean Charles Hauff]] * 1827–1828: [[Jacques Joseph Haus]] * 1828–1829: [[Pierre Lammens]] * 1829–1830: {{interlanguage link|Jozef Kluyskens|nl}} * 1830–1831: [[Jacques Van Breda]] * 1831–1832: [[Leopold Auguste Warnkoenig]] * 1832–1833: [[François Verbeeck]] * 1833–1834: [[Jacques Joseph Haus]] * 1834–1835: [[Jacques Louis Kesteloot]] * 1835–1838: [[Jacques Joseph Haus]] * 1838–1839: [[Philippe Auguste De Rote]] * 1839–1840: {{interlanguage link|Jozef Kluyskens|nl}} * 1840–1841: [[Jean Timmermans (professor)|Jean Timmermans]] * 1841–1842: [[Josephus Nelis]] * 1842–1843: [[Georg Wilhelm Rassmann]] * 1843–1844: [[Charles Van Coetsem]] * 1844–1845: [[Marie-Charles Margerin]] * 1845–1846: [[Jean-Baptiste Minne-Barth]] * 1846–1847: [[Joseph Roulez]] * 1847–1848: [[François Verbeeck]] * 1848–1852: [[Eloi Manderlier]] * 1852–1855: {{interlanguage link|Hubert Lefebvre|qid=Q60840015}} * 1855–1857: [[Constant-Philippe Serrure]] * 1857–1864: [[Joseph Roulez]] * 1864–1867: [[Jacques Joseph Haus]] * 1867–1870: {{interlanguage link|Charles Andries|nl}} * 1870–1873: [[Joseph Jean Fuerison]] * 1873–1879: {{interlanguage link|Floribert Soupart|nl}} * 1879–1885: {{interlanguage link|Albert Callier|nl}} * 1885–1887: [[Jean-Jacques Kickx]] * 1887–1891: [[Gustave Wolters]] * 1891–1894: [[Adhémar Motte]] * 1894–1897: [[Charles Van Cauwenberghe]] * 1897–1900: [[Polynice Van Wetter]] * 1900–1903: {{interlanguage link|Gustave Van der Mensbrugghe|nl}} * 1903–1906: {{interlanguage link|Paul Thomas (Latinis)|lt=Paul Thomas|nl|Paul Thomas (latinist)}} * 1906–1909: [[Hector Leboucq]] * 1909–1912: {{interlanguage link|Victor De Brabandere|nl}} * 1912–1915: [[Henri Schoentjes]] * 1916–1918: [[Pierre Hoffmann]] * 1918–1919: [[Henri Schoentjes]] * 1919–1921: [[Henri Pirenne]] * 1921–1923: [[Eugène Eeman]] * 1923–1924: [[Jean-François Heymans]] * 1924–1927: {{interlanguage link|Georges Van Den Bossche (rektor van die Universiteit Gent)|lt=Georges Van Den Bossche|qid=Q66735909}} * 1927–1929: [[Camille De Bruyne]] * 1929–1930: {{interlanguage link|Jules Meuwissen|nl}} * 1930–1933: [[August Vermeylen]] * 1933–1936: {{interlanguage link|Albert Bessemans|nl}} * 1936–1938: {{interlanguage link|Louis Fredericq|nl}} * 1938–1939: [[Jean Haesaert]] * 1939–1941: [[René Goubau]] * 1940–1944: {{interlanguage link|Guillaume De Smet|nl}} * 1944–1947: {{interlanguage link|Edgard Blancquaert|nl}} * 1947–1950: {{interlanguage link|Norbert Goormaghtigh|nl}} * 1950–1953: {{interlanguage link|Albert Kluyskens|nl}} * 1953–1957: {{interlanguage link|Jan Gillis|nl}} * 1957–1961: [[Pieter Lambrechts]] * 1961–1969: {{interlanguage link|Jean-Jacques Bouckaert|nl}} * 1969–1973: {{interlanguage link|Daniël Vandepitte|nl}} * 1973–1977: {{interlanguage link|André Devreker|nl}} * 1977–1981: {{interlanguage link|Julien Hoste|nl}} * 1981–1985: {{interlanguage link|André Cottenie|nl}} * 1985–1993: {{interlanguage link|Leon De Meyer|nl}} * 1993–2001: {{interlanguage link|Jacques Willems|nl}} * 2001–2005: [[Andreas De Leenheer]] * 2005–2013: [[Paul Van Cauwenberge]] * 2013–2017: {{interlanguage link|Anne De Paepe|nl}} * 2017–2025: {{interlanguage link|Rik Van de Walle|nl}} * 2025–hede: [[Petra De Sutter]] {{div col end}} === Ontvangers van eredoktorate === {{col-begin}} {{col-3}} * [[Johan Gerard ten Houten|J. G. ten Houten]], [[Landbou-universiteit Wageningen]], Landbouwetenskappe * [[Mary Beard (klassikus)|Mary Beard]], [[Universiteit van Cambridge]], Klassieke Studies (2021) {{col-end}} == Notas en verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Anne-Marie Simon-Van der Meersch en Elienne Langendries, ''175 Jaar Universiteit Gent. Een verhaal in beeld'', 1992, 335 p. {{ISBN|9072931300}} * Gita Deneckere, ''Uit de ivoren toren. 200 jaar universiteit Gent'', 2017. {{ISBN|9789490880170}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|http://www.ugent.be/en}} * [https://archit.ugent.be ARCH-IT] {{Coord|51.046582|3.727918|display=title}} {{Universiteite in België}} {{Normdata}} [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Belgiese universiteite]] pqh9lxz7cq47yw1eu5z5alodqwhbmz1 0 390560 2968485 2967994 2026-09-19T04:44:12Z Abdelrhman 1990 9001 Abdelrhman 1990 het bladsy [[Borg El Arab Internasionale Lughawe]] na [[Alexandrië Internasionale Lughawe]] geskuif: Beter titel 2967994 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Alexandrië Internasionale Lughawe | nativename = Egiptiese Arabies: مطار الإسكندرية الدولي | image = Alexandria International Airport (Egypt).jpg | image-width = 250 | IATA = ALY | ICAO = HEAX | pushpin_map = Egipte | pushpin_map_caption = <center>Ligging van die lughawe in Egipte</center> | pushpin_label = ALY | pushpin_label_position = right | type = Openbaar | owner = Egyptian Airports Company (EAC) | operator = Regering - Egyptian Airports Company (EAC) | city-served = [[Alexandrië]], [[Egipte]] | location = Alexandrië |hub= <div> *Air Arabia Egypt *[[EgyptAir]] </div> | elevation-f = 177 | elevation-m = 54 | coordinates = {{Coord|30|55|04|N|29|41|47|E|type:airport_region:EG}} | website = | metric-rwy = y | r1-number = 14/32 | r1-length-f = 11&nbsp;156 | r1-length-m = 3&nbsp;400 | r2-number = 14/33 | r2-length-f = 11&nbsp;156 | r2-length-m = 3&nbsp;400 | r1-surface = Teer | r2-surface = Teer | footnotes = bron: DAFIF<ref name=WAD>{{cite web|url-status=usurped|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?airport=HEBA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190305143444/http://worldaerodata.com/wad.cgi?airport=HEBA|archive-date=2019-03-05|title=Airport information for HEBA|website=World Aero Data}} Data soos in Oktober 2006.</ref> }} '''Alexandrië Internasionale Lughawe''' ([[IATA]]: '''ALY''', [[ICAO]]: '''HEAX''') ([[Arabies]]:مطار الإسكندرية الدولي) is die internasionale [[lughawe]] van [[Alexandrië]], [[Egipte]]. Dit is ongeveer 40 km (25 myl) suidwes van Alexandrië geleë, in Borg El Arab. Die lughawe bedien ook die nabygeleë gebiede van die [[Nylrivier|Nyldelta]]. Die lughawe se naam is sedert 4 September 2025 na Alexandria Internasionale Lughawe verander en die lughawekode is ook van HEBA na HEAX verander. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lughawens in Afrika]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Egipte]] [[Kategorie:Vervoer in Egipte]] ix6h8f1m5odjqwpg30cwiimbjwq5qdo 1 390877 2968487 2503481 2026-09-19T04:44:12Z Abdelrhman 1990 9001 Abdelrhman 1990 het bladsy [[Bespreking:Borg El Arab Internasionale Lughawe]] na [[Bespreking:Alexandrië Internasionale Lughawe]] geskuif: Beter titel 2503481 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 391299 2968490 2506979 2026-09-19T05:40:45Z EmausBot 18510 dubbele aanstuur na [[Victoria, kroonprinses van Swede]] reggemaak 2968490 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Victoria, kroonprinses van Swede]] 1w0vc8youp22267o7bqc4qymifx60l1 0 391655 2968591 2771403 2026-09-19T10:14:52Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakel */ 2968591 wikitext text/x-wiki '''Walter Sisulu-universiteit''' ('''WSU''') is 'n universiteit vir tegnologie en wetenskap geleë in die stede [[Mthatha]], [[Oos-Londen]] (Buffalo City), [[Butterworth]] en [[Komani]] (Queenstown) in die [[Oos-Kaap]], Suid-Afrika, wat op 1 Julie 2005 tot stand gekom het as gevolg van 'n samesmelting tussen Grens Technikon, Oos-Kaap Technikon en die Universiteit van Transkei. Die universiteit is vernoem na wyle [[Walter Sisulu]], 'n prominente figuur in die stryd teen [[apartheid]]. == Geskiedenis == Die Universiteit van die Transkei is in 1976 in die tuisland van [[Transkei]] gestig, aanvanklik as 'n tak van die [[Universiteit van Fort Hare]] op versoek van die tuislandregering. Die Grens Technikon en Oos-Kaapse Technikon is in die laat 1980's en vroeë 1990's gestig.<ref>{{Cite web|url=http://www.sarua.org/?q=uni_Walter%20Sisulu%20University|title=Walter Sisulu University|publisher=SARUA|access-date=2014-06-17|archive-date=2014-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010233948/http://www.sarua.org/?q=uni_Walter%20Sisulu%20University|url-status=dead}}</ref> As een van ses omvattende universiteite in Suid-Afrika, is WSU 'n ontwikkelingsuniversiteit wat op stedelike vernuwing en landelike ontwikkeling fokus deur te reageer op die sosio-ekonomiese behoeftes van die gemeenskap, handel en nywerheid deur wetenskap, tegnologie en innovasie. == Administrasie en organisasie == Die universiteit word volgens kampus en dan volgens fakulteit georganiseer: * '''Buffalo City (Oos-Londen)''' ** Fakulteit Natuurwetenskappe, Ingenieurswese en Tegnologie ** Fakulteit Bedryfswetenskappe * '''Butterworth''' ** Fakulteit Ingenieurswese en Tegnologie ** Fakulteit Bedryfswetenskappe ** Fakulteit Opvoedkunde * '''Komani (Queenstown)''' ** Fakulteit Opvoedkunde en Skoolontwikkeling ** Fakulteit Ekonomie en Inligtingstegnologiestelsels * '''Mthatha''' ** Fakulteit Gesondheidswetenskappe ** Fakulteit Opvoedkundige Wetenskappe ** Fakulteit Geesteswetenskappe, Sosiale Wetenskappe en Regte ** Fakulteit Natuurwetenskappe ** Fakulteit Handel en Administrasie == Akademiese programme == Die universiteit se 175 akademiese programme is ten volle geakkrediteer deur die Raad op Hoër Onderwys wat hoër onderwysgehalte regoor Suid-Afrika monitor. Daarbenewens is baie van die programme ook geakkrediteer deur hul onderskeie professionele liggame. Daar is programme wat in die volgende velde aangebied word: * Ingenieurswese - Meganiese Ingenieurswese, Elektriese Ingenieurswese, Siviele Ingenieurswese, Bou-omgewing ens. * Wetenskap * Gesondheid * Inligtingstegnologie * Besigheidsbestuur * Onderwys * Mode en Kuns * Joernalistiek en uitsaaiwese * Toerisme en Gasvryheidsbestuur == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakel == <!-- {{CommonsKategorie|Walter Sisulu University}}......... bestaan nie......--> * [http://www.wsu.ac.za Amptelike webwerf] Koördinate: {{coord|31|36|12|S|28|45|02|E|region:ZA-EC_type:edu|display=inline,title}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] [[Kategorie:Oos-Kaap]] t1ncnt36ojp97jbydbyqsbyqjhnncb0 0 391952 2968592 2512028 2026-09-19T10:15:10Z Pynappel 70858 /* Ligging */ 2968592 wikitext text/x-wiki Die '''Universiteit van Zoeloeland''' (kortweg '''UniZulu''') is die enigste omvattende tersiêre opvoedkundige instelling noord van die [[Tugelarivier]] in [[KwaZulu-Natal]], Suid-Afrika. Die universitet se nuwe status is in ooreenstemming met Suid-Afrika se Nasionale Plan vir Hoër Onderwys wat daarop gemik is om ongelykheid en duur duplisering uit te skakel. Gevolglik bied UniZulu loopbaangerigte programme sowel as 'n beperkte aantal relevante universiteitsgraadkursusse aan wat gestruktureer is met potensiële werknemers en werkgewers in gedagte. == Missie == UniZulu streef 'n agenda vir wetenskaplike ondersoek na in reaksie op maatskaplike probleme, met gemeenskapsdiens wat sistematies in die formele kurrikulum geïntegreer word. Die universiteit streef daarna om gegradueerdes op te lewer met hoëvlakkennis en vaardighede en wat opgelei is vir burgerskap en vir aktiewe deelname aan die samelewing. Om dit effektief te doen, poog dit om verhoudings met befondsingsagentskappe tuis en in die buiteland te kweek. UniZulu is met die hulp van die Prins van Phindangene, [[Mangosuthu Buthelezi]] gestig en hy was kanselier van die instelling toe dit in 1960 as die ''University College of Zululand'' gestig is. == Buitelandse verbintenisse == Die universiteit het sy bestaande bande met 'n wye verskeidenheid tersiêre opvoedkundige instellings in die Verenigde State en in Europa uitgebrei deur vennootskappe met die Universiteit van Mississippi, Radford Universiteit, Florida Landbou en Meganiese Universiteit en Chicago State University te vestig. == Ligging == * Koördinate by {{koördinate|28|51|10|S|31|51|00|O|type:edu_region:ZA|aansig=inlyn,titel}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|University of Zululand}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:KwaZulu-Natal]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] m1zo62awu60cueafn2xv09vt8myjrtg 0 395755 2968445 2853870 2026-09-18T20:47:56Z Atcovi 57396 mujawwad --> murattal 2968445 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}}{{Inligtingskas soera |naam = {{big|البروج}}<br>&nbsp;&nbsp;Soera {{big|85}} van die Koran&nbsp;&nbsp; |beeld = |breedte = |onderskrif = |klassifikasie = [[Mekka]]ans |ander_titels = ''Al-Burûj'' |transliterasie = Al-Boeroedj |ander_name = "Die Sterre" |openbaring = |djoes = 30 |ajat = 22 |klank = [[Lêer:Chapter 85, Al-Burooj (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|200px]] }} '''''Al-Burûj''''' ([[Arabies]]: البروج, "'''Die Sterre'''") is die 85ste [[soera]], of hoofstuk, van die [[Koran]]. Dit bevat 22 [[ajat]], of verse, en is vermoedelik in [[Mekka]] aan [[Mohammed]] geopenbaar. ==Opsomming== Die naam van die soera kom uit vers&nbsp;1: "By die sterbesaaide hemel".<ref name="Koran">Die Heilige Quran. In Afrikaans vertaal deur Imam M.A. Baker. Uitgegee deur IDM (Islamic Dawah Movement of Southern Africa) Publications. {{ISBN|978-0-620-60451-2}}</ref> Die titel word ook as "Die Groot Sterre" vertaal.<ref>[http://tanzil.net/#trans/en.arberry/85 Quran sura 85]: sien vertalings deur Arberry, Pickthall en Palmer</ref> Die woord ''Al-Burûj'' is die meervoud van ''Burj'', wat "fort" of "toring" beteken; iets wat van 'n afstand gesien kan word. In die soera word vetrel van die vuur wat oor die vervolgers van die gelowiges gekom het. In vers 11 word die beloning van die gelowiges genoem. Laastens word Farao en Thamoed voorgehou as voorbeelde van wat gebeur as mense die Koran verwerp. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Al-Burooj}} {{Soera|85|Al-Inshi’ka’k|At-Tari'k}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Buruj}} [[Kategorie:Hoofstukke van die Koran]] llpl95k281a3a9ck6o9h9muqotzpl0c 0 397182 2968538 2928622 2026-09-19T09:04:19Z Sobaka 328 /* Sien ook */ 2968538 wikitext text/x-wiki [[Lêer:OpenAI logo 2025 (wordmark).svg|duimnael|150px|2025 Logo van OpenAI]] '''OpenAI''' is 'n [[kunsmatige intelligensie]] (KI) navorsingslaboratorium wat bestaan uit die winsgewende korporasie OpenAI LP en sy moedermaatskappy, die nie-winsgewende OpenAI Inc. Die maatskappy doen navorsing op die gebied van KI met die verklaarde doel om vriendelike KI te bevorder en te ontwikkel op 'n manier wat die [[mensdom]] as geheel bevoordeel. Die organisasie is laat in 2015 in [[San Francisco]] gestig deur [[Sam Altman]], [[Elon Musk]] en ander, wat gesamentlik US$1 miljard belowe het. Musk het in Februarie 2018 uit die direksie bedank, maar het 'n skenker gebly. In 2019 het OpenAI LP 'n belegging van US$1 miljard van [[Microsoft]] en Matthew Brown Companies ontvang. OpenAI het sy hoofkwartier in die Pioneer-gebou in Mission District, San Francisco. == Geskiedenis == [[Lêer:Pioneer Building, San Francisco (2019) -1.jpg|links|duimnael|OpenAI het sy hoofkwartier in die Pioneer-gebou in San Francisco.]] In Desember 2015 het Sam Altman, Elon Musk, [[Greg Brockman]], Reid Hoffman, Jessica Livingston, [[Peter Thiel]], Amazon Web Services (AWS), Infosys en YC Research die stigting van OpenAI aangekondig<ref>{{Cite web |date=2015-12-12 |title=Introducing OpenAI |url=https://openai.com/blog/introducing-openai/ |access-date=2022-12-23 |website=OpenAI |language=en}}</ref> en meer as US$1 miljard aan die projek belowe. Die organisasie het gesê dit sal "vrylik saamwerk" met ander instellings en navorsers deur sy patente en navorsing oop te maak vir die publiek.<ref>{{cite web |title=Introducing OpenAI |url=https://blog.openai.com/introducing-openai/ |website=OpenAI Blog |date=12 Desember 2015 |access-date=16 Januarie 2023 |archive-date=24 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224031626/https://blog.openai.com/introducing-openai/ |url-status=dead }}</ref><ref name=bbc-giants>{{cite news|title=Tech giants pledge $1bn for 'altruistic AI' venture, OpenAI|url=https://www.bbc.com/news/technology-35082344|access-date=19 Desember 2015|work=BBC News|date=12 Desember 2015}}</ref> OpenAI het sy hoofkwartier in die Pioneer-gebou in Mission District, San Francisco.<ref name=":02">{{Cite news|url=https://gizmodo.com/elon-musks-neuralink-sought-to-open-an-animal-testing-f-1823167674|title=Elon Musk's Neuralink Sought to Open an Animal Testing Facility in San Francisco|last=Conger|first=Kate|work=Gizmodo|access-date=11 Oktober 2018|language=en-US}}</ref><ref name=technologyreview>{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/615181/ai-openai-moonshot-elon-musk-sam-altman-greg-brockman-messy-secretive-reality/|title=The messy, secretive reality behind OpenAI's bid to save the world|last=Hao|first=Karen|date=17 Februarie 2020|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=9 Maart 2020}}</ref> [[Lêer:OpenAI wordmark 2017.svg|duimnael|180px|Logo van OpenAI (2017–2025)]] In April 2016 het OpenAI 'n publieke beta van "OpenAI Gym", sy platform vir [[Versterkingsleermetode|versterkingsleernavorsing]] vrygestel.<ref name=":0">{{cite news|author1=Dave Gershgorn|title=Elon Musk's Artificial Intelligence Group Opens A 'Gym' To Train A.I.|url=http://www.popsci.com/elon-musks-artificial-intelligence-group-opens-gym-to-train-ai|access-date=29 April 2016|work=Popular Science|date=27 April 2016}}</ref> In Desember 2016 het OpenAI "Universe" vrygestel, 'n sagtewareplatform vir die meet en opleiding van 'n KI se algemene intelligensie oor die wêreld se aanbod van speletjies, webwerwe en ander toepassings.<ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/12/openais-universe-computers-learn-use-apps-like-humans/|title=Elon Musk's Lab Wants to Teach Computers to Use Apps Just Like Humans Do|last1=Metz|first1=Cade|magazine=WIRED|access-date=31 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://techcrunch.com/2016/12/05/openais-universe-is-the-fun-parent-every-artificial-intelligence-deserves/|title=OpenAI's Universe is the fun parent every artificial intelligence deserves|last1=Mannes|first1=John|work=TechCrunch|access-date=31 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://universe.openai.com/|title=OpenAI – Universe|language=en-us|access-date=31 Desember 2016|archive-date= 1 Januarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101001551/https://universe.openai.com/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2016/12/05/openai_universe_reinforcement_learning/|title=Elon Musk-backed OpenAI reveals Universe – a universal training ground for computers|last1=Claburn|first1=Thomas|website=The Register|access-date=31 Desember 2016}}</ref> In 2018 het Musk sy direksie setel bedank, met verwysing na 'n potensiële toekomstige konflik (van belange) met Tesla KI-ontwikkeling vir selfbestuurmotors, maar het 'n skenker gebly.<ref name="musk_resigns">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|title=Elon Musk leaves board of AI safety group to avoid conflict of interest with Tesla|first=James|last=Vincent|date=21 Februarie 2018|website=The Verge}}</ref> In 2019 het OpenAI oorgeskakel van nie-winsgewende na "beperkte" winsgewende wins, met winsbeperking wat op 100X op enige belegging gestel is. Die maatskappy het aandele aan sy werknemers versprei en 'n vennootskap aangegaan met Microsoft, wat 'n beleggingspakket van US$1 miljard in die maatskappy aangekondig het. OpenAI het toe sy voorneme aangekondig om sy tegnologieë kommersieel te lisensieer.<ref name="musk_resigns" /> In 2020 het OpenAI GPT-3 aangekondig, 'n [[taalmodel]] wat op miljarde woorde van die [[internet]] opgelei is. Dit het ook aangekondig dat 'n geassosieerde API, genaamd "die API", die hart van sy eerste kommersiële produk sou vorm. GPT-3 is daarop gemik om vrae in [[natuurlike taal]] te beantwoord, maar dit kan ook tussen tale vertaal en geïmproviseerde teks samehangend genereer.<ref name="2020-06-11_Bloomberg">{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-11/trillions-of-words-analyzed-openai-sets-loose-ai-language-colossus |title=Trillions of Words Analyzed, OpenAI Sets Loose AI Language Colossus |last=Vance |first=Ashlee |date=11 Junie 2020 |work=Bloomberg News}}</ref> [[Lêer:OpenAI logo 2025 (symbol).svg|duimnael|120px|2025 Logo simbool van OpenAI]] In 2021 het OpenAI DALL-E bekendgestel.<ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/2021/01/05/openai-debuts-dall-e-for-generating-images-from-text/ |title=OpenAI debuts DALL-E for generating images from text |publisher=VentureBeat |date=5 Januarie 2021 |access-date=5 Januarie 2021 |archive-date=5 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105221534/https://venturebeat.com/2021/01/05/openai-debuts-dall-e-for-generating-images-from-text/ }}</ref> Een jaar later genereer hul nuutste stelsel, DALL·E 2, meer realistiese en akkurate beelde met 4x beter resolusie. Rondom Desember 2022 het OpenAI wydverspreide mediadekking ontvang nadat hy 'n gratis voorskou van [[ChatGPT]], sy nuwe KI-[[kletsbot]] gebaseer op GPT-3.5, bekendgestel het. Volgens OpenAI het die voorskou meer as 'n miljoen inskrywings binne die eerste vyf dae ontvang.<ref>{{cite news |last1=Roose |first1=Kevin |title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|author1-link= Kevin Roose |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html |access-date=5 Januarie 2023 |work=The New York Times |date=5 Desember 2022}}</ref> Volgens anonieme bronne wat in Desember 2022 deur [[Reuters]] aangehaal is, het OpenAI 'n inkomste van VS$200 miljoen vir 2023 en VS$1 miljard inkomste vir 2024 voorspel.<ref>{{cite news |last1=Dastin |first1=Jeffrey |last2=Hu |first2=Krystal |last3=Dave |first3=Paresh |last4=Dave |first4=Paresh |title=Exclusive: ChatGPT owner OpenAI projects $1 billion in revenue by 2024 |url=https://www.reuters.com/business/chatgpt-owner-openai-projects-1-billion-revenue-by-2024-sources-2022-12-15/ |access-date=5 Januarie 2023 |work=Reuters |date=15 Desember 2022 |language=en}}</ref> Sedert Januarie 2023 was dit in samesprekings vir finansiering wat die maatskappy op $29 miljard sou waardeer.<ref>{{Cite web |last=Kruppa |first=Berber Jin and Miles |title=WSJ News Exclusive {{!}} ChatGPT Creator in Investor Talks at $29 Billion Valuation |url=https://www.wsj.com/articles/chatgpt-creator-openai-is-in-talks-for-tender-offer-that-would-value-it-at-29-billion-11672949279 |access-date=2023-01-06 |website=WSJ |language=en-US}}</ref> == Sien ook == * [[OpenAI-agent-kuberaanvalle in 2026]] * [[OpenAI Codex]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 98lkpyymck6p4iqs2qeridf8ccgmrs6 0 400609 2968392 2578253 2026-09-18T16:56:50Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968392 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |name=Birkan Sokullu |image=Birkan Sokullu (cropped).jpg |image_size= |birth_name= |birth_date={{birth date and age|1985|10|6|df=yes}} |birth_place=[[Istanboel]], [[Turkye]] |nationality= |occupation=Akteur |years active=[[2008]] – [[hede]] |spouse={{marriage|[[Aslı Enver]]|2012|2015|reason=div}} |website= |notable_works= |awards= }} '''Birkan Sokullu''' (gebore 6 Oktober 1985) is 'n Turkse akteur. == Lewe en loopbaan == Birkan Sokullu is op 6 Oktober 1985 in [[Istanboel]] gebore.<ref name="Hurriyet">{{Cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/birkan-sokullu-kimdir-biyografisi-40077386|title=Birkan Sokullu kimdir?|date=29 March 2016|access-date=30 June 2020}}</ref> Sokullu se grootouers was Bosniese immigrante.<ref>{{Cite web|url=https://onedio.com/haber/-nereden-geliyor-bu-yakisiklilik-dedirten-24-aktorumuz-ve-memleketleri-728885|title="Nereden Geliyor Bu Yakışıklılık?" Dedirten 24 Aktörümüz ve Memleketleri|last=Onedio.com|website=onedio.com|access-date=22 February 2017}}</ref> Hy het sy basketballoopbaan ná 10 jaar verlaat weens sy beenbesering.<ref>{{Cite web|url=http://m.gazetevatan.com/birkan-sokullu-kimdir--933013-gundem/|title=Birkan Sokullu kimdir? - GAZETE VATAN|website=gazetevatan.com|access-date=22 February 2017}}</ref> Hy het aan die Maltepe Universiteit gegradueer met 'n spesialiteit in Radio TV-programmering.<ref name="Hurriyet" /> Terwyl hy op universiteit gestudeer het, het hy sy modelloopbaan begin. Hy het toneelspellesse by Dolunay Soysert geneem. Hy het ook vir een jaar in die drama- en waarnemende afdeling van die Istanbul Aydın Universiteit gestudeer, maar hy het uitgeval.<ref>{{Cite web|url=https://kiminoyuncusu.com/oyuncu/birkan-sokullu|title=Kimin oyuncusu|access-date= 1 Junie 2023|archive-date= 4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404120800/https://kiminoyuncusu.com/oyuncu/birkan-sokullu|url-status=dead}}</ref> Sokullu het begin raakgesien word nadat hy by die rolverdeling van gewilde reekse aangesluit het, insluitend ''Küçük Kadınlar'', ''Melekler Korusun'' en ''Uçurum''. Sy eerste gewilde hoofrol is Demir in ''Küçük Sırlar'', die Turkse remake van ''Gossip Girl''. Sy het bekendheid verwerf met die trefferreekse ''[[Roekelose Dade|Hayat Şarkısı]]'' en ''[[Masumlar Apartmanı]]''. Hy het ook in 'n aantal historiese dramareekse verskyn soos ''Kurt Seyit ve Şura'', ''Rise of Empires: Ottoman'', ''Ya İstiklal Ya Ölüm'', ''Bir Aile Hikayesi'' en ''Fatih''. In 2018 het Sokullu in die fiktiewe reeks ''Yaşamayanlar'' saam met Kerem Bürsin en Elçin Sangu vertolk. Hy het ook 'n hoofrol in die 2019-gruwelfilm ''Güzelliğin Portresi'' gehad.<ref>https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/birkan-sokullu-kimdir-biyografisi-40077386</ref> == Filmografie == {| class="wikitable" style="font-size: 100%;" |+ ! Jaar ! Titel ! Rol ! Kanaal ! Notas |- | rowspan="2" | 2008 | ''Elif'' | Mustafa | ATV | Ondersteunende rol |- | ''Küçük Kadınlar'' | Ayaz | Kanal D | Ondersteunende rol |- | 2009–2010 | ''Melekler Korusun'' | Levent | Show TV | Ondersteunende rol |- | 2010–2011 | ''Küçük Sırlar'' | Demir | Kanal D – Star TV | Leidende rol |- | 2012 | ''Uçurum'' | Ulaş | ATV | Ondersteunende rol |- | 2013 | ''Fatih'' | Şehzade Mustafa | Kanal D | Ondersteunende rol |- | 2014 | ''Kurt Seyit en Şura'' | Petro Borinsky | Star TV | Leidende rol |- | 2016–2017 | ''[[Roekelose Dade|Hayat Şarkısı]]'' | Kerim Cevher | Kanal D | Leidende rol |- | 2017 | ''Yüz Yüze'' | Cihangir | Show TV | Leidende rol |- | 2019 | ''Bir Aile Hikayesi'' | Berk Güneş | Fox | Leidende rol |- | 2020 | ''Ya İstiklal Ya Ölüm'' | Topkapılı Cambaz Mehmet Bey | rowspan="2" | TRT 1 | Leidende rol |- | 2020–2022 | ''[[Masumlar Apartmanı]]'' | rowspan="2" | Han Derenoğlu | Leidende rol |- | 2022 | ''[[Kırmızı Oda]]'' | TV8 | Gasverskyning |- | 2023– | ''[[Yüz Yıllık Mucize]]'' | Kemal/Ali Tahir/Eşref | Star TV | Leidende rol |} {| class="wikitable" |+Digitale ! Jaar ! Projek ! Rol ! Platform ! Notas |- | 2018 | ''Yaşamayanlar'' | Numel | BluTV | Leidende rol |- | 2020 | Rise of the Empires: Ottoman | Giovanni Giustiniani | [[Netflix]] | dokudrama/ Hoofrol |} {| class="wikitable" |+Bioskoop ! Jaar ! Film ! Rol ! Direkteur ! Notas |- | rowspan="2" | 2019 | ''Kronoloji'' | Hakan | Ali Aydin | Leidende rol |- | ''Güzelliğin Portresi'' | Özgür | Umur Turagay | Leidende rol |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1985]] ru9ew74m0hi5vdkuvv2g16ca6ra60jo 0 406686 2968469 2618389 2026-09-18T22:02:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968469 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Celesta.jpg|duimnael|Celesta]] Die '''celesta''' of '''celeste''' ([[Frans]]) is 'n idiofoon wat by wyse van 'n klawerbordinstrument gespeel word. Dit lyk soos 'n regop [[klavier]] (vier- of vyf-oktaaf), al beskik dit oor kleiner sleutels en 'n baie kleiner kas, of 'n groot houtmusiekboks (drie-oktaaf). Die sleutels is verbind met hamers wat 'n gegradueerde stel [[Metaal|metaal-]] (gewoonlik [[Staal|staal-]]) plate of stawe slaan wat oor houtresonators gehang word. Vier- of vyf-oktaafmodelle het gewoonlik 'n demperpedaal wat die klank kan onderhou of demp. Die drie-oktaaf-instrumente het nie 'n pedaal nie as gevolg van hul klein "tafelblad"-ontwerp. Een van die bekendste werke wat die celesta gebruik, is [[Pjotr Iljitsj Tsjaikofski|Tsjaikofski]] se "Dans van die Suikerpruimfeetjie" uit ''Die Neutekraker''. Die klank van die celesta is soortgelyk aan dié van die [[glockenspiel]], maar met 'n baie sagter en meer subtiele klank. Hierdie eienskap het die instrument sy naam gegee, ''celeste'', wat "hemels" in [[Frans]] beteken. Die celesta word dikwels gebruik om 'n [[Melodie|melodielyn]] wat deur 'n ander instrument of afdeling gespeel word, te verbeter. Die delikate, [[Klok|klokagtige]] klank is nie hard genoeg om in volle ensemble-afdelings gebruik te word nie; derhalwe word die celesta selde as soloinstrument aangewend. Die celesta is 'n transponerende instrument; dit klink een oktaaf hoër as die geskrewe [[toonhoogte]]. Daar bestaan 'n verskeidenheid instrumente met klankreekse van drie tot vyf en 'n halwe [[oktaaf|oktawe]]. Die instrument se vier-oktaafklankreeks word algemeen beskou as [[middel C|C₄]] tot C₈. Die fundamentele frekwensie van 4186&nbsp;Hz maak hierdie een van die hoogste toonhoogtes wat algemeen gebruik word. Die oorspronklike Franse instrument het 'n klankreeks van vyf oktaaf gehad, maar omdat die laagste oktaaf as ietwat onbevredigend beskou is, is dit uit latere modelle weggelaat. Die standaard Franse vier-oktaaf-instrument word nou geleidelik in [[simfonie-orkes|simfonieorkes]]te vervang deur 'n groter, vyf-oktaaf Duitse model. Alhoewel dit 'n lid van die [[slaginstrument|perkussie]]-familie is, word dit in orkesterme meer as lid van die klawerbordafdeling beskou, en gewoonlik deur 'n [[klavesimbel#klavier|klawerbordspeler]] gespeel. Die celesta-deel word gewoonlik op twee [[notebalk]]e geskryf. == Geskiedenis == [[Lêer:Celesta Schiedmayer mechanism.gif|duimnael|Die Mustel celesta-meganisme]] Die celesta is in 1886 uitgevind deur die [[Parys]]e harmoniumbouer Auguste Victor Mustel. Sy vader, Charles Victor Mustel, het die voorloper van die celesta, die tipofoon, in 1860 ontwikkel. Hierdie instrument het klank voortgebring deur stemvurke aan te slaan in plaas van die metaalplate wat in die celesta gebruik sou word. Die dulcitone het net soos die tipofoon gefunksioneer en is gelyktydig in Skotland ontwikkel; dit is onduidelik of hul skeppers bewus was van mekaar se instrument.<ref>{{cite web|last1=Mo|first1=Sue|title=Dulcitone|url=http://sumo55.co.uk/dulcitone.html|website =Sumo55 Webwerwe & Multimedia Ontwerp|access-date=28 September 2016}}</ref> Die tipofoon/dulcitone se gebruik is beperk deur sy lae volume, dit is te laag om in 'n volle orkes gehoor te word. [[Lêer:Чайковский Танец Феи Драже из балета Щелкунчик.webm|duimnael|verkorte opvoering van ''Dans van die Suikerpluimfeetjies'' deur die orkes van die Moskou-konservatorium]] [[Pjotr Iljitsj Tsjaikofski|Tsjaikofski]] word gewoonlik beskou as die eerste groot [[komponis]] wat die instrument gebruik het in 'n werk vir [[simfonie-orkes|simfonieorkes]]. Hy het dit die eerste keer gebruik in sy simfoniese gedig ''Die Voyevoda'', Op. post. 78, première in November 1891.<ref>Freed, Richard. [LP notas.] "Tsjaikofski: 'Fatum,' ... 'Die Storm,' ... 'Die Voyevoda. Bochum-orkes. Othmar Maga, dirigent. Vox Stereo STPL 513.460. New York: Vox Productions, 1975.</ref> Die volgende jaar het hy die celesta gebruik in gedeeltes van sy [[ballet]] ''Die Neutekraker'' (Op. 71, 1892), veral in die ''Variation de la Fée Dragée'' (algemeen bekend as die ''Dans van die Suikerpruimfeetjie''), in reaksie op instruksies van die Balletmeester [[Marius Petipa]] dat die musiek soos ''"...druppels water wat uit fonteine skiet...moet klink"''.<ref>{{cite book |last= Wiley|first= Roland John|author-link= |date= 1985|title= Tchaikovsky's Ballets|url= https://www.worldcat.org/title/10185315|location= New York|publisher= Oxford University Press|page= 379|isbn=9780193153141}}</ref> Ernest Chausson het Tsjaikofski egter voorafgegaan deur die celesta in Desember 1888 te gebruik in sy insidentele musiek wat geskryf is vir 'n klein orkes vir ''La tempête'' ('n Franse vertaling deur Maurice Bouchor van [[William Shakespeare]] se ''[[The Tempest]]'').<ref>Blades, James en Holland, James. "Celesta"; Gallois, Jean. "Chausson, Ernest: Works", [http://www.grovemusic.com Grove Music Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516041031/http://www.grovemusic.com/ |date=16 Mei 2008 }} (Besoek op 8 April 2006) (intekening vereis)</ref> Die celesta word ook op noemenswaardige wyse gebruik in [[Gustav Mahler]] se Simfonie nr. 6, veral in die 1ste, 2de en 4de bewegings, in sy Simfonie nr. 8 en sy ''Das Lied von der Erde''. Karol Szymanowski het dit in sy Simfonie No. 3 gebruik. Gustav Holst het die instrument in sy 1918-orkeswerk ''The Planets'' aangewend, veral in die finale beweging, ''[[Neptunus]], the Mystic''. Dit verskyn ook prominent in [[Béla Bartók]] se ''Musiek vir Strykinstrumente, Perkussie en Celesta'' van 1936. Ottorino Respighi het dit in 'n aantal van sy werke ingesluit, veral die "Romeinse drieluik" van simfoniese gedigte. George Gershwin het 'n celestasolo in die partituur van ''An American in Paris'' ingesluit. Ferde Grofe het ook 'n uitgebreide cadenza vir die instrument geskryf in die derde beweging van sy ''Grand Canyon Suite''. [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] het dele vir celesta in sewe van sy vyftien simfonieë ingesluit, veral in sy Vierde Simfonie se [[Coda (musiek)|coda]] . Die twintigste-eeuse Amerikaanse komponis Morton Feldman het die celesta in baie van sy grootskaalse kamerstukke gebruik, soos byvoorbeeld sy ''Crippled Symmetry'' en ''For Philip Guston'', en in verskeie van sy orkesmusiek en ander stukke. Die celesta word gebruik in [[Carl Orff]] se kantate ''Carmina Burana'' (1936),<ref>[http://www.stagepass.com/groupartist/artist_item_detail.hperl?Artist=Quiles%2C+Juan+Vicente+Mas&Invnum=49012080 "Juan Vicente Mas Quiles – ''Carmina Burana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230724085910/https://www.stagepass.com/pages/sheet-music-and-songbooks?Artist=Quiles%2C%20Juan%20Vicente%20Mas&Invnum=49012080 |date=24 Julie 2023 }}, gepubliseer deur Schott Music</ref> en in sommige 20ste eeuse [[opera]]s soos die Silwerroos-toneel in ''Der Rosenkavalier'' (1911).<ref>Luttrell, Guy L. (1979). ''[https://books.google.com/books?id=oLw9AAAAIAAJ&q=celesta+rosenkavalier&pg=PA163 The Instruments of Music]'', p.165. Taylor & Francis.</ref> Die klawerbord-glockenspiel deel in Mozart se ''Die Towerfluit'' word vandag deur 'n celesta gespeel.<ref>[http://usa.yamaha.com/products/musical-instruments/percussions/celesta/an_overview_of_yamaha_celestas/?mode=model "An Overview of Yamaha Celestas"] opgespoor op 13 Maart 2012</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * "Celesta", ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', tweede uitgawe, geredigeer deur Stanley Sadie en John Tyrrell (Londen, 2001). * "Celesta", ''The New Grove Dictionary of Jazz'', tweede uitgawe, geredigeer deur Barry Kernfeld (Londen, 2002). == Eksterne skakels == {{Commons category|Celestas}} * [https://web.archive.org/web/20101206045539/http://weekendamerica.publicradio.org/display/web/2008/12/13/celesta/ "Songs for Celesta"], deur Marc Sanchez {{Normdata}} [[Kategorie:Musiekinstrumente]] fhyitey7i62hjlj4na8qap11356jt72 0 415973 2968322 2900313 2026-09-18T12:40:16Z ~2026-50467-79 214695 /* */ 2968322 wikitext text/x-wiki {{Skoonmaak}} {{Inligtingskas Ampsbekleër |name=Claudia Sheinbaum |image=Presidente de Guatemala Bernardo Arévalo sostuvo reunión con la presidenta de México Claudia Sheinbaum - 54036513094 (cropped).jpg |caption=Sheinbaum in 2024 |office1=[[President van Meksiko]] |term_start1=1 Oktober 2024 |term_end1= |predecessor1= [[Andrés Manuel López Obrador]] |successor1= |office2=Hoof van die regering van Mexikostad |term_start2=5 Desember 2018 |term_end2=16 Junie 2023 |predecessor2=[[José Ramón Amieva]] |successor2=[[Martí Batres]] |office3=Burgemeester van [[Tlalpan]] |term_start3=1 Oktober 2015 |term_end3=6 Desember 2017 |predecessor3=[[Héctor Hugo Hernández Rodríguez]] |successor3={{ill|Fernando Hernández Palacios|es}} |birth_date={{birth date and age|df=y|1962|6|24}}<ref name="BBC-cv2271230edo" /> |birth_place=[[Meksikostad]], Meksiko |death_date= |death_place= |office4=Sekretaris van die Omgewing van [[Meksikostad]] |term_start4=5 December 2000 |term_end4=15 May 2006 |predecessor4=[[Alejandro Encinas Rodríguez]] |successor4=Eduardo Vega López |party=[[Morena (politieke party)|Morena]] (sedert 2014) |spouse={{plainlist| * {{marriage|Carlos Ímaz Gispert|1987|2016|end=div}} * {{marriage|Jesús María Tarriba|2023}}}} |children=2 |parents=[[Carlos Sheinbaum Yoselevitz]] (vader)<br />[[Annie Pardo Cemo]] (moeder) |signature=Signature of Claudia Sheinbaum.svg }} '''Claudia Sheinbaum Pardo''' (gebore 24 Junie 1962) is 'n Mexikaanse politikus, wetenskaplike en akademikus. Nadat sy die 2024 Mexikaanse algemene verkiesing gewen het wat die [[Links (politiek)|linkse]] politieke party, Morena, verteenwoordig, is sy tans die verkose president van Mexiko.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president|title=Ruling leftist party candidate Sheinbaum elected Mexico's first female president|date=3 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603063457/https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president|archive-date=3 June 2024|access-date=3 June 2024}}</ref> Van 2000 tot 2006 het Sheinbaum gedien as Sekretaris van die Omgewing, onder toekomstige president [[Andrés Manuel López Obrador]] tydens sy ampstermyn as hoof van die regering van Mexikostad. Sy was van 2015 tot 2017 [[Burgemeester|afvaardigingshoof]] van die Tlalpan-distrik en is in die 2018-verkiesing as die regeringshoof van Mexikostad verkies. Hier het sy 'n veldtog gevoer het wat klem gelê het op die bekamping van misdaad en die handhawing van soneringswette.<ref name=":4" /> Sheinbaum, 'n wetenskaplike van beroep, het haar Ph.D. in energie-ingenieurswese van die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko (UNAM). As 'n akademikus het sy meer as 100 artikels en twee boeke oor energie, die omgewing en [[volhoubare ontwikkeling]] geskryf. Sy het bygedra tot die [[Interregeringspaneel oor klimaatverandering|interregeringspaneel oor klimaatsverandering]] en is in 2018 aangewys as een van die [[100 Women (BBC)|BBC se ''100 Vroue''.]]<ref>{{Cite news |date=19 November 2018 |title=BBC 100 Women 2018: Who is on the list? |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-46225037 |access-date=23 July 2019 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107022254/https://www.bbc.com/news/world-46225037%20 |url-status=live }}</ref> Op 12 Junie 2023 het Sheinbaum bedank uit haar pos as regeringshoof van Mexikostad om Morena se presidensiële benoeming in die 2024-verkiesing te soek. Op 6 September het sy die party se nominasie oor haar naaste mededinger, voormalige minister van buitelandse sake, Marcelo Ebrard, verseker.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/former-mexico-city-mayor-claudia-sheinbaum-ruling-partys-102985068|title=Former Mexico City Mayor Claudia Sheinbaum to be the ruling party's presidential candidate|date=6 September 2023|website=ABC News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907030244/https://abcnews.go.com/International/wireStory/former-mexico-city-mayor-claudia-sheinbaum-ruling-partys-102985068|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> Op 2 Junie 2024 het sy die algemene verkiesing in 'n groot mate gewen. Nadat sy die amp aanvaar het, sal sy die eerste vroulike president van Mexiko wees en die eerste president van Mexiko uit 'n Joodse agtergrond.<ref name=":6" /> == Vroeë lewe == Claudia Sheinbaum Pardo is gebore in 'n sekulêre Joodse gesin in [[Meksikostad]].<ref name=":2" /> Haar grootouers aan vaderskant was [[Asjkenasiese Jode|Ashkenazijode]] wat in die 1920's van Litaue na Mexiko-stad geëmigreer het, terwyl haar [[Sefardiese Jode|Sefardiese]]-grootouers van moederskant in die vroeë 1940's vanaf [[Sofia]], Bulgarye, daarheen geëmigreer het om die Holocaust te ontsnap.<ref name="enlacejudio1" /><ref name=":2" /> Albei haar ouers is wetenskaplikes: haar ma, {{Intertaalskakel|Annie Pardo Cemo|es}}, is 'n bioloog en emeritusprofessor aan die Fakulteit Wetenskappe aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko, en haar pa, {{Intertaalskakel|Carlos Sheinbaum Yoselevitz|es}} , was 'n chemiese ingenieur.<ref>{{Cite web|url=http://www.cienciamx.com/index.php/sociedad/personajes/2330-annie-pardo-y-su-busqueda-constante-de-respuestas|title=Annie Pardo Cemo y su búsqueda constante de respuestas|last=Ameyalli Villafán|date=30 July 2015|publisher=Cienciamx|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728153338/http://www.cienciamx.com/index.php/sociedad/personajes/2330-annie-pardo-y-su-busqueda-constante-de-respuestas|archive-date=28 July 2020|access-date=25 April 2020}}</ref><ref name="enlacejudio1" /><ref name="sciencemag1" /> Haar broer, Julio, is 'n fisikus.<ref name="sciencemag1" /> == Akademiese loopbaan == Sheinbaum het [[fisika]] aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko (UNAM) gestudeer, waar sy 'n voorgraadse graad in 1989 verwerf het. Sy het in 1994 'n meestersgraad en 'n Ph.D. in 1995 in energie-ingenieurswese.<ref name="themazatlanpost1">{{Cite web|url=https://themazatlanpost.com/2018/07/02/mexico-city-chooses-for-the-first-time-in-history-a-jew-and-female-mayor-the-scientist-claudia-sheinbaum/|title=Mexico City chooses for the first time in history a Jew and female mayor, the scientist Claudia Sheinbaum|date=2 July 2018|publisher=The Mazatlán Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728154855/https://themazatlanpost.com/2018/07/02/mexico-city-chooses-for-the-first-time-in-history-a-jew-and-female-mayor-the-scientist-claudia-sheinbaum/|archive-date=28 July 2020|access-date=25 April 2020}}</ref><ref name="sciencemag1" /><ref name=":1">{{Cite news|accessdate=3 July 2018|archivedate=5 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201005163254/https://www.timesofisrael.com/mexico-city-elects-first-ever-jewish-mayor-exit-poll-shows/}}</ref> Sheinbaum het die werk vir haar Ph.D. tesis tussen 1991 en 1994 by die Lawrence Berkeley Nasionale Laboratorium in [[Kalifornië]]. Terwyl sy vir die laboratorium gewerk het, het sy die gebruik van energie in die Mexikaanse vervoersektor ontleed en studies gepubliseer oor die neigings in Mexikaanse bouenergiegebruik.<ref>{{Cite web|url=https://international.lbl.gov/news/mexico-city-mayor-elect-claudia|title=Mexico City Mayor-Elect Claudia Sheinbaum Visits Berkeley Lab|website=international.lbl.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603050146/https://international.lbl.gov/news/mexico-city-mayor-elect-claudia|archive-date=3 June 2024|access-date=8 December 2023}}</ref><ref name="jpost1" /><ref name="dailycal1" /> In 1995 het sy by die fakulteit by die Instituut vir Ingenieurswese aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko (UNAM) aangesluit.<ref name="sciencemag1" />In 1999 het sy die prys ontvang vir beste UNAM jong navorser in ingenieurswese en tegnologiese innovasie. In 2006 het Sheinbaum na UNAM na 'n tydperk in die regering teruggekeer en artikels in wetenskaplike tydskrifte begin publiseer.<ref name="sciencemag1" /> In 2007 het sy aangesluit by die [[Interregeringspaneel oor klimaatverandering|Interregeringspaneel oor Klimaatsverandering]] (IPCC) by die [[Verenigde Nasies]] op die gebied van energie en nywerheid, as 'n bydraende skrywer oor die onderwerp "Versagting van klimaatsverandering" vir die IPCC Vierde Evalueringsverslag.<ref>["Climate Change 2007 – Mitigation of Climate Change: Working Group III".] IPCC. </ref> Die groep het daardie jaar die [[Nobelprys vir Vrede]] gewen.<ref name="dailycal1" /> In 2013 het sy die IPCC Vyfde Assesseringsverslag saam met elf ander bedryfskenners geskryf. == Vroeë politieke loopbaan == Gedurende haar tyd as 'n student aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko, was Sheinbaum 'n lid van die Consejo Estudiantil Universitario ( ''Universiteitstudenteraad'' ),<ref name=":0">{{Cite news|accessdate=2 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180105233646/https://www.razon.com.mx/me-separe-de-carlos-imaz-de-comun-acuerdo-hace-un-ano/|archivedate=5 January 2018}}</ref> 'n groep studente wat die stigters-jeugbeweging van die Party van die Demokratiese Revolusie sou word (PRD).<ref>{{Cite news|accessdate=2 July 2018|archivedate=31 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731204155/https://www.excelsior.com.mx/nacional/2016/09/12/1116346?phdjmgdjekngdjek}}</ref> Sheinbaum het vanaf 5 Desember 2000 as die Sekretaris van die Omgewing van Mexikostad gedien.<ref>{{Cite news|accessdate=2 July 2018|archivedate=19 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919111302/https://archivo.eluniversal.com.mx/ciudad/19545.html}}</ref> Tydens haar termyn, wat in Mei 2006 afgesluit het, was sy verantwoordelik vir die bou van 'n elektroniese voertuigregistrasiesentrum vir Mexikostad.<ref>{{Cite news|accessdate=2 July 2018|archivedate=19 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919133904/https://archivo.eluniversal.com.mx/ciudad/21410.html}}</ref> Regeringshoof van Meksikostad, Andrés Manuel López Obrador, het Sheinbaum in sy voorgestelde kabinet vir die Sekretariaat van Omgewing en Natuurlike Hulpbronne ingesluit as deel van sy veldtog vir die 2012 presidensiële verkiesing.<ref>{{Cite web|url=http://www.lopezobrador.org.mx/gabinete2012/index.html|title=Propuesta de Gabinete de Andrés Manuel López Obrador|date=31 January 2012|website=Sitio Oficial de Andrés Manuel López Obrador|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131213325/http://www.lopezobrador.org.mx/gabinete2012/index.html|archive-date=31 January 2012|access-date=2 July 2018}}</ref> In 2014 het sy by López Obrador se splinterbeweging aangesluit, wat weggebreek het van die hoofstroom linkse party, die Party van die Demokratiese Revolusie.<ref name="jpost1" /> Sy het in 2015 as Sekretaris van die Omgewing gedien.<ref name="jpost1" /> === Burgemeester van Tlalpan === Vanaf die einde van 2015 het Sheinbaum as die burgemeester van Tlalpan gedien.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/50-most-influential-jews/17-Claudia-Sheinbaum-565406|title=Claudia Sheinbaum|date=9 September 2018|website=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213083403/https://www.jpost.com/50-most-influential-jews/17-Claudia-Sheinbaum-565406|archive-date=13 December 2019|access-date=13 December 2019}}</ref> Sy het in 2017 uit die pos bedank nadat sy genomineer is as die kandidatuur van die burgemeester van Mexikostad. == 2018-veldtog vir die regeringshoof van Mexikostad == In Augustus 2017 het Sheinbaum deelgeneem aan 'n peiling wat deur die National Regeneration Movement gedoen is om die party se kandidaat vir die regeringshoof van Mexikostad te bepaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/metropoli/cdmx/2017/08/13/candidato-de-morena-para-2018-por-encuesta/|title=Candidato de Morena para 2018, por encuesta|website=El Universal|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601212038/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/metropoli/cdmx/2017/08/13/candidato-de-morena-para-2018-por-encuesta/|archive-date=1 June 2024|access-date=1 June 2024}}</ref> Sheinbaum het die eerste plek met 15,9% van die stemme behaal en haar naaste teenstander, Marti Batres, met 5,8 punte geklop.<ref>{{Cite web|url=https://www.elfinanciero.com.mx/nacional/morena-revela-metodologia-de-encuesta-de-cdmx/|title=Monreal quedó en tercero, según la encuesta de Morena en la CDMX|date=29 August 2017|website=El Financiero|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601212037/https://www.elfinanciero.com.mx/nacional/morena-revela-metodologia-de-encuesta-de-cdmx/|archive-date=1 June 2024|access-date=1 June 2024}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=7 September 2023|archivedate=7 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907031828/https://elpais.com/internacional/2017/08/25/mexico/1503624178_341550.html}}</ref> Op 5 Desember 2017 het Sheinbaum as burgemeester van Tlalpan bedank om haar voorkandidaatskap te registreer.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=17 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180217181730/https://www.eleconomista.com.mx/politica/Sheinbaum-deja-Tlalpan-no-acude-a-comparecer-20171205-0180.html}}</ref> By haar veldtogbekendstelling op 1 April 2018 het Sheinbaum die bekamping van misdaad as 'n beleidsprioriteit genoem en gesê dat sy gereelde openbare verhore sal hou, gerapporteerde misdaadstatistieke sal publiseer en op die Veiligheidsraad staatmaak vir leiding. Sy het haar daartoe verbind om gedurende haar termyn 1 miljoen werksgeleenthede te genereer, die universele pensioen vir seniors te handhaaf, en die Meksikostad Metrobús- stelsel uit te brei om die stad se buitewyke met die sentrum te verbind.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://politica.expansion.mx/cdmx/2018/04/01/en-su-arranque-de-campana-sheinbaum-estrena-propuestas-y-equipo|title=En su arranque de campaña, Sheinbaum 'estrena' propuestas y equipo|date=1 April 2018|website=ADNPolítico|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603061354/https://politica.expansion.mx/cdmx/2018/04/01/en-su-arranque-de-campana-sheinbaum-estrena-propuestas-y-equipo|archive-date=3 June 2024|access-date=1 June 2024}}</ref> Op 1 Julie 2018 is Sheinbaum verkies tot 'n termyn van ses jaar as die hoof van die regering van Mexikostad met 47,08% van die stemme, wat ses ander kandidate verslaan het.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=22 June 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230622214338/https://www.publimetro.com.mx/mx/noticias/2018/07/02/claudia-sheinbaum-aventaja-conteo-rapido-47-08-los-votos.html}}</ref> == Regeringshoof van Mexikostad (2018–2023) == Op 5 Desember 2018 is Sheinbaum ingehuldig as Mexikostad se regeringshoof. Sy het die eerste vroulike regeringshoof geword en die eerste wat uit 'n Joodse agtergrond gekom het.<ref name=":6" /><ref name=":2" /> == 2024 presidensiële veldtog == === Benoeming === Op 12 Junie 2023 het Sheinbaum aangekondig dat sy op 16 Junie 2023 as regeringshoof van Mexikostad sal bedank om in die interne keuringsproses mee te ding om 'n ''[[de facto]]'' presidensiële kandidaat vir ''Juntos Hacemos Historia'' te word - 'n koalisie wat Morena, die Arbeidersparty, en die Ekologiese Groen Party van Mexiko.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mexico-presidential-primary-morena-resignations-331d292e5a1e84dd962ebb94181b445c|title=Mexico's top diplomat resigns to enter primary race for 2024 presidential election|last=Sánchez|first=Fabiola|date=12 June 2023|website=AP NEWS|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612213442/https://apnews.com/article/mexico-presidential-primary-morena-resignations-331d292e5a1e84dd962ebb94181b445c|archive-date=12 June 2023|access-date=12 June 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/mexico/2023-06-12/claudia-sheinbaum-anuncia-que-dejara-el-gobierno-de-ciudad-de-mexico-el-16-de-junio-para-entrar-en-la-interna-de-morena.html|title=Claudia Sheinbaum dejará su cargo el 16 de junio para ser "la primera mujer en encabezar los destinos" de México|last=Zerega|first=Georgina|date=12 June 2023|website=[[El País]]|language=es-MX|trans-title=Claudia Sheinbaum will leave her post the 16th of June to become "the first woman to lead the fate of the nation" of Mexico|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613022552/https://elpais.com/mexico/2023-06-12/claudia-sheinbaum-anuncia-que-dejara-el-gobierno-de-ciudad-de-mexico-el-16-de-junio-para-entrar-en-la-interna-de-morena.html|archive-date=13 June 2023|access-date=13 June 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/americas/mexico-city-mayor-step-down-pursue-historic-bid-presidency-2023-06-12/|title=Mexico City mayor to step down to pursue historic bid for presidency|date=12 June 2023|website=Reuters|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612215646/https://www.reuters.com/world/americas/mexico-city-mayor-step-down-pursue-historic-bid-presidency-2023-06-12/|archive-date=12 June 2023|access-date=13 June 2023}}</ref> === Algemene verkiesing === Op 1 Maart 2024 het Sheinbaum haar veldtog by die Zócalo afgeskop en haar voorstelle uiteengesit en haar verbintenis tot die voortsetting van president Lopez Obrador se beleid beklemtoon. Meningspeilings het deurgaans aangedui dat Sheinbaum 'n aansienlike voorsprong bo haar hoofteenstander, Xóchitl Gálvez, die kandidaat van die opposisiekoalisie ''Fuerza y Corazón por México'', gehad het.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=2 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240602160954/https://www.nytimes.com/2024/03/01/world/americas/mexico-election-amlo-sheinbaum-galvez.html}}</ref> Die verkiesing het op 2 Junie 2024 plaasgevind, met Sheinbaum wat as wenner geprojekteer, wat haar die virtuele verkose president van Mexiko maak.<ref name="nyt-results">{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=3 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240603004330/https://www.nytimes.com/interactive/2024/06/02/world/americas/results-mexico-presidential-election.html}}</ref> Voorlopige resultate het aangedui dat Sheinbaum die hoogste aantal stemme wat ooit vir 'n kandidaat in die Mexikaanse geskiedenis aangeteken is, ontvang het. Hierdie verkiesing het en die hoogste stempersentasie sedert 1982 behaal het.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cg33ylzwgdgo|title=Claudia Sheinbaum: 3 números que muestran la magnitud de su victoria (y por qué puede llegar a tener más poder que AMLO)|date=2024-06-03|website=BBC News Mundo|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603125052/https://www.bbc.com/mundo/articles/cg33ylzwgdgo|archive-date=3 June 2024|access-date=2024-06-03}}</ref> Uitslae sal gefinaliseer word deur stemtellings van 5 tot 8 Junie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/3/mexico-election-live-results-2024-by-the-numbers|title=Mexico election live results 2024: By the numbers|last=Al Jazeera Staff|date=3 June 2024|website=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603030424/https://www.aljazeera.com/news/2024/6/3/mexico-election-live-results-2024-by-the-numbers|archive-date=3 June 2024|access-date=3 June 2024}}</ref> == Politieke standpunte == === Sosiale probleme === Sheinbaum het haarself openlik as 'n feminis geïdentifiseer, en het haar oortuigings en optrede in lyn gebring met die beginsels van geslagsgelykheid en vroueregte.<ref>{{Cite web|url=https://www.capital21.cdmx.gob.mx/noticias/?p=3084|title=Soy feminista, pero no apoyo violencia: Sheinbaum|date=29 September 2020|website=Capital 21|language=es-MX|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907180819/https://www.capital21.cdmx.gob.mx/noticias/?p=3084|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> Sy bepleit die wettiging van [[aborsie]], en bring haar standpunt in lyn met breër bewegings wat daarop gemik is om voortplantingsregte en outonomie vir vroue te bevorder.<ref>{{Cite news|accessdate=|archivedate=8 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240208152708/https://www.nytimes.com/2023/09/06/world/americas/mexico-women-president-candidates.html}}</ref> Tydens haar leierskap in Mexikostad het Sheinbaum LGBT-regte bepleit deur 'n geslagsneutrale beleid vir skooldrag te implementeer.<ref>{{Cite news|accessdate=7 September 2023|archivedate=7 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907173812/https://www.reuters.com/article/us-mexico-lgbt-uniforms-idUSKCN1T512Q}}</ref> In 2022 het sy die eerste Regeringshoof van Mexikostad geword wat die stad se "Pride"-optog bygewoon het.<ref>{{Cite web|url=https://heraldodemexico.com.mx/nacional/2022/6/25/claudia-sheinbaum-la-primer-jefa-de-gobierno-en-asistir-la-marcha-lgbt-416637.html|title=Claudia Sheinbaum, la primer Jefa de gobierno en asistir a la marcha LGBT+|date=25 June 2022|website=El Heraldo de México|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907173811/https://heraldodemexico.com.mx/nacional/2022/6/25/claudia-sheinbaum-la-primer-jefa-de-gobierno-en-asistir-la-marcha-lgbt-416637.html|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> === Ekonomie === Sheinbaum het die neoliberale ekonomiese beleid van vorige presidente van Mexiko gekritiseer en aangevoer dat dit bygedra het tot ongelykheid in die land.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mexico-elections-president-claudia-sheinbaum-0c9e55ea616f7af7535967f4b99b6ea6|title=Could scientist Claudia Sheinbaum be Mexico's next leader?|date=14 March 2023|website=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907015304/https://apnews.com/article/mexico-elections-president-claudia-sheinbaum-0c9e55ea616f7af7535967f4b99b6ea6|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> Sy het belowe om welsyn onder haar presidentskap uit te brei en beoog om voort te gaan met programme wat deur López Obrador begin is, soos universele pensioen.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=3 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240603051729/https://www.euronews.com/2024/06/03/mexico-set-to-elect-first-female-president-as-exit-polls-point-to-sheinbaum-victory}}</ref> === Omgewing === Sheinbaum het 'n agtergrond in omgewingsbeleid, nadat hy as Minister van Omgewing vir Mexikostad gedien het en op die [[Interregeringspaneel oor klimaatverandering|Internasionale Paneel oor Klimaatsverandering]] (IPCC) gewerk het.<ref name="cnn-profile">{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240604022656/https://www.cnn.com/2024/06/03/americas/mexico-claudia-sheinbaum-profile-intl-hnk/index.html}}</ref> In haar ampstermyn as Minister van Omgewing het 'n merkbare afname in lugbesoedeling plaasgevind en daar is ekologiese reservate in die gemeenskap geskep.<ref>{{Cite book|accessdate=4 April 2023|archivedate=4 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085723/https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/606973/MEMORIA_Encuentro_30_an_os_AJUSTES_ene16_portadayContra.pdf|lccn=live}}</ref> Sy het ten gunste van skoon energie en ter ondersteuning van olie opspraak gemaak nadat sy PEMEX (die land se staatsbeheerde oliemaatskappy) geprys het.<ref name="sherman-profile" /> == Persoonlike lewe == In 1986 het Sheinbaum vir {{Intertaalskakel|Carlos Imaz|es|Carlos Imaz Gispert}}, tydens sy ampstermyn by Stanford Universiteit, onmoet. Hy het later 'n prominente politieke figuur in die PRD geword het. Hulle het in 1987 getrou en is in 2016 geskei. Hulle het 'n dogter wat in 1988 gebore is. Deur die huwelik het Sheinbaum die stiefma geword vir Ímaz se seun uit 'n vorige huwelik, wat sy grootgemaak het.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=2 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240602180452/https://elpais.com/mexico/elecciones-mexicanas/2024-06-02/claudia-sheinbaum-el-poder-tranquilo.html |url=https://elpais.com/mexico/elecciones-mexicanas/2024-06-02/claudia-sheinbaum-el-poder-tranquilo.html |title=Claudia Sheinbaum el poder tranquilo}}</ref> In 2016 het sy begin uitgaan met Jesús María Tarriba Unger, 'n finansiële risiko-ontleder vir die Bank van Mexico, wat sy op universiteit leer ken het.<ref name="dating">{{Cite web|url=https://www.proceso.com.mx/nacional/2022/11/23/quien-es-jesus-maria-tarriba-unger-futuro-esposo-de-claudia-sheinbaum-297474.html|title=Who is Jesús María Tarriba Unger, future husband of Claudia Sheinbaum|date=23 November 2023|publisher=Proceso|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205195059/https://www.proceso.com.mx/nacional/2022/11/23/quien-es-jesus-maria-tarriba-unger-futuro-esposo-de-claudia-sheinbaum-297474.html|archive-date=5 December 2023|access-date=5 December 2023}}</ref> In November 2023 het Sheinbaum haar huwelik met Tarriba via sosiale media aangekondig.<ref name="dating" /> == Geselekteerde bibliografie == Sheinbaum is die skrywer van meer as 100 artikels en twee boeke oor energie, die omgewing en [[volhoubare ontwikkeling]].<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishpress.com/news/jewish-news/mexico-city-gets-first-female-jewish-mayor/2018/07/02/|title=Mexico City Gets First Female Jewish Mayor|date=2 July 2018|website=Jewish Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20190519210249/https://www.jewishpress.com/news/jewish-news/mexico-city-gets-first-female-jewish-mayor/2018/07/02/|archive-date=19 May 2019|access-date=25 April 2020}}</ref> * ''Consumo de energía y emisiones de CO2 del autotransporte en México y Escenarios de Mitigación'', Ávila-Solís JC, Sheinbaum-Pardo C. 2016. * Decomposition analysis from demand services to material production: The case of CO2 emissions from steel produced for automobiles in Mexico'', Applied Energy, 174: 245–255,'' Sheinbaum-Pardo C. 2016. * The impact of energy efficiency standards on residential electricity consumption in Mexico'', Energy for Sustainable Development, 32:50–61'' Martínez-Montejo S.A., Sheinbaum-Pardo C. 2016. * Science and Technology in the framework of the Sustainable Development Goals, World Journal of Science'', Technology and Sustainable Development, 14:2 – 17''. Imaz M. Sheinbaum C. 2017. * Assessing the Impacts of Final Demand on CO2-eq Emissions in the Mexican Economy: An Input-Output Analysis'', Energy and Power Engineering, 9:40–54'', Chatellier D, Sheinbaum C. 2017. * Electricity sector reforms in four Latin-American countries and their impact on carbon dioxide emissions and renewable energy'','' Ruíz- Mendoza BJ, Sheinbaum-Pardo C. ''Energy Policy'', 2010 * Energy consumption and related CO2 emissions in five Latin American countries: Changes from 1990 to 2006 and perspectives'','' Sheinbaum C, Ruíz BJ, Ozawa L. ''Energy'', 2010. * Mitigating Carbon Emissions while Advancing National Development Priorities: The Case of Mexico, C Sheinbaum, O Masera, ''Climatic Change'', Springer, 2000. * Energy use and CO2 emissions for Mexico's cement industry, C Sheinbaum, L Ozawa, ''Energy'', Elsevier, 1998. * Energy use and CO2 emissions in Mexico's iron and steel industry, L Ozawa, C Sheinbaum, N Martin, E Worrell, L Price, ''Energy'', Elsevier, 2002. * ''New trends in industrial energy efficiency in the Mexico iron and steel industry'', L Ozawa, N Martin, E Worrell, L Price, C Sheinbaum, [[:en:Office_of_Scientific_and_Technical_Information|OSTI]], 1999. * Mexican Electric end-use Efficiency: Experiences to Date, R Friedmann, C Sheinbaum, ''Annual Review of Energy and the Environment'', 1998. * Incorporating Sustainable Development Concerns into Climate Change Mitigation: A Case Study, OR Masera, C Sheinbaum, ''Climate Change and Development'', UDLAP, 2000. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="cnnespanol-1">{{cite news |title=Por qué junio y octubre son las nuevas fechas clave para las elecciones 2024 de México |url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/01/20/junio-octubre-nuevas-fechas-clave-elecciones-2024-mexico-orix/ |access-date=3 June 2024 |agency=CNN en Español |date=20 January 2024 |archive-date=26 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326033457/https://cnnespanol.cnn.com/2024/01/20/junio-octubre-nuevas-fechas-clave-elecciones-2024-mexico-orix/ |url-status=live }}</ref> <ref name="BBC-cv2271230edo">{{cite news |title=Quién es Claudia Sheinbaum, la destacada científica que hará historia como la primera presidenta de México |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cv2271230edo |access-date=3 June 2024 |agency=BBC Mundo |date=3 June 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603063730/https://www.bbc.com/mundo/articles/cv2271230edo |url-status=live }}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.npr.org/2018/07/25/631465464/meet-mexico-citys-first-elected-woman-mayor|title=Meet Mexico City's First Elected Female Mayor|last=Kahn|first=Carrie|date=25 July 2018|publisher=[[NPR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203035853/http://www.npr.org/2018/07/25/631465464/meet-mexico-citys-first-elected-woman-mayor|archive-date=3 December 2022|access-date=15 September 2018|quote=Both Sheinbaum's parents, also scientists, are children of Jewish immigrants from Bulgaria and Lithuania. Sheinbaum says she celebrated holidays at her grandparents, but her home life was secular}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/mexico-city-first-elected-female-mayor-claudia-sheinbaum-takes-office/4688400.html|title=Mexico City's 1st Elected Female Mayor Takes Office|date=5 December 2018|website=VOA|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907031828/https://www.voanews.com/a/mexico-city-first-elected-female-mayor-claudia-sheinbaum-takes-office/4688400.html|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> <ref name=":6">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mexico-election-claudia-sheinbaum-judaism-catholicism-5932fcf5d74c215ae0e08a40eff8a64f|title=Mexico's likely next president would be its first leader with a Jewish background|date=22 April 2024|website=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528191513/https://apnews.com/article/mexico-election-claudia-sheinbaum-judaism-catholicism-5932fcf5d74c215ae0e08a40eff8a64f|archive-date=28 May 2024|access-date=3 June 2024}}</ref> <ref name="enlacejudio1">{{Cite web|url=https://www.enlacejudio.com/2018/12/17/judios-y-cientificos-la-familia-de-claudia-sheinbaum/|title=Judíos y científicos. La familia de Claudia Sheinbaum|date=18 December 2018|website=Enlace Judío|language=es-MX|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101142827/https://www.enlacejudio.com/2018/12/17/judios-y-cientificos-la-familia-de-claudia-sheinbaum/|archive-date=1 November 2020|access-date=8 December 2023}}</ref> <ref name="sciencemag1">{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/can-environmental-engineer-poised-become-mayor-fix-mexico-city|title=Can this environmental engineer—now elected mayor—fix Mexico City?|last=Wade|first=Lizzie|date=2 July 2018|website=[[Science Magazine]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207170613/https://www.science.org/content/article/can-environmental-engineer-poised-become-mayor-fix-mexico-city|archive-date=7 December 2021|access-date=25 April 2020}}</ref> <ref name="jpost1">{{Cite web|url=https://www.jpost.com/diaspora/mexico-city-elects-first-jewish-female-mayor-561329|title=Mexico City elects first Jewish, female mayor|last=Weber|first=Jonathan|date=2 July 2018|website=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230174148/https://www.jpost.com/diaspora/mexico-city-elects-first-jewish-female-mayor-561329|archive-date=30 December 2020|access-date=25 April 2020}}</ref> <ref name="dailycal1">{{Cite web|url=https://dailycal.org/2018/07/06/former-berkeley-lab-researcher-elected-mexico-city-mayor/|title=Former Berkeley Lab researcher elected as Mexico City mayor|date=6 July 2018|publisher=The Daily Californian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218160032/https://dailycal.org/2018/07/06/former-berkeley-lab-researcher-elected-mexico-city-mayor|archive-date=18 December 2023|access-date=8 December 2023}}</ref> <ref name="sherman-profile">{{cite news |last1=Sherman |first1=Christopher |title=A scientist, a leftist and a former Mexico City mayor. Who is Claudia Sheinbaum? |url=https://apnews.com/article/claudia-sheinbaum-mexico-presidential-election-profile-5f61250aaccb9f397f74ff6c7cfe9cc0 |access-date=3 June 2024 |work=Associated Press |date=3 June 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603074521/https://apnews.com/article/claudia-sheinbaum-mexico-presidential-election-profile-5f61250aaccb9f397f74ff6c7cfe9cc0 |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * Claudia Sheinbaum publications indexed by Google Scholar * {{Imdb naam}} * [https://www.cidob.org/es/biografias_lideres_politicos/america_del_norte/mexico/claudia_sheinbaum_pardo Biography by CIDOB] {{S-start}} {{S-off}} {{s-bef|before=[[Alejandro Encinas Rodríguez]]}} {{S-ttl|title=Sekretaris van die Omgewing van Meksikostad|years=2000–2006}} {{s-aft|after=Eduardo Vega López}} {{S-break}} {{s-bef|before=[[Héctor Hugo Hernández Rodríguez]]}} {{S-ttl|title=Burgemeester van [[Tlalpan]]|years=2015–2017}} {{s-aft|after={{ill|Fernando Hernández Palacios|es}}}} {{S-break}} {{s-bef|before=[[José Ramón Amieva]]}} {{S-ttl|title=Hoof van die regering van Mexikostad|years=2018–2023}} {{s-aft|after=[[Martí Batres]]}} {{S-break}} {{S-ppo}} {{s-bef|before=[[Andrés Manuel López Obrador]]}} {{S-ttl|title=[[Morena (political party)|Morena]] benoemde vir [[President van Meksiko]]}} {{S-inc|recent}} {{S-end}} {{Presidente van Meksiko}} {{Huidige leiers van die G20}} {{Huidige staatshoofde van die G20}} {{APEC-leiers}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] [[Kategorie:Meksikaanse politici]] 3ks2divr6vqc7eqnbmi26nkrwav6tea 2968482 2968322 2026-09-19T02:42:35Z ~2026-50560-25 214733 /* Eksterne skakels */ 2968482 wikitext text/x-wiki {{Skoonmaak}} {{Inligtingskas Ampsbekleër |name=Claudia Sheinbaum |image=Presidente de Guatemala Bernardo Arévalo sostuvo reunión con la presidenta de México Claudia Sheinbaum - 54036513094 (cropped).jpg |caption=Sheinbaum in 2024 |office1=[[President van Meksiko]] |term_start1=1 Oktober 2024 |term_end1= |predecessor1= [[Andrés Manuel López Obrador]] |successor1= |office2=Hoof van die regering van Mexikostad |term_start2=5 Desember 2018 |term_end2=16 Junie 2023 |predecessor2=[[José Ramón Amieva]] |successor2=[[Martí Batres]] |office3=Burgemeester van [[Tlalpan]] |term_start3=1 Oktober 2015 |term_end3=6 Desember 2017 |predecessor3=[[Héctor Hugo Hernández Rodríguez]] |successor3={{ill|Fernando Hernández Palacios|es}} |birth_date={{birth date and age|df=y|1962|6|24}}<ref name="BBC-cv2271230edo" /> |birth_place=[[Meksikostad]], Meksiko |death_date= |death_place= |office4=Sekretaris van die Omgewing van [[Meksikostad]] |term_start4=5 December 2000 |term_end4=15 May 2006 |predecessor4=[[Alejandro Encinas Rodríguez]] |successor4=Eduardo Vega López |party=[[Morena (politieke party)|Morena]] (sedert 2014) |spouse={{plainlist| * {{marriage|Carlos Ímaz Gispert|1987|2016|end=div}} * {{marriage|Jesús María Tarriba|2023}}}} |children=2 |parents=[[Carlos Sheinbaum Yoselevitz]] (vader)<br />[[Annie Pardo Cemo]] (moeder) |signature=Signature of Claudia Sheinbaum.svg }} '''Claudia Sheinbaum Pardo''' (gebore 24 Junie 1962) is 'n Mexikaanse politikus, wetenskaplike en akademikus. Nadat sy die 2024 Mexikaanse algemene verkiesing gewen het wat die [[Links (politiek)|linkse]] politieke party, Morena, verteenwoordig, is sy tans die verkose president van Mexiko.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president|title=Ruling leftist party candidate Sheinbaum elected Mexico's first female president|date=3 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603063457/https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president|archive-date=3 June 2024|access-date=3 June 2024}}</ref> Van 2000 tot 2006 het Sheinbaum gedien as Sekretaris van die Omgewing, onder toekomstige president [[Andrés Manuel López Obrador]] tydens sy ampstermyn as hoof van die regering van Mexikostad. Sy was van 2015 tot 2017 [[Burgemeester|afvaardigingshoof]] van die Tlalpan-distrik en is in die 2018-verkiesing as die regeringshoof van Mexikostad verkies. Hier het sy 'n veldtog gevoer het wat klem gelê het op die bekamping van misdaad en die handhawing van soneringswette.<ref name=":4" /> Sheinbaum, 'n wetenskaplike van beroep, het haar Ph.D. in energie-ingenieurswese van die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko (UNAM). As 'n akademikus het sy meer as 100 artikels en twee boeke oor energie, die omgewing en [[volhoubare ontwikkeling]] geskryf. Sy het bygedra tot die [[Interregeringspaneel oor klimaatverandering|interregeringspaneel oor klimaatsverandering]] en is in 2018 aangewys as een van die [[100 Women (BBC)|BBC se ''100 Vroue''.]]<ref>{{Cite news |date=19 November 2018 |title=BBC 100 Women 2018: Who is on the list? |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-46225037 |access-date=23 July 2019 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107022254/https://www.bbc.com/news/world-46225037%20 |url-status=live }}</ref> Op 12 Junie 2023 het Sheinbaum bedank uit haar pos as regeringshoof van Mexikostad om Morena se presidensiële benoeming in die 2024-verkiesing te soek. Op 6 September het sy die party se nominasie oor haar naaste mededinger, voormalige minister van buitelandse sake, Marcelo Ebrard, verseker.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/former-mexico-city-mayor-claudia-sheinbaum-ruling-partys-102985068|title=Former Mexico City Mayor Claudia Sheinbaum to be the ruling party's presidential candidate|date=6 September 2023|website=ABC News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907030244/https://abcnews.go.com/International/wireStory/former-mexico-city-mayor-claudia-sheinbaum-ruling-partys-102985068|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> Op 2 Junie 2024 het sy die algemene verkiesing in 'n groot mate gewen. Nadat sy die amp aanvaar het, sal sy die eerste vroulike president van Mexiko wees en die eerste president van Mexiko uit 'n Joodse agtergrond.<ref name=":6" /> == Vroeë lewe == Claudia Sheinbaum Pardo is gebore in 'n sekulêre Joodse gesin in [[Meksikostad]].<ref name=":2" /> Haar grootouers aan vaderskant was [[Asjkenasiese Jode|Ashkenazijode]] wat in die 1920's van Litaue na Mexiko-stad geëmigreer het, terwyl haar [[Sefardiese Jode|Sefardiese]]-grootouers van moederskant in die vroeë 1940's vanaf [[Sofia]], Bulgarye, daarheen geëmigreer het om die Holocaust te ontsnap.<ref name="enlacejudio1" /><ref name=":2" /> Albei haar ouers is wetenskaplikes: haar ma, {{Intertaalskakel|Annie Pardo Cemo|es}}, is 'n bioloog en emeritusprofessor aan die Fakulteit Wetenskappe aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko, en haar pa, {{Intertaalskakel|Carlos Sheinbaum Yoselevitz|es}} , was 'n chemiese ingenieur.<ref>{{Cite web|url=http://www.cienciamx.com/index.php/sociedad/personajes/2330-annie-pardo-y-su-busqueda-constante-de-respuestas|title=Annie Pardo Cemo y su búsqueda constante de respuestas|last=Ameyalli Villafán|date=30 July 2015|publisher=Cienciamx|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728153338/http://www.cienciamx.com/index.php/sociedad/personajes/2330-annie-pardo-y-su-busqueda-constante-de-respuestas|archive-date=28 July 2020|access-date=25 April 2020}}</ref><ref name="enlacejudio1" /><ref name="sciencemag1" /> Haar broer, Julio, is 'n fisikus.<ref name="sciencemag1" /> == Akademiese loopbaan == Sheinbaum het [[fisika]] aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko (UNAM) gestudeer, waar sy 'n voorgraadse graad in 1989 verwerf het. Sy het in 1994 'n meestersgraad en 'n Ph.D. in 1995 in energie-ingenieurswese.<ref name="themazatlanpost1">{{Cite web|url=https://themazatlanpost.com/2018/07/02/mexico-city-chooses-for-the-first-time-in-history-a-jew-and-female-mayor-the-scientist-claudia-sheinbaum/|title=Mexico City chooses for the first time in history a Jew and female mayor, the scientist Claudia Sheinbaum|date=2 July 2018|publisher=The Mazatlán Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728154855/https://themazatlanpost.com/2018/07/02/mexico-city-chooses-for-the-first-time-in-history-a-jew-and-female-mayor-the-scientist-claudia-sheinbaum/|archive-date=28 July 2020|access-date=25 April 2020}}</ref><ref name="sciencemag1" /><ref name=":1">{{Cite news|accessdate=3 July 2018|archivedate=5 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201005163254/https://www.timesofisrael.com/mexico-city-elects-first-ever-jewish-mayor-exit-poll-shows/}}</ref> Sheinbaum het die werk vir haar Ph.D. tesis tussen 1991 en 1994 by die Lawrence Berkeley Nasionale Laboratorium in [[Kalifornië]]. Terwyl sy vir die laboratorium gewerk het, het sy die gebruik van energie in die Mexikaanse vervoersektor ontleed en studies gepubliseer oor die neigings in Mexikaanse bouenergiegebruik.<ref>{{Cite web|url=https://international.lbl.gov/news/mexico-city-mayor-elect-claudia|title=Mexico City Mayor-Elect Claudia Sheinbaum Visits Berkeley Lab|website=international.lbl.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603050146/https://international.lbl.gov/news/mexico-city-mayor-elect-claudia|archive-date=3 June 2024|access-date=8 December 2023}}</ref><ref name="jpost1" /><ref name="dailycal1" /> In 1995 het sy by die fakulteit by die Instituut vir Ingenieurswese aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko (UNAM) aangesluit.<ref name="sciencemag1" />In 1999 het sy die prys ontvang vir beste UNAM jong navorser in ingenieurswese en tegnologiese innovasie. In 2006 het Sheinbaum na UNAM na 'n tydperk in die regering teruggekeer en artikels in wetenskaplike tydskrifte begin publiseer.<ref name="sciencemag1" /> In 2007 het sy aangesluit by die [[Interregeringspaneel oor klimaatverandering|Interregeringspaneel oor Klimaatsverandering]] (IPCC) by die [[Verenigde Nasies]] op die gebied van energie en nywerheid, as 'n bydraende skrywer oor die onderwerp "Versagting van klimaatsverandering" vir die IPCC Vierde Evalueringsverslag.<ref>["Climate Change 2007 – Mitigation of Climate Change: Working Group III".] IPCC. </ref> Die groep het daardie jaar die [[Nobelprys vir Vrede]] gewen.<ref name="dailycal1" /> In 2013 het sy die IPCC Vyfde Assesseringsverslag saam met elf ander bedryfskenners geskryf. == Vroeë politieke loopbaan == Gedurende haar tyd as 'n student aan die Nasionale Outonome Universiteit van Mexiko, was Sheinbaum 'n lid van die Consejo Estudiantil Universitario ( ''Universiteitstudenteraad'' ),<ref name=":0">{{Cite news|accessdate=2 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180105233646/https://www.razon.com.mx/me-separe-de-carlos-imaz-de-comun-acuerdo-hace-un-ano/|archivedate=5 January 2018}}</ref> 'n groep studente wat die stigters-jeugbeweging van die Party van die Demokratiese Revolusie sou word (PRD).<ref>{{Cite news|accessdate=2 July 2018|archivedate=31 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731204155/https://www.excelsior.com.mx/nacional/2016/09/12/1116346?phdjmgdjekngdjek}}</ref> Sheinbaum het vanaf 5 Desember 2000 as die Sekretaris van die Omgewing van Mexikostad gedien.<ref>{{Cite news|accessdate=2 July 2018|archivedate=19 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919111302/https://archivo.eluniversal.com.mx/ciudad/19545.html}}</ref> Tydens haar termyn, wat in Mei 2006 afgesluit het, was sy verantwoordelik vir die bou van 'n elektroniese voertuigregistrasiesentrum vir Mexikostad.<ref>{{Cite news|accessdate=2 July 2018|archivedate=19 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919133904/https://archivo.eluniversal.com.mx/ciudad/21410.html}}</ref> Regeringshoof van Meksikostad, Andrés Manuel López Obrador, het Sheinbaum in sy voorgestelde kabinet vir die Sekretariaat van Omgewing en Natuurlike Hulpbronne ingesluit as deel van sy veldtog vir die 2012 presidensiële verkiesing.<ref>{{Cite web|url=http://www.lopezobrador.org.mx/gabinete2012/index.html|title=Propuesta de Gabinete de Andrés Manuel López Obrador|date=31 January 2012|website=Sitio Oficial de Andrés Manuel López Obrador|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131213325/http://www.lopezobrador.org.mx/gabinete2012/index.html|archive-date=31 January 2012|access-date=2 July 2018}}</ref> In 2014 het sy by López Obrador se splinterbeweging aangesluit, wat weggebreek het van die hoofstroom linkse party, die Party van die Demokratiese Revolusie.<ref name="jpost1" /> Sy het in 2015 as Sekretaris van die Omgewing gedien.<ref name="jpost1" /> === Burgemeester van Tlalpan === Vanaf die einde van 2015 het Sheinbaum as die burgemeester van Tlalpan gedien.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/50-most-influential-jews/17-Claudia-Sheinbaum-565406|title=Claudia Sheinbaum|date=9 September 2018|website=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213083403/https://www.jpost.com/50-most-influential-jews/17-Claudia-Sheinbaum-565406|archive-date=13 December 2019|access-date=13 December 2019}}</ref> Sy het in 2017 uit die pos bedank nadat sy genomineer is as die kandidatuur van die burgemeester van Mexikostad. == 2018-veldtog vir die regeringshoof van Mexikostad == In Augustus 2017 het Sheinbaum deelgeneem aan 'n peiling wat deur die National Regeneration Movement gedoen is om die party se kandidaat vir die regeringshoof van Mexikostad te bepaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/metropoli/cdmx/2017/08/13/candidato-de-morena-para-2018-por-encuesta/|title=Candidato de Morena para 2018, por encuesta|website=El Universal|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601212038/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/metropoli/cdmx/2017/08/13/candidato-de-morena-para-2018-por-encuesta/|archive-date=1 June 2024|access-date=1 June 2024}}</ref> Sheinbaum het die eerste plek met 15,9% van die stemme behaal en haar naaste teenstander, Marti Batres, met 5,8 punte geklop.<ref>{{Cite web|url=https://www.elfinanciero.com.mx/nacional/morena-revela-metodologia-de-encuesta-de-cdmx/|title=Monreal quedó en tercero, según la encuesta de Morena en la CDMX|date=29 August 2017|website=El Financiero|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601212037/https://www.elfinanciero.com.mx/nacional/morena-revela-metodologia-de-encuesta-de-cdmx/|archive-date=1 June 2024|access-date=1 June 2024}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=7 September 2023|archivedate=7 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907031828/https://elpais.com/internacional/2017/08/25/mexico/1503624178_341550.html}}</ref> Op 5 Desember 2017 het Sheinbaum as burgemeester van Tlalpan bedank om haar voorkandidaatskap te registreer.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=17 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180217181730/https://www.eleconomista.com.mx/politica/Sheinbaum-deja-Tlalpan-no-acude-a-comparecer-20171205-0180.html}}</ref> By haar veldtogbekendstelling op 1 April 2018 het Sheinbaum die bekamping van misdaad as 'n beleidsprioriteit genoem en gesê dat sy gereelde openbare verhore sal hou, gerapporteerde misdaadstatistieke sal publiseer en op die Veiligheidsraad staatmaak vir leiding. Sy het haar daartoe verbind om gedurende haar termyn 1 miljoen werksgeleenthede te genereer, die universele pensioen vir seniors te handhaaf, en die Meksikostad Metrobús- stelsel uit te brei om die stad se buitewyke met die sentrum te verbind.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://politica.expansion.mx/cdmx/2018/04/01/en-su-arranque-de-campana-sheinbaum-estrena-propuestas-y-equipo|title=En su arranque de campaña, Sheinbaum 'estrena' propuestas y equipo|date=1 April 2018|website=ADNPolítico|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603061354/https://politica.expansion.mx/cdmx/2018/04/01/en-su-arranque-de-campana-sheinbaum-estrena-propuestas-y-equipo|archive-date=3 June 2024|access-date=1 June 2024}}</ref> Op 1 Julie 2018 is Sheinbaum verkies tot 'n termyn van ses jaar as die hoof van die regering van Mexikostad met 47,08% van die stemme, wat ses ander kandidate verslaan het.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=22 June 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230622214338/https://www.publimetro.com.mx/mx/noticias/2018/07/02/claudia-sheinbaum-aventaja-conteo-rapido-47-08-los-votos.html}}</ref> == Regeringshoof van Mexikostad (2018–2023) == Op 5 Desember 2018 is Sheinbaum ingehuldig as Mexikostad se regeringshoof. Sy het die eerste vroulike regeringshoof geword en die eerste wat uit 'n Joodse agtergrond gekom het.<ref name=":6" /><ref name=":2" /> == 2024 presidensiële veldtog == === Benoeming === Op 12 Junie 2023 het Sheinbaum aangekondig dat sy op 16 Junie 2023 as regeringshoof van Mexikostad sal bedank om in die interne keuringsproses mee te ding om 'n ''[[de facto]]'' presidensiële kandidaat vir ''Juntos Hacemos Historia'' te word - 'n koalisie wat Morena, die Arbeidersparty, en die Ekologiese Groen Party van Mexiko.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mexico-presidential-primary-morena-resignations-331d292e5a1e84dd962ebb94181b445c|title=Mexico's top diplomat resigns to enter primary race for 2024 presidential election|last=Sánchez|first=Fabiola|date=12 June 2023|website=AP NEWS|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612213442/https://apnews.com/article/mexico-presidential-primary-morena-resignations-331d292e5a1e84dd962ebb94181b445c|archive-date=12 June 2023|access-date=12 June 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/mexico/2023-06-12/claudia-sheinbaum-anuncia-que-dejara-el-gobierno-de-ciudad-de-mexico-el-16-de-junio-para-entrar-en-la-interna-de-morena.html|title=Claudia Sheinbaum dejará su cargo el 16 de junio para ser "la primera mujer en encabezar los destinos" de México|last=Zerega|first=Georgina|date=12 June 2023|website=[[El País]]|language=es-MX|trans-title=Claudia Sheinbaum will leave her post the 16th of June to become "the first woman to lead the fate of the nation" of Mexico|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613022552/https://elpais.com/mexico/2023-06-12/claudia-sheinbaum-anuncia-que-dejara-el-gobierno-de-ciudad-de-mexico-el-16-de-junio-para-entrar-en-la-interna-de-morena.html|archive-date=13 June 2023|access-date=13 June 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/americas/mexico-city-mayor-step-down-pursue-historic-bid-presidency-2023-06-12/|title=Mexico City mayor to step down to pursue historic bid for presidency|date=12 June 2023|website=Reuters|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612215646/https://www.reuters.com/world/americas/mexico-city-mayor-step-down-pursue-historic-bid-presidency-2023-06-12/|archive-date=12 June 2023|access-date=13 June 2023}}</ref> === Algemene verkiesing === Op 1 Maart 2024 het Sheinbaum haar veldtog by die Zócalo afgeskop en haar voorstelle uiteengesit en haar verbintenis tot die voortsetting van president Lopez Obrador se beleid beklemtoon. Meningspeilings het deurgaans aangedui dat Sheinbaum 'n aansienlike voorsprong bo haar hoofteenstander, Xóchitl Gálvez, die kandidaat van die opposisiekoalisie ''Fuerza y Corazón por México'', gehad het.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=2 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240602160954/https://www.nytimes.com/2024/03/01/world/americas/mexico-election-amlo-sheinbaum-galvez.html}}</ref> Die verkiesing het op 2 Junie 2024 plaasgevind, met Sheinbaum wat as wenner geprojekteer, wat haar die virtuele verkose president van Mexiko maak.<ref name="nyt-results">{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=3 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240603004330/https://www.nytimes.com/interactive/2024/06/02/world/americas/results-mexico-presidential-election.html}}</ref> Voorlopige resultate het aangedui dat Sheinbaum die hoogste aantal stemme wat ooit vir 'n kandidaat in die Mexikaanse geskiedenis aangeteken is, ontvang het. Hierdie verkiesing het en die hoogste stempersentasie sedert 1982 behaal het.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cg33ylzwgdgo|title=Claudia Sheinbaum: 3 números que muestran la magnitud de su victoria (y por qué puede llegar a tener más poder que AMLO)|date=2024-06-03|website=BBC News Mundo|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603125052/https://www.bbc.com/mundo/articles/cg33ylzwgdgo|archive-date=3 June 2024|access-date=2024-06-03}}</ref> Uitslae sal gefinaliseer word deur stemtellings van 5 tot 8 Junie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/3/mexico-election-live-results-2024-by-the-numbers|title=Mexico election live results 2024: By the numbers|last=Al Jazeera Staff|date=3 June 2024|website=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603030424/https://www.aljazeera.com/news/2024/6/3/mexico-election-live-results-2024-by-the-numbers|archive-date=3 June 2024|access-date=3 June 2024}}</ref> == Politieke standpunte == === Sosiale probleme === Sheinbaum het haarself openlik as 'n feminis geïdentifiseer, en het haar oortuigings en optrede in lyn gebring met die beginsels van geslagsgelykheid en vroueregte.<ref>{{Cite web|url=https://www.capital21.cdmx.gob.mx/noticias/?p=3084|title=Soy feminista, pero no apoyo violencia: Sheinbaum|date=29 September 2020|website=Capital 21|language=es-MX|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907180819/https://www.capital21.cdmx.gob.mx/noticias/?p=3084|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> Sy bepleit die wettiging van [[aborsie]], en bring haar standpunt in lyn met breër bewegings wat daarop gemik is om voortplantingsregte en outonomie vir vroue te bevorder.<ref>{{Cite news|accessdate=|archivedate=8 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240208152708/https://www.nytimes.com/2023/09/06/world/americas/mexico-women-president-candidates.html}}</ref> Tydens haar leierskap in Mexikostad het Sheinbaum LGBT-regte bepleit deur 'n geslagsneutrale beleid vir skooldrag te implementeer.<ref>{{Cite news|accessdate=7 September 2023|archivedate=7 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907173812/https://www.reuters.com/article/us-mexico-lgbt-uniforms-idUSKCN1T512Q}}</ref> In 2022 het sy die eerste Regeringshoof van Mexikostad geword wat die stad se "Pride"-optog bygewoon het.<ref>{{Cite web|url=https://heraldodemexico.com.mx/nacional/2022/6/25/claudia-sheinbaum-la-primer-jefa-de-gobierno-en-asistir-la-marcha-lgbt-416637.html|title=Claudia Sheinbaum, la primer Jefa de gobierno en asistir a la marcha LGBT+|date=25 June 2022|website=El Heraldo de México|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907173811/https://heraldodemexico.com.mx/nacional/2022/6/25/claudia-sheinbaum-la-primer-jefa-de-gobierno-en-asistir-la-marcha-lgbt-416637.html|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> === Ekonomie === Sheinbaum het die neoliberale ekonomiese beleid van vorige presidente van Mexiko gekritiseer en aangevoer dat dit bygedra het tot ongelykheid in die land.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mexico-elections-president-claudia-sheinbaum-0c9e55ea616f7af7535967f4b99b6ea6|title=Could scientist Claudia Sheinbaum be Mexico's next leader?|date=14 March 2023|website=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907015304/https://apnews.com/article/mexico-elections-president-claudia-sheinbaum-0c9e55ea616f7af7535967f4b99b6ea6|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> Sy het belowe om welsyn onder haar presidentskap uit te brei en beoog om voort te gaan met programme wat deur López Obrador begin is, soos universele pensioen.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=3 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240603051729/https://www.euronews.com/2024/06/03/mexico-set-to-elect-first-female-president-as-exit-polls-point-to-sheinbaum-victory}}</ref> === Omgewing === Sheinbaum het 'n agtergrond in omgewingsbeleid, nadat hy as Minister van Omgewing vir Mexikostad gedien het en op die [[Interregeringspaneel oor klimaatverandering|Internasionale Paneel oor Klimaatsverandering]] (IPCC) gewerk het.<ref name="cnn-profile">{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240604022656/https://www.cnn.com/2024/06/03/americas/mexico-claudia-sheinbaum-profile-intl-hnk/index.html}}</ref> In haar ampstermyn as Minister van Omgewing het 'n merkbare afname in lugbesoedeling plaasgevind en daar is ekologiese reservate in die gemeenskap geskep.<ref>{{Cite book|accessdate=4 April 2023|archivedate=4 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085723/https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/606973/MEMORIA_Encuentro_30_an_os_AJUSTES_ene16_portadayContra.pdf|lccn=live}}</ref> Sy het ten gunste van skoon energie en ter ondersteuning van olie opspraak gemaak nadat sy PEMEX (die land se staatsbeheerde oliemaatskappy) geprys het.<ref name="sherman-profile" /> == Persoonlike lewe == In 1986 het Sheinbaum vir {{Intertaalskakel|Carlos Imaz|es|Carlos Imaz Gispert}}, tydens sy ampstermyn by Stanford Universiteit, onmoet. Hy het later 'n prominente politieke figuur in die PRD geword het. Hulle het in 1987 getrou en is in 2016 geskei. Hulle het 'n dogter wat in 1988 gebore is. Deur die huwelik het Sheinbaum die stiefma geword vir Ímaz se seun uit 'n vorige huwelik, wat sy grootgemaak het.<ref>{{Cite news|accessdate=3 June 2024|archivedate=2 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240602180452/https://elpais.com/mexico/elecciones-mexicanas/2024-06-02/claudia-sheinbaum-el-poder-tranquilo.html |url=https://elpais.com/mexico/elecciones-mexicanas/2024-06-02/claudia-sheinbaum-el-poder-tranquilo.html |title=Claudia Sheinbaum el poder tranquilo}}</ref> In 2016 het sy begin uitgaan met Jesús María Tarriba Unger, 'n finansiële risiko-ontleder vir die Bank van Mexico, wat sy op universiteit leer ken het.<ref name="dating">{{Cite web|url=https://www.proceso.com.mx/nacional/2022/11/23/quien-es-jesus-maria-tarriba-unger-futuro-esposo-de-claudia-sheinbaum-297474.html|title=Who is Jesús María Tarriba Unger, future husband of Claudia Sheinbaum|date=23 November 2023|publisher=Proceso|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205195059/https://www.proceso.com.mx/nacional/2022/11/23/quien-es-jesus-maria-tarriba-unger-futuro-esposo-de-claudia-sheinbaum-297474.html|archive-date=5 December 2023|access-date=5 December 2023}}</ref> In November 2023 het Sheinbaum haar huwelik met Tarriba via sosiale media aangekondig.<ref name="dating" /> == Geselekteerde bibliografie == Sheinbaum is die skrywer van meer as 100 artikels en twee boeke oor energie, die omgewing en [[volhoubare ontwikkeling]].<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishpress.com/news/jewish-news/mexico-city-gets-first-female-jewish-mayor/2018/07/02/|title=Mexico City Gets First Female Jewish Mayor|date=2 July 2018|website=Jewish Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20190519210249/https://www.jewishpress.com/news/jewish-news/mexico-city-gets-first-female-jewish-mayor/2018/07/02/|archive-date=19 May 2019|access-date=25 April 2020}}</ref> * ''Consumo de energía y emisiones de CO2 del autotransporte en México y Escenarios de Mitigación'', Ávila-Solís JC, Sheinbaum-Pardo C. 2016. * Decomposition analysis from demand services to material production: The case of CO2 emissions from steel produced for automobiles in Mexico'', Applied Energy, 174: 245–255,'' Sheinbaum-Pardo C. 2016. * The impact of energy efficiency standards on residential electricity consumption in Mexico'', Energy for Sustainable Development, 32:50–61'' Martínez-Montejo S.A., Sheinbaum-Pardo C. 2016. * Science and Technology in the framework of the Sustainable Development Goals, World Journal of Science'', Technology and Sustainable Development, 14:2 – 17''. Imaz M. Sheinbaum C. 2017. * Assessing the Impacts of Final Demand on CO2-eq Emissions in the Mexican Economy: An Input-Output Analysis'', Energy and Power Engineering, 9:40–54'', Chatellier D, Sheinbaum C. 2017. * Electricity sector reforms in four Latin-American countries and their impact on carbon dioxide emissions and renewable energy'','' Ruíz- Mendoza BJ, Sheinbaum-Pardo C. ''Energy Policy'', 2010 * Energy consumption and related CO2 emissions in five Latin American countries: Changes from 1990 to 2006 and perspectives'','' Sheinbaum C, Ruíz BJ, Ozawa L. ''Energy'', 2010. * Mitigating Carbon Emissions while Advancing National Development Priorities: The Case of Mexico, C Sheinbaum, O Masera, ''Climatic Change'', Springer, 2000. * Energy use and CO2 emissions for Mexico's cement industry, C Sheinbaum, L Ozawa, ''Energy'', Elsevier, 1998. * Energy use and CO2 emissions in Mexico's iron and steel industry, L Ozawa, C Sheinbaum, N Martin, E Worrell, L Price, ''Energy'', Elsevier, 2002. * ''New trends in industrial energy efficiency in the Mexico iron and steel industry'', L Ozawa, N Martin, E Worrell, L Price, C Sheinbaum, [[:en:Office_of_Scientific_and_Technical_Information|OSTI]], 1999. * Mexican Electric end-use Efficiency: Experiences to Date, R Friedmann, C Sheinbaum, ''Annual Review of Energy and the Environment'', 1998. * Incorporating Sustainable Development Concerns into Climate Change Mitigation: A Case Study, OR Masera, C Sheinbaum, ''Climate Change and Development'', UDLAP, 2000. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="cnnespanol-1">{{cite news |title=Por qué junio y octubre son las nuevas fechas clave para las elecciones 2024 de México |url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/01/20/junio-octubre-nuevas-fechas-clave-elecciones-2024-mexico-orix/ |access-date=3 June 2024 |agency=CNN en Español |date=20 January 2024 |archive-date=26 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326033457/https://cnnespanol.cnn.com/2024/01/20/junio-octubre-nuevas-fechas-clave-elecciones-2024-mexico-orix/ |url-status=live }}</ref> <ref name="BBC-cv2271230edo">{{cite news |title=Quién es Claudia Sheinbaum, la destacada científica que hará historia como la primera presidenta de México |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cv2271230edo |access-date=3 June 2024 |agency=BBC Mundo |date=3 June 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603063730/https://www.bbc.com/mundo/articles/cv2271230edo |url-status=live }}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.npr.org/2018/07/25/631465464/meet-mexico-citys-first-elected-woman-mayor|title=Meet Mexico City's First Elected Female Mayor|last=Kahn|first=Carrie|date=25 July 2018|publisher=[[NPR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203035853/http://www.npr.org/2018/07/25/631465464/meet-mexico-citys-first-elected-woman-mayor|archive-date=3 December 2022|access-date=15 September 2018|quote=Both Sheinbaum's parents, also scientists, are children of Jewish immigrants from Bulgaria and Lithuania. Sheinbaum says she celebrated holidays at her grandparents, but her home life was secular}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/mexico-city-first-elected-female-mayor-claudia-sheinbaum-takes-office/4688400.html|title=Mexico City's 1st Elected Female Mayor Takes Office|date=5 December 2018|website=VOA|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907031828/https://www.voanews.com/a/mexico-city-first-elected-female-mayor-claudia-sheinbaum-takes-office/4688400.html|archive-date=7 September 2023|access-date=7 September 2023}}</ref> <ref name=":6">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mexico-election-claudia-sheinbaum-judaism-catholicism-5932fcf5d74c215ae0e08a40eff8a64f|title=Mexico's likely next president would be its first leader with a Jewish background|date=22 April 2024|website=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528191513/https://apnews.com/article/mexico-election-claudia-sheinbaum-judaism-catholicism-5932fcf5d74c215ae0e08a40eff8a64f|archive-date=28 May 2024|access-date=3 June 2024}}</ref> <ref name="enlacejudio1">{{Cite web|url=https://www.enlacejudio.com/2018/12/17/judios-y-cientificos-la-familia-de-claudia-sheinbaum/|title=Judíos y científicos. La familia de Claudia Sheinbaum|date=18 December 2018|website=Enlace Judío|language=es-MX|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101142827/https://www.enlacejudio.com/2018/12/17/judios-y-cientificos-la-familia-de-claudia-sheinbaum/|archive-date=1 November 2020|access-date=8 December 2023}}</ref> <ref name="sciencemag1">{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/can-environmental-engineer-poised-become-mayor-fix-mexico-city|title=Can this environmental engineer—now elected mayor—fix Mexico City?|last=Wade|first=Lizzie|date=2 July 2018|website=[[Science Magazine]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207170613/https://www.science.org/content/article/can-environmental-engineer-poised-become-mayor-fix-mexico-city|archive-date=7 December 2021|access-date=25 April 2020}}</ref> <ref name="jpost1">{{Cite web|url=https://www.jpost.com/diaspora/mexico-city-elects-first-jewish-female-mayor-561329|title=Mexico City elects first Jewish, female mayor|last=Weber|first=Jonathan|date=2 July 2018|website=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230174148/https://www.jpost.com/diaspora/mexico-city-elects-first-jewish-female-mayor-561329|archive-date=30 December 2020|access-date=25 April 2020}}</ref> <ref name="dailycal1">{{Cite web|url=https://dailycal.org/2018/07/06/former-berkeley-lab-researcher-elected-mexico-city-mayor/|title=Former Berkeley Lab researcher elected as Mexico City mayor|date=6 July 2018|publisher=The Daily Californian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218160032/https://dailycal.org/2018/07/06/former-berkeley-lab-researcher-elected-mexico-city-mayor|archive-date=18 December 2023|access-date=8 December 2023}}</ref> <ref name="sherman-profile">{{cite news |last1=Sherman |first1=Christopher |title=A scientist, a leftist and a former Mexico City mayor. Who is Claudia Sheinbaum? |url=https://apnews.com/article/claudia-sheinbaum-mexico-presidential-election-profile-5f61250aaccb9f397f74ff6c7cfe9cc0 |access-date=3 June 2024 |work=Associated Press |date=3 June 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603074521/https://apnews.com/article/claudia-sheinbaum-mexico-presidential-election-profile-5f61250aaccb9f397f74ff6c7cfe9cc0 |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * Claudia Sheinbaum publications indexed by Google Scholar * {{Imdb naam}} * [https://www.cidob.org/es/biografias_lideres_politicos/america_del_norte/mexico/claudia_sheinbaum_pardo Biography by CIDOB] {{S-start}} {{S-off}} {{s-bef|before=[[Alejandro Encinas Rodríguez]]}} {{S-ttl|title=Sekretaris van die Omgewing van Meksikostad|years=2000–2006}} {{s-aft|after=Eduardo Vega López}} {{S-break}} {{s-bef|before=[[Héctor Hugo Hernández Rodríguez]]}} {{S-ttl|title=Burgemeester van [[Tlalpan]]|years=2015–2017}} {{s-aft|after={{ill|Fernando Hernández Palacios|es}}}} {{S-break}} {{s-bef|before=[[José Ramón Amieva]]}} {{S-ttl|title=Hoof van die regering van Mexikostad|years=2018–2023}} {{s-aft|after=[[Martí Batres]]}} {{S-break}} {{S-ppo}} {{s-bef|before=[[Andrés Manuel López Obrador]]|years=2024–}} {{S-ttl|title=[[President van Meksiko]]}} {{S-inc|recent}} {{S-end}} {{Presidente van Meksiko}} {{Huidige leiers van die G20}} {{Huidige staatshoofde van die G20}} {{APEC-leiers}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] [[Kategorie:Meksikaanse politici]] 3z6oz6cm9i524veq0g8vydjzdpsuwnx 0 420151 2968425 2922987 2026-09-18T18:50:37Z Sobaka 328 opdateer 2968425 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Fadiel Adams''' (gebore 14 Junie 1976)<ref>[https://www.elections.org.za/pw/Documents/Candidates-List-NPE2024/National%20Candidates%20List.pdf NPE2024 - Nasionale Kandidatelys soos op 10 April 2024] Verkry op 17 Oktober 2024</ref> is 'n Suid-Afrikaanse politikus en stigter van die [[National Coloured Congress]]. == Vroeë lewe == Adams was die derde van ses kinders. Sy pa was 'n bouer en sy ma 'n naaldwerkster. Adams het in graad 11 die skool verlaat en by gangsterism en dwelms betrokke geraak. Teen die ouderdom van 30 was hy haweloos en verslaaf.<ref name="n24_2021_11">{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/from-sink-hokkie-to-council-seat-cape-coloured-congress-fadiel-adams-ready-to-roll-up-his-sleeves-20211119|title=From sink hokkie to council seat: Cape Coloured Congress' Fadiel Adams ready to roll up his sleeves|last=Petersen|first=Tammy|website=News24|language=en-US|access-date=2024-06-09}}</ref> Nadat hy skoon gekom het, het Adams as teëlmaker en loodgieter gewerk.<ref name="n24_2021_11"/> == Politiek == Adams het in 2018 by politiek betrokke geraak ná die Siqalo-onluste in [[Mitchells Plain]] in 2018. Nadat hy na sy broer, wat gearresteer is, gesoek het, het 'n onderhoud hom tot prominensie geskiet.<ref name="votc_2024_06">{{Cite web|url=https://www.vocfm.co.za/the-rise-of-the-national-coloured-congress-a-profile-of-fadiel-adams/|title=The Rise of the National Coloured Congress: A Profile of Fadiel Adams|last=Plessis|first=Aneeqa Du|date=2024-06-04|website=Voice of the Cape|language=en-GB|access-date=2024-06-09}}</ref> In Junie 2018 het Adams "Gatvol Capetonian" mede-stigter, 'n organisasie wat homself beskryf het as "'n groep gatvol [vol] Kapenaars wat siek is vir rassistiese [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB-beleide]], swak dienslewering en misdaad".<ref>{{Cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/news/what-is-gatvol-capetonian/|title=Gatvol Capetonian: Everything you need to know about the organisation|last=Andersen|first=Nic|date=2018-06-06|website=The South African|language=en-ZA|access-date=2024-06-09|archive-date=2024-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609133914/https://www.thesouthafrican.com/news/what-is-gatvol-capetonian/|url-status=dead}}</ref> In 2020 het Adams die [[National Coloured Congress]] gestig en is in die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|2021 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing]] tot die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Kaapstadse stadsraad]] verkies. In 2023 is die party herdoop tot die [[National Coloured Congress]], met die doel om in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024 Suid-Afrikaanse algemene verkiesing]] mee te ding.<ref>{{Cite web|url=https://www.radio786.co.za/cape-coloured-congress-ccc-goes-national/|title=Cape Coloured Congress (CCC) goes national, eyes parliament - Radio 786|date=2023-08-10|language=en-ZA|access-date=2024-06-09}}</ref> Die party het twee setels gewen, met Adams wat tot die nasionale parlement verkies is.<ref name="votc_2024_06"/> Hy is tans 'n lid van die portefeuljekommitee vir Polisie. ==Arrestasie== Op 5 Mei 2026 is Adams deur die Taakspan vir Politieke Moorde (PKTT) in hegtenis geneem op aanklagte van [[bedrog]] en die verydeling of regsverydeling. Die polisie het verklaar dat "die taakspan vasgestel het dat mnr. Adams ingemeng het by die huurmoordenaar – wat intussen skuldig bevind en gevonnis is – tydens 'n baie sensitiewe en gevorderde stadium van die polisie se ondersoek."<ref>{{Cite web |last=Cruywagen |first=Vincent |date=5 Mei 2026 |title=Fadiel Adams arrested over alleged interference in Magaqa murder probe |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-05-05-fadiel-adams-arrested-over-alleged-interference-in-magaqa-murder-probe/ |access-date=2026-05-05 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hierdie inmenging het verband gehou met die moordsaak van Sindiso Magaqa, die voormalige sekretaris-generaal van die [[ANC-jeugliga]], wat in Julie 2017 in [[Umzimkhulu]], [[KwaZulu-Natal]], vermoor is.<ref>{{Cite web |last=Eyaaz |date=2026-05-05 |title=MP Fadiel Adams fails to surface as an arrest warrant is issued in the Sindiso Magaqa case |url=https://mg.co.za/politics/2026-05-05-mp-fadiel-adams-fails-to-surface-as-an-arrest-warrant-is-issued-in-the-sindiso-magaqa-case/ |access-date=2026-05-06 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> ===Madlanga-kommissie=== In Augustus 2026 het Adams voor die [[Madlanga-kommissie]] verskyn om vrae te beantwoord oor 'n beëdigde verklaring en geklassifiseerde dokumente van Misdaadinligting wat verband hou met 'n ondersoek na Dumisani Khumalo en ander amptenare.<ref>https://mg.co.za/news/south-africa/2026-08-11-justice-madlanga-dismisses-adams-s-excuses-accuses-him-of-not-taking-commission-seriously/</ref> Sy klagte het bygedra tot die daaropvolgende ondersoek na Khumalo. Tydens sy getuienis het Adams beweer dat hy die afgelope 18 maande probleme met sy parlement-uitgereikte [[skootrekenaar]] ervaar het, en hy het verklaar dat die parlement bewus was van daardie kwessies en uitdagings.<ref>https://iol.co.za/news/politics/2026-08-11-parliament-disputes-fadiel-adams-claims-over-faulty-laptop/</ref> Die parlement het die bewerings later betwis en verklaar dat sy rekords nie Adams se weergawe van aanhoudende skootrekenaarprobleme ondersteun nie.<ref>https://www.citizen.co.za/news/fadiel-adams-laptop-parliament-madlanga-commission/</ref>Toe hy vir die tweede keer voor die kommissie verskyn het, het Adams erken dat hy die kommissie mislei het oor sy versoek om op 3 Oktober 2025 te getuig.<ref>{{Cite web |last=Schrieber |first=Sinesipho |date=2026-08-19 |title='I was wrong': Fadiel Adams caught out on dates at Madlanga inquiry |url=https://www.businessday.co.za/news/law/2026-08-19-i-was-wrong-fadiel-adams-caught-out-on-dates-at-madlanga-inquiry/ |access-date=2026-08-19 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mabasa |first=Nkateko Joseph |date=2026-08-19 |title=Adams admits he misled Madlanga Commission and had received summons |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-08-19-adams-admits-he-misled-madlanga-commission-and-had-received-summons/ |access-date=2026-08-19 |website=Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.pa.org.za/person/fadiel-adams/ Profiel op People's Assembly] {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Adams, Fadiel}} [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] t43qc7sj3jwm9yblpbo1d8nlai71gkt 2968426 2968425 2026-09-18T18:51:04Z Sobaka 328 2968426 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Fadiel Adams''' (gebore 14 Junie 1976)<ref>[https://www.elections.org.za/pw/Documents/Candidates-List-NPE2024/National%20Candidates%20List.pdf NPE2024 - Nasionale Kandidatelys soos op 10 April 2024] Verkry op 17 Oktober 2024</ref> is 'n Suid-Afrikaanse politikus en stigter van die [[National Coloured Congress]]. == Vroeë lewe == Adams was die derde van ses kinders. Sy pa was 'n bouer en sy ma 'n naaldwerkster. Adams het in graad 11 die skool verlaat en by gangsterism en dwelms betrokke geraak. Teen die ouderdom van 30 was hy haweloos en verslaaf.<ref name="n24_2021_11">{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/from-sink-hokkie-to-council-seat-cape-coloured-congress-fadiel-adams-ready-to-roll-up-his-sleeves-20211119|title=From sink hokkie to council seat: Cape Coloured Congress' Fadiel Adams ready to roll up his sleeves|last=Petersen|first=Tammy|website=News24|language=en-US|access-date=2024-06-09}}</ref> Nadat hy skoon gekom het, het Adams as teëlmaker en loodgieter gewerk.<ref name="n24_2021_11"/> == Politiek == Adams het in 2018 by politiek betrokke geraak ná die Siqalo-onluste in [[Mitchells Plain]] in 2018. Nadat hy na sy broer, wat gearresteer is, gesoek het, het 'n onderhoud hom tot prominensie geskiet.<ref name="votc_2024_06">{{Cite web|url=https://www.vocfm.co.za/the-rise-of-the-national-coloured-congress-a-profile-of-fadiel-adams/|title=The Rise of the National Coloured Congress: A Profile of Fadiel Adams|last=Plessis|first=Aneeqa Du|date=2024-06-04|website=Voice of the Cape|language=en-GB|access-date=2024-06-09}}</ref> In Junie 2018 het Adams "Gatvol Capetonian" mede-stigter, 'n organisasie wat homself beskryf het as "'n groep gatvol [vol] Kapenaars wat siek is vir rassistiese [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB-beleide]], swak dienslewering en misdaad".<ref>{{Cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/news/what-is-gatvol-capetonian/|title=Gatvol Capetonian: Everything you need to know about the organisation|last=Andersen|first=Nic|date=2018-06-06|website=The South African|language=en-ZA|access-date=2024-06-09|archive-date=2024-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609133914/https://www.thesouthafrican.com/news/what-is-gatvol-capetonian/|url-status=dead}}</ref> In 2020 het Adams die [[National Coloured Congress]] gestig en is in die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|2021 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing]] tot die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Kaapstadse stadsraad]] verkies. In 2023 is die party herdoop tot die [[National Coloured Congress]], met die doel om in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024 Suid-Afrikaanse algemene verkiesing]] mee te ding.<ref>{{Cite web|url=https://www.radio786.co.za/cape-coloured-congress-ccc-goes-national/|title=Cape Coloured Congress (CCC) goes national, eyes parliament - Radio 786|date=2023-08-10|language=en-ZA|access-date=2024-06-09}}</ref> Die party het twee setels gewen, met Adams wat tot die nasionale parlement verkies is.<ref name="votc_2024_06"/> Hy is tans 'n lid van die portefeuljekommitee vir Polisie. ==Arrestasie== Op 5 Mei 2026 is Adams deur die Taakspan vir Politieke Moorde (PKTT) in hegtenis geneem op aanklagte van [[bedrog]] en die verydeling of regsverydeling. Die polisie het verklaar dat "die taakspan vasgestel het dat mnr. Adams ingemeng het by die huurmoordenaar – wat intussen skuldig bevind en gevonnis is – tydens 'n baie sensitiewe en gevorderde stadium van die polisie se ondersoek."<ref>{{Cite web |last=Cruywagen |first=Vincent |date=5 Mei 2026 |title=Fadiel Adams arrested over alleged interference in Magaqa murder probe |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-05-05-fadiel-adams-arrested-over-alleged-interference-in-magaqa-murder-probe/ |access-date=2026-05-05 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hierdie inmenging het verband gehou met die moordsaak van Sindiso Magaqa, die voormalige sekretaris-generaal van die [[ANC-jeugliga]], wat in Julie 2017 in [[Umzimkhulu]], [[KwaZulu-Natal]], vermoor is.<ref>{{Cite web |last=Eyaaz |date=2026-05-05 |title=MP Fadiel Adams fails to surface as an arrest warrant is issued in the Sindiso Magaqa case |url=https://mg.co.za/politics/2026-05-05-mp-fadiel-adams-fails-to-surface-as-an-arrest-warrant-is-issued-in-the-sindiso-magaqa-case/ |access-date=2026-05-06 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> ===Madlanga-kommissie=== In Augustus 2026 het Adams voor die [[Madlanga-kommissie]] verskyn om vrae te beantwoord oor 'n beëdigde verklaring en geklassifiseerde dokumente van Misdaadinligting wat verband hou met 'n ondersoek na Dumisani Khumalo en ander amptenare.<ref>https://mg.co.za/news/south-africa/2026-08-11-justice-madlanga-dismisses-adams-s-excuses-accuses-him-of-not-taking-commission-seriously/</ref> Sy klagte het bygedra tot die daaropvolgende ondersoek na Khumalo. Tydens sy getuienis het Adams beweer dat hy die afgelope 18 maande probleme met sy parlement-uitgereikte [[skootrekenaar]] ervaar het, en hy het verklaar dat die parlement bewus was van daardie kwessies en uitdagings.<ref>https://iol.co.za/news/politics/2026-08-11-parliament-disputes-fadiel-adams-claims-over-faulty-laptop/</ref> Die parlement het die bewerings later betwis en verklaar dat sy rekords nie Adams se weergawe van aanhoudende skootrekenaarprobleme ondersteun nie.<ref>https://www.citizen.co.za/news/fadiel-adams-laptop-parliament-madlanga-commission/</ref>Toe hy vir die tweede keer voor die kommissie verskyn het, het Adams erken dat hy die kommissie mislei het oor sy versoek om op 3 Oktober 2025 te getuig.<ref>{{Cite web |last=Schrieber |first=Sinesipho |date=2026-08-19 |title='I was wrong': Fadiel Adams caught out on dates at Madlanga inquiry |url=https://www.businessday.co.za/news/law/2026-08-19-i-was-wrong-fadiel-adams-caught-out-on-dates-at-madlanga-inquiry/ |access-date=2026-08-19 |website=Business Day |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mabasa |first=Nkateko Joseph |date=2026-08-19 |title=Adams admits he misled Madlanga Commission and had received summons |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-08-19-adams-admits-he-misled-madlanga-commission-and-had-received-summons/ |access-date=2026-08-19 |website=Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.pa.org.za/person/fadiel-adams/ Profiel op People's Assembly] {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Adams, Fadiel}} [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] abaza9elz42n1ifs4xbobvgb2jh4jux 0 427190 2968603 2912527 2026-09-19T10:27:38Z Pynappel 70858 /* Sien ook */ 2968603 wikitext text/x-wiki '''"Skiet die [[Boere|Boer]]"''' ([[Xhosa]]: '''"''Dubul' ibhunu''"''') is 'n omstrede [[Suid-Afrika]]anse anti-[[apartheid]][[lied]].<ref>{{cite journal |last1=Gray |first1=Louise |title=Can Music Kill? |trans-title=Kan musiek doodmaak? |journal=Index on Censorship |date=10 September 2010 |volume=39 |issue=3 |pages=112–120 |doi=10.1177/0306422010379686|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thompson |first1=Mabunda M. |last2=Ramhurry |first2=Cindy |title=A uniting song that divides: A critical analysis of (Kill the Boer) |trans-title='n Verenigende lied wat verdeel: 'n Kritiese analise van (Skiet die Boer) |journal=Muziki |date=7 March 2014 |volume=11 |issue=1 |pages=32–42 |doi=10.1080/18125980.2014.893091 |s2cid=145002213}}</ref><ref name="groundup-20220825">{{cite web |last=Broughton |first=Tania |date=2022-08-25 |title=Judge rules that "Kill the boer - Kill the farmer" is not hate speech |trans-title=Regter beslis dat "Skiet die Boer" nie haatspraak is nie |url=https://groundup.org.za/article/judge-rules-kill-boer---kill-farmer-not-hate-speech/ |access-date=2024-03-20 |website=GroundUp News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Croucamp |first=Piet |date=11 August 2023 |title=It's not whites who should fear Malema's rhetoric |url=https://www.vryeweekblad.com/en/opinions-and-debate/2023-08-11-its-not-whites-who-should-fear-malemas-rhetoric/ |access-date=2024-03-20 |website=[[Vrye Weekblad]] |language=af-ZA |archive-date=2024-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320084517/https://www.vryeweekblad.com/en/opinions-and-debate/2023-08-11-its-not-whites-who-should-fear-malemas-rhetoric/ |url-status=dead }}</ref> Dit word in Xhosa of [[Zoeloe]] gesing. Die lied het sy oorsprong in die stryd teen apartheid toe dit die eerste keer gesing is om teen die [[Afrikaners|Afrikaner]]-gedomineerde apartheidregering van Suid-Afrika te protesteer.<ref name="dmh2" /> Ná 'n uitspraak van die Suid-Gautengse hooggeregshof in Johannesburg in 2010<ref>{{Cite news |date=2011-09-12 |title=ANC Julius Malema's Shoot the Boer ruled 'hate speech' |trans-title=ANC se Julius Malema se "Skiet die Boer" as haatspraak beslis |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14878102 |access-date=2025-01-24 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> is die lied as [[haatspraak]] geklassifiseer, maar hierdie uitspraak is in 2022 deur die gelykheidshof omgekeer, wat beslis het dat "Skiet die Boer" nie haatspraak of 'n aansporing tot geweld is nie.<ref>{{Cite news |last=Eligon |first=John |date=2023-08-02 |title='Kill the Boer' Song Fuels Backlash in South Africa and U.S. |trans-title="Skiet die Boer"-lied voed teenreaksie in Suid-Afrika en VSA |url=https://www.nytimes.com/2023/08/02/world/africa/south-africa-kill-boer-song.html |access-date=2025-01-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="groundup-20220825" /> Ondersteuners van die lied beskou dit as 'n lied wat 'n belangrike deel van [[Geskiedenis van Suid-Afrika|Suid-Afrika se geskiedenis]] verwoord<ref name="mg1">{{Cite web |last=Quintal |first=Genevieve |date=19 May 2011 |title='Shoot the boer': Lost in translation? |trans-title="Skiet die Boer": Verlore in vertaling? |url=https://mg.co.za/article/2011-05-19-shoot-the-boer-lost-in-translation/ |access-date=16 March 2019 |website=The M&G Online |language=en}}</ref><ref name="Msila">{{Cite web |url=https://www.sahistory.org.za/sites/default/files/Vuyisile%20Mini%20paper.pdf |title=Mini and the song: The place of protest song in history |trans-title=Mini en die lied: Die plek van proteslied in geskiedenis |last=Msila |first=Vuyisile |date=20 September 2011 |website=www.sahistory.org.za |publisher=UNISA |page=13 |access-date=16 March 2019}}</ref> en 'n belangrike deel van politieke diskoers is<ref>{{Cite journal |last=Gunner |first=Liz |date=2015 |title=Song, identity and the state: Julius Malema's "Dubul' ibhunu" song as catalyst |trans-title=Lied, identiteit en die staat: Julius Malema se "Skiet die Boer"-lied as katalisator |url=https://www.jstor.org/stable/24758684 |journal=Journal of African Cultural Studies |volume=27 |issue=3 |pages=326–341 |doi=10.1080/13696815.2015.1035701 |jstor=24758684 |s2cid=142721849 |issn=1369-6815}}</ref><ref name="mg-20220825">{{cite web |date=25 August 2022 |title=Malema, Economic Freedom Fighters singing 'Kill the Boer' ruled not hate speech |trans-title=Malema, Ekonomiese Vryheidsvegters se sing van "Skiet die Boer" as nie haatspraak nie beslis |url=https://mg.co.za/news/2022-08-25-malema-economic-freedom-front-singing-kill-the-boer-ruled-not-hate-speech/ |access-date=7 August 2023 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> en dat die betekenis daarvan verkeerd verstaan is as die bevordering van moord op Boere.<ref name=":7">{{cite news |last=Fihlani |first=Pumza |date=2014-05-03 |title=South Africa's songs of power |trans-title=Suid-Afrika se liedere van krag |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-27245511 |access-date=2023-08-07 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Teenstanders van die lied voer aan dat dit letterlik geïnterpreteer kan word<ref name="dmh2">{{cite web |last=Brkic |first=Branko |date=29 March 2010 |title='Kill the Boer': a brief history |trans-title="Skiet die Boer": 'n kort geskiedenis |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2010-03-29-kill-the-boer-a-brief-history/ |access-date=16 March 2019 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=SAPA |date=11 March 2010 |title=ANC OK with Malema singing "shoot the boer" |trans-title=ANC oukei met Malema wat "Skiet die Boer" sing |url=http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/page71656?oid=165288&sn=Detail |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226234210/http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/page71656?oid=165288&sn=Detail |archive-date=26 December 2013 |access-date=6 August 2023 |website=PoliticsWeb}}</ref><ref>{{cite web |last=Mutasa |first=Haru |title='Shoot the Boer' freedom song banned |trans-title="Skiet die Boer"-vryheidslied verbied |url=https://www.aljazeera.com/features/2011/9/13/shoot-the-boer-freedom-song-banned |access-date=7 August 2023 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Uproar as judge bars Shoot the Boer song |trans-title=Oproer toe regter "Skiet die Boer"-lied verbied |url=https://legalbrief.co.za/diary/legalbrief-today/story/uproar-as-judge-bars-shoot-the-boer-song/print/ |access-date=7 August 2023 |website=legalbrief.co.za}}</ref> en daarom 'n aansporing tot geweld en haatspraak uitmaak.<ref name="dmh2" /><ref name=":6">{{cite journal |last=Gray |first=Louise |date=September 2010 |title=Can Music Kill? |trans-title=Kan musiek doodmaak? |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0306422010379686 |journal=Index on Censorship |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=113 |doi=10.1177/0306422010379686 |s2cid=145339333 |issn=0306-4220}}</ref> Sosiale en politieke kommentators oor Suid-Afrika, soos [[Jonathan Jansen]]<ref>{{Cite web |last=Jansen |first=Jonathan |date=2 August 2023 |title=There are reasons to worry about 'Kill the Boer', but genocide is not one of them |trans-title=Daar is redes om bekommerd te wees oor "Skiet die Boer", maar volksmoord is nie een nie |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2023-08-02-jonathan-jansen-there-are-reasons-to-worry-about-kill-the-boer-but-genocide-is-not-one-of-them/ |access-date=27 January 2024 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jansen |first=Jonathan |date=3 August 2023 |title='Kill the Boer' segregates citizens in a time of social and economic distress |trans-title="Skiet die Boer" verdeel burgers in 'n tyd van sosiale en ekonomiese nood |url=https://www.heraldlive.co.za/opinion/2023-08-03-kill-the-boer-segregates-citizens-in-a-time-of-social-and-economic-distress/ |access-date=2024-01-27 |website=HeraldLIVE |language=en-ZA}}</ref> en Stephen Grootes,<ref name=":10">{{Cite web |last=Grootes |first=Stephen |date=2022-02-20 |title=Song will tear us apart, again — just the way Malema and AfriForum want Song will tear us apart, again — just the way Malema and AfriForum would like |trans-title=Lied sal ons weer uitmekaarskeur — presies soos Malema en AfriForum wil |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-02-20-song-will-tear-us-apart-again-just-the-way-malema-and-afriforum-want/ |access-date=2024-01-27 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het opgemerk dat die lied die risiko loop om rasseverdelings binne Suid-Afrika te vergroot<ref>{{Cite web |last= |title=Post-Dubula maturity is required |trans-title=Post-skiet-volwassenheid word vereis |url=https://www.news24.com/citypress/voices/editorial-post-dubula-maturity-is-required-20220828 |access-date=2024-01-27 |website=City Press |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bailie |first=Craig |date=2023-08-10 |title=EFF singing Kill the boer: Every S African should be concerned |trans-title=EFF sing "Skiet die Boer": Elke Suid-Afrikaner behoort bekommerd te wees |url=https://www.dailymaverick.co.za/opinionista/2023-08-10-eff-singing-kill-the-boer-every-s-african-should-be-concerned/ |access-date=2024-01-27 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> en polarisasie te veroorsaak, terwyl dit radikale aan beide kante van die land se politieke spektrum versterk.<ref name=":10" /> == Interpretasie == Boere, 'n subgroep van Afrikaners, is die afstammelinge van die [[Nederlands]]sprekende vryburgers van die oostelike Kaapgrens in [[suidelike Afrika]] wat tydens die [[Groot Trek]] na die res van wat later Suid-Afrika sou word, getrek het. Die woord "boer" is, afhangende van die konteks, dikwels 'n aanstootlike term vir 'n Afrikaner wanneer dit deur nie-Afrikaners gebruik word.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |title=Boer - definition of Boer in A Dictionary of South African English - DSAE |trans-title=Boer - definisie van Boer in 'n Woordeboek van Suid-Afrikaanse Engels - DSAE |url=https://dsae.co.za/entry/boer/e00946 |access-date=2023-10-30 |website=dsae.co.za}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Rensia |date=6 August 2002 |title=Conflict, representation, interpretation - truth lied |trans-title=Konflik, verteenwoordiging, interpretasie - die waarheid het gelieg |url=https://www.pala.ac.uk/uploads/2/5/1/0/25105678/rensia.pdf |journal=Poetics and Linguistics Association |volume=23 |issue=1 |pages=604}}</ref> Afhangende van die interpretasie, kan die lied alternatiewelik na institusionele strukture soos die [[Nasionale Party]] (NP) of na spesifieke groepe mense soos lede van die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (in die volksmond bekend as ''Boere''), die [[Suid-Afrikaanse Weermag|gewapende magte in Suid-Afrika]] tydens apartheid,<ref name="mg1" /> wit boere,<ref name=":8">{{Cite journal |last=Pretorius |first=Joelien |date=2014 |title="Dubula ibhunu" (shoot the boer): A psycho-political analysis of farm attacks in South Africa |trans-title="Skiet die Boer": 'n Psigo-politieke analise van plaasaanvalle in Suid-Afrika |url=https://repository.uwc.ac.za/bitstream/handle/10566/5814/PretoriusDubulaibhunu.pdf?sequence=2&isAllowed=y |journal=Psychology in Society |volume=47 |pages=21–40 |access-date=31 Maart 2025 |archive-date=30 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930085528/https://repository.uwc.ac.za/bitstream/handle/10566/5814/PretoriusDubulaibhunu.pdf?sequence=2&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref><ref name=":SAPS2003">{{Cite web |date=31 July 2003 |title=SAPS Report of a special committee of inquiry into farm attacks |trans-title=SAPS-verslag van 'n spesiale komitee van ondersoek na plaasaanvalle |url=https://africacheck.org/sites/default/files/Final-Report-Committee-of-Inquiry-Farm-Attacks-July-2003.pdf |access-date=20 September 2023 |website=Africa Check |publisher=South African Police Service |pages=14, 233, 445}}</ref>{{Rp|page=14}} of na 'n spesifieke etniese of rassegroep in die algemeen verwys.<ref name=":8" /><ref name=":7" /><ref>{{Cite web |last=Mutasa |first=Haru |date=13 September 2011 |title='Shoot the Boer' freedom song banned |trans-title="Skiet die Boer"-vryheidslied verbied |url=https://www.aljazeera.com/features/2011/9/13/shoot-the-boer-freedom-song-banned |access-date=2024-01-21 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref name=":SAPS2003" />{{Rp|page=233}} Die voormalige sekretaris-generaal van die [[African National Congress]] (ANC), [[Gwede Mantashe]], het gesê dat die interpretasie van "dubul' ibhunu" as "skiet die Boer" 'n "vervulgariseerde" weergawe van die lied is wat "konflik aanhits" en dat die lied eerder in die konteks van die stryd teen apartheid geïnterpreteer moet word as verwysend na 'n stelsel.<ref name="dmh2" /><ref>{{cite journal |last=Pretorius |first=Joelien |date=2014 |title="Dubula ibhunu" (shoot the boer): A psycho-political analysis of farm attacks in South Africa |trans-title="Skiet die Boer": 'n Psigo-politieke analise van plaasaanvalle in Suid-Afrika |url=https://repository.uwc.ac.za/bitstream/handle/10566/5814/PretoriusDubulaibhunu.pdf?sequence=2&isAllowed=y |journal=Psychology in Society |volume=47 |page=22 |via=[[Universiteit van die Wes-Kaap]] |access-date=31 Maart 2025 |archive-date=30 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930085528/https://repository.uwc.ac.za/bitstream/handle/10566/5814/PretoriusDubulaibhunu.pdf?sequence=2&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis == Die lied het sy oorsprong oor die Suid-Afrikaanse anti-apartheid politieke spektrum en is deur beide die ANC en die [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan Africanist Congress]] (PAC) gebruik. Dit dateer van voor die toyi-toyi-protesdans.<ref name=":11" />{{Page reference|page=333}} Een van die eerste opgetekende getuienisse van die sing van "Skiet die Boer" was tydens die Delmas-verraadverhoor in 1985. Die lied is in getuienis tydens die verhoor ter sprake gebring, waarin die aanklaer probeer het om die beskuldigdes met die lied te verbind en sodoende kwaadwillige opset te bewys. Die verdediging kon die implikasie dat die beskuldigdes met ''[[mens rea]]'' opgetree het, weerlê toe bewys is dat hulle nie teenwoordig was tydens die sing daarvan nie.<ref name=":9" />{{Rp|page=284–287}} Tydens die verhore van die [[Waarheid-en-versoeningskommissie|Waarheid- en Versoeningskommissie]] het Ntuthuko Chuene beweer dat hy Godfrey Frederick Lanz Heuer in Augustus 1992 op sy plaas vermoor het omdat hy deur die "Skiet die Boer"-gesang by ANC-byeenkomste beïnvloed is.<ref name=":13">{{cite web |date=14 October 1999 |title=TRUTH AND RECONCILIATION COMMISSION: "KILL THE BOER" SLOGAN LED TO FARM KILLING: TRC |trans-title=WAARHEID- EN VERSOENINGSKOMMISSIE: "SKIET DIE BOER"-SLAGSPREUK HET TOT PLAASMOORD GELEI: WVK |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1999/9910/p991014a.htm |access-date=2024-02-05 |website=www.justice.gov.za |publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]}}</ref><ref>{{cite web |date=8 October 1999 |title=TRUTH AND RECONCILIATION COMMISSION: ANC, IFP MEN AT TRC FOR KWA/NATAL VIOLENCE |trans-title=WAARHEID- EN VERSOENINGSKOMMISSIE: ANC, IVP-MANNE BY WVK VIR KWA/NATAL-GEWELD |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1999/9910/p991008b.htm |access-date=2024-02-05 |website=www.justice.gov.za |publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]}}</ref> Chuene is aan Heuer se moord skuldig bevind en het genade gesoek vir wat hy aangevoer het 'n polities gemotiveerde moord was. Heuer se vrou het geweier om haar toestemming te gee om Chuene amnestie te verleen, met die argument dat Chuene se daad krimineel van motivering was eerder as polities.<ref name=":13" /> Anti-apartheid-aktivis en politikus [[Peter Mokaba]] het die lied by 'n gedenkbyeenkoms in 1993 vir die onlangs vermoorde anti-apartheid-leier [[Chris Hani]] gesing. Die tydperk in die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|aanloop]] tot Suid-Afrika se eerste [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|veelrassige verkiesing in 1994]] en die daaropvolgende oordrag van mag vanaf die wit-minderheidsregering was 'n noemenswaardige tydperk van onstabiliteit vir Suid-Afrika, gekenmerk deur vrese vir die potensiaal vir wydverspreide rassegeweld.<ref name="dmh2" /> Daar is gevrees dat die moord op Chris Hani sulke geweld en politieke chaos kon ontketen.<ref name="dmh2" /> Dit het saamgeval met ''Operasie Groot Storm'', 'n gewelddadige paramilitêre veldtog wat deur die [[Azanian People's Liberation Army]] (APLA), die gewapende vleuel van die PAC, geloods is, wat daarop gemik was om wit boere gewelddadig te verplaas om grond vir swart Afrikane terug te eis.<ref>{{Cite web |date=1997 |title=SAPA - 29 Aug 97 - PAC'S GREAT STORM RETURNS TO HAUNT IT |trans-title=SAPA - 29 Aug 97 - PAC SE GROOT STORM KEER TERUG OM BY DIT TE SPOOK |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1997/9708/s970829a.htm |access-date=2024-01-27 |website=www.justice.gov.za}}</ref><ref>{{Cite web |title=Truth Commission - Special Report - Transcript of episode 57, section 4, starting at: 21:24 |trans-title=Waarheidskommissie - Spesiale Verslag - Transkripsie van episode 57, afdeling 4, begin by: 21:24 |url=https://sabctrc.saha.org.za/glossary/apla.htm |access-date=2024-01-27 |website=sabctrc.saha.org.za}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lephakga |first=Tshepo |date=2018 |title=APLA and the Amnesty Committee of the TRC? An Ethical Analysis of the Amnesty Committee of the Truth and Reconciliation Commission of South Africa |trans-title=APLA en die Amnestiekomitee van die WVK? 'n Etiese analise van die Amnestiekomitee van die Waarheid- en Versoeningkommissie van Suid-Afrika |url=https://www.scielo.org.za/pdf/she/v44n1/10.pdf |journal=Studia Historiae Ecclesiasticae |volume=44 |issue=1 |pages=9 |doi=10.25159/2412-4265/2379 |issn=2412-4265 |via=Scientific Electronic Library Online}}</ref> By Mokaba se begrafnis in 2002 het die skare spontaan die lied gesing terwyl ANC-leiers teenwoordig was.<ref name="dmh2" /> == Omstredenheid == Die lied is omstrede in post-apartheid Suid-Afrika,<ref name=":7" /> waar dit 'n herlewing ervaar het,<ref name=":9">{{Cite journal |last=Erlmann |first=Veit |date=2020 |title='Shoot the Boer' – Hate Speech, Law and the Expediency of Sound |trans-title="Skiet die Boer" – Haatspraak, Wet en die Doeltreffendheid van Klank |url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1404&context=ltc |journal=Law Text Culture |volume=24 |issue=1 |pages=275–301 |doi=10.14453/ltc.724 |via=UOW Library |access-date=31 Maart 2025 |archive-date=24 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724215328/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1404&context=ltc |url-status=dead }}</ref> en veral gesing is deur die destydse leier van die African National Congress -Jeugliga (ANCYL), wat later die leier van die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) geword het, [[Julius Malema]],<ref name=":1">{{cite web |last= |first= |date=12 September 2011 |title='Shoot the boer': It's hate speech, says judge |trans-title="Skiet die Boer": Dit is haatspraak, sê regter |url=https://mg.co.za/article/2011-09-12-shoot-the-boer-its-hate-speech-says-judge/ |access-date=16 March 2019 |website=The M&G Online |language=en}}</ref> en die destydse Suid-Afrikaanse president [[Jacob Zuma]].<ref name="n24JZ">{{cite web |date=24 February 2012 |title=Hate speech charge laid against Jacob Zuma |trans-title=Haatspraakklag teen Jacob Zuma gelê |url=https://www.news24.com/southafrica/politics/hate-speech-charge-laid-against-jacob-zuma-20120224 |access-date=16 March 2019 |website=News24 |language=en}}</ref> Die lied, tesame met die slagspreuk "Een setlaar, een koeël", word dikwels met die verskynsel van plaasaanvalle in Suid-Afrika geassosieer.<ref name=":SAPS2003" />{{Rp|page=14}} Malema het die lied die eerste keer gesing tydens 'n toespraak wat hy as president van die ANCYL by die [[Universiteit van Johannesburg]] in 2010 gehou het, waar hy in die konteks van post-1994 Suid-Afrika se stadige oplossing vir die probleem van ongelyke verdeling van grondeienaarskap langs rasselyne gesing het.<ref name=":11">Gunner, Liz (2015). “[http://www.jstor.org/stable/24758684 Song, Identity and the State: Julius Malema’s ‘Dubul’ Ibhunu’ Song as Catalyst.]” ''Journal of African Cultural Studies'', vol. 27, no. 3, pp. 326–41. ''JSTOR''. Accessed 28 Jan. 2024.</ref><ref name="dmh2" /> Vier weke ná Malema se sing van die lied is die leier van die [[Afrikanerweerstandsbeweging|Afrikaner Weerstandsbeweging]] (AWB) ('n verregse [[Afrikanernasionalisme|Afrikanernasionalistiese]] party), [[Eugène Terre’Blanche|Eugene Terre'Blanche]], op sy plaas vermoor. Ná hierdie gebeure het die Afrikaner-burgerregte-organisasie [[AfriForum]] 'n saak teen Malema geopen en beweer dat sy gebruik van die lied 'n provokasie tot rassegeweld en haatspraak was.<ref name=":11" />{{Page reference|page=333}} By die EFF se 10de herdenkingsbyeenkoms in 2023 het Malema (nou as leier van die EFF) die lied weer gesing vir 'n geraamde 90&nbsp;000 ondersteuners<ref>{{cite web |date=1 August 2023 |title=South African opposition torn apart over apartheid song |trans-title=Suid-Afrikaanse opposisie uitmekaargeskeur oor apartheidslied |url=https://www.africanews.com/2023/08/01/south-african-opposition-torn-apart-over-apartheid-song/ |access-date=3 August 2023 |website=Africanews |language=en}}</ref> by die [[ENB-stadion]].<ref name=":3">{{cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=2 August 2023 |title='I will sing 'Kill the Boer' as and when I please': Malema responds to struggle song outrage |trans-title="Ek sal 'Skiet die Boer' sing soos en wanneer ek wil": Malema reageer op strydlied-ontsteltenis |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-08-02-i-will-sing-kill-the-boer-as-and-when-i-please-malema-responds-to-struggle-song-outrage/ |access-date=3 August 2023 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref> Die voorval het internasionale dekking ontvang, met [[Elon Musk]] wat Malema op [[Twitter]] vir die sing van die lied gekritiseer het en hom daarvan beskuldig het dat hy "openlik die [[volksmoord]] op [[wit mense]] in Suid-Afrika bevorder".<ref name=":3" /><ref name=":4">{{cite web |last=Ditabo |first=Malaika |date=1 August 2023 |title=Elon Musk vs Julius Malema: EFF leader accused of inciting genocide with 'Kill the boer' song |trans-title=Elon Musk teen Julius Malema: EFF-leier beskuldig van aanhitsing tot volksmoord met "Skiet die Boer"-lied |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/elon-musk-vs-julius-malema-eff-leader-accused-of-inciting-genocide-with-kill-the-boer-song-20230801 |access-date=3 August 2023 |website=News24 |language=en-US}}</ref> Malema het daaropvolgend op Twitter geantwoord en gesê: "''O bolela masepa''" ("Jy praat kak").<ref name=":4" /> Ná die EFF se byeenkoms in 2023 het AfriForum verklaar dat die lied, volgens getuienis van Amanda Platt, deur die oortreders gesing is tydens 'n gewelddadige plaasaanval op Tim en Amanda Platt in [[KwaZulu-Natal]], en die voorval aangehaal as bewys van die lied se letterlike en gewelddadige bedoeling.<ref>{{Cite web |date=2023-08-29 |title=Attackers chant "Kill the Boer, kill the Farmer" before stabbing female victim with spear - AfriForum |trans-title=Aanvallers sing "Skiet die Boer" voor vroulike slagoffer met spies gesteek word - AfriForum |url=https://afriforum.co.za/en/attackers-chant-kill-the-boer-kill-the-farmer-before-stabbing-female-victim-with-spear/ |access-date=2023-09-29 |website=afriforum.co.za |language=en-US |archive-date=2023-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922163307/https://afriforum.co.za/en/attackers-chant-kill-the-boer-kill-the-farmer-before-stabbing-female-victim-with-spear/ |url-status=dead }}</ref> Suid-Afrika se amptelike opposisie- politieke party, die [[Demokratiese Alliansie]], het gesê dit sal 'n klag by die [[Verenigde Nasies]] se Menseregteraad indien,<ref name=":3" /><ref name=":5">{{cite web |last=Ramushwana |first=Alpha |date=2 August 2023 |title=Malema defends the singing of 'Kill the boer, kill the farmer' |trans-title=Malema verdedig die sing van "Skiet die Boer" |url=https://ewn.co.za/0001/01/01/malema-defends-the-singing-of-kill-the-boer-kill-the-farmer |access-date=3 August 2023 |website=ewn.co.za |language=en}}</ref> terwyl die [[Vryheidsfront Plus]] 'n saak van intimidasie geopen het.<ref name=":5" /> Malema het later die beskuldiging ontken en verwys na regter Molahlehi se uitspraak in 2022 dat die lied binne sy politieke konteks geïnterpreteer moet word en dus nie letterlik geneem moet word nie.<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Cite web |date=31 July 2023 |title=Afriforum opposed to 'Kill the Boer' chant at EFF 10th anniversary celebration |trans-title=AfriForum gekant teen "Skiet die Boer"-gesang by EFF se 10de herdenkingviering |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/afriforum-opposed-to-kill-the-boer-chant-at-eff-10th-anniversary-celebration/ |access-date=3 August 2023 |website=SABC News |language=en-US |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803130020/https://www.sabcnews.com/sabcnews/afriforum-opposed-to-kill-the-boer-chant-at-eff-10th-anniversary-celebration/ |url-status=dead }}</ref> Malema het ook gesê dat hy en die EFF sal voortgaan om die lied te sing.<ref>{{Cite web |last=Masungwini |first=Norman |date=2 August 2023 |title=Malema promises 'kill the boer' chant will remain in his repertoire |trans-title=Malema belowe "Skiet die Boer"-gesang sal in sy repertorium bly |url=https://www.news24.com/citypress/politics/malema-promises-kill-the-boer-kill-the-farmer-chant-will-remain-in-his-repertoire-20230802 |access-date=3 August 2023 |website=City Press |language=en-US}}</ref> Die Anti-Defamation League het 'n kennisgewing uitgereik waarin gestel word dat, ondanks die oorsprong daarvan, die kru lirieke geïnterpreteer kan word as 'n oproep tot geweld en het aangespoor om uitdrukkings wat gewelddadige dreigemente insluit, te vermy.<ref>{{cite web |title=ADL Statement on "Kill the Boer" |trans-title=ADL-verklaring oor "Skiet die Boer" |url=https://www.adl.org/resources/press-release/adl-statement-kill-boer |website=www.adl.org |language=en}}</ref> In Maart 2025 het Elon Musk 'n video op X (voorheen Twitter) geplaas van Julius Malema wat "Skiet die Boer" sing, met 'n onderskrif wat sy verontwaardiging oor "'n groot politieke party [...] wat aktief volksmoord bevorder", uitspreek. Die Amerikaanse president [[Donald Trump]] het toe Musk se kommentaar op sy eie Truth Social herplaas, tesame met sy eie veroordeling van die lied en 'n versoek dat die Suid-Afrikaanse regering "Afrikaners en ander benadeelde minderhede beskerm" asook 'n uitnodiging aan Afrikaners om na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] te immigreer.<ref>{{cite web |last1=Dall |first1=Nick |title=‘Kill the Boer’: The anti-apartheid song Musk ties to ‘white genocide’ |trans-title="Skiet die Boer": Die anti-apartheidslied wat Musk aan "wit volksmoord" koppel |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/kill-the-boer-the-anti-apartheid-song-musk-ties-to-white-genocide |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |access-date=26 March 2025}}</ref> === Regspraak === Die lied was die onderwerp van verskeie hofsake wat probeer bepaal het of die lied 'n vorm van haatspraak is, wat nie beskermde spraak is volgens die [[grondwet van Suid-Afrika]] nie en dus 'n oortreding is om uit te spreek, of dat dit 'n vorm van vrye spraak is wat deur die grondwet beskerm word. ==== Menseregtekommissie-uitspraak van 2003 ==== Ná 'n klagte van die Vryheidsfront het die [[Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie]] (SAMRK) beslis dat die lied haatspraak uitmaak in die konteks van 'n post-apartheid Suid-Afrika wat versoening nastreef.<ref>{{Cite web |date=12 April 2010 |title=Heritage or hate speech? |trans-title=Erfenis of haatspraak? |url=https://humanities.uct.ac.za/apc/heritage-or-hate-speech |website=Archive and Public Culture Research Initiative |publisher=[[Universiteit Kaapstad]]}}</ref> ==== Noord-Gautengse hooggeregshofbeslissing van 2010 ==== In April 2010 het die Noord-Gautengse hooggeregshof<ref name="saflii">https://www.saflii.org/za/cases/ZAGPPHC/2010/39.html</ref> Julius Malema verbied en beperk om die woorde van die lied in die openbaar uit te spreek hangende 'n beslissing deur die gelykheidshof waar 'n klagte oor die lied reeds ingedien was.<ref name="saflii" /> ==== Gelykheidshof-beslissing van 2011 ==== In September 2011 het die gelykheidshof by die Suid-Gautengse hooggeregshof beslis dat die lied diskriminerend en skadelik is, die waardigheid van Afrikaners ondermyn, en daarmee haatspraak uitmaak;<ref name=":1" /> en dat dit "''prima facie'' voldoen aan die misdaad van aanhitsing tot moord."<ref>{{cite web |last=Staff Reporter |date=19 May 2011 |title=Judge to ignore 'shoot the boer' order for Malema case – The Mail & Guardian |trans-title=Regter om "Skiet die Boer"-bevel vir Malema-saak te ignoreer – The Mail & Guardian |url=https://mg.co.za/article/2011-05-19-judge-to-ignore-shoot-the-boer-order-for-malema-case/ |access-date=7 August 2023 |website=mg.co.za |language=en-ZA}}</ref> Die hof het beslis dat Julius Malema, wat voor die hof gebring is vir die vroeëre sing van die lied by byeenkomste, verbied word om dit in die toekoms te sing.<ref name=":1" /> Ná die uitspraak het Malema die woorde van die lied na "Soen die Boer" verander en dit in plaas daarvan gesing;<ref name=":2">{{cite news |last=Smith |first=David |date=1 November 2012 |title=South Africa: ANC promises to stop singing Shoot the Boer |trans-title=Suid-Afrika: ANC belowe om op te hou om "Skiet die Boer" te sing |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/01/south-africa-spear-machine-gun |access-date=16 March 2019 |issn=0261-3077}}</ref> dit kan egter aangevoer word dat dit steeds dieselfde sielkundige invloed as die oorspronklike het as gevolg van die bekende konteks vir die aangepaste lirieke. Die volgende jaar het die ANC gesê dat hulle die lied nie meer sal sing nie.<ref name=":2" /> ==== Menseregtekommissie-uitspraak van 2019 ==== Die SAMRK het Malema vrygespreek op vyf aanklagte van haatspraak teenoor [[Wit Suid-Afrikaners|wit]] en [[Indiese Suid-Afrikaners]]. Een van die aanklagte was vir die sing van 'n aangepaste "Soen die Boer"-weergawe van "Skiet die Boer".<ref name=":12">{{Cite web |last=Tandwa |first=Lizeka |date=27 March 2019 |title=SAHRC finds Malema comments referred to commission not hate speech |trans-title=SAMRK bevind Malema se opmerkings na kommissie verwys nie haatspraak nie |url=https://www.news24.com/news24/just-in-sahrc-finds-malema-comments-referred-to-commission-not-hate-speech-20190327 |access-date=2024-02-02 |website=News24 |language=en-US}}</ref> Die SAMRK het bevind dat hoewel Malema se opmerkings "steeds baie problematies vir ons is in 'n [[Demokrasie|demokratiese]] samelewing wat verbind is tot die genesing van verdelings"<ref name=":12" /> die aanklagte teen hom 'n poging was om "legitieme kritiek en debat te onderdruk."<ref name=":12" /> In Julie 2023 het die hooggeregshof in Johannesburg die SAMRK-bevinding van 2019 tersyde gestel en beslis dat die SAMRK buite sy mandaat opgetree het in sy bevinding oor haatspraak.<ref>{{Cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=14 July 2023 |title=Court sets aside SAHRC decision that exonerated Malema of hate speech |trans-title=Hof stel SAMRK-beslissing wat Malema van haatspraak vrygespreek het, tersyde |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2023-07-14-court-sets-aside-sahrc-decision-that-exonerated-malema-of-hate-speech/ |access-date=2024-02-02 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref> ==== Suid-Gautengse hooggeregshofbeslissing van 2022 ==== Malema, nou leier van die EFF, het weer in 2022 in die hof verskyn vir die beweerde sing van die lied in 'n saak wat deur AfriForum gebring is, waar gedebatteer is of die lied haatspraak is of nie.<ref>{{cite web |last=Masweneng |first=Kgaugelo |date=18 February 2022 |title=Expert witness in hate crime case unpacks use and significance of 'Dubul' ibhunu' |trans-title=Deskundige getuie in haatmisdryfsaak ontleed gebruik en betekenis van "Skiet die Boer" |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2022-02-18-expert-witness-in-hate-crime-case-unpacks-use-and-significance-of-dubul-ibhunu/ |access-date=2 March 2022 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref> Die Suid-Gautengse hooggeregshof in Johannesburg het beslis dat die gesang en lied nie ernstig opgeneem moet word nie, dat AfriForum nie 'n oorsaaklike verband tussen die lied en geweld kon bewys nie,<ref>{{cite web |title='Afriforum failed to establish causal link between 'Kill the boer' & violence' |trans-title="AfriForum kon nie oorsaaklike verband tussen 'Skiet die Boer' en geweld bewys nie" |url=https://www.702.co.za/articles/453080/afriforum-failed-to-establish-causal-link-between-kill-the-boer-and-violence |access-date=7 August 2023 |website=702 |language=en-ZA}}</ref><ref name=":0" /> dat die verwysing na "Boer" nie letterlik na wit of [[Afrikaans]]sprekende mense verwys nie, dat die lied nie haat teenoor wit mense in die algemeen aanhits nie, en dat die lied nie haatspraak is nie.<ref name=":0" /><ref>{{cite web |last1=Broughton |first1=Tania |date=25 August 2022 |title=GROUNDUP: EFF singing of 'Kill the Boer, Kill the Farmer' not hate speech, court rules |trans-title=GROUNDUP: EFF se sing van "Skiet die Boer" nie haatspraak nie, beslis hof |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-08-25-eff-singing-of-kill-the-boer-kill-the-farmer-not-hate-speech-court-rules/ |access-date=26 Augustus 2022 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref name="mg-20220825" /> AfriForum het teen die beslissing geappelleer en in 2024 het die appèlhof die hooggeregshof se uitspraak bevestig dat die lied, soos gesing tydens die Senekal-voorvalle, nie haatspraak was nie.<ref>{{Cite web |last=Moosa |first=Tauriq |date=30 Mei 2024 |title=Julius Malema singing 'shoot the boer' is not hate speech, SCA rules |trans-title=Julius Malema se sing van "Skiet die Boer" is nie haatspraak nie, beslis appèlhof |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2024-05-30-julius-malema-singing-shoot-the-boer-is-not-hate-speech-sca-rules/ |access-date=9 August 2024 |website=BusinessLIVE |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 May 2024 |title=THE SUPREME COURT OF APPEAL OF SOUTH AFRICA JUDGMENT |trans-title=UITSPRAAK VAN DIE APPÈLHOF VAN SUID-AFRIKA |url=https://www.saflii.org/za/cases/ZASCA/2024/82.pdf |access-date=9 August 2024 |website=Southern African Legal Information Institute}}</ref> == Lirieke == {{Verse translation|lang=xh| Ayasab' amagwala dubula dubula ayeah dubula dubula ayasab 'a magwala dubula dubula awu yoh dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula awe mama ndiyekele awe mama iyeah awe mama ndiyekele awe mama iyo aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula Ayasab' amagwala dubula dubula ayeah dubula dubula ayasab 'a magwala dubula dubula iii yoh dubula dubala aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula awe mama ndiyekele awe mama iyo awe mama ndiyekele awe mama iyo aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula aw dubul'ibhunu dubula dubula Ziyarapa lezinja dubula dubula ay iyeah dubula dubula Ziyarapa lezinja dubula dubula ay iiiyo dubula dubula Aw dubul'ibhunu dubula dubula Aw dubul'ibhunu dubula dubula Aw dubul'ibhunu dubula dubula Aw dubul'ibhunu dubula dubula Ayasab' amagwala Dubula dubula Ay iyeah Dubula dubula Ayasab' amagwala Dubula dubula Ay iyeah |Die lafharte is bang skiet skiet skiet skiet die lafharte is bang skiet skiet skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet moeder, los my uit o, moeder moeder, los my uit o, moeder skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet die lafharte is bang skiet skiet skiet skiet die lafharte is bang skiet skiet skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet moeder, los my uit o, moeder moeder, los my uit o, moeder skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet hierdie honde verkrag skiet skiet skiet skiet hierdie honde verkrag skiet skiet skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet skiet die Boer skiet skiet die lafharte is bang skiet skiet skiet skiet die lafharte is bang skiet skiet<ref name=":0">{{cite news|url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/english-translation-of-aw-dubulibhunu-479503|title=English translation of Aw Dubul'ibhunu {{!}} IOL News|trans-title=Engelse vertaling van "Skiet die Boer" {{!}} IOL News |website=www.iol.co.za |language=en |access-date=16 March 2019}}</ref> }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Bring my masjiengeweer|"Bring my masjiengeweer"]] {{Portaalbalk||Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sensuur in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Anti-apartheidliedere]] 6p2o4fyl8h5y0aolm2x5t0tefbu9uoz 828 450004 2968460 2851946 2026-09-18T21:09:03Z Pynappel 70858 2968460 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} p.auxiliary = 'Module:Authority control/auxiliary' p.i18n = { aclink = '[[Hulp:Normdata|Normdata]]', ACmodule = 'Module:Authority control', attentioncat = 'Pages with authority control identifiers needing attention', All_articles = 'All articles', allfaultycat = 'Articles with faulty authority control information', Appears_as = 'Appears as', -- used on documentation table to show example Articles = 'Articles', autocollapse = 'autocollapse', -- Navbox state parameter cat = 'Artikels met %s-identifiseerders', category = 'Kategorie', Code = 'Code', collapsed = 'collapsed', -- Navbox state parameter Description = 'Description', errortemplate = 'Error', -- e.g. [[Template:Error]], expanded = 'expanded', -- Navbox state parameter faultcat = 'Articles with faulty authority control information', Faults = 'Faults', faulty = 'faulty', identifier = 'identifier', identifiers = 'identifiers', idnotvalid = 'The %s identifier %s is not valid.', linktemplate = 'Wikidata property link', -- refers to [[Template:Wikidata property link]] maincat = 'Articles with authority control information', name = 'Authority control', navbox = 'Module:Navbox', pages = 'pages', pageswithparams = 'Bladsye wat normdata met onbekende parameters gebruik', -- name of category for tracking uses with parameters previewwarning = 'page using [[Template:Authority control]] with unexpected local parameter "_VALUE_". All identifiers should be stored on Wikidata.', -- preview message when local parameters are used sandbox = 'sandbox', Section = 'Section', suppressedcat = 'Articles with suppressed authority control identifiers', testcases = 'testcases', Topic = 'Topic', Totals = 'Totals', Tracking_category = 'Tracking category', warningicon = '345-409 Ambox warning centered.svg', -- icon used for faulty ids WDproperty = 'Wikidata property', } p.config = {{ property = 213, section = 1, label = 'ISNI', valid = 'validateIsni', link = 'https://isni.org/isni/$1', remark = 'ISNI is a method for uniquely identifying the public identities of contributors to media content such as books, TV programmes, and newspaper articles. Please take care not to confuse ISNI and ORCID identifiers.' }, { property = 214, section = 1, label = 'VIAF', patterns = {'[1-9]%d%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', '[1-9]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d?%d?%d?'}, link = 'https://viaf.org/viaf/$1', remark = 'International authority data from the Online Computer Library Center (OCLC)' }, { property = 227, section = 2, patterns = {'1[0123]?%d%d%d%d%d%d%d[0-9X]', '[47]%d%d%d%d%d%d%-%d', '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%-[0-9X]', '3%d%d%d%d%d%d%d[0-9X]'}, link = 'https://d-nb.info/gnd/$1', label = 'Duitsland', remark = 'Authority data on people, corporations and subjects from the [[German National Library]] (DNB)' }, { property = 244, section = 2, pattern = '%l%l?%d%d%d%d%d%d%d%d%d?%d?', link = 'https://id.loc.gov/authorities/$1', label = 'Verenigde State', remark = 'See [[Wikipedia:Authority control#LCCN]] for formatting instructions' }, { property = 245, section = 5, pattern = '500%d%d%d%d%d%d', link = 'https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=&role=&nation=&subjectid=$1', label = 'ULAN', remark = 'ULAN is an online database using a controlled vocabulary currently containing around 293,000 names and other information about artists. Names in ULAN may include given names, pseudonyms, variant spellings, names in multiple languages, and names that have changed over time (e.g., married names).' }, { property = 268, section = 2, valid = 'validateBNF', link = 'https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb$1', label = 'Frankryk', remark = 'Authority data of people listed in the general catalogue of the National Library of France' }, { property = 268, section = 2, valid = 'validateBNF', link = 'https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb$1', label = 'BnF-data' }, { property = 269, section = 7, label = 'IdRef', pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d[%dxX]', link = 'https://www.idref.fr/$1', remark = 'Authority data of people listed in the general catalogue of the University Documentation System of France. Also available from [http://www.sudoc.abes.fr/xslt//DB=2.1/SET=2/TTL=1/LNG=EN/ English-speaking catalog] (search author, click one book, click author name, take PPN= value of the URL)' }, { property = 271, section = 4, pattern = 'D[AB]%d%d%d%d%d%d%d[%dX]', link = 'https://ci.nii.ac.jp/author/$1?l=en', label = 'CiNii', remark = 'CiNii is a bibliographic database service for material in Japanese academic libraries. It is maintained by the [[National Institute of Informatics]].' }, { property = 347, section = 7, pattern = ''..string.rep('[%-0-9A-Za-z]', 11)..'', link = 'https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/joconde/$1', label = 'Joconde', }, { property = 349, section = 2, link = 'https://id.ndl.go.jp/auth/ndlna/$1', patterns = {'a1%d?%d%d%d%d%d%d%d%d', 's?%d?%d%d%d%d%d%d%d%d'}, label = 'Japan', remark = 'Authority data listed in the catalog of the national library of Japan. Search also available via [http://viaf.org/ VIAF].' }, { property = 350, section = 7, pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'https://rkd.nl/nl/explore/images/$1', label = 'RKD ID', }, { property = 380, section = 3, link = 'https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/$1', label = 'Mérimée', patterns = {'[PEI]A%d[0-9AB]%d%d%d%d%d%d','ACR%d%d%d%d%d%d%d', 'MI%d%d%dB?', 'JAR%d%d%d%d%d%d%d', 'SPR%d%d%d%d%d%d%d'} }, { property = 396, section = 2, pattern = '%u%u[%u0-3]V%d%d%d%d%d%d', link = 'https://opac.sbn.it/nome/$1', label = 'Italië', remark = 'Central Institute for the Union Catalogue (ICCU: {{lang|it|Istituto Centrale per il Catalogo Unico}}) is an Italian government agency created to build a single catalog of all the libraries in the nation. It manages National Library Service ({{lang|it|Servizio bibliotecario nazionale}}).' }, { property = 409, section = 2, pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'https://nla.gov.au/anbd.aut-an$1', label = 'Australië', remark = "NLA Trove's People and Organisation view allows the discovery of biographical and other contextual information about people and organisations. Search also available via [http://viaf.org/ VIAF]." }, { property = 428, section = 4, valid = 'botanistV', link = 'https://www.ipni.org/ipni/advAuthorSearch.do?find_abbreviation=$1', label = 'Internasionale Plantnaamindeks', remark = 'Author citation (botany): standard form (official abbreviation) of a personal name for use in an author citation (only for names of algae, fungi and plants). Links to page at [[International Plant Names Index]] (IPNI).' }, { property = 434, section = 5, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', link = 'https://musicbrainz.org/artist/$1', label = 'MusicBrainz', remark = 'MusicBrainz is an open music encyclopedia that collects music metadata and makes it available to the public.' }, { property = 435, section = 7, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', link = 'https://musicbrainz.org/work/$1', label = 'MusicBrainz-werk', }, { property = 436, section = 7, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', link = 'https://musicbrainz.org/release-group/$1', label = 'MusicBrainz-vrystellingsgroep', }, { property = 454, section = 3, pattern = '[12]0%d%d%d%d%d%d', label = 'Structurae', link = 'https://structurae.net/structures/$1', }, { property = 496, section = 4, label = 'ORCID', valid = 'orcidV', link = 'https://orcid.org/$1', remark = 'Authority data on researchers, academics, etc. The ID range is a subset of the [[ISNI]] range. For free text links (for example when mentioning a person on page which is not about them), it is also possible to use {{tl|ORCID}}. Authors—including Wikipedia editors—may obtain an ORCID by signing up at [https://orcid.org/register orcid.org/register]. Please take care not to confuse ORCID and ISNI identifiers.' }, { property = 549, section = 4, pattern = '%d%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'https://www.mathgenealogy.org/id.php?id=$1', label = 'Wiskundegenealogieprojek', remark = 'Mathematics Genealogy Project is a web-based database for the academic genealogy of mathematicians.' }, { property = 650, section = 5, pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'https://rkd.nl/en/explore/artists/$1', label = 'RKD-kunstenaars', remark = 'RKDartists is an online database using a controlled vocabulary currently containing around 200,000+ names and other information about artists. Names in RKDartists may include given names, pseudonyms, variant spellings, names in multiple languages, and names that have changed over time (e.g., married names).' }, { property = 651, section = 6, patterns = {'%d%d%d%d%d%d%d%d', '0?%d%d%d%d%d%d%d', '0?0?%d%d%d%d%d%d'}, link = 'http://www.biografischportaal.nl/en/persoon/$1', label = 'Netherlands', remark = 'Dutch project with material for 40,000 digitized biographies, including former colonies of the Netherlands.' }, { property = 691, section = 2, pattern = '[a-z][a-z][a-z]?[a-z]?%d%d%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=$1&CON_LNG=ENG', label = 'Tsjeggië', remark = 'National Library of the Czech Republic ({{lang|cs|Národní knihovna České republiky}}) is the central library of the Czech Republic.' }, { property = 716, section = 7, patterns = { '[1-3]%d%d%d%d%d%d%d?', '54%d%d%d%d%d%d' }, link = 'https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=$1', label = 'JPL SBDB', }, { property = 781, section = 5, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d?%d?', link = 'http://www.sikart.ch/KuenstlerInnen.aspx?id=$1&lng=en', label = 'SIKART', remark = 'SIKART is a biographical dictionary and a database on visual art in Switzerland and Liechtenstein. It is published online by the Swiss Institute for Art Research (SIAR).' }, { property = 791, section = 6, customlink = 'ISILlink', remark = 'Libraries, museums and archives, decentralized national databases.' }, { property = 864, section = 4, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'https://dl.acm.org/profile/$1', label = 'Association for Computing Machinery', }, { property = 865, section = 6, link = 'https://bmlo.de/$1', label = 'BMLO', pattern = '[a-z][0-9][0-9][0-9][0-9]' }, { property = 886, section = 7, pattern = '%d+', link = 'http://www.e-lir.ch/e-LIR___Lexicon.$1.450.0.html', label = 'Lexicon Istoric Retic', remark = '{{lang|rm|Lexicon Istoric Retic}} (LIR) is a two volume version with a selection of articles published in Romansh.' }, { property = 902, section = 7, pattern = '%d%d%d%d%d%d', label = 'Geskiedkundige Woordeboek van Switserland', link = 'https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/$1', remark = 'Historical Dictionary of Switzerland is an encyclopedia on the history of Switzerland.' }, { property = 947, section = 2, pattern = '%d%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'http://aleph.rsl.ru/F?func=find-b&find_code=SYS&adjacent=Y&local_base=RSL11&request=$1&CON_LNG=ENG', label = 'Rusland', remark = 'Russian State Library ({{lang|ru|Российская государственная библиотека}}) is the national library of Russia.' }, { property = 950, section = 2, patterns = {'[XF][XF]%d%d%d%d%d?%d?%d?', 'a%d%d%d%d%d?%d?%d?', 'bi[mcsv][aoei]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d', 'Mi[sm][eoa]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d'}, link = 'https://datos.bne.es/resource/$1', label = 'Spanje', remark = "National Library of Spain (BNE: ''Biblioteca Nacional de España'') is a major public library, the largest in Spain." }, { property = 966, section = 7, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', label = 'MusicBrainz-etiket', link = 'https://musicbrainz.org/label/$1', }, { property = 982, section = 3, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', link = 'https://musicbrainz.org/area/$1', label = 'MusicBrainz-area', }, { property = 1003, section = 2, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'http://aleph.bibnat.ro:8991/F/?func=direct&local_base=NLR10&doc_number=$1', label = 'Roemenië', }, { property = 1004, section = 3, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', link = 'https://musicbrainz.org/place/$1', label = 'MusicBrainz-plek', }, { property = 1005, section = 2, pattern = '[1-9]%d*', link = 'http://id.bnportugal.gov.pt/aut/catbnp/$1', label = 'Portugal', }, { property = 1006, section = 2, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d[%dX]', link = 'http://data.bibliotheken.nl/id/thes/p$1', label = 'Nederland', }, { property = 1015, section = 2, patterns = {'[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', '[1-9]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d'}, link = 'https://authority.bibsys.no/authority/rest/authorities/html/$1', label = 'Noorweë', remark = 'BIBSYS is a supplier of library and information systems for all Norwegian university Libraries, the National Library of Norway, college libraries, and a number of research libraries and institutions.' }, { property = 1045, section = 6, link = 'https://www2.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche/(num_dept)/$1', label = 'Sycomore', pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?' }, { property = 1048, section = 2, pattern = '%d+', link = 'http://aleweb.ncl.edu.tw/F/?func=accref&acc_sequence=$1&CON_LNG=ENG', label = 'Taiwan', remark = 'National Central Library is the national library of Taiwan, Republic of China.' }, { property = 1053, section = 4, patterns = {'[A-Z][A-Z]?[A-Z]?%-%d%d%d%d%-19%d%d', '[A-Z][A-Z]?[A-Z]?%-%d%d%d%d%-20%d%d'}, link = 'https://www.researcherid.com/rid/$1', label = 'ResearcherID', remark = 'An identifying system for scientific authors. The system was introduced in January 2008 by [[Thomson Reuters]]. The combined use of the [[digital object identifier]] with the ResearcherID allows for a unique association of authors and scientific articles.' }, { property = 1146, section = 6, pattern = '%d+', link = 'https://www.iaaf.org/athletes/_/$1', label = 'Wêreldatletiek', remark = 'The IAAF athlete database lists information about [[sport of athletics]] competitors.' }, { property = 1153, section = 4, pattern = '[1-9]%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d?', link = 'https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=$1', label = 'Scopus', remark = 'SciVerse Scopus is a bibliographic database containing abstracts and citations for academic journal articles. It covers nearly 19,500 titles from over 5,000 international publishers, of which 16,500 are peer-reviewed journals in the scientific, technical, medical, and social sciences (including arts and humanities).' }, { property = 1157, section = 6, pattern = '[A-Z]00[01]%d%d%d', link = 'http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=$1', label = 'Kongres van die Verenigde State', remark = 'Biographical Directory of the United States Congress is a biographical dictionary of all present and former members of the United States Congress and its predecessor, the Continental Congress. Also included are Delegates from territories and the District of Columbia and Resident Commissioners from the Philippines and Puerto Rico.' }, { property = 1186, section = 6, label = 'MEP directory', link = 'https://www.europarl.europa.eu/meps/en/$1', pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?', }, { property = 1225, section = 7, pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'https://catalog.archives.gov/id/$1', label = 'NARA', remark = 'National Archives and Records Administration (NARA) is an independent agency of the United States government charged with preserving and documenting government and historical records.' }, { property = 1248, section = 5, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', link = 'http://kulturnav.org/$1', label = 'KulturNav', remark = 'KulturNav is a Norwegian cloud-based software service, allowing users to create, manage and distribute name authorities and terminology, focusing on the needs of museums and other cultural heritage institutions. The software is developed by KulturIT ANS and the development project is funded by the [[Arts Council Norway]].' }, { property = 1315, section = 6, label = 'Trove', pattern = '[1-9]%d%d%d%d%d%d?%d?', link = 'https://trove.nla.gov.au/people/$1', }, { property = 1323, section = 7, pattern = 'A%d%d%.%d%.%d%d%.%d%d%d[FM]?', link = 'http://tools.wmflabs.org/wikidata-externalid-url/?p=1323&url_prefix=https:%2F%2Fwww.unifr.ch%2Fifaa%2FPublic%2FEntryPage%2FTA98%20Tree%2FEntity%20TA98%20EN%2F&url_suffix=%20Entity%20TA98%20EN.htm&id=$1', label = 'Terminologia Anatomica', }, { property = 1330, section = 7, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', link = 'https://musicbrainz.org/instrument/$1', label = 'MusicBrainz-instrument', }, { property = 1362, section = 7, valid = 'tlsV', link = 'http://tls.theaterwissenschaft.ch/wiki/$1', label = 'Theaterlexikon', remark = '{{lang|de|Theaterlexikon der Schweiz}} (TLS) is an encyclopedia about theatre in Switzerland. It was developed by the Institute of Theatre Studies of the [[University of Berne]].' }, { property = 1368, section = 2, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'https://kopkatalogs.lv/F?func=direct&local_base=lnc10&doc_number=$1&P_CON_LNG=ENG', label = 'Letland', }, { property = 1375, section = 2, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'http://katalog.nsk.hr/F/?func=direct&doc_number=$1&local_base=nsk10', label = 'Kroasië', }, { property = 1407, section = 7, pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x', link = 'https://musicbrainz.org/series/$1', label = 'MusicBrainz-reeks', }, { property = 1556, section = 4, patterns = {'%l[%l%-]*','%l[%l%-]*%.%l[%l%-]*','%l[%l%-]*.%d*','%l[%l%-]*%.%l[%l%-]*%.%d*'}, link = 'https://zbmath.org/authors/?q=ai:$1', label = 'zbMATH', }, { property = 1584, section = 3, label = 'Pleiades', link = 'https://pleiades.stoa.org/places/$1', pattern = '[1-9]%d*', remark = "Pleiades is a joint project of the Institute for the Study of the Ancient World at [[New York University]] and the Ancient World Mapping Center at the [[University of North Carolina]] at Chapel Hill." }, { property = 1707, section = 5, pattern = '[a-z%-]+%d*', link = 'https://www.daao.org.au/bio/$1', label = 'Australiese Kunstenaars', }, { property = 1736, section = 5, pattern = '%d+', link = 'https://www.imj.org.il/artcenter/newsite/en/?artist=$1', label = 'ICIA (Israel)', }, { property = 1886, section = 3, link = 'https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=$1', label = 'Globale Vulkanismeprogram', pattern = '%d%d%d%d%d%d' }, { property = 1890, section = 2, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'http://www.bncatalogo.cl/F?func=direct&local_base=red10&doc_number=$1', label = 'Chili', }, { property = 1907, section = 6, patterns = {'[a-z][-a-z]+-[1-3]%d%d?%d?%d?', '[a-z][-a-z]+-[1-9]%d?%d?%d?'}, link = 'http://adb.anu.edu.au/biography/$1', label = 'Australië', }, { property = 1908, section = 6, pattern = '[1-9]%d*', link = 'https://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/$1/', label = 'Commonwealth War Graves Commission', }, { property = 1960, section = 4, pattern = '[%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u][%-_%d%l%u]', link = 'https://scholar.google.com/citations?user=$1', label = 'Google Scholar', }, { property = 1986, section = 6, link = 'https://www.treccani.it/enciclopedia/$1_(Dizionario-Biografico)', label = 'Italiaanse Mense', }, { property = 2041, section = 5, pattern = '%d+', link = 'https://www.ngv.vic.gov.au/explore/collection/artist/$1/', label = 'Victoria', }, { property = 2163, section = 1, pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'https://id.worldcat.org/fast/$1', label = 'FAST', }, { property = 2174, section = 5, link = 'https://www.moma.org/artists/$1', label = 'Museum of Modern Art', pattern = '%d+' }, { property = 2268, section = 5, link = 'https://www.musee-orsay.fr/en/ressources/repertoire-artistes-personnalites/$1', label = 'Musée d\'Orsay', pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?' }, { property = 2349, section = 5, pattern = '[1-9]%d*', link = 'http://www.uni-stuttgart.de/hi/gnt/dsi2/index.php?table_name=dsi&function=details&where_field=id&where_value=$1', label = 'Wetenskaplike illustreerders', }, { property = 2418, section = 6, pattern = '10%d%d%d%d%d', label = 'Structurae', link = 'https://structurae.net/persons/$1', }, { property = 2456, section = 4, patterns = {'%d%d%d?%/%d+-?[%d]*[%a]*-?[%d]*', '[%a]+%/[%w]*-?[%d]*'}, link = 'https://dblp.org/pid/$1', label = 'DBLP', }, { property = 2484, section = 3, link = 'https://nces.ed.gov/ccd/schoolsearch/school_detail.asp?ID=$1', label = 'NCES', pattern = '%d+' }, { property = 2558, section = 6, pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?', link = 'https://autores.uy/autor/$1', label = 'Uruguay', remark = "autores.uy is an author's database, that focus on [[Uruguay]]an authors. It was created and maintained by the Uruguayan chapter of Creative Commons. It also provides access to digitized works of the authors in public domain." }, { property = 2750, section = 5, pattern = '[1-9]%d*', link = 'https://pic.nypl.org/constituents/$1', label = 'Photographers\' Identities', remark = "PIC is a photographer's database. It is maintained by the New York Public Library." }, { property = 2980, section = 3, pattern = '[A-Z][A-Z][A-Z]%d%d%d%d?[A-Z]?', link = 'http://wlol.arlhs.com/lighthouse/$1.html', label = 'ARLHS', }, { property = 3223, section = 3, pattern = '[1-9]%d*', label = 'OLL', link = 'http://listoflights.org/leuchtfeuer/detail?id=$1.aspx' }, { property = 3233, section = 4, link = 'https://philpeople.org/profiles/$1', label = 'PhilPeople', patterns = {'[a-z%-]+', '[a-z%-]+%-%d'} }, { property = 3326, section = 3, link = 'https://www.worldwaterfalldatabase.com/index.php/waterfall/$1', label = 'World Waterfall', pattern = '%d+' }, { property = 3348, section = 2, pattern = '[1-9]%d*', link = 'https://catalogue.nlg.gr/cgi-bin/koha/opac-authoritiesdetail.pl?authid=$1', label = 'Griekeland', }, { property = 3372, section = 5, link = 'https://www.aucklandartgallery.com/explore-art-and-ideas/artist/$1/', label = 'Auckland', pattern = '%d+', }, { property = 3407, section = 3, link = 'http://klosterdatenbank.germania-sacra.de/gsn/$1', label = 'Klosterdatenbank', pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?' }, { property = 3430, section = 7, pattern = '%d*[A-Za-z][0-9A-Za-z]*', link = 'https://snaccooperative.org/ark:/99166/$1', label = 'SNAC', }, { property = 3544, section = 7, pattern = '%d+', link = 'https://collections.tepapa.govt.nz/agent/$1', label = 'Te Papa (New Zealand)' }, { property = 3562, patterns = {'[A-Q]%d%d%d%d', '[A-Q]%d%d%d%d%.%d+'}, section = 3, prefix = '[[Admiralty (identifier)|Admiralty]]' }, { property = 3563, section = 3, pattern = '11[0-6]%-%d+%.?%d*', link = 'https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?url=https%3A%2F%2Fmsi.nga.mil%2FqueryResults%3Fpublications%2Fngalol%2Flights-buoys%3Fvolume%3D%251%26featureNumber%3D%252%26includeRemovals%3Dfalse%26output%3Dhtml&exp=(%5Cd%7B3%7D)-(.*)&id=$1', label = 'NGA', }, { property = 3601, section = 3, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'https://www.marinetraffic.com/en/ais/details/lights/$1', label = 'MarineTraffic', }, { property = 3723, section = 3, prefix = '[[USCG (identifier)|USCG]]', customlink = 'uscgLink' }, { property = 3788, section = 2, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'https://catalogo.bn.gov.ar/F/?func=direct&local_base=BNA10&doc_number=$1', label = 'Argentinië', }, { property = 3829, section = 4, pattern = '%d+', link = 'https://publons.com/author/$1/', label = 'Publons' }, { property = 3863, section = 3, pattern = '[1-9]%d*', link = 'http://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/$1.aspx', label = 'Italy', }, { property = 3920, section = 3, customlink = 'ccg', remark = 'Identifier from one of 4 volumes of List of Lights, Buoys and Fog Signals issued by the Canadian Coast Guard.' }, { property = 3993, section = 3, pattern = '[1-9]%d*', prefix = 'Iceland' }, { property = 4038, section = 3, pattern = '[1-9]%d*[A-Za-z]?', prefix = 'Denmark', }, { property = 4055, section = 3, pattern = '%d+', prefix = 'Norway', }, { property = 4114, section = 5, link = 'https://www.adk.de/de/akademie/mitglieder/?we_objectID=$1', label = 'ADK', patterns = {'4999[6-9]', '5[0-4]%d%d%d', '55[0-6]%d%d', '5570%d', '5571[0-8]'} }, { property = 4143, section = 3, pattern = '%d+', prefix = 'Finland', }, { property = 4186, section = 6, patterns = {'[A-Z][A-Z][A-Z]%d%d%d%d[a-z]', '[A-Z][A-Z]%d%d%d%d%d[a-z]'}, link = 'http://www.womenaustralia.info/biogs/$1.htm', label = 'Australian Women\'s Register', }, { property = 4423, section = 3, patterns = {'[1-9]%d*', '[1-9]%d*.%d+'}, prefix = 'Portugal', }, { property = 4457, section = 5, link = 'https://adp.library.ucsb.edu/names/$1', label = 'Discography of American Historical Recordings', pattern = '%d+' }, { property = 4534, section = 6, label = 'EUTA', link = 'http://www.theatre-architecture.eu/db.html?personId=$1', pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?' }, { property = 4535, section = 3, label = 'EUTA theatre', link = 'http://www.theatre-architecture.eu/db/?theatreId=$1', pattern = '[1-9]%d*' }, { property = 4581, section = 5, label = 'Städel', link = 'https://sammlung.staedelmuseum.de/en/person/$1', pattern = '%C+' }, { property = 4613, section = 7, pattern = '%d%d?%d?%d?%d?%d?', link = 'http://esu.com.ua/search_articles.php?id=$1', label = 'Ensiklopedie van Moderne Oekraïne', }, { property = 4955, section = 4, pattern = '[1-9]%d%d%d%d%d?%d?', link = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet/MRAuthorID/$1', label = 'MathSciNet', }, { property = 5034, section = 2, link = 'https://lod.nl.go.kr/resource/$1', label = 'Korea', patterns = {'%u%u%u%d%d%d%d%a?%d%d%d%d%d?%d?', 'CNTS%-%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d'} }, { property = 5226, section = 5, link = 'http://brahms.ircam.fr/$1', label = 'BRAHMS', pattern = '[a-z%-\\]+', remark = 'Identifier of an artist in the B.R.A.H.M.S. (Base Relationnelle d\'Articles Hypertextes sur la Musique du 20e Siècle database), by the IRCAM' }, { property = 5288, section = 3, label = 'StadiumDB', link = 'http://stadiumdb.com/stadiums/$1', pattern = '%l%l%l/[_%w]+' }, { property = 5302, section = 7, link = 'https://brahms.ircam.fr/works/work/$1/', label = 'BRAHMS', pattern = '[1-9]%d*', remark = "Identifier for a musical work in the B.R.A.H.M.S. (Base Relationnelle d\'Articles Hypertextes sur la Musique du 20e Siècle database) database, by the IRCAM" }, { property = 5321, section = 5, link = 'https://www.museodelprado.es/en/the-collection/artist/wd/$1', label = 'Prado', pattern = '%x%x%x%x%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%-%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x%x' }, { property = 5368, section = 5, label = 'National Gallery of Canada', link = 'https://www.gallery.ca/collection/artist/$1', pattern = '%C+' }, { property = 5504, section = 7, label = 'RISM', patterns = {'people/%d+', 'institutions/%d+', 'sources/%d+'}, link = 'https://rism.online/$1', }, { property = 5587, section = 2, pattern = '%w+', link = 'https://libris.kb.se/$1', label = 'Swede' }, { property = 906, section = 2, pattern = '[1-9]%d%d%d%d%d?', link = 'https://libris.kb.se/auth/$1', label = 'Swede', remark = 'Authority data from the [[National Library of Sweden]]', suppressedbyproperty = {5587} }, { property = 5736, section = 7, pattern = '[A-Z0-9][A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?[A-Z0-9/ ()-]?', link = 'https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=$1', label = 'MPC', }, { property = 5818, section = 3, link = 'https://www.bgci.org/garden.php?id=$1', label = 'BGCI garden', pattern = '%d+' }, { property = 6213, section = 6, pattern = '[a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d][a-zA-Z%d]', link = 'https://id.parliament.uk/$1', label = 'VK-parlement', remark = 'VK-parlementsliddata' }, { property = 6734, section = 6, pattern = '[1-9]%d*', link = 'https://archaeologydataservice.ac.uk/library/browse/personDetails.xhtml?personId=$1', label = 'Archaeology Data Service', }, { property = 6792, section = 5, pattern = '[1-9]%d*', link = 'https://findnzartists.org.nz/artist/$1/', label = 'New Zealand Artists', }, { property = 6804, section = 5, pattern = '[1-9]%d*', link = 'https://www.agsa.sa.gov.au/collection-publications/collection/creators/_/$1/', label = 'South Australia', }, { property = 6829, section = 6, pattern = '0[01]%d%d%d%d%.?[A-D]?', link = 'https://doi.org/10.3318/dib.$1.v1', label = 'Ierland', }, { property = 7293, section = 2, pattern = '981%d%d%d%d%d%d%d%d05606*', link = 'https://dbn.bn.org.pl/descriptor-details/$1', label = 'Pole', }, { property = 1695, section = 2, pattern = 'a%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'https://dbn.bn.org.pl/descriptor-details/$1', label = 'Pole', suppressedbyproperty = {7293} }, { property = 7303, section = 5, pattern = '%w[%w-]+%/%d+', link = 'https://www.grammy.com/artists/$1', label = 'Grammy Awards', }, { property = 7314, section = 7, pattern = '[%d%l/-]+', link = 'https://islamansiklopedisi.org.tr/$1', label = 'İslâm Ansiklopedisi', }, { property = 7902, section = 6, pattern = '1[0-9]%d%d%d%d%d%d%d?[0-9X]', link = 'https://www.deutsche-biographie.de/$1.html?language=en', label = 'Deutsche Biographie', }, { property = 8034, section = 2, pattern = '49[0-9]%/[1-9][0-9]?[0-9]?[0-9]?[0-9]?[0-9]?', link = 'https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=8034&url_prefix=https://opac.vatlib.it/auth/detail/&id=$1', label = 'Vatikaan', remark = 'Vatican Library document data' }, { property = 8189, section = 2, pattern = '9870[0-1]%d%d%d%d%d%d%d%d05171', link = 'https://www.nli.org.il/en/authorities/$1', label = 'Israel', }, { property = 8381, section = 5, link = 'https://www.emmys.com/bios/$1', label = 'Emmy Awards' }, { property = 8671, section = 7, label = 'Deutsche Bahn', link = 'https://iris.noncd.db.de/wbt/js/index.html?bhf=$1&zeilen=50&seclang=en', remark = 'Deutsche Bahn station code, identifier for train stations and other operating points used by Deutsche Bahn', pattern = '[ABCDEFHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ][A-Z0-9%s][A-Z0-9%s]?[A-Z0-9%s]?[A-Z0-9%s]?' }, { property = 8980, section = 2, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'https://urn.fi/URN:NBN:fi:au:finaf:$1', label = 'Finland', }, { property = 9070, section = 7, pattern = '[A-Z]\\[A-Z]\\%w+', link = 'http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\\$1', label = 'Internet Encyclopedia of Ukraine', }, { property = 9692, section = 5, link = 'https://www.lexm.uni-hamburg.de/object/lexm_lexmperson_$1', label = 'LexM', remark = 'Identifier for a musician in the Lexikon verfolgter Musiker und Musikerinnen der NS-Zeit', pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d' }, { property = 9725, section = 3, label = 'EBIDAT', link = 'https://www.ebidat.de/cgi-bin/ebidat.pl?id=$1', remark = 'Identifier for an entry in the castles inventory database EBIDAT', pattern = '[1-9]%d?%d?%d?%d?' }, { property = 9984, section = 2, pattern = '981[0-1]%d%d%d%d%d%d%d%d%d06706', link = 'https://cantic.bnc.cat/registre/$1', label = 'Katalonië', }, { property = 10020, section = 6, pattern = '[0-9A-Z]+', link = 'https://handbook.aph.gov.au/Parliamentarian/$1', label = 'Australian Parliament', }, { property = 10299, section = 4, link = 'https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/$1/', label = 'Leopoldina', pattern = '[%-a-z]+%d?' }, { property = 10608, section = 5, link = 'https://www.performing-arts.eu/discovery/$1', label = 'FID', remark = 'FID performing arts', }, { property = 10832, section = 1, link = 'https://id.oclc.org/worldcat/entity/$1', label = 'WorldCat', patterns = {'%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w%w', '[QP][1-9]%d*'}, remark = 'WorldCat Entities for persons and works, by [[OCLC]]', }, { property = 11249, section = 2, pattern = '%d%d%d%d%d%d%d%d', link = 'https://opac.kbr.be/LIBRARY/doc/AUTHORITY/$1', label = 'België', }, { property = 11646, section = 6, label = 'Deutsche Synchronkartei', link = 'https://www.synchronkartei.de/person/$1', remark = 'Online database of voice actors in film and television productions', pattern = string.rep('[0-9a-zA-Z_-]',9) }, { property = 11729, section = 7, label = 'Kulturenvanteri monument', link = 'https://kulturenvanteri.com/yer/?p=$1', pattern = '%d+' }, { property = 12204, section = 7, label = 'ELMCIP', link = 'https://elmcip.net/node/$1', remark = 'Identifier for an entry in the Electronic Literature as a Model of Creativity and Innovation in Practice (ELNCIP) Knowledge Base', pattern = '[1-9]%d*' }, { property = 12362, section = 6, pattern = '[a-z]+[a-z%-]*%d?', link = 'https://parliament.vic.gov.au/members/$1', label = 'Victorian Parliament', }, { property = 12754, section = 7, pattern = '000%d%d%d%d%d%d%d', link = 'https://id.bildindex.de/thing/$1', label = 'Bildindex', }, { property = 13049, section = 6, patterns = {'1[0123]?%d%d%d%d%d%d%d[0-9X]', '[47]%d%d%d%d%d%d%-%d', '[1-9]%d?%d?%d?%d?%d?%d?%d?%-[0-9X]', '3%d%d%d%d%d%d%d[0-9X]'}, link = 'https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/$1', label = 'DDB', remark = 'Deutsche Digitale Bibliothek', }} p.sections = { [1] = {name = 'Internasionaal', hidelabelwhenalone = true}, [2] = {name = 'Nasionaal'}, [3] = {name = 'Geografies'}, [4] = {name = 'Akademie'}, [5] = {name = 'Kunstenaars'}, [6] = {name = 'Mense'}, [7] = {name = 'Ander', hidelabelwhenalone = true} } p.whitelists = { arts = { topic = 2018526, properties = {268, 214, 3372, 6804, 1907, 4186, 12754, 1908, 1707, 6829, 2349, 6792, 227, 1960, 347, 1248, 244, 1225, 2041, 409, 2750, 650, 350, 781, 3430, 3544, 1315, 245, 1986, 7902, 651, 791, 7303} }, lighthouse = { topic = 39715, properties = {3563, 4055, 3223, 4423, 3723, 3993, 3562, 2980, 4038, 3920, 4143, 3863, 3601} }, ch = { topic = 39, properties = {902, 886, 781, 1362}, }, cz = {topic = 213, properties = {691}}, cl = {topic = 298, properties = {1890}}, es = {topic = 29, properties = {950, 9984}}, gr = {topic = 41, properties = {3348}}, hr = {topic = 224, properties = {1375}}, il = {topic = 801, properties = {8189, 1736}}, it = {topic = 38, properties = {396, 3863, 1986, 8034}}, ja = {topic = 17, properties = {349, 271}}, kr = {topic = 884, properties = {5034}}, lv = {topic = 211, properties = {1368}}, nl = {topic = 55, properties = {651, 1006, 650, 350}}, pl = {topic = 36, properties = {1695, 7293}}, ro = {topic = 218, properties = {1003}}, ru = {topic = 159, properties = {947}}, sv = {topic = 34, properties = {906, 5587}}, tr = {topic = 43, properties = {7314}}, tw = {topic = 865, properties = {1048}}, uy = {topic = 77, properties = {2558}} } p.property_items = {-- look at these properties to find relevant item to property 1629, -- P1629: Wikidata item of this property 10726,-- P10726: class of non-item property value 9073, -- P9073: applicable 'stated in' value 2378 -- P2378: issued by } p.auto_additional = {-- defines properties to check when additional=auto 527, -- P527: has part(s) 150, -- P150: contains the administrative territorial entity 355, -- P355: has subsidiary } return p 22nqw3jnuokzsye0dmm7ry15ridcl5s 0 451438 2968334 2926043 2026-09-18T13:16:32Z Aliwal2012 39067 /* Akademiese loopbaan */ 2968334 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Firoz Cachalia 2025.png|duimnael|regs|180px]] '''Firoz Cachalia''' (gebore [[22 Julie]] [[1958]]) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] prokureur en [[politikus]] wat die huidige waarnemende [[Minister van Polisie]] is.<ref>{{Cite web |title=Ramaphosa announces new acting Police Minister |url=https://businesstech.co.za/news/government/831293/ramaphosa-announces-new-acting-police-minister/ |access-date=2025-07-13 |language=en-US}}</ref> Hy het in 1994 by die Gautengse Provinsiale Wetgewer aangesluit, waar hy die [[African National Congress]] verteenwoordig het Hy het van 1999 tot 2004 as Speaker van die provinsiale wetgewer gedien en was van 2004 tot 2010 'n lid van die Gautengse Uitvoerende Raad. Nadat hy die provinsiale regering verlaat het, is hy as regsprofessor aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] aangestel en, vanaf 2022, as voorsitter van die Nasionale Anti-korrupsie Adviesraad. == Vroeë lewe en opvoeding == Cachalia is op 22 Julie 1958 in [[Benoni]] in die voormalige Transvaal, nou deel van die provinsie [[Gauteng]], gebore.<ref name=":0">{{Cite web |date=2 September 2019 |title=Firoz Cachalia |url=https://www.sahistory.org.za/people/firoz-cachalia |access-date=2023-01-16 |website=South African History Online}}</ref> Sy broer is Azhar Cachalia, 'n aktivis en regter.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2009-06-21 |title=Race for Concourt judges |url=https://mg.co.za/article/2009-06-21-race-for-concourt-judges/ |access-date=2023-01-16 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> In die laat 1970's en 1980's was Cachalia aktief in anti-apartheid studentepolitiek aan Wits Universiteit; hy is verskeie kere aangehou en verban kragtens die Wet op Binnelandse Veiligheid.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2010-08-06 |title='Politics chose us' |url=https://mg.co.za/article/2010-08-06-politics-chose-us/ |access-date=2023-01-16 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> Hy het ook by die [[Verenigde Demokratiese Front]] aangesluit.<ref name=":0" /> In die vroeë 1990's het hy as prokureur by Bell Dewar and Hall en as navorser by die Sentrum vir Toegepaste Regsstudies gewerk; hy het ook die Transvaalse Indiese Kongres verteenwoordig tydens onderhandelinge by die [[Konvensie vir 'n Demokratiese Suid-Afrika (KODESA)|Konvensie vir 'n Demokratiese Suid-Afrika]].<ref name=":0" /> Hy het 'n [[Baccalaureus Artium]] en 'n LLB, en in 1996 het hy 'n LLM van die [[Universiteit van Michigan]] ontvang.<ref name=":1">{{Cite journal |date=13 Julie 2012 |title=Media Statement: Appointment of Professor Firoz Cachalia as a non-executive director |url=https://www.resbank.co.za/en/home/publications/publication-detail-pages/media-releases/2012/5088 |journal=South African Reserve Bank |language=english}}</ref><ref name=":0" /> ==Politieke loopbaan== Cachalia het in 1994 vir die eerste keer by die [[Gauteng Provinsiale Wetgewer]] aangesluit<ref name=":0" /> en het uiteindelik van 1999 tot 2004 Speaker van die provinsiale wetgewer geword.<ref>{{Cite news |date=8 Desember 2009 |title=DA Accuses Cachalia of Ducking Tough Questions |work=Business Day |url=https://allafrica.com/stories/200912080267.html |access-date=16 Januarie 2023 |via=allAfrica}}</ref> In die wetgewer het hy die African National Congress verteenwoordig en was ook 'n lid van die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]].<ref name=":0" /> Op 29 April 2004, na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|algemene verkiesing van 2004]], is Cachalia vir die eerste keer aangestel in die Gauteng Uitvoerende Raad; [[Mbhazima Shilowa]], wat toe sy tweede termyn as Premier van Gauteng betree het, het hom aangestel as Lid van die Uitvoerende Raad (LUR) vir Gemeenskapsveiligheid.<ref>{{Cite web |last=Furness |first=Jenny |date=30 April 2004 |title=Four new faces in Shilowa's team |url=https://www.engineeringnews.co.za/article/four-new-faces-in-shilowas-team-2004-04-30 |access-date=2022-12-29 |website=Engineering News |language=en |agency=SAPA}}</ref> Hy het daardie portefeulje behou tot die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], dwarsdeur Shilowa se tweede termyn en die kort ampstermyn van Shilowa se opvolger, [[Paul Mashatile]].<ref>{{Cite web |date=7 Oktober 2008 |title=Paul Mashatile's inauguration address |url=https://www.politicsweb.co.za/documents/paul-mashatiles-inauguration-address |access-date=2022-12-29 |website=Politicsweb |language=en}}</ref> Vanaf Mei 2009, onder die nuutverkose Premier [[Nomvula Mokonyane]], was Cachalia LUR vir Ekonomiese Ontwikkeling, 'n nuutgeskepte portefeulje.<ref>{{Cite web |date=13 Mei 2009 |title=Gauteng Department of Community Safety welcomes new MEC |url=https://www.gov.za/gauteng-department-community-safety-welcomes-new-mec-elias-khabisi-mosunkutu |access-date=2022-12-29 |website=South African Government}}</ref> Hy is egter uit die Uitvoerende Raad afgedank in 'n kabinetskommeling wat op 2 November 2010 deur Mokonyane aangekondig is.<ref>{{Cite web |date=2 November 2010 |title=Premier Nomvula Mokonyane announces new Gauteng Cabinet |url=https://www.gov.za/premier-nomvula-mokonyane-announces-new-gauteng-cabinet |access-date=2022-12-29 |website=South African Government}}</ref> Op 13 Julie 2025 is hy as die nasionale Minister van Polisie aangestel, in 'n waarnemende hoedanigheid, in die plek van [[Senzo Mchunu]] wat op spesiale verlof geplaas is.<ref>{{Webaanhaling|url=https://businesstech.co.za/news/government/831293/ramaphosa-announces-new-acting-police-minister-and-commission-to-investigate-corruption/|datum=13 Julie 2025|titel=Ramaphosa announces new acting Police Minister and commission to investigate corruption|taal=Engels|uitgewer=BusinessTECH|toegangsdatum=15 Julie 2025}}</ref> ==Akademiese loopbaan== Ná sy tyd in die provinsiale regering het Cachalia 'n professor aan die Wits Universiteit se Regskool geword.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> In Julie 2012 het president [[Jacob Zuma]] hom aangestel vir 'n driejaartermyn as nie-uitvoerende direkteur op die raad van die [[Suid-Afrikaanse Reserwebank]].<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |date=2012-07-16 |title=Firoz Cachalia appointed Sarb nonexec director |url=https://www.moneyweb.co.za/archive/firoz-cachalia-appointed-sarb-nonexec-director/ |access-date=2023-01-16 |website=Moneyweb |language=en}}</ref> In September 2022 het Cachalia 'n driejaartermyn as voorsitter van die Nasionale Antikorrupsie Adviesraad begin, 'n liggaam wat nuut deur Zuma se opvolger, president [[Cyril Ramaphosa]], geskep is om [[korrupsie]] en [[staatskaping]] te voorkom en uit te roei, onder meer deur die regering se reaksie op die bevindinge van die [[Zondo-kommissie]] te lei.<ref>{{Cite news |date=2022-08-29 |title=South Africa Names Firoz Cachalia Head of New Anti-Graft Council |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-29/south-africa-names-firoz-cachalia-head-of-new-anti-graft-council |access-date=2023-01-16}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 Augustus 2022 |title=Firoz Cachalia to chair Ramaphosa's anticorruption advisory council |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2022-08-29-firoz-cachalia-to-chair-ramaphosas-anticorruption-advisory-council/ |access-date=2023-01-16 |website=Business Day |language=en-ZA}}</ref> Hy het ook tot Desember 2022 as lid van die Nasionale Uitvoerende Komitee van sy politieke party, die ANC, gedien; hy is in Oktober 2019 in die liggaam gekoöpteer.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=2 Oktober 2019 |title=Blade Nzimande returns to ANC NEC |url=https://www.iol.co.za/news/blade-nzimande-returns-to-anc-nec-33869310 |access-date=2023-01-08 |website=IOL |language=en}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cachalia, Firoz}} [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van polisie]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1958]] [[Kategorie:Polisie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Witwatersrand]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Michigan]] cqifz8xzzqyzd1s572feqov5yhmx4xw 2968337 2968334 2026-09-18T13:23:09Z Aliwal2012 39067 2968337 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Firoz Cachalia 2025.png|duimnael|regs|180px]] '''Firoz Cachalia''' (gebore [[22 Julie]] [[1958]]) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] prokureur en [[politikus]] wat die huidige waarnemende [[Minister van Polisie]] is.<ref>{{Cite web |title=Ramaphosa announces new acting Police Minister |url=https://businesstech.co.za/news/government/831293/ramaphosa-announces-new-acting-police-minister/ |access-date=2025-07-13 |language=en-US}}</ref> Hy het in 1994 by die [[Gauteng Provinsiale Wetgewer]] aangesluit, waar hy die [[African National Congress]] verteenwoordig het Hy het van 1999 tot 2004 as Speaker van die Provinsiale Wetgewer gedien en was van 2004 tot 2010 'n lid van die Gautengse Uitvoerende Raad. Nadat hy die provinsiale regering verlaat het, is hy as regsprofessor aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] aangestel en, vanaf 2022, as voorsitter van die Nasionale Antikorrupsie Adviesraad. == Vroeë lewe en opvoeding == Cachalia is op 22 Julie 1958 in [[Benoni]] in die voormalige [[Transvaal]] gebore.<ref name=":0">{{Cite web |date=2 September 2019 |title=Firoz Cachalia |url=https://www.sahistory.org.za/people/firoz-cachalia |access-date=2023-01-16 |website=South African History Online}}</ref> Sy broer is Azhar Cachalia, 'n aktivis en regter.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2009-06-21 |title=Race for Concourt judges |url=https://mg.co.za/article/2009-06-21-race-for-concourt-judges/ |access-date=2023-01-16 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> In die laat 1970's en 1980's was Cachalia aktief in anti-apartheid studentepolitiek aan Wits Universiteit; hy is verskeie kere aangehou en verban kragtens die Wet op Binnelandse Veiligheid.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2010-08-06 |title='Politics chose us' |url=https://mg.co.za/article/2010-08-06-politics-chose-us/ |access-date=2023-01-16 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> Hy het ook by die [[Verenigde Demokratiese Front]] aangesluit.<ref name=":0" /> In die vroeë 1990's het hy as prokureur by Bell Dewar and Hall en as navorser by die Sentrum vir Toegepaste Regsstudies gewerk; hy het ook die Transvaalse Indiese Kongres verteenwoordig tydens onderhandelinge by die [[Konvensie vir 'n Demokratiese Suid-Afrika (KODESA)|Konvensie vir 'n Demokratiese Suid-Afrika]].<ref name=":0" /> Hy het 'n [[Baccalaureus Artium]] en 'n LLB, en in 1996 het hy 'n LLM van die [[Universiteit van Michigan]] ontvang.<ref name=":1">{{Cite journal |date=13 Julie 2012 |title=Media Statement: Appointment of Professor Firoz Cachalia as a non-executive director |url=https://www.resbank.co.za/en/home/publications/publication-detail-pages/media-releases/2012/5088 |journal=South African Reserve Bank |language=en}}</ref><ref name=":0" /> ==Politieke loopbaan== Cachalia het in 1994 vir die eerste keer by die [[Gauteng Provinsiale Wetgewer]] aangesluit<ref name=":0" /> en het uiteindelik van 1999 tot 2004 Speaker van die provinsiale wetgewer geword.<ref>{{Cite news |date=8 Desember 2009 |title=DA Accuses Cachalia of Ducking Tough Questions |work=Business Day |url=https://allafrica.com/stories/200912080267.html |access-date=16 Januarie 2023 |via=allAfrica}}</ref> In die wetgewer het hy die African National Congress verteenwoordig en was ook 'n lid van die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]].<ref name=":0" /> Op 29 April 2004, na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|algemene verkiesing van 2004]], is Cachalia vir die eerste keer aangestel in die Gauteng Uitvoerende Raad; [[Mbhazima Shilowa]], wat toe sy tweede termyn as Premier van Gauteng betree het, het hom aangestel as Lid van die Uitvoerende Raad (LUR) vir Gemeenskapsveiligheid.<ref>{{Cite web |last=Furness |first=Jenny |date=30 April 2004 |title=Four new faces in Shilowa's team |url=https://www.engineeringnews.co.za/article/four-new-faces-in-shilowas-team-2004-04-30 |access-date=2022-12-29 |website=Engineering News |language=en |agency=SAPA}}</ref> Hy het daardie portefeulje behou tot die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], dwarsdeur Shilowa se tweede termyn en die kort ampstermyn van Shilowa se opvolger, [[Paul Mashatile]].<ref>{{Cite web |date=7 Oktober 2008 |title=Paul Mashatile's inauguration address |url=https://www.politicsweb.co.za/documents/paul-mashatiles-inauguration-address |access-date=2022-12-29 |website=Politicsweb |language=en}}</ref> Vanaf Mei 2009, onder die nuutverkose Premier [[Nomvula Mokonyane]], was Cachalia LUR vir Ekonomiese Ontwikkeling, 'n nuutgeskepte portefeulje.<ref>{{Cite web |date=13 Mei 2009 |title=Gauteng Department of Community Safety welcomes new MEC |url=https://www.gov.za/gauteng-department-community-safety-welcomes-new-mec-elias-khabisi-mosunkutu |access-date=2022-12-29 |website=South African Government}}</ref> Hy is egter uit die Uitvoerende Raad afgedank in 'n kabinetskommeling wat op 2 November 2010 deur Mokonyane aangekondig is.<ref>{{Cite web |date=2 November 2010 |title=Premier Nomvula Mokonyane announces new Gauteng Cabinet |url=https://www.gov.za/premier-nomvula-mokonyane-announces-new-gauteng-cabinet |access-date=2022-12-29 |website=South African Government}}</ref> Op 13 Julie 2025 is hy as die nasionale Minister van Polisie aangestel, in 'n waarnemende hoedanigheid, in die plek van [[Senzo Mchunu]] wat op spesiale verlof geplaas is.<ref>{{Webaanhaling|url=https://businesstech.co.za/news/government/831293/ramaphosa-announces-new-acting-police-minister-and-commission-to-investigate-corruption/|datum=13 Julie 2025|titel=Ramaphosa announces new acting Police Minister and commission to investigate corruption|taal=Engels|uitgewer=BusinessTECH|toegangsdatum=15 Julie 2025}}</ref> ==Akademiese loopbaan== Ná sy tyd in die provinsiale regering het Cachalia 'n professor aan die Wits Universiteit se Regsskool geword.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> In Julie 2012 het president [[Jacob Zuma]] hom aangestel vir 'n driejaartermyn as nie-uitvoerende direkteur op die raad van die [[Suid-Afrikaanse Reserwebank]].<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |date=2012-07-16 |title=Firoz Cachalia appointed Sarb nonexec director |url=https://www.moneyweb.co.za/archive/firoz-cachalia-appointed-sarb-nonexec-director/ |access-date=2023-01-16 |website=Moneyweb |language=en}}</ref> In September 2022 het Cachalia 'n driejaartermyn as voorsitter van die Nasionale Antikorrupsie Adviesraad begin, 'n liggaam wat nuut deur Zuma se opvolger, president [[Cyril Ramaphosa]], geskep is om [[korrupsie]] en [[staatskaping]] te voorkom en uit te roei, onder meer deur die regering se reaksie op die bevindinge van die [[Zondo-kommissie]] te lei.<ref>{{Cite news |date=2022-08-29 |title=South Africa Names Firoz Cachalia Head of New Anti-Graft Council |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-29/south-africa-names-firoz-cachalia-head-of-new-anti-graft-council |access-date=2023-01-16}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 Augustus 2022 |title=Firoz Cachalia to chair Ramaphosa's anticorruption advisory council |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2022-08-29-firoz-cachalia-to-chair-ramaphosas-anticorruption-advisory-council/ |access-date=2023-01-16 |website=Business Day |language=en-ZA}}</ref> Hy het ook tot Desember 2022 as lid van die Nasionale Uitvoerende Komitee van sy politieke party, die ANC, gedien; hy is in Oktober 2019 in die liggaam gekoöpteer.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=2 Oktober 2019 |title=Blade Nzimande returns to ANC NEC |url=https://www.iol.co.za/news/blade-nzimande-returns-to-anc-nec-33869310 |access-date=2023-01-08 |website=IOL |language=en}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cachalia, Firoz}} [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van polisie]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1958]] [[Kategorie:Polisie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Witwatersrand]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Michigan]] e7mpiasymw15vthzj4fyiqynmdc1xz1 0 452417 2968533 2828347 2026-09-19T09:00:39Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Spoor]] na [[Spoor (rolprent)]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat 2828347 wikitext text/x-wiki {{Geenkategorie}} ''Spoor'' is 'n Afrikaanse rolprent wat in 1975 vrygestel is.<ref name="Steyn2015">{{aanhaling boek |outeur=Steyn, Christa |titel=Die argivering van die Afrikaanse film (1916 – 2014) |jaar=2015 |uitgewer=MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat |url=https://scholar.ufs.ac.za/server/api/core/bitstreams/ca0015e1-68ae-4c45-aece-24f6a7f4cd29/content}}</ref> Die film is deur [[Howard Rennie]] geregisseer en vervaardig deur Cheetah Films.<ref name="Steyn2015"/> ==Sinopsis== Die draaiboek vir die film is gegrond op 'n ware gebeurtenis wat fokus op Kaptein Knox (Giles Ridley) se strewe om Generaal [[Christiaan de Wet]] op te spoor en in hegtenis te neem.<ref name="Steyn2015"/> ==Rolverdeling== Die rolverdeling is Giles Ridley (as Kaptein Knox), Dawie van Heerden (as De Wet), George Jackson, Victor Melleney, Keith van der Watt, Ian Yule, Ivor Kissin, en Danie Smuts.<ref name="Steyn2015"/> ==Verwysings== {{verwysings}} thno439zpreaeq7fayc9n7eqgwhqnyp 2968535 2968533 2026-09-19T09:01:39Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Afrikaanse rolprente]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2968535 wikitext text/x-wiki {{Geenkategorie}} ''Spoor'' is 'n Afrikaanse rolprent wat in 1975 vrygestel is.<ref name="Steyn2015">{{aanhaling boek |outeur=Steyn, Christa |titel=Die argivering van die Afrikaanse film (1916 – 2014) |jaar=2015 |uitgewer=MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat |url=https://scholar.ufs.ac.za/server/api/core/bitstreams/ca0015e1-68ae-4c45-aece-24f6a7f4cd29/content}}</ref> Die film is deur [[Howard Rennie]] geregisseer en vervaardig deur Cheetah Films.<ref name="Steyn2015"/> ==Sinopsis== Die draaiboek vir die film is gegrond op 'n ware gebeurtenis wat fokus op Kaptein Knox (Giles Ridley) se strewe om Generaal [[Christiaan de Wet]] op te spoor en in hegtenis te neem.<ref name="Steyn2015"/> ==Rolverdeling== Die rolverdeling is Giles Ridley (as Kaptein Knox), Dawie van Heerden (as De Wet), George Jackson, Victor Melleney, Keith van der Watt, Ian Yule, Ivor Kissin, en Danie Smuts.<ref name="Steyn2015"/> ==Verwysings== {{verwysings}} [[Kategorie:Afrikaanse rolprente]] ru7fqjllj8k8zxzvqbkt8r3w008i07i 2968537 2968535 2026-09-19T09:03:39Z Aliwal2012 39067 2968537 wikitext text/x-wiki ''Spoor'' is 'n [[Lys van Afrikaanse rolprente|Afrikaanse rolprent]] wat in 1975 vrygestel is.<ref name="Steyn2015">{{aanhaling boek |outeur=[[Christa Steyn|Steyn, Christa]] |titel=Die argivering van die Afrikaanse film (1916 – 2014) |jaar=2015 |uitgewer=MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat |url=https://scholar.ufs.ac.za/server/api/core/bitstreams/ca0015e1-68ae-4c45-aece-24f6a7f4cd29/content}}</ref> Die film is deur Howard Rennie geregisseer en vervaardig deur Cheetah Films.<ref name="Steyn2015"/> ==Sinopsis== Die draaiboek vir die film is gegrond op 'n ware gebeurtenis wat fokus op Kaptein Knox (Giles Ridley) se strewe om Generaal [[Christiaan de Wet]] op te spoor en in hegtenis te neem.<ref name="Steyn2015"/> ==Rolverdeling== Die rolverdeling is Giles Ridley (as Kaptein Knox), Dawie van Heerden (as De Wet), George Jackson, Victor Melleney, Keith van der Watt, Ian Yule, Ivor Kissin, en Danie Smuts.<ref name="Steyn2015"/> ==Verwysings== {{verwysings}} [[Kategorie:Afrikaanse rolprente]] a8echwnte399jes5wyrudy6yqwcvoa9 2968539 2968537 2026-09-19T09:05:04Z Aliwal2012 39067 skuinse titel 2968539 wikitext text/x-wiki {{skuinse titel}} ''Spoor'' is 'n [[Lys van Afrikaanse rolprente|Afrikaanse rolprent]] wat in 1975 vrygestel is.<ref name="Steyn2015">{{aanhaling boek |outeur=[[Christa Steyn|Steyn, Christa]] |titel=Die argivering van die Afrikaanse film (1916 – 2014) |jaar=2015 |uitgewer=MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat |url=https://scholar.ufs.ac.za/server/api/core/bitstreams/ca0015e1-68ae-4c45-aece-24f6a7f4cd29/content}}</ref> Die film is deur Howard Rennie geregisseer en vervaardig deur Cheetah Films.<ref name="Steyn2015"/> ==Sinopsis== Die draaiboek vir die film is gegrond op 'n ware gebeurtenis wat fokus op Kaptein Knox (Giles Ridley) se strewe om Generaal [[Christiaan de Wet]] op te spoor en in hegtenis te neem.<ref name="Steyn2015"/> ==Rolverdeling== Die rolverdeling is Giles Ridley (as Kaptein Knox), Dawie van Heerden (as De Wet), George Jackson, Victor Melleney, Keith van der Watt, Ian Yule, Ivor Kissin, en Danie Smuts.<ref name="Steyn2015"/> ==Verwysings== {{verwysings}} [[Kategorie:Afrikaanse rolprente]] 0qzbzfnn35e513e8x8851g7iu8xny2k 0 453632 2968474 2838749 2026-09-18T23:47:16Z Pynappel 70858 Werk by uit Engels 2968474 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Burgerlike aanval | title = Sluipmoord<br/>op Charlie Kirk | location = Utah Valley University, Orem, [[Utah]], [[VSA]] | date = 10 September 2025 | image = Charlie Kirk shooting scene close up.png | caption = Die area van die skietvoorval | coordinates = {{Coord|40.2775|N|111.7139|W|type:event_region:US-UT|display=inline,title}} | time = 12:23{{nbsp}}nm. ({{Time ago|2025-09-10 12:23pm}}) | timezone = [[UTC-6]] | target = Charlie Kirk | type = [[Sluipmoord]] deur 'n sluipskutter | weapon = Ouer Mauser-tipe jaggeweer in kaliber [[.30-06 Springfield|.30-06]]<ref name="Deliso 2025b">{{cite news |last1=Deliso |first1=Meredith |last2=Brennan |first2=David |last3=Forrester |first3=Megan |last4=Moore |first4=Jack |date=12 September 2025 |title=FBI releases images of person of interest, announces $100K reward amid manhunt for Charlie Kirk's killer |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shooting-fbi-appeals-tips-manhunt-continues/story?id=125469211 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911090801/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shooting-fbi-appeals-tips-manhunt-continues/story?id=125469211 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=ABC News}}</ref> | victim = Charlie Kirk | fatalities = 1 | motive = Onbekend | accused = Tyler James Robinson | charges = 10 aanklagte{{efn| * Manslag met verswarende omstandighede * Misdadige afvuur van 'n vuurwapen wat ernstige liggaamlike leed veroorsaak * Regsverydeling (2 aanklagte) * Inmenging met getuies (2 aanklagte) * Die pleeg van 'n gewelddadige misdryf in die teenwoordigheid van 'n kind * Verswaring weens die teiken van 'n slagoffer (3 aanklagte)<ref name="Haworth 2025" />}} }} Op 10 September 2025 is '''[[Charlie Kirk]]''', 'n prominente [[Amerikaanse]] konserwatiewe aktivis, op 'n verhoog by die [[Utah Valley University]] (UVU) in [[Orem, Utah|Orem]], [[Utah]] doodgeskiet.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.palmbeachpost.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university/86080079007/|title=Charlie Kirk shot at Utah campus event, suspect in custody: Live updates|last=Yancey-Bragg|first=N'dea|date=10 September 2025|website=palmbeachpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910194005/https://www.palmbeachpost.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university/86080079007/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah?smid=url-share#4ad76cd0-57e9-5b4a-b7b8-acb2e2a58026|title=Live Updates: Charlie Kirk, Right-Wing Activist, Shot in Utah|last=Levenson|first=Michael|date=10 September 2025|website=nytimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195023/https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah?smid=url-share|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Hy het opgetree by 'n buitelugdebat op die kampus wat gereël is deur [[Turning Point USA]], die konserwatiewe jeugorganisasie wat hy help stig en gelei het. Kirk was 'n noue bondgenoot van die Amerikaanse president [[Donald Trump]] en 'n hoogs invloedryke figuur in die MAGA-beweging.<ref name="Deliso 2025a">{{Cite news |last=Deliso |first=Meredith |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk dies after shot while visiting Utah university, Trump says |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shot-event-utah-university-jd-vance/story?id=125451514 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910190611/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shot-event-utah-university-jd-vance/story?id=125451514 |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Kort nadat die geleentheid begin het, met ongeveer 3 000 mense teenwoordig, is Kirk met 'n enkele koeël in die nek getref deur 'n sluipskutter wat op die dak van 'n naburige gebou gelê het. Volgens die universiteit is hy in die nek geskiet deur 'n man van ongeveer 183 meter af terwyl hy gepraat het;<ref name=":2" /> hierdie syfer is later hersien na 130 meter.<ref name="BBC live">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/live/c206zm81z4gt |title=Charlie Kirk shooting latest: FBI release images of 'person of interest' in Charlie Kirk shooting |work=[[BBC News]]}}</ref> Hy is na 'n plaaslike hospitaal geneem, waar hy op 31-jarige ouderdom dood verklaar is.<ref name="Bogel-Burroughs 2025a">{{Cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |date=10 September 2025 |title=Manhunt Continues for Killer of Charlie Kirk, Charismatic Right-Wing Activist [posted at 6:28 p.m. ET] |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah |access-date=20 September 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en }}</ref> 'n Mensejag na die skutter het die volgende dag geëindig toe Tyler James Robinson, 'n 22-jarige van Washington in Utah, hom aan die plaaslike balju oorgegee het nadat sy ouers hom na bewering daarvan oortuig het toe hy teenoor hulle beken het. Vervolgers het tien aanklagte teen Robinson gebring, waaronder manslag met verswarende omstandighede, en aangekondig dat hulle die doodstraf sou vra op grond daarvan dat dit 'n polities gemotiveerde aanval was. Robinson het op 1 September 2026 op al die aanklagte onskuldig gepleit.<ref name="Brooks 2025">{{Cite news |last1=Brooks |first1=Brad |last2=Gorman |first2=Steve |date=16 September 2025 |title=Charlie Kirk's accused assassin faces initial court hearing, formal charges in Utah |url=https://www.reuters.com/world/us/charlie-kirks-accused-assassin-faces-initial-court-hearing-formal-charges-utah-2025-09-16/ |access-date=16 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="NBC 2026 plea">{{Cite web |date=2026-09-01 |title=Judge rules that the trial of Tyler Robinson in Charlie Kirk's killing can go forward |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/judge-decide-whether-tyler-robinson-will-stand-trial-charlie-kirks-ass-rcna595489 |access-date=2026-09-01 |website=NBC News}}</ref> Die sluipmoord is uitgesonder as 'n voorbeeld van toenemende politieke geweld in die Verenigde State en is deur nasionale sowel as buitelandse leiers veroordeel. Reaksies op sosiale media het opregte boodskappe van sowel links as regs, angs oor politieke geweld en skerp verdelende partypolitieke standpunte ingesluit. Trump, lede van die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] en ander konserwatiewe figure het lede van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] en linkse of liberale oortuigings blameer nog voordat 'n verdagte aangehou is of 'n motief vasgestel is.<ref name="Karni 2025">{{Cite news |last1=Karni |first1=Annie |last2=Mineiro |first2=Megan |last3=Gold |first3=Michael |last4=Edmondson |first4=Katie |last5=Jimison |first5=Robert |date=11 September 2025 |title=After Kirk Assassination, Fear and Vitriol Intensify in Congress |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/kirk-republicans-democrats-congress-threats.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912042309/https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/kirk-republicans-democrats-congress-threats.html |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Allen 2025">{{Cite news |last1=Allen |first1=Jonathan |last2=Terkel |first2=Amanda |date=11 September 2025 |title=Trump blames the 'radical left' for Charlie Kirk's killing, before a suspect is identified |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/charlie-kirks-death-prompts-outpouring-shock-grief-condemnations-polit-rcna230472 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910233833/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/charlie-kirks-death-prompts-outpouring-shock-grief-condemnations-polit-rcna230472 |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Die Trump-administrasie het opgeroep tot 'n optrede teen wat dit "politieke ekstremisme" op links genoem het, wat wyd deur voorstanders van vryheid van spraak en regskenners gekritiseer is as die gebruik van die sluipmoord as voorwendsel om politieke opposisie stil te maak. 'n Veldtog deur regse organisasies en Amerikaanse staatsagentskappe het gelei tot massa-afdankings en dissiplinêre stappe teen mense wat beskou is as feesvierders oor Kirk se dood of wat kritiese kommentaar oor hom gelewer het. Kirk se gedenkdiens is op 21 September in die State Farm-stadion in Arizona gehou.<ref name="Kanno-Youngs 2025">{{Cite news |last1=Kanno-Youngs |first1=Zolan |last2=Duehren |first2=Andrew |last3=Vogel |first3=Kenneth P. |last4=Rogers |first4=Katie |date=17 September 2025 |title=Trump Invokes Kirk's Killing in Justifying Measures to Silence Opponents |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/us/politics/trump-kirk-free-speech-hate-speech-left.html |access-date=17 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Riccardi 2025">{{Cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |last2=Konstantin |first2=Toropin |date=15 September 2025 |title=Trump administration joins Republicans' campaign to police speech in reaction to Kirk's murder |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-speech-republicans-firings-government-vance-e65a4939b80e4f4822db188e978d8812 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915222203/https://apnews.com/article/charlie-kirk-speech-republicans-firings-government-vance-e65a4939b80e4f4822db188e978d8812 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Associated Press}}</ref><ref name="Sky News 2025b">{{cite news |date=14 September 2025 |title=Charlie Kirk memorial to be held in Arizona stadium |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-memorial-to-be-held-in-arizona-stadium-13430742 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914112036/https://news.sky.com/story/charlie-kirk-memorial-to-be-held-in-arizona-stadium-13430742 |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Sky News]]}}</ref> == Agtergrond == [[Lêer:Charlie Kirk (54505908667).jpg|duimnael|links|Kirk tree op 28 Februarie 2025 by die Florida State University op tydens 'n vroeër stop van sy "American Comeback Tour"]] Charlie Kirk was 'n Amerikaanse regse politieke aktivis en mediapersoonlikheid wat bekend was daarvoor dat hy Turning Point USA help stig het en as uitvoerende hoof daarvan gedien het.<ref>{{cite news |last1=Licon |first1=Adriana Gomez |last2=Barrow |first2=Bill |date=11 September 2025 |title=How Charlie Kirk helped shape a conservative force for a new generation |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/how-charlie-kirk-helped-shape-a-conservative-force-for-a-new-generation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918022140/https://www.pbs.org/newshour/politics/how-charlie-kirk-helped-shape-a-conservative-force-for-a-new-generation |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=PBS NewsHour |agency=Associated Press}}</ref><ref name="Deliso 2025a" /> As noue bondgenoot van president Donald Trump het Kirk sy vaardighede in sosiale media en kampusorganisering gebruik om 'n hoogs invloedryke figuur in die MAGA-beweging te word.<ref>{{cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |last2=Swenson |first2=Ali |title=Turning Point founder has been a key figure in building support for Republicans among young people |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-utah-university-republicans-8357c3d102de09e3320fde761258131a |access-date=11 September 2025 |work=AP News |date=10 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910203038/https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-utah-university-republicans-8357c3d102de09e3320fde761258131a |archive-date=10 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Who was Charlie Kirk? What we know about the shooting and the suspect |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/11/who-was-charlie-kirk-what-we-know-about-the-shooting-and-the-suspect |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911042440/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/11/who-was-charlie-kirk-what-we-know-about-the-shooting-and-the-suspect |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Al Jazeera}}</ref> ''[[The New York Times]]'' het hom as "iets van 'n koningmaker" beskryf en ''[[The Guardian]]'' as 'n "jeugfluisteraar"; Kirk kon steun mobiliseer om Trump se omstrede kabinetsaanwysings te beskerm en teen figure in die Republikeinse Party wat hy as onvoldoende of glad nie ondersteunend teenoor Trump geag het nie.<ref name="Risen 2025">{{Cite news |last=Risen |first=Clay |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk, Right-Wing Force and a Close Trump Ally, Dies at 31 |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/charlie-kirk-dead.html |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Smith |first=David |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk: Trump ally and divisive provocateur who became US right's 'youth whisperer' |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/who-is-charlie-kirk-profile |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910221921/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/who-is-charlie-kirk-profile |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> ''[[The Washington Post]]'' het hom beskryf as "een van die mees prominente stemme op regs" in die voorafgaande jare.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk fatally shot in Utah; person of interest in custody |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-utah-valley/ |access-date=10 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Kirk se sluipmoord het plaasgevind gedurende 'n tydperk van dieper verdeeldheid en toenemend gereelde geweld in die Amerikaanse politiek.<ref>{{Cite news |last1=Fausset |first1=Richard |last2=Bensinger |first2=Ken |last3=Feuer |first3=Alan |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination Raises Fear of Surging Political Violence |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-political-violence.html |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Turnbull 2025">{{Cite news |last=Turnbull |first=Tiffanie |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk: What we know about fatal shooting of conservative US activist |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy04p4x21e5o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911045141/https://www.bbc.com/news/articles/cy04p4x21e5o |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Dit het gevolg op 'n reeks gewelddadige politieke voorvalle, waaronder die skietvoorval in Junie 2025 waarin twee Demokratiese wetgewers van Minnesota en hulle huweliksmaats getref is,<ref name="Crowley 2025">{{Cite news |last1=Crowley |first1=Kinsey |last2=Bridges |first2=C. A. |date=11 September 2025 |title=What did Trump say about the political killings of Melissa Hortman and Charlie Kirk? |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/donald-trump-charlie-kirk-melissa-hortman/86089962007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911210929/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/donald-trump-charlie-kirk-melissa-hortman/86089962007/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> die dood van twee Israeliese ambassadepersoneellede in Washington, D.C., in Mei 2025,<ref>{{Cite news |last=Arnold |first=Jeff |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk's fatal shooting latest act of US political violence |url=https://www.newsnationnow.com/politics/charlie-kirk-shooting-political-violence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912033252/https://www.newsnationnow.com/politics/charlie-kirk-shooting-political-violence/ |archive-date=12 September 2025 |work=NewsNation}}</ref> die brandstigtingsaanval in April 2025 op die woning van Pennsilvanië se goewerneur Josh Shapiro,<ref>{{Cite news |last=Jansen |first=Bart |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk murder the latest in political violence plaguing Trump, Congress and courts |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/10/charlie-kirk-political-violence-trump-shapiro-whitmer/86082632007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916072716/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/10/charlie-kirk-political-violence-trump-shapiro-whitmer/86082632007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> die dood van die UnitedHealthcare-hoof Brian Thompson in Desember 2024,<ref>{{Cite news |last=Collinson |first=Stephen |date=11 September 2025 |title=Analysis: Kirk assassination is a national tragedy in a polarized America |url=https://www.cnn.com/2025/09/10/politics/charlie-kirk-assassination-utah-political-violence-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915005319/https://www.cnn.com/2025/09/10/politics/charlie-kirk-assassination-utah-political-violence-analysis |archive-date=15 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> en die sluipmoordpogings op Trump in Julie en September 2024.<ref name="Turnbull 2025" /> By 'n veldtogbyeenkoms in Kentucky in Junie 2025 het Kirk self oor die moontlikheid van geweld gepraat en vir die skare gesê: "Ons is op die voorpunt waar dit nie altyd veilig is nie."<ref>{{cite news |last=Brandon |first=Alex |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk told Kentucky crowd his work wasn't 'always safe' 3 months before his death |url=https://www.wdrb.com/news/charlie-kirk-told-kentucky-crowd-his-work-wasnt-always-safe-3-months-before-his-death/article_53a93639-51d9-42f3-aa56-11f031e5ec4c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915122925/https://www.wdrb.com/news/charlie-kirk-told-kentucky-crowd-his-work-wasnt-always-safe-3-months-before-his-death/article_53a93639-51d9-42f3-aa56-11f031e5ec4c.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=WDRB}}</ref> === Kirk se optrede by Utah Valley University === [[Lêer:Charlie Kirk in Tampa July 2025 (cropped).jpg|links|duimnael|209x209px|Kirk in 2025]] Turning Point USA het op 27 Augustus aangekondig dat Kirk gedurende September-Oktober 2025 verskeie universiteitskampusse sou besoek as voortsetting van 'n reeks toesprake en debatte met die titel American Comeback Tour, wat in Februarie begin het.<ref>{{cite news |last1=Oppenheim |first1=Oren |last2=Steakin |first2=Will |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk's tour invited political debates on college campuses |url=https://abcnews.go.com/Politics/charlie-kirks-tour-invited-political-debates-college-campuses/story?id=125459212 |access-date=21 September 2025 |work=ABC News }}</ref><ref>{{cite news |last=Anglen |first=Robert |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk killed on first stop of his 'American Comeback' campus tour |url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/09/11/charlie-kirk-american-comeback-campus-tour/86085720007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914021956/https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/09/11/charlie-kirk-american-comeback-campus-tour/86085720007/ |archive-date=14 September 2025 |access-date=21 September 2025 |work=The Arizona Republic}}</ref> Sy optrede by UVU sou die eerste stop van die seisoen wees.<ref name="Deliso 2025a" /> Kirk het UVU voorheen in 2019 besoek vir 'n Turning Point USA-geleentheid wat hy saam met die konserwatiewe politieke kommentator Candace Owens aangebied het.<ref>{{cite news |last1=Hilton |first1=Jake |title=Campus Clash: Turning Point USA brings conservative conversation to Grande Ballroom |url=https://www.uvureview.com/news/campus-clash-brings-protesters-to-uvu/ |access-date=22 Oktober 2025 |work=UVU Review |date=8 Maart 2019}}</ref> Voor die gebeurtenis het meer as 6 800 mense 'n petisie onderteken om Kirk se spreekbeurt op kampus te probeer verhoed, met die argument dat dit UVU se waardes sou wanvoorstel en 'n omgewing vir verdelende retoriek sou skep.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-shot-suspect-arrested_n_68c1c881e4b056a14e6877c8|title=Trump Ally Charlie Kirk Shot At Event In Utah|last=Buchman|first=Brandi|date=10 September 2025|website=huffpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195837/https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-shot-suspect-arrested_n_68c1c881e4b056a14e6877c8|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Universiteitsbeamptes het die toespraak egter toegelaat en na hulle beleid oor vryheid van spraak en oop gesprek verwys.<ref name="Schoenbaum 2025">{{Cite news |last1=Schoenbaum |first1=Hannah |last2=Richer |first2=Alanna Durkin |last3=Sherman |first3=Mark |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk dies after being shot at Utah Valley University event |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/conservative-activist-charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university-event-spokesperson-says |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914231536/https://www.pbs.org/newshour/politics/conservative-activist-charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university-event-spokesperson-says |archive-date=14 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=PBS News |agency=Associated Press}}</ref> Kirk se veiligheidsdirekteur het later gebreke in die koördinering en beveiliging van die geleentheid uitgewys wat voorkom kon word, waaronder onbewaakte dakke, beperkings op hommeltuie en personeeltekorte in die dae voor die tyd.<ref name="securityflaws">{{Cite news |date=19 November 2025 |title=Charlie Kirk's security chief says police promise to cover rooftops failed before assassination |url=https://www.foxnews.com/us/charlie-kirk-security-chief-says-police-promise-cover-rooftops-failed-before-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122235901/https://www.foxnews.com/us/charlie-kirk-security-chief-says-police-promise-cover-rooftops-failed-before-assassination |archive-date=22 November 2025 |access-date=22 November 2025 |work=Fox News}}</ref> Sekuriteit is deur ses polisiebeamptes en Kirk se private veiligheidspersoneel verskaf.<ref name="Ax 2025">{{Cite news |last1=Ax |first1=Joseph |last2=Brooks |first2=Brad |last3=Shalal |first3=Andrea |date=10 September 2025 |title=Conservative influencer Charlie Kirk shot dead in 'political assassination' |url=https://www.reuters.com/world/us/conservative-influencer-charlie-kirk-shot-dead-political-assassination-2025-09-10/ |access-date=10 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="Zeleny 2025">{{cite news |last=Zeleny |first=Jeff |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk traveled with private security, and university and local police were also assisting, aide says |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecntjz00003b6ntmmyg7gf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918072648/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecntjz00003b6ntmmyg7gf |archive-date=18 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Hoewel kaartjies vir die geleentheid uitgereik is, is dit nie toegepas nie, en metaalverklikkers is nie by die ingang gebruik nie.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting witnesses describe few security measures at event |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-shooting-witnesses-describe-lax-security-measures-event-rcna230464 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916064857/https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-shooting-witnesses-describe-lax-security-measures-event-rcna230464 |archive-date=16 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> == Voorval == [[Lêer:Charlie Kirk shooting scene aerial view with Losee Centre visible.png|duimnael|Kirk was onder 'n tent in die grasbedekte amfiteater links onder; die skoot het na berig word van die dak van die gebou regs bo gekom.]] [[Lêer:Killing of Charlie Kirk, map of suspect movements – OpenStreetMap v2.jpg|duimnael|'n Kaart van die plekke: (1) verdagte om 11:50 vm., (2) voetgangertonnel, (3) parkeergarage, (4) trap na die dak, (5) skutter op die dak, (6) Charlie Kirk, (7) verdagte spring op die grond af, (8) geweer in 'n bosryke gebied gevind]] Beamptes het gesê die vermoedelike skutter het om 08:29 vm. ([[Noord-Amerikaanse Bergtydsone]]) in 'n grys Dodge Challenger op die kampus aangekom. Sekuriteitskameramateriaal wat deur ondersoekers bekyk is, het gewys dat hy anders aangetrek was as teen die tyd van die skietvoorval.<ref name="Abraham 2025">{{Cite news |last1=Abraham |first1=Leanne |last2=Erden |first2=Bora |last3=Gamio |first3=Lazaro |last4=Lee |first4=Junho |last5=Saget |first5=Bedel |date=12 September 2025 |title=Retracing the Path of the Suspect in the Killing of Charlie Kirk |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/12/us/tyler-robinson-manhunt-timeline-kirk-suspect-caught.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916205645/https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/12/us/tyler-robinson-manhunt-timeline-kirk-suspect-caught.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Ondersoekers het gesê die verdagte het om ongeveer 11:50 vm. weer op video verskyn toe hy deur 'n grasbedekte gebied na 'n parkeerterrein net noord van die kampus beweeg het. Hy het 'n swart hemp met 'n Amerikaanse vlag in die middel, 'n donker bofbalpet en groot sonbrille gedra. Om 11:53 vm. het hy bo-aan 'n trap gaan staan en "sy foon uitgehaal" voordat hy in 'n voetgangertonnel afgegaan het. Stilbeelde wat deur die [[FBI]] vrygestel is, wys hoe hy 'n trapsaal in 'n parkeergarage langs die tonnel opklim.<ref name="Abraham 2025" /><ref name="NYT Sep 2025">{{cite news |date=16 September 2025 |title=Read the Charges Against Tyler Robinson |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/16/us/tyler-robinson-charges.html |url-access=limited |access-date=21 September 2025 |newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> Die spreekgeleentheid het om twaalfuur begin met ongeveer 3 000 mense teenwoordig.<ref name="Gamio 2025">{{Cite news |last1=Gamio |first1=Lazaro |last2=Wu |first2=Ashley |last3=McCann |first3=Allison |date=10 September 2025 |title=Maps, Video and Photos: Where and When Charlie Kirk Was Fatally Shot |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-shooting-timeline-map.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916020517/https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-shooting-timeline-map.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Kokatos 2025">{{Cite news |last1=Kokatos |first1=Mary |last2=Alcini |first2=Camilla |last3=Geho |first3=Lilia |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting: A visual timeline of how it unfolded |url=https://abcnews.go.com/US/visual-timeline-charlie-kirk-shooting-unfolded/story?id=125478526 |work=ABC News |access-date=23 September 2025 }}</ref> Owerhede het gesê die vermoedelike skutter is om 12:02 nm. gesien terwyl hy aan die noordekant van die Losee-sentrum stap, waar hy volgens hulle later van die dak af op Kirk sou skiet.<ref name="Abraham 2025" /> Kirk het om ongeveer 12:09 nm. by die geleentheid opgedaag en begin om pette in die skare te gooi. Daarna, om 12:11 nm., het hy begin praat.<ref name="Kokatos 2025" /> Volgens 'n [[Beëdigde verklaring|beëdigde verklaring]] het die verdagte die Losee-sentrum van die suidoostekant binnegegaan en is hy 13 minute later gesien terwyl hy die trap langs die gebou opklim.<ref name="Abraham 2025" /> Die trap het aangesluit by 'n openbare wandelweg naby die dak, en bewakingsvideo het gewys dat die verdagte om ongeveer 12:15 nm. oor 'n reling van die wandelweg op die dak geklim het. Hy het 'n kort ruk uit die oog verdwyn voordat hy oor die dak gehardloop en toe na die vermoedelike skietposisie gekruip het.<ref name="NYT Sep 2025" /> Ondersoekers het gesê dat die vermoedelike skutter teen 12:22 nm. op sy maag in posisie op die dak gelê het, in die rigting van die plek waar Kirk sowat 130 meter verder gepraat het.<ref name="Abraham 2025" /> Kirk het onder 'n tent gesit wat die naam van die toer gedra het en was in 'n heen-en-weer-gesprek oor massaskietvoorvalle in die Verenigde State met Hunter Kozak, 'n UVU-student.<ref>{{cite news |date=12 September 2025 |last=Tanner |first=Courtney |title=Utah student who last questioned Charlie Kirk wishes he 'would've asked a different one' |url=https://www.sltrib.com/news/education/2025/09/12/utah-student-who-last-questioned/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917175212/https://www.sltrib.com/news/education/2025/09/12/utah-student-who-last-questioned/ |archive-date=17 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune}}</ref><ref name="Drymon 2025">{{cite news |last1=Drymon |first1=Vera |last2=Haworth |first2=Jon |date=12 September 2025 |title=The last person to question Charlie Kirk describes the moment as 'visceral' |url=https://abcnews.go.com/US/person-question-charlie-kirk-describes-moment-visceral/story?id=125505153 |access-date=13 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Kozak het gevra: "Weet jy hoeveel transgender-Amerikaners was die afgelope 10 jaar massaskutters?", waarop Kirk geantwoord het: "Te veel." Kozak het opgevolg: "Dit is vyf. Nou, vyf is baie, nè? ... Weet jy hoeveel massaskutters was daar die afgelope 10 jaar in Amerika?" Kirk het geantwoord: "Tel jy bendegeweld in of nie?"<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thedailybeast.com/i-saw-charlie-kirk-shot-after-transgender-mass-shooting-question/|title=I Saw Charlie Kirk Shot After Transgender Mass Shooting Question|last=Forster|first=Erkki|date=10 September 2025|website=thedailybeast.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910200057/https://www.thedailybeast.com/i-saw-charlie-kirk-shot-after-transgender-mass-shooting-question/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shot-utah|title=Trump ally Charlie Kirk shot during event at Utah Valley University|last=Amatulli|first=Jenna|last2=Yang|first2=Maya|date=10 September 2025|website=theguardian.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910185051/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shot-utah|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025|last3=Betts|first3=Anna}}</ref><ref>{{cite news |date=2025-09-10 |title=Yes, Charlie Kirk's last words were, 'Counting or not counting gang violence?' |url=https://www.snopes.com/fact-check/charlie-kirk-last-words/ |access-date=2026-04-29 |work=Snopes |last=Deng |first=Rae}}</ref> Onmiddellik na hierdie woordewisseling, om 12:23:30 nm., is Kirk met 'n enkele koeël in die nek geskiet wat volgens ondersoekers van die dak van die Losee-sentrum gekom het.<ref name="Brulliard 2025">{{Cite news |last1=Brulliard |first1=Karin |last2=Hill |first2=Evan |last3=Moriarty |first3=Dylan |last4=Mourtoupalas |first4=Nick |last5=Oakford |first5=Samuel |last6=Verde |first6=Amaya |last7=Valiño |first7=Álvaro |date=13 September 2025 |title=How the hunt for a suspect in Charlie Kirk's shooting unfolded |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/interactive/2025/charlie-kirk-shooting-timeline/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912050613/https://www.washingtonpost.com/nation/interactive/2025/charlie-kirk-shooting-timeline/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=28 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |language=en}}</ref> Emma Pitts, 'n verslaggewer van die ''Deseret News'' wat die gebeure aanskou het, het aan [[NPR]] gesê: "Ek het net soveel bloed aan die linkerkant van Charlie se nek sien uitkom, en toe het hy slap geword."<ref name="Kim 2025">{{cite news |last=Kim |first=Juliana |date=10 September 2025 |title=Right wing activist Charlie Kirk fatally shot at speaking event in Utah |url=https://www.npr.org/2025/09/10/nx-s1-5537068/charlie-kirk-shot-utah-university-campus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914065657/https://www.npr.org/2025/09/10/nx-s1-5537068/charlie-kirk-shot-utah-university-campus |archive-date=14 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[NPR]]}}</ref> Voormalige Amerikaanse [[Volksverteenwoordiging|volksverteenwoordiger]] Jason Chaffetz was tydens die skietvoorval teenwoordig en het verklaar: "Sodra die skoot afgegaan het, het almal plat geval en begin verstrooi en skreeu en gil".<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecs3jd00003b6nz7hf14wh|title=Political activist and Trump ally Charlie Kirk shot at Utah event|last=Hammond|first=Elise|last2=Chowdhury|first2=Maureen|date=10 September 2025|website=cnn.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910192818/https://edition.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025|last3=Sangal|first3=Adltl|last4=Faheld|first4=Dalla|last5=Wolfe|first5=Ellzabeth|last6=Powell|first6=Torl B.}}</ref> Om 12:23:55 nm.<ref name="Brulliard 2025" /> het ses mans Kirk na 'n sportnutsvoertuig gedra, wat hom deur sy sekuriteitspan van die perseel verwyder en na die Timpanogos-streekshospitaal in Orem gehaas het,<ref>{{Cite web|url=https://www.rawstory.com/charlie-kirk-2673980900/|title=MAGA ally Charlie Kirk shot during Utah event: reports|last=Hampton|first=Daniel|date=10 September 2025|website=rawstory.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910194944/https://www.rawstory.com/charlie-kirk-2673980900/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref name="Kokatos 2025" /><ref name="Zeleny 2025" /><ref>{{cite news |last1=Pitts |first1=Emma |last2=Terry |first2=Eva |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk killed in Utah; FBI offers $100,000 in reward for information on 'person of interest' |url=https://www.deseret.com/utah/2025/09/10/charlie-kirk-shot |access-date=10 September 2025 |work=Deseret News}}</ref> waar hy later dood verklaar is.<ref name="Bogel-Burroughs 2025a" /> Die Associated Press het om ongeveer 13:45 nm. plaaslike tyd berig dat 'n bron aan hulle gesê het dat Kirk in "'n kritieke toestand" was.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/live/utah-valley-university-charlie-kirk-shooting-updates|title=Live updates: Conservative activist Charlie Kirk shot at Utah college event|last=Brown|first=Bridget|last2=Cormier|first2=Bill|date=10 September 2025|website=apnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910190831/https://apnews.com/live/utah-valley-university-charlie-kirk-shooting-updates|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Om 14:40 nm. plaaslike tyd het [[Donald Trump|President Trump]] op Truth Social bevestig dat Kirk gesterf het.<ref name=":1" /><ref name="Tarrant 2025">{{Cite news |last1=Tarrant |first1=Rhona |last2=Delzer |first2=Erielle |date=11 September 2025 |title=Timeline of the fatal shooting of Charlie Kirk |url=https://www.cbsnews.com/news/timeline-charlie-kirk-fatal-shooting/ |access-date=12 September 2025 |work=CBS News |language=en-US }}</ref>[[Lêer:President_Trump_Delivers_Remarks_on_Charlie_Kirk,_September_10th_2025.webm|duimnael|Die president van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Donald Trump]], lewer sy reaksie op die skietery, 10 September 2025]] Videomateriaal het ook opgeduik van die vermoedelike skutter wat van die suidelike hoek van die Losee-sentrum se dak, waar hy na bewering op Kirk geskiet het, na die noordelike hoek hardloop, waar die grond hoër was en hy aan die rand van die dak kon hang en afspring. Dit het om ongeveer 12:24 nm. gebeur.<ref name="Gamio 2025" /> Handpalmafdrukke is later aan die rand van die dak gevind, sowel as smere waaruit monsters vir [[DNS]]-ontleding geneem is. 'n Voetspoor is op die grond gevind wat gewys het dat hy Converse-tekkies gedra het. Hy het daarna in 'n bosryke gebied noord van die kampus beweeg, waar 'n geweer met 'n teleskoopmikker en gegraveerde patroondoppies later gevind is.<ref name="Gamio 2025" /><ref>{{Cite news |last=Sheerin |first=Jude |date=12 September 2025 |title=A 33-hour manhunt and morning show reveal: How police caught Charlie Kirk suspect |url=https://www.bbc.com/news/articles/c784end1wxvo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919015526/https://www.bbc.com/news/articles/c784end1wxvo |archive-date=19 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Volgens beskikbare klankopnames het streekswetstoepassers nie later nie as 12:26 nm. van die skietvoorval bewus geword.<ref name="Sky News 2025a">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Police audio reveals potentially important clues around shooter's appearance |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517?postid=10159804#liveblog-body |access-date=11 September 2025 |work=[[Sky News]] |language=en }}</ref> Om 12:31 nm. het 'n beampte "geweerskote naby die biblioteek" gerapporteer. Om 12:35 nm. het hy bygevoeg "miskien die CS-gebou", voordat hy die vermoedelike skutter beskryf het as iemand met "jeans, 'n swart hemp, 'n swart masker, 'n lang geweer". 'n Minuut later het die beampte uitgebrei: "op die dak van die gebou aan die verste noordekant, net oos van die biblioteek".<ref name="Sky News 2025a" /> 'n UVU-polisiebeampte was die eerste om die vermoedelike skietposisie op die dak van die Losee-sentrum te ondersoek.<ref name="NYT Sep 2025" /> Om 12:39 nm. het FBI-agente en polisiehoofde by die perseel opgedaag.<ref name="Tarrant 2025" /> Om 13:37 nm. het die universiteit die kampus gesluit en almal aangemoedig om te vertrek.<ref name="NBC live blog">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk assassination prompts outcry over political violence |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/live-updates-shooting-charlie-kirk-event-utah-rcna230437 |access-date=23 September 2025 |work=NBC News }}</ref> Om 14:01 nm. het die universiteit dié wat nog op die kampus was, opdrag gegee om "op die plek veilig te bly totdat polisiebeamptes julle veilig van die kampus kan begelei".<ref>{{cite news |last1=Breuninger |first1=Dan |last2=Mangan |first2=Kevin |date=10 September 2025 |title=Manhunt for Charlie Kirk shooter expands after two people detained had no links to killing, FBI says |url=https://www.cnbc.com/2025/09/10/charlie-kirk-uvu-shooting-utah.html |access-date=23 September 2025 |work=CNBC }}</ref> Klasse en bedrywighede by al die kampusse, ook die satellietkampusse, is tot 15 September opgeskort.<ref name="Bedayn 2025">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/charlie-kirk-shooting-utah-university-b2826289.html |title=Utah University students struggling with grief days after Charlie Kirk's assassination |last1=Bedayn |first1=Jesse |last2=Schoenbaum |first2=Hannah |last3=Wasson |first3=Lindsey |last4=Yamat |first4=Rio |date=14 September 2025 |work=[[The Independent]] |access-date=15 September 2025 }}</ref> == Mensejag == [[Lêer:Video Footage of Person Of Interest in Utah Valley University Charlie Kirk Shooting.webm|duimnael|Beeldmateriaal wat die FBI vrygestel het van 'n verdagte wat ná die skietvoorval van die dak van 'n gebou afspring. Die sprong begin 18 sekondes ná die aanvang van die video.]] Die Utah-departement van openbare veiligheid het die misdaad ondersoek met die hulp van die [[FBI|Federal Bureau of Investigation]] (FBI) en die Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives (ATF).<ref>{{cite news |last=Hutchinson |first=Bill |date=11 September 2025 |title=What we know about Charlie Kirk's shooter as the manhunt continues |url=https://abc7.com/post/what-know-charlie-kirks-shooter-manhunt-continues/17796125/ |publisher=KABC-TV |work=ABC News |url-status=live |access-date=28 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911230635/https://abc7.com/post/what-know-charlie-kirks-shooter-manhunt-continues/17796125/ |archive-date=11 September 2025}}</ref> === Aanvanklike arrestasies === Twee mense is kort ná die skietvoorval in hegtenis geneem, maar is later vrygelaat.<ref name="Myers 2025">{{cite news |last1=Myers |first1=Amanda |date=10 September 2025 |title=Have police arrested Charlie Kirk's shooter? The latest on whether a suspect is in custody |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shooting-arrest/86083394007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911131916/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shooting-arrest/86083394007/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Een van hulle, 'n ouer man, is op die kampusterrein gearresteer nadat hy beweer het dat hy Kirk geskiet het; daar is later berig dat die polisie vasgestel het dat hy nie die skutter was nie.<ref name=":1" /><ref name="Harkins 2025">{{cite news |last1=Harkins |first1=Paighten |last2=Means |first2=Sean |date=11 September 2025 |title=George Zinn, arrested on suspicion of obstruction after Charlie Kirk shooting, is widely known Utah political 'gadfly' |url=https://www.sltrib.com/news/2025/09/10/george-zinn-what-we-know-about-man/ |access-date=11 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune}}</ref> Hy het later aan die polisie gesê hy "was bly dat hy gesê het hy het die persoon geskiet sodat die werklike verdagte kon wegkom".<ref name="Woodruff 2025">{{Cite web |last=Woodruff |first=Daniel |date=15 September 2025 |title=Utah man who falsely claimed he shot Charlie Kirk booked into jail, police say |url=https://ksltv.com/local-news/utah-man-who-falsely-claimed-he-shot-charlie-kirk-booked-into-jail/819948/ |access-date=17 September 2025 |website=KSLTV.com |language=en-us }}</ref> Na berig word het hy 'n geskiedenis van geestesgesondheidsprobleme gehad en was hy aan die Utah-owerhede bekend vir sy gewoonte om openbare geleenthede te ontwrig.<ref name="Harkins 2025" /> Hy is na 'n hospitaal geneem, waar die polisie meer as 20 beelde van die seksuele mishandeling van kinders op sy foon ontdek het.<ref name="Woodruff 2025" /> Ná sy vrylating op 14 September is hy in die tronk opgeneem op aanklagte van regsverydeling en die seksuele uitbuiting van minderjariges.<ref>{{Cite news |last1=Helmore |first1=Edward |last2=Vargas |first2=Ramon Antonio |date=16 September 2025 |title=Man arrested for allegedly faking confession to Charlie Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/false-confession-charlie-kirk-shooting |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918170209/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/false-confession-charlie-kirk-shooting |archive-date=18 September 2025}}</ref> Op 29 Januarie 2026 het die man nie die aanklag van regsverydeling betwis nie en skuldig gepleit op twee aanklagte van die seksuele uitbuiting van minderjariges. Hy is tot 15 jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref>{{Cite news |last1=Schreifels |first1=Jessica |date=29 Januarie 2026 |title=Man who falsely claimed he killed Charlie Kirk, diverting police amid chaos, sentenced to prison |url=https://www.sltrib.com/news/2026/01/29/man-who-falsely-claimed-he-shot/ |access-date=31 Januarie 2026 |work=The Salt Lake Tribune |language=en }}</ref> Ure ná die skietvoorval het FBI-direkteur [[Kash Patel]] op sosiale media aangekondig dat "die subjek" in Kirk se sluipmoord gevang is; die goewerneur van Utah, [[Spencer Cox]], het gesê dat 'n "persoon van belang" aangehou word. Binne twee uur ná sy aanvanklike aankondiging het Patel gesê dat die subjek "ná 'n ondervraging deur wetstoepassers vrygelaat is".<ref>{{cite magazine |last1=Hall |first1=Richard |last2=Greene |first2=Connor |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Dead After Being Shot at Utah Valley University Event |url=https://time.com/7316095/charlie-kirk-uvu-shooting-turning-point-usa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911062714/https://time.com/7316095/charlie-kirk-uvu-shooting-turning-point-usa/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=[[Time (tydskrif)|Time]] |url-access=limited}}</ref><ref name="Myers 2025" /> === Getuienis en leidrade === Wetstoepassers het 'n ouer Mauser-tipe jaggeweer in kaliber .30-06<ref name="Deliso 2025b" /><ref>{{cite web |last1=Civita |first1=Alicia |date=11 September 2025 |title=A Hunter Rifle With a Cost of Under $1,000: The Alleged Weapon Used to Kill Charlie Kirk in Utah |url=https://www.latintimes.com/hunter-rifle-cost-under-1000-alleged-weapon-used-kill-charlie-kirk-utah-589458 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223710/https://www.latintimes.com/hunter-rifle-cost-under-1000-alleged-weapon-used-kill-charlie-kirk-utah-589458 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |website=Latin Times}}</ref> in 'n bosryke gebied naby die skietvoorval gevind,<ref name="Bogel-Burroughs 2025b">{{Cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |date=11 September 2025 |title=Update from Nicholas Bogel-Burroughs |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/11/us/charlie-kirk-shooting-news/e8533795-d6aa-5021-a7d1-6de25331ec4d |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> saam met gegraveerde patrone en "'n skoenspoor, 'n handpalmafdruk en voorarmafdrukke vir ontleding".<ref name="Winter 2025">{{Cite news |last1=Winter |first1=Tom |last2=Cohen |first2=Rebecca |date=11 September 2025 |title=Search for Charlie Kirk shooter intensifies day after attack |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shot-dead-assassination-shooter-manhunt-live-updates-rcna230536#rcrd88165 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911080928/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shot-dead-assassination-shooter-manhunt-live-updates-rcna230536#rcrd88165 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref><ref name="Mackey 2025">{{Cite news |last1=Mackey |first1=Robert |last2=Popat |first2=Shrai |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Ambrose |first4=Tom |last5=Sedghi |first5=Amy |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting latest: FBI shares photos of person of interest after recovering rifle believed to have been used to kill Trump ally |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2025/sep/11/charlie-kirk-shot-latest-news-updates-utah-university-donald-trump |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911082109/https://www.theguardian.com/us-news/live/2025/sep/11/charlie-kirk-shot-latest-news-updates-utah-university-donald-trump |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> In 'n perskonferensie op 11 September het beamptes gesê dat hulle "goeie videomateriaal" het en gesigherkenningstegnologie daarop toepas.<ref name="Winter 2025" /><ref name="Bogel-Burroughs 2025b" /> Later dieselfde dag het die FBI aangedui dat die gesigherkenningspogings onsuksesvol was, foto's van 'n persoon van belang vrygestel<ref>{{Cite news |last1=Barrett |first1=Devlin |last2=Bogel-Burroughs |first2=Nicholas |date=11 September 2025 |title=FBI Releases Photos of Person of Interest in Charlie Kirk Shooting |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/fbi-photos-charlie-kirk-shooting.html?smid=url-share |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> en tot $100 000 vir inligting in die saak aangebied.<ref>{{Cite web |last=Hornung |first=Lisa |date=11 September 2025 |title=Police share photo of Charlie Kirk shooting suspect; find rifle |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2025/09/11/kirk-police-find-rifle-release-photo/1891757606763 |access-date=11 September 2025 |publisher=United Press International}}</ref><ref name="Mackey 2025" /> Die ondersoekers het berig dat die patrone wat in die geweer gevind is, met verskeie boodskappe ingeskryf was. Daar is gerugte versprei dat dit leuses was wat met antifascisme en "transgender-ideologie" verband hou, maar ná 'n FBI-inligtingsessie op 12 September wat die boodskappe bekend gemaak het, is dit beskryf as 'n mengsel van internetmeme en populêre kultuur. Die afgevuurde doppie was gegraveer met "Notices Buldge OWO what's this?", 'n verwysing na aanlyn-rolspel in die ''furry''-subkultuur.<ref name="Nguyen 2025">{{cite web |last=Nguyen |first=Tina |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's alleged killer scratched bullets with a Helldivers combo and a furry sex meme |url=https://www.theverge.com/politics/777313/charlie-kirks-alleged-killer-scratched-bullets-with-a-helldivers-combo-and-a-furry-sex-meme |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912155643/https://www.theverge.com/politics/777313/charlie-kirks-alleged-killer-scratched-bullets-with-a-helldivers-combo-and-a-furry-sex-meme |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=The Verge}}</ref> Drie onafgevuurde patrone was gegraveer met "hey fascist! CATCH! ↑→↓↓↓", 'n verwysing na die rigtingknoppievolgorde waarmee 'n bom van 500 kg in die 2024-videospeletjie ''Helldivers 2'' ingeroep word, "O Bella ciao, Bella ciao, Bella ciao, Ciao, ciao!", 'n verwysing na die Italiaanse antifascistiese lied "Bella ciao", en "If you read This, you are GAY Lmao".<ref name="Nguyen 2025" /><ref>{{cite news |last=Bagchi |first=Aysha |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk suspect's bullet casings engraved with taunting, anti-fascist messages |url=https://eu.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/12/charlie-kirk-shooter-tyler-robinson-gun-casings-inscriptions/86111606007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916214853/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/12/charlie-kirk-shooter-tyler-robinson-gun-casings-inscriptions/86111606007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Vargas |first1=Ramon Antonio |last2=Betts |first2=Anna |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect: details of messages and gun casings emerge |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/suspect-charlie-kirk-shooting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912183719/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/suspect-charlie-kirk-shooting |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die lied "Bella ciao" bly wyd bekend as 'n antifascistiese volkslied, maar het ook in die middel-2010's en vroeë 2020's in die populêre media weer opgeduik deur die televisiereeks ''[[Money Heist]]'' en die videospeletjies ''[[Hearts of Iron IV]]'' en ''Far Cry 6''.<ref name="Groyper culture" /><ref>{{Cite news |last=Coscarelli |first=Joe |date=12 September 2025 |title=Bullet Casing in Charlie Kirk Shooting Quoted 'Bella Ciao.' What Does It Mean? |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-bella-ciao-bullet.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916054826/https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-bella-ciao-bullet.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jacobsen |first=Louis |date=12 September 2025 |title=Tyler Robinson: What's known about Charlie Kirk shooting suspect's politics, bullet casing etchings |url=https://www.politifact.com/article/2025/sep/12/Tyler-Robinson-Charlie-Kirk-suspect-shooting-facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912215831/https://www.politifact.com/article/2025/sep/12/Tyler-Robinson-Charlie-Kirk-suspect-shooting-facts/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=PolitiFact}}</ref> Die FBI het ook verskeie sosialemediarekeninge ondersoek waarvan die plasings blyk te dui op voorkennis van die sluipmoord.<ref>{{Cite news |last1=Subarium |first1=Aaron |date=15 September 2025 |title=FBI Investigating social media accounts that appear to indicate foreknowledge of Kirk assassination |url=https://freebeacon.com/politics/exclusive-fbi-investigating-social-media-accounts-that-appeared-to-indicate-foreknowledge-of-kirk-assassination/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915134037/https://freebeacon.com/politics/exclusive-fbi-investigating-social-media-accounts-that-appeared-to-indicate-foreknowledge-of-kirk-assassination/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Free Beacon}}</ref> Gedurende die mensejag het wetstoepassingsagentskappe meer as 7 000 leidrade in verband met die voorval ontvang en meer as 200 onderhoude gevoer.<ref name="Deliso 2025b" /> Die FBI-direkteur het op 12 September gesê die FBI het minstens 11 000 leidrade ontvang wat almal ondersoek sou word.<ref name=":3" /> Die Amerikaanse departement van justisie het die voorval ondersoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/charlie-kirk-shot-uvu-utah-shooting-b2824169.html|title=MAGA influencer Charlie Kirk shot in the neck while speaking at Utah college event: Suspect in custody|last=Woodward|first=Alex|date=10 September 2025|website=independent.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910193239/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/charlie-kirk-shot-uvu-utah-shooting-b2824169.html|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> === Kongresverhore === [[Lêer:Oversight of the Federal Bureau of Investigation - September 16, 2025.webm|duimnael|thumbtime=2:25:36|FBI-direkteur [[Kash Patel]] lewer op 16 September 2025 getuienis voor die Senaat se regskomitee]] Op 16 September 2025 het FBI-direkteur Kash Patel vrae van die Senaat se regskomitee oor die ondersoek in die gesig gestaar, sowel as kritiek oor sy plasings daaroor op sosiale media. Hy het gesê dat meer as 20 gebruikers van 'n [[Discord (sagteware)|Discord]]-besprekingsgroep waarvan Robinson deel was, ondersoek sou word.<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Luke |date=16 September 2025 |title=Kash Patel says others under investigation in Charlie Kirk shooting probe |url=https://abcnews.go.com/Politics/patel-face-questions-charlie-kirk-investigation-congressional-hearings/story?id=125585288 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918042208/https://abcnews.go.com/Politics/patel-face-questions-charlie-kirk-investigation-congressional-hearings/story?id=125585288 |archive-date=18 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Patel is voorheen deur federale en plaaslike beamptes gekritiseer oor sy leierskap en hantering van die saak, met besondere aandag aan sy plasing op sosiale media op die dag van die skietvoorval dat 'n verdagte aangehou word{{Ndash}} 'n verklaring wat hy 90 minute later teruggetrek het.<ref name="Reilly 2025a">{{Cite news |last1=Reilly |first1=Ryan |last2=Ebner |first2=Victoria |date=16 September 2025 |title=Kash Patel defends his handling of Charlie Kirk investigation and FBI firings |url=https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/kash-patel-congress-hearing-charlie-kirk-assassination-fbi-rcna231398 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917014524/https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/kash-patel-congress-hearing-charlie-kirk-assassination-fbi-rcna231398 |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Die verhoor het tot tweepartykritiek op Patel gelei en het gevolg op aansienlike omwenteling by die agentskap onder sy leiding, wat wydverspreide heraanstellings, afdankings en lojaliteitstoetse ingesluit het.<ref>{{Cite news |last=Orden |first=Erica |date=11 September 2025 |title=Kash Patel fumbled out of the gate on the Charlie Kirk investigation — and MAGA noticed |url=https://www.politico.com/news/2025/09/11/kash-patel-charlie-kirk-shooting-fbi-00559165 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912082007/https://www.politico.com/news/2025/09/11/kash-patel-charlie-kirk-shooting-fbi-00559165 |archive-date=12 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=Politico}}</ref> Die volgende dag, op 17 September, het Patel vrae van die Huis van Verteenwoordigers se regskomitee oor die sluipmoord in die gesig gestaar.<ref name="Hensley 2025">{{Cite news |last=Hensley |first=Sarah |date=17 September 2025 |title=FBI Director Kash Patel clashes with House lawmakers over Epstein files |url=https://abcnews.com/Politics/fbi-director-kash-patel-face-questions-house-committee/story?id=125640494 |access-date=8 Julie 2026 |work=ABC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20260524132512/https://abcnews.com/Politics/fbi-director-kash-patel-face-questions-house-committee/story?id=125640494 |archive-date=24 Mei 2026 |url-status=live |last2=Barr |first2=Luke}}</ref> Patel het sy openingsverklaring gebruik om krediet te neem vir die besluite wat volgens hom gehelp het om tot Robinson se arrestasie te lei.<ref name="Hensley 2025" /> Volksverteenwoordiger [[Jasmine Crockett]] het Patel gekritiseer en beweer: "as dit nie vir [Robinson se] ouers was wat besluit het dat hulle hulle kind sou oorgee nie, wil dit voorkom asof julle nie daar sou uitgekom het nie."<ref>{{cite news |url=https://abcnews.com/video/125681327/ |title=Rep. Crockett questions FBI Director Kash Patel on Kirk shooting investigation |work=ABC News |date=17 September 2025 |access-date=8 Julie 2026}}</ref> == Beskuldigde == [[Lêer:Tyler Robinson 2025.png|duimnael|150px|Robinson tydens 'n hofverskyning in Desember 2025]] Op 12 September 2025 is die 22-jarige Tyler James Robinson (gebore 16 April 2003) as die vermoedelike sluipskutter geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/now/video/charlie-kirk-shooting-suspect-identified-as-tyler-robinson-24745120558|title=Charlie Kirk shooting suspect identified as Tyler Robinson|last=O’Donnell|first=Kelly|date=12 September 2025|website=nbcnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912141056/https://www.nbcnews.com/now/video/charlie-kirk-shooting-suspect-identified-as-tyler-robinson-24745120558|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref><ref name="NYT Sep 2025" /> Trump het aangekondig dat die verdagte in polisie-aanhouding is nadat sy pa hom oortuig het om homself oor te gee.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/|title=Watch Live: Officials give update after Trump says Charlie Kirk shooting suspect is in custody|last=Watson|first=Kathryn|last2=Hubbard|first2=Kaia|date=12 September 2025|website=cbsnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912141426/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025|last3=Quinn|first3=Melissa}}</ref> Die FBI het gesê dat hulle Robinson reeds op 11 September om 22:00 plaaslike tyd in hegtenis geneem het.<ref name=":3" /> Die dag ná die skietvoorval het Robinson se ouers hom oorreed om na hulle woning in Washington, Utah, te kom nadat hulle sy voorkoms herken het uit nuusbeelde wat volgens die owerhede dié van die skutter was. Terwyl hulle die situasie bespreek het, het Robinson na bewering geïmpliseer dat hy die skutter was en dat hy van plan was om selfmoord te pleeg.<ref name="Charging documents">{{Cite web |title=Charging documents |url=https://atty.utahcounty.gov/cms/uploads/TJR_Information_49872215e3.pdf}}</ref><ref name="Luscombe 2025">{{Cite news |last=Luscombe |first=Richard |date=16 September 2025 |title=Texts, plans and a confession: prosecutor lays out startling details in Charlie Kirk shooting |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/charlie-kirk-shooting-prosecutor-utah |access-date=16 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077 }}</ref> Robinson het hulle ook gesê dat hy gevrees het dat hy deur die polisie geskiet sou word of dat 'n spesiale taakmag na sy ouers se huis gestuur sou word.<ref>{{Cite news |last1=Bedayn |first1=Jesse |last2=Schoenbaum |first2=Hannah |last3=Seewar |first3=John |date=17 September 2025 |title=Suspect in Charlie Kirk killing feared being shot by police before surrendering, sheriff says |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-killed-suspect-charged-6b645df2bffb5d899aecec4d64581682 |access-date=18 September 2025 |work=Associated Press }}</ref> Sy ouers het 'n familievriend gekontak wat 'n afgetrede speurder en balju-adjunk was.<ref name="Forrester 2025">{{cite news |last1=Forrester |first1=Megan |title=Charlie Kirk shooting suspect's conditions for surrender had to be 'gentle': Sheriff |url=https://abcnews.go.com/US/students-utah-valley-university-return-charlie-kirk/story?id=125663166 |access-date=19 September 2025 |work=ABC News |date=17 September 2025}}</ref><ref name="Charging documents" /> Die afgetrede speurder het die balju van Washington-distrik, Nate Brooksby, gebel en reëlings gemaak vir Robinson om hom oor te gee.<ref name="Forrester 2025" /> Hy en Robinson se pa het Robinson toe op die aand van 11 September na die balju se kantoor geneem, waar Robinson sonder enige voorval in aanhouding geneem is.<ref name="Forrester 2025" /><ref name="Quinn 2025">{{Cite news |last=Quinn |first=Melissa |date=12 September 2025 |title=Patel says suspect was taken into custody Thursday night |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/#post-update-7e043ee2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919004313/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/#post-update-7e043ee2 |archive-date=19 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Robinson, die seun van 'n maatskaplike werker en 'n sake-eienaar,<ref name="Upadhyay 2025">{{Cite web |last1=Upadhyay |first1=Brajesh |last2=Epstein |first2=Kayla |date=14 September 2025 |title=Who is Tyler Robinson, the suspect in custody for shooting Charlie Kirk? |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8wl2y66p9o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912170548/https://www.bbc.com/news/articles/cp8wl2y66p9o |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> is saam met sy twee jonger broers in Washington, Utah, grootgemaak.<ref>{{Cite news |last=Tanner |first=Courtney |date=17 September 2025 |title=How Tyler James Robinson's parents recognized their son as Charlie Kirk's suspected killer and convinced him to surrender |url=https://www.sltrib.com/news/2025/09/17/tyler-robinsons-parents-recognized/ |access-date=21 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune }}</ref><ref>{{Cite news |last=Mata |first=William |date=12 September 2025 |title=Who is Tyler Robinson? Man, 22, arrested after Donald Trump-ally Charlie Kirk is shot dead in Utah, US |url=https://www.lbc.co.uk/article/who-tyler-robinson-charlie-kirk-turning-point-trump-5HjdCwL_2/ |access-date=18 September 2025 |work=LBC }}</ref> Robinson se familie is lidmate van die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]].<ref>{{cite news |last1=Peñaloza |first1=Marisa |last2=Condos |first2=David |date=13 September 2025 |title=Utah residents are reeling, knowing the Charlie Kirk suspect is one of their own |url=https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5540130/utah-residents-are-reeling-knowing-the-charlie-kirk-suspect-is-one-of-their-own |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155813/https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5540130/utah-residents-are-reeling-knowing-the-charlie-kirk-suspect-is-one-of-their-own |archive-date=13 September 2025 |work=[[NPR]]}}</ref> Robinson se ouma het gesê dat die meeste van die familie Republikeine is en bygevoeg dat sy nie "'n enkele Demokraat" ken nie.<ref>{{cite news |date=13 September 2025 |title=Tyler Robinson's grandmother says their entire family are Republicans: 'I don't know a single Democrat' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/tyler-robinson-family-republican-b2825943.html |access-date=15 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Kinderfoto's wys die Robinson-familie op uitstappies om met gewere te skiet en wapenuitstallings te besigtig,<ref name="Healy 2025b">{{Cite news |last1=Healy |first1=Jack |last2=Mayorquín |first2=Orlando |date=14 September 2025 |title=Kirk Shooting Suspect Held 'Leftist Ideology,' Utah Governor Says |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/kirk-shooting-suspect-ideology-partner.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917182923/https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/kirk-shooting-suspect-ideology-partner.html |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> waaronder 'n besoek aan 'n militêre fasiliteit in 2017.<ref name="PBS 2025a">{{Cite news |last1=Press |first1=Associated |date=15 September 2025 |title=What to know about the aftermath of Charlie Kirk's assassination |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/what-to-know-about-the-aftermath-of-charlie-kirks-assassination |access-date=21 Januarie 2026 |work=PBS News Hour}}</ref> Hy het in Mei 2021 aan die Pine View-hoërskool gematrikuleer<ref name="Cann 2025">{{Cite news |last1=Cann |first1=Christopher |last2=Winkie |first2=Davis |date=12 September 2025 |title=Here's what we know about Tyler Robinson, the suspect in Charlie Kirk's murder |url=https://www.usatoday.com/story/news/2025/09/12/what-we-know-charlie-kirk-shooting-suspect/86091474007/ |access-date=21 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> terwyl hy van 2019 tot 2021 universiteitskrediete by die Dixie State University (in 2020 herdoop tot Utah Tech University) verwerf het. Ten tyde van sy arrestasie het Robinson in St. George, Utah, gewoon, sowat 390 kilometer suidwes van die Utah Valley University.<ref name="Carlton 2025">{{cite news |last1=Carlton |first1=Jim |title=At Suspect's Utah Apartment Complex, FBI Agents and Shocked Neighbors |url=https://www.wsj.com/livecoverage/charlie-kirk-shot/card/at-suspect-s-utah-apartment-complex-fbi-agents-and-shocked-neighbors-U6LYPhUGkM0Sc8pk2KXt |access-date=3 Oktober 2025 |work=[[The Wall Street Journal]] |date=12 September 2025 |language=en |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |title=What we've learned about the suspect in the aftermath of Charlie Kirk's assassination |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-suspect-things-to-know-dcde3f792f4d6636d44fb9f4fa53569c |access-date=16 September 2025 |work=AP News |date=16 September 2025}}</ref> Hy was in sy derde jaar van 'n elektriese vakleerlingskapprogram by die Dixie Technical College. Hy het voorheen by die Utah State University ingeskryf, maar het ná een semester uitgesak.<ref name="NBC News 2025a">{{cite news |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect is in custody; family turned him in, Utah governor says |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shooter-manhunt-live-updates-rcna230762 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912084024/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shooter-manhunt-live-updates-rcna230762 |archive-date=12 September 2025 |work=NBC News}}</ref> === Ondersoek === Goewerneur Spencer Cox het op 12 September gesê dat Robinson die enigste verdagte is.<ref>{{cite news |last1=Hubbard |first1=Kaia |last2=Walsh |first2=Joe |last3=Quinn |first3=Melissa |last4=Watson |first4=Kathryn |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect in custody after manhunt, Erika Kirk vows to keep holding Turning Point USA events |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913161416/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=CBS News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hayes |first1=Christal |last2=Morris |first2=Regan |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's suspected killer arrested after confessing to father |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly7417ge50o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913003155/https://www.bbc.com/news/articles/cly7417ge50o |archive-date=13 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Die mensejag het 33 uur geduur.<ref name="Quinn 2025" /><ref name="Brooks 2025" /> Ondersoekers het Robinson se mede-inwoner en romantiese lewensmaat ondervra,<ref name="Lebowitz 2025">{{cite news |last1=Lebowitz |first1=Megan |last2=O'Donnell |first2=Kelly |title=Alleged Charlie Kirk assassin's roommate 'shocked' by shooting, has been 'very cooperative,' governor says |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/utah-governor-shares-details-charlie-kirk-assassination-investigation-rcna231022 |access-date=3 Oktober 2025 |work=NBC News |date=14 September 2025 |language=en}}</ref> wat nie as 'n verdagte beskou is nie.<ref name="Healy 2025b" /> Die lewensmaat is beskryf as "ontsteld" en "geskok" oor die skietvoorval en het ontken dat hy enige kennis van die misdaad gehad het.<ref name="Caputo 2025a">{{Cite news |last=Caputo |first=Marc |date=14 September 2025 |title=Sources: Kirk suspect's transgender roommate 'aghast,' may be key to motive |url=https://www.axios.com/2025/09/13/kirk-suspect-transgender-roommate |access-date=15 September 2025 |work=Axios }}</ref><ref name="Lebowitz 2025" /><ref name="Healy 2025b" /> Goewerneur Cox het gesê dat die mede-inwoner "baie samewerkend" met ondersoekers was<ref name="Lebowitz 2025" /> en private boodskappe oorhandig het wat Robinson inkrimineer. Dit het gehandel oor die "behoefte om 'n geweer by 'n aflaaipunt te gaan haal, die geweer wat in 'n bos gelaat is, boodskappe oor die visuele dophou van die gebied waar 'n geweer gelaat is, en 'n boodskap wat verwys na die geweer wat in 'n handdoek toegedraai is".<ref name="Epstein 2025">{{Cite news |last=Epstein |first=Kayla |date=13 September 2025 |title=Utah town reels after local resident accused of Charlie Kirk killing |url=https://www.bbc.com/news/articles/czew1nz17rro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914000433/https://www.bbc.com/news/articles/czew1nz17rro |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Die boodskappe het ook na 'n teleskoopmikker en gegraveerde koeëls verwys.<ref name="Epstein 2025" /> Die mede-inwoner is tot 15 Januarie 2026 onder FBI-beskerming geplaas.<ref name="Roommate Protection">{{Cite news |last=Entin |first=Brian |date=15 Januarie 2026 |title=Accused Charlie Kirk shooter's roommate no longer under FBI protection |url=https://www.newsnationnow.com/crime/family-accused-charlie-kirk-shooters-roommate-speaks/amp/ |access-date=19 Januarie 2026 |work=NewsNation}}</ref> Hy is ook in April 2026 deur wetstoepassers ondervra en het gesê dat Robinson ná sy tuiskoms op die aand van die skietvoorval begin huil het en gesê het hy wens hy het dit nooit gedoen nie. Die mede-inwoner het ook gesê dat Robinson die volgende dag gesê het dat hy hom wou oorgee.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c621v466y91o |title=Charlie Kirk murder suspect told roommate 'he wishes he hadn't done it', court hears |work=[[BBC News]] |date=9 Julie 2026 }}</ref> Ongeveer 'n uur ná die skietvoorval het Robinson iemand in 'n private Discord-groepgesprek waarvan hy 'n lid was, gevra of hulle die nuus gesien het. Een van die ander lede het gesê dat Robinson lyk soos die man op die verdagtebeelde wat die FBI vrygestel het. Robinson het na berig word gespot dat hy 'n dubbelganger het wat hom probeer inloop, dat die groep hom 'n deel van die FBI se beloningsgeld moet gee vir die aangee, dat hy McDonald's sou vermy{{Ndash}} 'n verwysing na Luigi Mangione, wat ná die doodmaak van die UnitedHealthcare-hoof Brian Thompson by 'n McDonald's in Altoona, Pennsilvanië, gearresteer is{{Ndash}} en dat hy van sy manifes en geweer sou ontslae raak.<ref>{{cite news |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/kirk-killing-suspect-online-chat.html |title=After Charlie Kirk Killing, Suspect Joked That His 'Doppleganger' Did It |work=[[The New York Times]] |date=13 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914032401/https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/kirk-killing-suspect-online-chat.html |archive-date=14 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Healy 2025b" /> Nog 'n boodskap wat later dieselfde dag geplaas is, het gelui: "Haai manne, ek het slegte nuus vir julle almal. Dit was ek by UVU gister. Ek is jammer vir dit alles. Ek gee my oor deur 'n baljuvriend oor 'n paar oomblikke, dankie vir al die goeie tye en laglekker oomblikke, julle was almal so wonderlik, dankie vir alles."<ref name="Knowles 2025">{{Cite news |last1=Knowles |first1=Hannah |last2=Boburg |first2=Shawn |last3=Schaffer |first3=Aaron |date=15 September 2025 |title='It was me': Suspect in Charlie Kirk shooting appeared to confess in Discord chat |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2025/09/15/charlie-kirk-shooter-suspect-discord-chat/ |access-date=15 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |issn=0190-8286}}</ref> 'n Vriend in die Discord-groep het die volgende oggend geskryf dat die bekentenis waar blyk te wees en terselfdertyd om gebede gevra{{Ndash}} sowel vir Robinson se berou as vir Kirk se familie.<ref name="Knowles 2025" /> Discord het Robinson se rekening later opgeskort.<ref>{{Cite news |last=Barajas |first=Joshua |date=12 September 2025 |title=What we know so far about the Charlie Kirk shooting suspect |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/what-we-know-so-far-about-the-charlie-kirk-shooting-suspect |access-date=29 September 2025 |work=PBS NewsHour }}</ref> Op 15 September het die FBI aangekondig dat Robinson se DNS ooreenstem met dié wat gevind is op 'n handdoek wat om die vermoedelike geweer toegedraai was en op 'n skroewedraaier wat op die dak gevind is waarvandaan die skoot afgevuur is.<ref>{{Cite news |last1=Fatima |first1=Zahra |date=15 September 2025 |title=Charlie Kirk suspect linked to crime scene by DNA, says FBI chief |url=https://www.bbc.com/news/articles/c203qgn61geo |access-date=15 September 2025 |work=[[BBC News]] }}</ref> === Sienings en moontlike motiewe === Die Utah-distrik se vervolger, Jeffrey Gray, het gesê dat Robinson se moeder aan ondersoekers vertel het dat haar seun oor die voorafgaande jaar meer polities geword het en begin het om "meer na links te leun en meer pro-gay en pro-transregte te word".<ref name="Luscombe 2025" /> Robinson was as kieser geregistreer, maar sonder party-affiliasie, en daar is geen rekord dat hy in Washington-distrik gestem het nie.<ref name="Tolan 2025">{{cite news |last1=Tolan |first1=Casey |last2=Glover |first2=Scott |last3=Devine |first3=Curt |last4=Winter |first4=Jeff |last5=Chapman |first5=Isabelle |last6=Gordon |first6=Allison |last7=Miller |first7=John |date=12 September 2025 |title=What we know about Charlie Kirk shooting suspect Tyler Robinson |url=https://www.cnn.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect-invs |access-date=15 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Robinson het voor sy arrestasie geen kriminele rekord gehad nie.<ref>{{cite news |last1=Powel |first1=James |date=14 September 2025 |title=Who is the man accused of killing Charlie Kirk? Here's what to know |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/14/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect/86151646007/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916073048/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/14/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect/86151646007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Op 14 September het goewerneur Cox gesê dat Robinson heel ander politieke sienings as dié van sy konserwatiewe familie gehad het en "linkse ideologie" aangehang het,<ref name="Timotija 2025">{{Cite news |last=Timotija |first=Filip |date=13 September 2025 |title=Kirk murder suspect 'deeply indoctrinated with leftist ideology,' Cox says |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/5502176-kirk-murder-suspect-leftist-cox-report |access-date=15 September 2025 |work=The Hill }}</ref><ref name="Roebuck 2025">{{Cite news |last1=Roebuck |first1=Jeremy |last2=Timsit |first2=Annabelle |last3=Somasundaram |first3=Praveena |date=14 September 2025 |title=Kirk shooting suspect had 'leftist ideology' but motive unclear, Utah official says |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/09/14/charlie-kirk-tyler-robinson-motive/ |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> hoewel hy geen besonderhede verskaf het nie.<ref>{{Cite news |last=Bidgood |first=Jess |date=15 September 2025 |title=What Does 'Real Unity' Mean to the White House? |url=https://www.nytimes.com/2025/09/15/us/politics/jd-vance-charlie-kirk-trump.html |url-access=limited |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Volgens Cox het Robinson blykbaar geradikaliseer nadat hy by die Utah State University uitgesak het en kon hy deur aspekte van internetkultuur beïnvloed gewees het. Cox het ook gesê dat een van Robinson se familielede aan ondersoekers vertel het dat Robinson tydens 'n familie-ete sy afkeer van Kirk uitgespreek en oor Kirk se komende besoek aan die Utah Valley University gepraat het.<ref name="Upadhyay 2025" /> Terwyl Trump en ander verkose Republikeine beweer het dat Robinson bande met linkse groepe gehad het en 'n optrede teen hulle in die vooruitsig gestel het, het bronne wat vertroud is met die ondersoek gesê dat daar teen 21 September 2025 geen sodanige getuienis gevind is nie.<ref name="Smith 2025">{{Cite news |last1=Smith |first1=Allan |last2=Kosnar |first2=Michael |last3=O'Donnell |first3=Kelly |last4=Reilly |first4=Ryan J. |date=20 September 2025 |title='No evidence' found yet of ties between Charlie Kirk's shooting and left-wing groups, officials say |url=https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/no-evidence-charlie-kirk-shooting-left-wing-groups-rcna232513 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250921043217/https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/no-evidence-charlie-kirk-shooting-left-wing-groups-rcna232513 |archive-date=21 September 2025 |access-date=20 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Op 16 September het Gray gesê dat die "verdagte toenemend bekommerd geraak het oor gay- en transregte" en dat hy van sy familie se konserwatiewe sienings weggegroei het, met verwysing na Robinson se verhouding met sy transgender mede-inwoner as 'n faktor. Gray het verder besonderhede uiteengesit van SMS-boodskappe wat die vervolging meen Robinson aan sy mede-inwoner gestuur het, waarin gesê is dat hy die skietvoorval net meer as 'n week lank beplan het. Toe die mede-inwoner vra waarom Robinson dit gedoen het, het hy geantwoord: "Ek het genoeg gehad van sy haat. Sommige haat kan nie uitonderhandel word nie." Terwyl hy op 11 September oor die telefoon met sy pa gepraat het, het Robinson na bewering vir sy pa gesê dat hy Kirk doodgemaak het omdat "daar te veel boosheid is en die man [Kirk] te veel haat versprei".<ref name="Haworth 2025">{{cite news |first1=Jon |last1=Haworth |first2=Megan |last2=Forrester |date=16 September 2025 |title=Tyler Robinson said he killed Charlie Kirk because he 'spreads too much hate': Officials |url=https://abcnews.go.com/US/tyler-robinson-set-face-formal-charges-shooting-death/story?id=125614396 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919143617/https://abcnews.go.com/US/tyler-robinson-set-face-formal-charges-shooting-death/story?id=125614396 |archive-date=19 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref name="Luscombe 2025" /> Volgens ABC News het die aanklagdokumente nie "die relevansie van daardie standpunte aangedui, of of Kirk se uitlatings oor daardie kwessies 'n motiverende faktor was nie", en is berig dat Gray gesê het hy sou dit aan 'n regter oorlaat om te bepaal of die beweerde verklarings 'n bekentenis uitmaak.<ref name="Haworth 2025" /> == Regsproses == [[Lêer:COURT HEARING - Tyler Robinson’s first public in-person appearance in Provo courthouse.webm|duimnael|thumbtime=48:28|Robinson se eerste persoonlike hofverskyning op 11 Desember 2025]] Ná sy arrestasie is Robinson na die Utah-distrik se gevangenis in Spanish Fork oorgeplaas, waar 'n regter beveel het dat hy sonder borgtog aangehou word.<ref>{{cite news |date=12 September 2025 |title=Suspected shooter of Charlie Kirk held without bail in Utah jail |url=https://www.cbc.ca/news/world/kirk-shooting-investigation-fri-1.7632106 |work=CBC News}}</ref> Hy het op 16 September sy eerste hofverskyning per videoskakel voor regter Tony Graf in die Utah-distrikshof in [[Provo]] gemaak.<ref name="Brooks 2025" /><ref>{{Cite news |last=Allyn |first=Bobby |date=16 September 2025 |title=Utah files murder charges against Tyler Robinson |url=https://www.npr.org/2025/09/16/nx-s1-5542545/utah-files-murder-charges-against-tyler-robinson |access-date=17 September 2025 |work=[[NPR]] |language=en }}</ref> Graf het die aanklagte aan Robinson voorgelees,<ref name="TylerCharges">{{Cite news |last1=Fanelli |first1=James |last2=Morphet |first2=Jack |last3=Barrett |first3=Joe |date=16 September 2025 |title=Tyler Robinson Charged With Murder in Shooting of Charlie Kirk |url=https://www.wsj.com/us-news/tyler-robinson-charges-charlie-kirk-shooting-1913f392 |access-date=16 September 2025 |work=[[The Wall Street Journal]] |url-access=subscription}}</ref> wat een aanklag van manslag met verswarende omstandighede, een aanklag van die misdadige afvuur van 'n vuurwapen, twee aanklagte van regsverydeling, twee aanklagte van inmenging met getuies, drie aanklagte van verswaring weens die teiken van 'n slagoffer en een aanklag van geweld wat in die teenwoordigheid van 'n kind gepleeg is, ingesluit het.<ref name="NYT Sep 2025" /> Vervolgers van die staat Utah het aangekondig dat hulle die doodstraf sou vra<ref name="NBC News 2025b">{{Cite news |date=16 September 2025 |title=Live updates: Charlie Kirk shooting suspect Tyler Robinson charged with murder; prosecutors seek death penalty |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/tyler-robinson-hearing-charlie-kirk-suspect-shooter-live-updates-rcna231440 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917171934/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/tyler-robinson-hearing-charlie-kirk-suspect-shooter-live-updates-rcna231440 |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=NBC News |language=en}}</ref> en verswarende faktore aangevoer: Robinson het Kirk na bewering geteiken weens sy politieke uitdrukking en het opgetree met die wete dat kinders die sluipmoord sou aanskou.<ref name="Lee 2025">{{cite news |last1=Lee |first1=Ella |title=Utah seeks death penalty against Charlie Kirk's suspected killer |url=https://thehill.com/regulation/court-battles/5506314-utah-county-seeks-death-penalty/ |access-date=3 Oktober 2025 |work=The Hill |date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916192432/https://thehill.com/regulation/court-battles/5506314-utah-county-seeks-death-penalty/ |archive-date=16 September 2025 |url-status=live}}</ref> Op 24 September is die [[Salt Lake City]]-prokureur Kathryn Nester aangestel om Robinson te verdedig.<ref>{{cite news |url=https://www.deseret.com/utah/2025/09/24/charlie-kirk-killing-accused-tyler-robinson-aggravated-murder-death-penalty/ |title=Accused Charlie Kirk killer now has an attorney |last=Romboy |first=Dennis |date=24 September 2025 |access-date=24 September 2025 |work=Deseret News }}</ref> Op 29 September het Nester die regter om meer tyd gevra om die groot hoeveelheid getuienis in die saak deur te gaan voordat besluit word of die verdediging 'n voorlopige verhoor sou versoek.<ref>{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=29 September 2025 |title=Lawyer for suspect in Charlie Kirk killing wants more time to review 'voluminous' evidence |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-tyler-robinson-court-hearing-aba6ead70b6b010b8c5de8a9b90a7769 |access-date=12 November 2025 |work=AP News |language=en }}</ref> Op 24 Oktober het 'n regter argumente aangehoor oor die vraag of Robinson in 'n tronkuniform en boeie in die hof moet verskyn, wat volgens die verdediging sy reg op 'n billike verhoor sou ondermyn.<ref>{{Cite web |last=Trauntvein |first=Sorina |date=23 Oktober 2025 |title=Judge to hear arguments on Tyler Robinson's court attire during closed hearing — why it matters |url=https://www.abc4.com/news/charlie-kirk-shooting/judge-to-decide-on-tyler-robinsons-court-attire/ |access-date=24 Oktober 2025 |website=abc4.com |archive-date=24 Oktober 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024232250/https://www.abc4.com/news/charlie-kirk-shooting/judge-to-decide-on-tyler-robinsons-court-attire/ |url-status=dead }}</ref> Op 27 Oktober het die regter beslis dat Robinson burgerlike klere mag dra, maar om veiligheidsredes fisiek vasgemaak moet word. Die regter het die media wel verbied om Robinson se boeie te fotografeer of te verfilm.<ref name="Schoenbaum 2025c">{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=27 Oktober 2025 |title=Suspect in Charlie Kirk killing can wear street clothes in court amid 'extraordinary' attention |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-tyler-robinson-court-hearing-489ee127c80553ff8e0ed35ef951f11a |access-date=12 November 2025 |work=AP News |language=en }}</ref> In Oktober het Robinson aan 'n oproep met 'n verslaggewer van ''The Washington Post'' deelgeneem, wat hom meegedeel het dat Kirk se vrou, Erika, hom tydens haar man se gedenkdiens in die openbaar vergewe het en dat Trump Kirk postuum die Presidensiële Vryheidsmedalje toegeken het. Hy het geen hoorbare reaksie gehad nie.<ref name="Washington Post Investigation">{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=17 Desember 2025 |title='You see this news?': What Charlie Kirk's alleged killer told friends after the attack |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2025/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting/ |access-date=18 Desember 2025 |work=[[The Washington Post]] |language=en }}</ref> Op 5 November, ná 'n aansoek van die vervolging om mediadekking in die hofsaal te beperk terwyl Robinson teenwoordig is, het 'n aantal media-organisasies onder leiding van ''The Salt Lake Tribune''{{Ndash}} waaronder ''The New York Times'', CNN, die Associated Press en Fox News{{Ndash}} 'n aansoek ingedien waarin die hof gevra word om hulle in kennis te stel van enige toekomstige versoeke om toegang tot die verrigtinge te beperk.<ref name="Harkins 2025b">{{Cite news |last=Harkins |first=Paighten |date=6 November 2025 |title=The Salt Lake Tribune, other media push for transparency and access in Tyler Robinson murder case |url=https://www.sltrib.com/news/2025/11/06/charlie-kirk-shooting-media-push/ |access-date=12 November 2025 |work=The Salt Lake Tribune |language=en-US }}</ref> Kirk se weduwee, [[Erika Kirk]], het die media se versoek ondersteun en gesê: "Daar was kameras oral om my. Ons verdien dit om kameras daarbinne te hê."<ref>{{Cite news |last=Schreifels |first=Jessica |date=4 November 2025 |title=Erika Kirk: 'We deserve to have cameras' in Utah court hearings for her husband's accused killer, after attorneys suggest banning them |url=https://www.sltrib.com/news/2025/11/04/erika-kirk-wants-courtroom-cameras/ |access-date=12 November 2025 |work=The Salt Lake Tribune |language=en-US }}</ref> Robinson het op 11 Desember sy eerste persoonlike hofverskyning gemaak,<ref name="firstinpersoncourt">{{Cite news |last=Shapiro |first=Emily |date=11 Desember 2025 |title=Charlie Kirk murder suspect Tyler Robinson makes 1st in-person court appearance |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-murder-suspect-tyler-robinson-court-appearance/story?id=128293883 |access-date=11 Desember 2025 |work=ABC News |language=en-US }}</ref> en sy volgende hofverskyning op 16 Januarie 2026.<ref>{{Cite news |last=Babineau |first=Andi |last2=Watt |first2=Nick |date=16 Januarie 2026 |title=Alleged Charlie Kirk assassin Tyler Robinson appears in court as defense pushes to disqualify prosecutors from the case |url=https://www.cnn.com/2026/01/16/us/tyler-robinson-court-charlie-kirk-shooting |access-date=18 Januarie 2026 |work=[[CNN]] |language=en-US }}</ref> Op 22 Januarie het Erika, uit vrees dat die verhoor vertraag kon word, 'n aansoek om 'n spoedige verhoor by die hof ingedien om te verseker dat Robinson binne 'n bepaalde tydperk verhoor word.<ref>{{Cite web |last=Sullivan |first=Tracie |date=22 Januarie 2026 |title=Kirk widow files speedy trial notice in Robinson case as public rhetoric escalates |url=https://www.stgeorgeutah.com/news/kirk-widow-files-speedy-trial-notice-in-robinson-case-as-public-rhetoric-escalates/article_148d0161-5ea1-42dd-aa10-2de51044e99d.html |access-date=27 Januarie 2026 |website=St. George News |language=en-US }}</ref> Op 27 Maart het Robinson se prokureurs 'n aansoek ingedien om toekomstige hofverrigtinge uit te stel op grond van bewerings dat 'n ontleding van die ATF nie 'n koeëlfragment wat tydens Kirk se nadoodse ondersoek verkry is, afdoende met die geweer wat na bewering in die sluipmoord gebruik is, kon verbind nie.<ref>{{Cite news |first=Loreben |last=Tuquero |date=2 April 2026 |title=Does a bullet analysis clear Charlie Kirk's suspected killer? What an 'inconclusive' result means |url=https://www.politifact.com/article/2026/apr/02/charlie-kirk-tyler-robinson-bullet-inconclusive/ |work=PolitiFact |access-date=20 Junie 2026}}</ref> Op dieselfde dag het die balju van Washington-distrik, Nate Brooksby, wat Robinson oorspronklik in aanhouding geneem het, uit die departement bedank ná klagtes van seksuele teistering en bewerings dat hy hom ingemeng het in die ondersoek na 'n etiekoortreding deur een van sy adjunkte (wat nie met die Robinson-saak verband gehou het nie).<ref>{{Cite news |title=Former sheriff resigned after sexual harassment, investigation interference allegations, Washington County says |date=3 April 2026 |first=Brooke |last=Larsen |newspaper=The Salt Lake Tribune |url=https://www.sltrib.com/news/2026/04/03/former-southern-utah-sheriff/ |access-date=20 Junie 2026}}</ref> Vroeg in Mei het regter Graf beslis dat kameras in die hofsaal toegelaat sou word. Hy het ook die voorlopige verhoor uitgestel weens die groot hoeveelheid getuienis in die saak.<ref>{{Cite news |last=Ede-Osifo |first=Uwa |date=8 Mei 2026 |title=Cameras to be allowed in courtroom in Charlie Kirk killing case, judge rules |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/may/08/charlie-kirk-courtroom-cameras-allowed |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=17 Mei 2026}}</ref> Op 26 Junie het hy 'n vervolger skuldig bevind aan minagting van die hof omdat dié 'n bevel oor voorverhoorpublisiteit oortree het; hy het egter die verdediging se versoek van die hand gewys om vervolgers te verbied om die doodstraf te vra.<ref>{{Cite web |last=Babineau |first=Andi |last2=Brown |first2=Nicki |date=26 Junie 2026 |title=Judge for Charlie Kirk shooting case holds prosecutor in contempt, keeps death penalty on the table |url=https://www.cnn.com/2026/06/26/us/charlie-kirk-tyler-robinson-contempt-ruling |access-date=26 Junie 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Die vyfdaagse voorlopige verhoor, wat oorspronklik vir Mei beplan is,<ref name="robinsonlgbt">{{Cite magazine |last=Ring |first=Trudy |date=18 Desember 2025 |title=Charlie Kirk's accused killer, Tyler Robinson, on LGBTQ+ issues: It's complicated |url=https://www.advocate.com/crime/charlie-kirk-suspect-lgbtq-issues |access-date=18 Desember 2025 |magazine=The Advocate }}</ref> is van 6 tot 10 Julie gehou.<ref>{{Cite news |last=Ede-Osifo |first=Uwa |date=10 Julie 2026 |title=Judge to decide if Charlie Kirk case will go to murder trial after five-day hearing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jul/10/charlie-kirk-shooting-hearing |access-date=10 Julie 2026 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> Hoewel Erika Kirk gevra het dat alle getuienis openbaar gemaak word, het Graf besluit dat sommige getuienis geredigeer mag word.<ref>{{Cite web |last=Skinner |first=Paige |date=9 Julie 2026 |title=Judge Smacks Down Erika Kirk's Request On Evidence In Husband's Killing |url=https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-erika-kirk-all-evidence-public_n_6a4fab89e4b058c3455825f7 |access-date=9 Julie 2026 |website=HuffPost}}</ref> Ná die sluitingsargumente van die voorlopige verhoor op 1 September 2026<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Li |date=1 September 2026 |title=Judge To Determine Whether Man Accused Of Killing Charlie Kirk Will Stand Trial |url=https://www.huffpost.com/entry/live-updates_n_6a956d45e4b07f4e6696ac03/liveblog_6a974306e4b0f5af04101025 |access-date=1 September 2026 |website=HuffPost |language=en}}</ref> het Graf beslis dat Robinson tereg sal staan op 'n aanklag van manslag met verswarende omstandighede.<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Li |date=1 September 2026 |title=Erika Kirk Responds To Judge's Ruling In Charlie Kirk Murder Case |url=https://www.huffpost.com/entry/live-updates_n_6a956d45e4b07f4e6696ac03/liveblog_6a977069e4b0f5af041047cb |access-date=1 September 2026 |website=HuffPost |language=en}}</ref> Op dieselfde dag het Robinson op al die aanklagte onskuldig gepleit, en sy volgende hofverskyning is vir 23 Oktober bepaal.<ref name="NBC 2026 plea" /> == Nasleep == === Regering === [[Lêer:JD Vance hosts The Charlie Kirk Show (cropped).jpg|duimnael|Visepresident [[J.D. Vance]] bied op 15 September 2025 Kirk se podsending ter ere van hom aan]] Ná Kirk se sluipmoord het Republikeinse regeringsbeamptes op staats- en federale vlak die publiek opgeroep om enigeen aan te gee wat uitlatings oor die sluipmoord gemaak het wat as onvanpas of smaakloos beskou is. Die veldtog is later uitgebrei om ook uitlatings in te sluit wat krities teenoor Kirk was.<ref name="Riccardi 2025" /> ''The New York Times'' het beskryf hoe die veldtog in 'n konserwatiewe weergawe van "[[Kanselleerkultuur|kanselleerkultuur]]" ontwikkel het.<ref>{{Cite news |last=Fausset |first=Richard |date=20 September 2025 |title=He Wrote a Biting Post About Charlie Kirk. The Fury Came Fast. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/20/us/florida-charlie-kirk-free-speech.html |url-access=limited |access-date=20 September 2025}}</ref> Op 15 September het die Trump-administrasie 'n wydverspreide optrede teen liberale groepe en skenkers in die vooruitsig gestel en beweer dat 'n netwerk van liberale organisasies geweld bevorder en ontbind sou word. Trump het gesê hy ondersoek die moontlikheid om sommige as "terreurorganisasies" te klassifiseer, en visepresident [[J.D. Vance]] het belowe om agter niewinsorganisasies soos die Open Society Foundations en die Ford Foundation aan te gaan, wat finansiële steun aan liberale en progressiewe sake verskaf het. ''The New York Times'' het aangevoer dat regte kragtens die Eerste Wysiging dit vir die Trump-administrasie moeilik sou maak.<ref name="Rogers 2025">{{Cite news |last1=Rogers |first1=Katie |last2=Kanno-Youngs |first2=Zolan |date=15 September 2025 |title=White House Plans Broad Crackdown on Liberal Groups |url=https://www.nytimes.com/2025/09/15/us/politics/jd-vance-charlie-kirk-show.html |url-access=limited |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Die aankondiging het gekom te midde van die Trump-administrasie se gelyktydige wydverspreide optrede teen politieke opponente en die burgerlike samelewing.<ref name="Rogers 2025" /><ref name="Sentner 2025">{{Cite news |last=Sentner |first=Irie |date=15 September 2025 |title=Vance, White House promise to 'go after' left-leaning organizations |url=https://www.politico.com/news/2025/09/15/vance-white-house-promise-to-crack-down-on-radical-left-lunatics-00564766 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917114904/https://www.politico.com/news/2025/09/15/vance-white-house-promise-to-crack-down-on-radical-left-lunatics-00564766 |archive-date=17 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref name="Bose 2025">{{Cite news |last1=Bose |first1=Nandita |last2=Coster |first2=Helen |date=15 September 2025 |title=After Charlie Kirk's death, Trump team calls for dismantling leftist groups |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/after-charlie-kirks-death-trump-team-calls-dismantling-leftist-groups-2025-09-16/ |access-date=15 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Die administrasie se dreigemente om liberale groepe te ondersoek en te ontbind, het wye kritiek van voorstanders van [[Vryheid van spraak|vryheid van spraak]] en regskenners ontlok, wat dit veroordeel het as die gebruik van Kirk se sluipmoord as voorwendsel om teen politieke opposisie op te tree.<ref name="Kanno-Youngs 2025" /><ref name="Megerian 2025">{{Cite news |last1=Megerian |first1=Chris |last2=Mascaro |first2=Lisa |last3=Richer |first3=Alanna Durkin |date=17 September 2025 |title=Trump's threat to target 'radical left' after Kirk killing raises fears he's trying to silence foes |url=https://apnews.com/article/trump-charlie-kirk-radical-left-political-opposition-3875efd0674ed2a22a719dfb42ace6ab |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918132649/https://apnews.com/article/trump-charlie-kirk-radical-left-political-opposition-3875efd0674ed2a22a719dfb42ace6ab |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Associated Press}}</ref><ref name="Bose 2025" /> NBC News het beskryf hoe die Trump-administrasie voorgekom het asof dit "Kirk se sluipmoord as verskoning gebruik om teen linkse mense en groepe op te tree".<ref name="Schapiro 2025">{{Cite news |last1=Schapiro |first1=Rich |last2=Rohde |first2=David |last3=De Luce |first3=Dan |date=17 September 2025 |title=Trump administration says it will target far-left groups for Kirk's assassination. Prosecutors made no such link. |url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/trump-administration-says-will-target-far-left-groups-kirks-assassinat-rcna231605 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917095100/https://www.nbcnews.com/politics/white-house/trump-administration-says-will-target-far-left-groups-kirks-assassinat-rcna231605 |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=NBC News}}</ref> In reaksie op Trump se dreigemente het 100 liberale filantropiese organisasies 'n ope brief geskryf waarin hulle hulle werk verdedig en die administrasie se voorneme om hulle te ontbind, gekritiseer het: {{Blockquote|Organisasies behoort nie aangeval te word omdat hulle hulle missies uitvoer of hulle waardes uitdruk ter ondersteuning van die gemeenskappe wat hulle dien nie. Ons verwerp pogings om politieke geweld te misbruik om ons goeie werk te wanvoorstel of ons fundamentele vryhede, soos die vryheid van spraak en die vryheid om te gee, te beperk. Pogings om spraak stil te maak, opponerende standpunte te kriminaliseer en liefdadigheidsgawes te wanvoorstel en te beperk, ondermyn ons demokrasie en benadeel alle Amerikaners.<ref>{{Cite news |last=Schleifer |first=Theodore |date=17 September 2025 |title=100 Liberal Philanthropies Prepare to Push Back Against Trump Crackdown |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/17/us/politics/trump-liberal-philanthropies-pushback.html |url-access=limited |access-date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919145950/https://www.nytimes.com/2025/09/17/us/politics/trump-liberal-philanthropies-pushback.html |archive-date=19 September 2025}}</ref>}} Prokureur-generaal [[Pam Bondi]] het tweepartyweerstand ontlok nadat sy gesê het dat die administrasie sommige kritiek teen Kirk as "[[Haatspraak|haatspraak]]" sou teiken en vervolg,<ref>{{Cite news |last=Ruhiyyih Ewing |first=Gisele |date=16 September 2025 |title='That is not the law': Bondi promised to target 'hate speech.' She's facing backlash from all corners |url=https://www.politico.com/news/2025/09/16/pam-bondi-first-amendment-hate-speech-prosecution-00566424 |access-date=17 September 2025 |work=Politico |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917222143/https://www.politico.com/news/2025/09/16/pam-bondi-first-amendment-hate-speech-prosecution-00566424 |archive-date=17 September 2025 |url-status=live}}</ref> waaronder bedekte kritiek deur die Hooggeregshofregter Sonia Sotomayor.<ref>{{Cite news |last=Orden |first=Erica |date=16 September 2025 |title=Sotomayor rebukes calls to 'criminalize free speech' in apparent swipe at Pam Bondi |url=https://www.politico.com/news/2025/09/16/sonia-sotomayor-free-speech-pam-bondi-00566449 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916190824/https://www.politico.com/news/2025/09/16/sonia-sotomayor-free-speech-pam-bondi-00566449 |archive-date=16 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Politico}}</ref> Bondi se uitlating is ook deur sommige konserwatiewe politieke kommentators gekritiseer, waaronder [[Tucker Carlson]] en Erick Erickson.<ref>{{cite news |last1=Lubin |first1=Rhian |title=Tucker Carlson says Trump administration is using Charlie Kirk's killing to trample First Amendment |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/tucker-carlson-trump-charlie-kirk-free-speech-b2829584.html |work=[[The Independent]] |date=19 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Blake |first=Aaron |date=16 September 2025 |title=Pam Bondi's 'hate speech' comments lead even some conservatives to cry foul |url=https://www.cnn.com/2025/09/16/politics/pam-bondi-hate-speech-conservatives-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916220746/https://www.cnn.com/2025/09/16/politics/pam-bondi-hate-speech-conservatives-analysis |archive-date=16 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Ná Bondi se kommentaar het Jonathan Karl van ABC News die president gevra wat hy dink van uitlatings deur sommige van sy bondgenote wat haatspraak as vrye spraak beskou. Trump het geantwoord dat sy administrasie "waarskynlik agter mense soos jy sal aangaan, want jy behandel my so onregverdig, dit is haat. Jy het baie haat in jou hart."<ref>{{Cite news |last=Bauder |first=David |date=16 September 2025 |title=Trump files $15B defamation lawsuit against The New York Times |url=https://apnews.com/article/trump-lawsuit-new-york-times-b2a615192ebe2dcec859eb883368dfbb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917154150/https://apnews.com/article/trump-lawsuit-new-york-times-b2a615192ebe2dcec859eb883368dfbb |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Volgens Fox News het Bondi haar vertroue in FBI-direkteur Kash Patel verloor weens sy hantering van die ondersoek en die mensejag.<ref>{{cite news |last=Feinberg |first=Andrew |date=16 September 2025 |title=Asked about under-fire FBI Director Kash Patel, Trump says AG Pam Bondi has done 'unbelievable job' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/kash-patel-testimony-bondi-fbi-b2827583.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917203607/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/kash-patel-testimony-bondi-fbi-b2827583.html |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Sedert Kirk se sluipmoord het die Amerikaanse departement van justisie na berig word 'n studie van 2024 met die titel "What NIJ Research Tells Us About Domestic Terrorism" van sy webwerf verwyder.<ref>{{Cite magazine |last=Ferguson |first=Ferguson |date=16 September 2025 |title=DOJ Quietly Deletes Study on Politics of Domestic Terrorists |url=https://newrepublic.com/post/200537/justice-department-deletes-study-politics-domestic-terrorists-right-wing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918115323/https://newrepublic.com/post/200537/justice-department-deletes-study-politics-domestic-terrorists-right-wing |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Gedeon 2025">{{Cite news |last=Gedeon |first=Joseph |date=17 September 2025 |title=US justice department removes study finding far-right extremists commit 'far more' violence |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/17/justice-department-study-far-right-extremist-violence |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918035410/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/17/justice-department-study-far-right-extremist-violence |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> Die studie het bevind dat [[Wit oppergesag|wit-oppergesag]]- en verregse geweld "steeds alle ander soorte terrorisme en binnelandse gewelddadige ekstremisme" in die Verenigde State oortref,<ref name="Maiberg 2025">{{Cite web |last=Maiberg |first=Emanuel |date=16 September 2025 |title=DOJ Deletes Study Showing Domestic Terrorists Are Most Often Right Wing |url=https://www.404media.co/doj-deletes-study-showing-domestic-terrorists-are-most-often-right-wing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916165919/https://www.404media.co/doj-deletes-study-showing-domestic-terrorists-are-most-often-right-wing/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=404 Media}}</ref> in teenstelling met verklarings wat deur die Trump-administrasie gemaak is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2025 |title=Research on extremism removed from US Justice Dept website |url=https://www.nzherald.co.nz/world/research-on-extremism-removed-from-us-justice-dept-website/BG2Y7AYCFJBCPAH4KJB26R3IH4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917204015/https://www.nzherald.co.nz/world/research-on-extremism-removed-from-us-justice-dept-website/BG2Y7AYCFJBCPAH4KJB26R3IH4/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=NZ Herald}}</ref> Dit is vervang met 'n kennisgewing wat sê dat die departement se Office of Justice Programs sy webwerwe en materiaal in ooreenstemming met onlangse uitvoerende bevele hersien en dat sommige bladsye en publikasies gedurende die hersiening onbeskikbaar sou wees.<ref name="Maiberg 2025" /> [[Lêer:Impromptu Memorial at UVU After Charlie Kirk Shooting.jpg|duimnael|Nabyfoto van die gedenkplek vir Kirk op die UVU-kampus, 17 September 2025]] Die Amerikaanse departement van buitelandse sake het gesê dat dit die regsstatus van immigrante sou hersien wat bevind word dat hulle Kirk se sluipmoord "loof, rasionaliseer of gering ag".<ref>{{Cite news |last=Childers |first=Andrew |date=11 September 2025 |title=State Department warns immigrants not to mock Kirk's death |url=https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-immigrants-state-department |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911190308/https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-immigrants-state-department |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Axios |language=en}}</ref> Die Withuis se adjunkstafhoof vir beleid, [[Stephen Miller]], het gesê Kirk se sluipmoord was die gevolg van 'n "ideologie" wat "in oorlog is met die gesin en die natuur ... wat altyd, onvermydelik en doelbewus tot geweld lei".<ref name="Knutson 2025">{{cite web |last=Knutson |first=Jakob |date=11 September 2025 |title=Seizing on Kirk Killing, Trump and Allies Pledge a Crackdown on Political Opponents |url=https://www.democracydocket.com/news-alerts/trump-charlie-kirk-killing-political-crackdown-political-opponents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912040204/https://www.democracydocket.com/news-alerts/trump-charlie-kirk-killing-political-crackdown-political-opponents/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=11 September 2025 |publisher=Democracy Docket}}</ref> Hy het later belowe om die gewelddadige radikale linkse organisasies in die Verenigde State te "ontbind en aan te pak" deur "die mag van wetstoepassing, onder president Trump se leierskap" te gebruik.<ref>{{Cite news |last=Henderson |first=Cameron |date=13 September 2025 |title=White House vows to 'dismantle radical Left' after Charlie Kirk killing |url=https://www.telegraph.co.uk/us/politics/2025/09/13/white-house-dismantle-radical-left-charlie-kirk-killing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915195201/https://www.telegraph.co.uk/us/politics/2025/09/13/white-house-dismantle-radical-left-charlie-kirk-killing/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |issn=0307-1235}}</ref> Op 17 September, 'n week ná die skietvoorval, het Trump verklaar dat hy [[Antifa (Verenigde State)|antifa]] as 'n terreurgroep sou klassifiseer.<ref>{{Cite news |last1=Treene |first1=Alayna |last2=Judd |first2=Donald |last3=Liptak |first3=Kevin |date=18 September 2025 |title=Trump says he's designating Antifa as a terrorist organization |url=https://www.cnn.com/2025/09/17/politics/antifa-terrorist-designation-trump |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918010141/https://www.cnn.com/2025/09/17/politics/antifa-terrorist-designation-trump |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=18 September 2025 |title=Trump targets antifa movement as 'terrorist organization' |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-targets-antifa-movement-terrorist-organization-2025-09-18/ |access-date=18 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 25 September het Trump 'n nasionale veiligheidsmemorandum onderteken wat die departement van justisie, die FBI en die Joint Terrorism Task Force opdrag gee om op antifascistiese politieke geweld te fokus "voordat dit tot gewelddadige politieke dade lei", met verwysing na "aanwysers" soos antikapitalisme, anti-Amerikanisme en "vyandigheid teenoor dié wat tradisionele Amerikaanse sienings huldig".<ref>{{Cite web |last=Weiss |first=Benjamin S. |date=30 September 2025 |title=Dems condemn Trump's broad 'domestic terrorism' directive — but offer few concrete steps for opposition |url=https://www.courthousenews.com/dems-condemn-trumps-broad-domestic-terrorism-directive-but-offer-few-concrete-steps-for-opposition |access-date=1 Oktober 2025 |website=Courthouse News Service }}</ref> In Januarie 2026 het die Utah-senator Mike Lee gevra dat Robinson in die openbaar tereggestel word. Robinson se prokureurs het aangevoer dat sulke uitlatings deur openbare amptenare dit moeiliker kan maak om billike, onbevooroordeelde jurielede te vind.<ref>{{Cite web |last=Baird |first=Addy |last2=Schreifels |first2=Jessica |last3=Banta |first3=Megan |date=2026-01-20 |title=Mike Lee calls for public execution of accused Charlie Kirk killer |url=https://www.sltrib.com/news/politics/2026/01/20/charlie-kirk-mike-lee-calls/ |access-date=2026-02-04 |website=The Salt Lake Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alberty |first=Erin |date=2026-01-20 |title=Mike Lee calls for public execution of man charged in Charlie Kirk's death |url=https://www.axios.com/local/salt-lake-city/2026/01/20/mike-lee-public-execution-charlie-kirk-tyler-robinson |access-date=2026-02-04 |website=Axios}}</ref> 'n Verklikkerverslag wat die Illinois-senator Dick Durbin in Februarie 2026 gedeel het, het gesê dat die FBI se span vir die rekonstruksie van skietvoorvalle 'n dag lank vertraag is om by die toneel uit te kom weens 'n tekort aan vliegtuie en vlieëniers wat veroorsaak is deur FBI-direkteur Kash Patel se gebruik van die agentskap se vliegtuie vir persoonlike doeleindes.<ref>{{Cite web |last=Weiss |first=Benjamin S. |date=2026-02-24 |title=Whistleblower to top Democrat: Kash Patel's FBI jet use delayed response to Kirk assassination, Brown University shooting |url=https://courthousenews.com/whistleblower-to-top-democrat-kash-patels-fbi-jet-use-delayed-response-to-kirk-assassination-brown-university-shooting |access-date=2026-02-25 |website=Courthouse News Service |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Beitsch |first=Rebecca |date=2026-02-24 |title=Durbin whistleblowers accuse Patel of jet usage, decisionmaking that hindered FBI responses |url=https://thehill.com/homenews/administration/5753195-whistleblower-allege-fbi-jet-misuse/ |access-date=2026-02-25 |website=The Hill}}</ref> === Begrafnis, gedenkdienste en postume eerbewyse === [[Lêer:P20250921DT-1638 President Donald Trump attends the Memorial Service for Charlie Kirk.jpg|duimnael|President [[Donald Trump]] omhels [[Erika Kirk]] by haar man se gedenkdiens op 21 September 2025]] Op 11 September is Kirk se kis, in die geselskap van die Amerikaanse visepresident J.D. Vance, die tweede dame Usha Vance en Erika,<ref>{{Cite news |date=12 September 2025 |title=Trump says he'll attend funeral – and second lady comforts widow |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911062656/https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517 |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[Sky News]]}}</ref> met Air Force Two van Salt Lake City, Utah, na [[Phoenix, Arizona]], vervoer.<ref>{{Cite news |last=Mendoza |first=Diego |date=11 September 2025 |title="You didn't deserve it," air traffic controller honors Charlie Kirk as casket lands in Arizona |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-11-25#cmfgefsou00053b6nis9lvw8w |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911092047/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-11-25#cmfgefsou00053b6nis9lvw8w |archive-date=11 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Trump het beveel dat alle federale regeringsvlae tot 14 September om 18:00 halfstok gehang word ter ere van Kirk.<ref name="Zeleny 2025" /> Kritici het daarop gewys dat Trump nie dieselfde gedoen het toe die Demokratiese volksverteenwoordiger van Minnesota, Melissa Hortman, in Junie doodgemaak is nie.<ref>{{Cite web |last=Izzo |first=Jack |date=12 September 2025 |title=Fact Check: Trump ordered flags flown at half-staff for Charlie Kirk, but not for Melissa Hortman |url=https://www.yahoo.com/news/articles/fact-check-trump-ordered-flags-190100352.html |access-date=14 September 2025 |website=Yahoo News}}</ref><ref name="Crowley 2025" /> ''The New York Times'' het Trump se uitlatings gekritiseer<ref name="Sanger 2025">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=12 September 2025 |title=Trump Downplays Violence on the Right and Says the Left Is the Problem |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/politics/trump-charlie-kirk-shooting.html |url-access=limited |access-date=13 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> en beskryf hoe hy die tradisionele presidensiële rol as verenigende figuur laat vaar het om eerder sy opponente te blameer en wraak te belowe.<ref name="Baker 2025">{{Cite news |last1=Baker |first1=Peter |date=14 September 2025 |title=In an Era of Deep Polarization, Unity Is Not Trump's Mission |url=https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/politics/trump-kirk-polarization-unity.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915013249/https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/politics/trump-kirk-polarization-unity.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Trump het later 'n video-huldeblyk aan Kirk vrygestel en aangekondig dat Kirk postuum die Presidensiële Vryheidsmedalje sou ontvang.<ref>{{Cite news |last=Kamisar |first=Ben |date=11 September 2025 |title=Trump says he will award Charlie Kirk the Presidential Medal of Freedom posthumously |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-will-posthumously-award-charlie-kirk-presidential-medal-fre-rcna230581 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911142827/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-will-posthumously-award-charlie-kirk-presidential-medal-fre-rcna230581 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Ook op 11 September is 'n brief van 16 Republikeine in die Kongres aan die Speaker van die Huis, [[Mike Johnson]], aanlyn gepubliseer waarin gevra word dat 'n standbeeld ter nagedagtenis van Kirk in die Amerikaanse Kapitool opgerig word.<ref>{{cite news |last=Schermele |first=Zachary |date=11 September 2025 |title=Republicans push for a monument to Charlie Kirk in the Capitol |url=https://eu.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/charlie-kirk-statue-capitol-building/86097316007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915102858/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/charlie-kirk-statue-capitol-building/86097316007/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Op 15 September het die New College of Florida planne aangekondig om 'n standbeeld van Kirk op sy kampus in Sarasota op te rig.<ref>{{cite news |last=Moody |first=Josh |date=18 September 2025 |title=New College Plans Kirk Statue on Campus |url=https://www.insidehighered.com/news/quick-takes/2025/09/18/new-college-plans-kirk-statue-campus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918083833/https://www.insidehighered.com/news/quick-takes/2025/09/18/new-college-plans-kirk-statue-campus |archive-date=18 September 2025 |access-date=19 September 2025 |work=Inside Higher Ed}}</ref> Verskeie regeringsbeamptes, soos Karoline Leavitt, Mike Johnson en Robert F. Kennedy jr., het op 14 September by 'n gebedswaak in die Kennedy-sentrum bymekaargekom om Kirk se lewe en werk te eer en daaroor te praat.<ref name="Sarnoff 2025" /> 'n Gedenkdiens is op 21 September in die State Farm-stadion in Glendale, Arizona, gehou en is onder andere deur Erika, Trump, Vance en [[Elon Musk]] bygewoon.<ref name="Sky News 2025b" /> Tydens die diens het Trump onder meer gesê dat Kirk "nie sy opponente gehaat het nie. Hy wou die beste vir hulle hê. Dit is waar ek van Charlie verskil het. Ek haat my opponent, en ek wil nie die beste vir hulle hê nie."<ref>{{Cite news |last1=Messerly |first1=Megan |last2=Ward |first2=Myah |date=21 September 2025 |title=Trump lionizes Charlie Kirk, warns of dangers to America |url=https://www.politico.com/news/2025/09/21/trump-lionizes-charlie-kirk-warns-of-dangers-to-america-00574586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922075233/https://www.politico.com/news/2025/09/21/trump-lionizes-charlie-kirk-warns-of-dangers-to-america-00574586 |archive-date=22 September 2025 |access-date=22 September 2025 |work=Politico}}</ref> === Afdankings oor kommentaar === [[Lêer:Jimmy Kimmel June 2022.jpg|duimnael|[[Jimmy Kimmel]] se program ''Jimmy Kimmel Live!'' is tydelik opgeskort nadat die Federal Communications Commission die uitsaaier, ABC, gedreig het om sy uitsaailisensies in te trek weens Kimmel se kommentaar oor die sluipmoord.]] Ná Kirk se sluipmoord is werkers en studente op groot skaal afgedank of geskors weens uitlatings of sosialemediaplasings wat óf Kirk se dood gevier het óf beweer is krities teenoor Kirk of teenoor Republikeinse pogings om munt uit sy dood te slaan, te wees. Onder dié wat afgedank is, was onderwysers, brandbestryders en lede van die weermag en die Amerikaanse Geheime Diens; baie van hulle het doodsdreigemente ontvang.<ref name="Firings">{{Multiref2|{{Cite news |last1=Feuer |first1=Alan |last2=Bensinger |first2=Ken |last3=Salhotra |first3=Pooja |date=12 September 2025 |title=Right-Wing Activists Urge Followers to Expose Those Celebrating Kirk Killing |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/politics/charlie-kirk-shooting-firings-celebration.html |url-access=limited |access-date=13 September 2025 }}|{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-death-teachers-professors-nationwide-fired-disciplined-s-rcna230845 |title=After Charlie Kirk's death, teachers and professors nationwide fired or disciplined over social media posts |date=12 September 2025 |work=NBC News }}|{{cite news |last1=Nguyen |first1=Audrey |last2=Joffe-Block |first2=Jude |last3=Jingnan |first3=Huo |date=13 September 2025 |title=People are losing jobs due to social media posts about Charlie Kirk |url=https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5538476/charlie-kirk-jobs-target-social-media-critics-resign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913091517/https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5538476/charlie-kirk-jobs-target-social-media-critics-resign |archive-date=13 September 2025 |work=[[NPR]]}}|{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/13/charlie-kirk-shooting-people-fired-social-media |title=Several people fired after clampdown on speech over Charlie Kirk shooting |first=Richard |last=Luscombe |work=[[The Guardian]] |date=13 September 2025 }}}}</ref><ref name="Maruf 2025" /><ref name="Satter 2025" /> Verregse aktiviste soos Laura Loomer het tot geweld en wraak opgeroep<ref name="Gilbert 2025">{{Cite magazine |last=Gilbert |first=David |date=10 September 2025 |title='War Is Here': The Far-Right Responds to Charlie Kirk Shooting With Calls for Violence |url=https://www.wired.com/story/far-right-reactions-charlie-kirk-shooting-civil-war/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911002641/https://www.wired.com/story/far-right-reactions-charlie-kirk-shooting-civil-war/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Wired |issn=1059-1028}}</ref> en die persoonlike inligting van mense wat hulle daarvan beskuldig het dat hulle Kirk se dood vier of regverdig, openbaar gemaak.<ref>{{Cite magazine |last=Gilbert |first=David |date=11 September 2025 |title=Right-Wing Activists Are Targeting People for Allegedly Celebrating Charlie Kirk's Death |url=https://www.wired.com/story/right-wing-activists-are-targeting-people-for-allegedly-celebrating-charlie-kirks-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911181348/https://www.wired.com/story/right-wing-activists-are-targeting-people-for-allegedly-celebrating-charlie-kirks-death/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> 'n Organisasie wat aanvanklik Expose Charlie's Murderers genoem is (en later herdoop is tot die Charlie Kirk Data Foundation) het na berig word meer as 63 000 insendings van openbare kommentaar oor Kirk versamel.<ref name="Olmsted 2025">{{Cite magazine |last=Olmsted |first=Edith |date=15 September 2025 |title=MAGA's Doxing War Over Charlie Kirk Is Already Going Off the Rails |url=https://newrepublic.com/post/200472/maga-doxxing-charlie-kirk-going-off-rails |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915230620/https://newrepublic.com/post/200472/maga-doxxing-charlie-kirk-going-off-rails |archive-date=15 September 2025 |access-date=16 September 2025 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Brumfiel 2025" /><ref name="Owen 2025" /> Die webwerf, wat op die platform Epik gehuisves is, is op 16 September verwyder nadat dit die diensvoorwaardes oortree het. Volgens Epik is die domein met valse inligting geregistreer en het hulle geloofwaardige dreigemente van ontsegging-van-diens-aanvalle ontvang.<ref name="Murphy 2025">{{Cite web |last=Murphy |first=Kevin |date=26 September 2025 |title=Epik took down Charlie Kirk doxing site |url=https://domainincite.com/31360-epik-took-down-charlie-kirk-doxing-site |access-date=10 Oktober 2025 |website=Domain Incite |language=en-US }}</ref><ref>{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=16 September 2025 |title=JD Vance backs mass 'doxing' campaign to find and harass Charlie Kirk critics |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/jd-vance-doxing-charlie-kirk-critics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916123803/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/jd-vance-doxing-charlie-kirk-critics |archive-date=16 September 2025 |access-date=19 September 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Drie dae ná die skietvoorval het die werf 30 000 insendings opgebou; kubersekerheidskenners het die werf beskryf as 'n manier om teistering te koördineer en as 'n eggo van Turning Point USA se Professor Watchlist.<ref name="Maruf 2025">{{cite news |last=Maruf |first=Ramishah |date=13 September 2025 |title=People are getting fired for allegedly celebrating Charlie Kirk's murder. It looks like a coordinated effort |url=https://www.cnn.com/2025/09/13/business/charlie-kirk-death-fired-comments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913200858/https://www.cnn.com/2025/09/13/business/charlie-kirk-death-fired-comments |archive-date=13 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Leingang 2025" /> Reuters het berig dat sommige regse beïnvloeders wat mense aangemoedig het om sosialemediaplasings aan te gee, voorheen self politieke geweld bespot het, en het uitlatings van regse aktiviste, ook Kirk, oor vroeëre gebeure aangehaal.<ref name="Satter 2025">{{Cite news |last1=Satter |first1=Raphael |last2=Vicens |first2=A. J. |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk's allies warn Americans: Mourn him properly or else |url=https://www.reuters.com/world/us/charlie-kirks-allies-warn-americans-mourn-him-properly-or-else-2025-09-13/ |access-date=13 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Verskeie mense is verkeerdelik uitgewys as diegene wat haatlike kommentaar oor Kirk of sy dood gemaak het, waaronder 'n laerskoolonderwyser in Wisconsin en 'n IT-tegnikus by Walmart wie se familie hulle huis moes ontvlug nadat sy persoonlike inligting openbaar gemaak is.<ref name="Olmsted 2025" /> Op 12 September het die komediant [[Jimmy Kimmel]] op sy aandprogram ''Jimmy Kimmel Live!'' op ABC Trump geblameer omdat hy nie die land ná Kirk se dood verenig het nie, maar eerder Demokrate aangeval het.<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=12 September 2025 |title=Jimmy Kimmel Calls Out Donald Trump For Divisive Remarks Following Charlie Kirk Shooting |url=https://deadline.com/2025/09/jimmy-kimmel-trump-charlie-kirk-1236529900/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912153822/https://deadline.com/2025/09/jimmy-kimmel-trump-charlie-kirk-1236529900/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> In die episode van 15 September het Kimmel gesê die "MAGA-bende" probeer "desperaat om hierdie kind wat Charlie Kirk vermoor het, as enigiets anders as een van hulle voor te stel" en probeer "politieke punte aanteken" uit die misdaad eerder as om opreg te rou. Die hoof van die Federal Communications Commission (FCC), Brendan Carr, het gesê dat Kimmel dit voorgekom het asof hy "die Amerikaanse publiek direk mislei" en het moontlike stappe teen ABC gedreig, waaronder die intrekking van die uitsaailisensies van sy eie stasies.<ref name="Johnson 2025">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=17 September 2025 |title=FCC Chairman Warns ABC Over Jimmy Kimmel Comment About Charlie Kirk Assassination Suspect |url=https://deadline.com/2025/09/fcc-jimmy-kimmel-charlie-kirk-suspect-1236547238/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917212605/https://deadline.com/2025/09/fcc-jimmy-kimmel-charlie-kirk-suspect-1236547238/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=Deadline}}</ref><ref name="Mangan 2025">{{Cite news |last=Mangan |first=Dan |date=18 September 2025 |title=FCC Chair Carr says 'we're not done yet' after Jimmy Kimmel suspension by ABC |url=https://www.cnbc.com/2025/09/18/jimmy-kimmel-charlie-kirk-fcc-carr.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918140635/https://www.cnbc.com/2025/09/18/jimmy-kimmel-charlie-kirk-fcc-carr.html |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=CNBC |language=en}}</ref> Op 17 September het die Nexstar Media Group aangekondig dat hulle ''Kimmel'' op hulle 32 ABC-geaffilieerde stasies "vir die afsienbare toekoms" sou staak.<ref>{{cite news |last1=Johnson |first1=Ted |last2=Hayes |first2=Dade |date=17 September 2025 |title=Nexstar's Decision To Drop Jimmy Kimmel's Show From Its ABC Stations Indefinitely Comes As It Seeks FCC Approval For Major Merger |url=https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-charlie-kirk-1236547382/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917225546/https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-charlie-kirk-1236547382/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Deadline Hollywood}}</ref> Nexstar het op daardie tydstip FCC-goedkeuring gesoek vir 'n oorname van Tegna Inc. ter waarde van $6,2 miljard.<ref name="Mangan 2025" /> ABC het daarna aangekondig dat dit die program vir onbepaalde tyd sou opskort.<ref name="Johnson 2025" /><ref name="Reilly 2025b">{{Cite news |last1=Reilly |first1=Liam |last2=Stelter |first2=Brian |last3=Wagmeister |first3=Elizabeth |date=17 September 2025 |title=ABC yanks Jimmy Kimmel's show 'indefinitely' after remarks about Charlie Kirk |url=https://www.cnn.com/2025/09/17/media/jimmy-kimmel-charlie-kirk-trump-fcc-brendan-carr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917210654/https://www.cnn.com/2025/09/17/media/jimmy-kimmel-charlie-kirk-trump-fcc-brendan-carr |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Kimmel se program het uiteindelik 'n paar dae later ná 'n openbare teenreaksie teruggekeer.<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=23 September 2025 |title=Nexstar Stations Will Continue To Preempt Jimmy Kimmel When Host Returns To ABC Tonight |url=https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-preemption-1236553268/ |access-date=23 September 2025 |website=Deadline |language=en-US }}</ref> Op 15 September, terwyl hy Kirk se podsending aangebied het, het visepresident Vance Amerikaners opgeroep om diegene wat Kirk se sluipmoord vier, by hulle werkgewers aan te gee, en het hy belowe om die federale regering te gebruik om liberale organisasies en skenkers te ondersoek en te straf. Die Associated Press het die veldtog beskryf as een wat "uitgebrei het om selfs dié in te sluit wie se uitlatings krities teenoor Kirk was sonder om sy sluipmoord te vier". Adam Goldstein van die Foundation for Individual Rights and Expression het die verskuiwing beskryf as 'n vorm van regse kanselleerkultuur en opgemerk dat mense geteiken word bloot omdat hulle Kirk aanhaal of nie genoegsaam oor sy heengaan rou nie. Goldstein het gesê dat "regeringsbetrokkenheid hierby dit wel nader aan iets soos McCarthyisme skuif".<ref name="Riccardi 2025" /> CNN het berig dat werknemers en personeel van Disney doodsdreigemente ontvang het en dat hulle e-posadresse en telefoonnommers openbaar gemaak is.<ref name="Wagmeister 2025">{{cite news |last=Wagmeister |first=Elizabeth |date=18 September 2025 |title=ABC hopes to bring Jimmy Kimmel back, but temperature needs to be taken down under FCC threats |url=https://edition.cnn.com/2025/09/18/entertainment/abc-jimmy-kimmel-what-comes-next |access-date=20 September 2025 |work=[[CNN]] }}</ref> Senator [[Ted Cruz]] het die FCC se optrede veroordeel en dit "ongelooflik gevaarlik" genoem "dat die regering hom in die posisie plaas om te sê: 'Ons gaan besluit watter spraak ons goedvind en watter nie, en ons gaan dreig om jou daar uit te haal as ons nie hou van wat jy sê nie'", en het opgemerk dat hierdie gedrag in die toekoms teen konserwatiewes gebruik kan word.<ref name="Dent 2025">{{cite news |last=Dent |first=Alec |title=Republican Ted Cruz says FCC chair's threats about Kimmel are 'dangerous' |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2025/09/19/ted-cruz-carr-fcc-jimmy-kimmel/ |access-date=20 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=19 September 2025 }}</ref> Ná Kirk se dood was daar verskeie gevalle waar mense wat negatief geraak is deur kommentaar oor sy dood, skikkings ontvang het uit hofsake oor hulle afdankings en oor beweerde skendings van hulle grondwetlike regte. Werkgewers en instellings het teen Julie 2026 meer as $4 miljoen in regsskikkings betaal aan individue wat afgedank of gestraf is oor hulle aanlyn-reaksies op Kirk se dood.<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-florida-biologist-settlement-9fc72faec821c7b73131e9e754bb7860 |title=Florida biologist fired over Charlie Kirk post after his death wins $485,000 settlement |first=Hannah |last=Schoenbaum |work=AP News}}</ref><ref>{{cite web |title=Tennessee man jailed over Charlie Kirk post wins $835,000 settlement |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-facebook-arrest-tennessee-bushart-b8c5808d77f47a2d93497d12cf0daf84 |website=AP News |access-date=20 Mei 2026 |language=en |date=20 Mei 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quinlan Houghtaling |first=Ellie |date=2026-05-28 |title=People Punished Over Charlie Kirk Comments Win Millions—and Counting |url=https://www.yahoo.com/news/politics/articles/people-punished-over-charlie-kirk-185515492.html |access-date=2026-06-10 |website=Yahoo News |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rubin |first1=Madaleine |title=Professor Fired for Criticizing Charlie Kirk Wins $1.9 Million Settlement |url=https://www.nytimes.com/2026/07/01/us/tennessee-professor-charlie-kirk-settlement.html |website=[[The New York Times]] |access-date=22 Julie 2026 |date=1 Julie 2026}}</ref> == Reaksies en analise == Kort ná Kirk se dood het Erika met kykers gepraat in 'n regstreekse uitsending uit sy ou podsendingstudio by Turning Point USA se hoofkwartier. Sy het die uitsending begin deur nooddienswerkers, Kirk se personeel en die Withuis te bedank, en het belowe: "My man se stem sal bly."<ref name="Sarnoff 2025">{{Cite news |last1=Sarnoff |first1=Leah |last2=Kindelan |first2=Katie |date=14 September 2025 |title=Erika Kirk delivers emotional remarks to the nation after killing of husband Charlie Kirk |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirks-widow-erika-set-deliver-1st-public/story?id=125528319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912233530/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirks-widow-erika-set-deliver-1st-public/story?id=125528319 |archive-date=12 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Sy het ook vergelding teen "kwaaddoeners" gevra en gesê: "Julle het geen idee van die vuur wat julle in hierdie vrou aangesteek het nie; die kreet van hierdie weduwee sal soos 'n oorlogskreet oor die wêreld weerklink."<ref name="Sarnoff 2025" /> Sy het belowe om haar man se ideale en beweging voort te dra en vir kykers gesê dat sy sou seker maak dat sy naam nooit vergeet word nie.<ref name="Sarnoff 2025" /><ref>{{Cite news |last1=Saad |first1=Nardine |last2=Matza |first2=Max |date=13 September 2025 |title=Erika Kirk pledges 'my husband's voice will remain' in tribute to Charlie Kirk |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz9je8lxge4o |access-date=18 September 2025 |work=[[BBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917225407/https://www.bbc.com/news/articles/cz9je8lxge4o |archive-date=17 September 2025}}</ref> === Binnelandse reaksie === [[Lêer:1975- Ideology of political murders - US.svg|duimnael|Ure ná Kirk se dood het Trump "radikale linkse" groepe vir die dood en vir toenemende politieke geweld in die land geblameer, maar oor dekades heen is die meeste ekstremistiese moorde in die Verenigde State deur regse daders gepleeg (die 11 September-aanvalle uitgesluit).<ref name="Schneid 2025" />]] Die voorval het onmiddellike nasionale reaksies ontlok. President Donald Trump het na hom verwys as "'n wonderlike ou van bo na onder"<ref name=":0" /> en visepresident J.D. Vance het na hom verwys as "'n opreg goeie ou en 'n jong vader".<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysignal.com/2025/09/10/breaking-charlie-kirk-shot-western-university/|title=‘SHOTS FIRED’: University Police Confirm Shooting at Campus Hosting Charlie Kirk Event|last=O'Neil|first=Tyler|date=10 September 2025|website=dailysignal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195402/https://www.dailysignal.com/2025/09/10/breaking-charlie-kirk-shot-western-university/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> FBI-direkteur Kash Patel het verklaar dat agente vinnig ter plaatse sou wees en dat die FBI die ondersoek ten volle ondersteun.<ref name=":0" /> Die skietvoorval is deur politici van beide partye veroordeel.<ref>{{Cite news |last=Stein |first=Chris |date=11 September 2025 |title='Despicable': Republicans and Democrats condemn violence after Charlie Kirk killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-reaction |access-date=11 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916181109/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-reaction |archive-date=16 September 2025}}</ref> Boodskappe van simpatie het gekom van Trump, Vance,<ref name="Moreau 2025">{{cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=10 September 2025 |title=Conservative Activist Charlie Kirk Shot During Utah Debate |url=https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-shot-debate-1236514470/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910193659/https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-shot-debate-1236514470/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |magazine=Variety}}</ref> die eerste dame Melania Trump,<ref>{{Cite news |last=Hutzler |first=Alexandra |date=10 September 2025 |title=Outpouring of grief from Trump, Vance other leaders after Charlie Kirk fatal shooting |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-vance-lawmakers-react-shooting-charlie-kirk/story?id=125452435 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195257/https://abcnews.go.com/Politics/trump-vance-lawmakers-react-shooting-charlie-kirk/story?id=125452435 |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=ABC News}}</ref> die Speaker van die Huis Mike Johnson, die Senaat se meerderheidsleier John Thune<ref>{{Cite news |last=Ceballos |first=Ana |date=11 September 2025 |title=Moment of silence for Charlie Kirk on Capitol Hill spirals into partisan shouting match |url=https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-11/capitol-hill-charlie-kirk |newspaper=[[Los Angeles Times]] |access-date=12 September 2025 }}</ref> en die voormalige president [[George W. Bush]]<ref>{{cite web |last=Bush |first=George W. |date=10 September 2025 |title=Statement by President George W. Bush on Charlie Kirk |url=https://www.bushcenter.org/newsroom/statement-by-president-george-w-bush-on-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912201146/https://www.bushcenter.org/newsroom/statement-by-president-george-w-bush-on-charlie-kirk |archive-date=12 September 2025 |publisher=George W. Bush Presidential Center |access-date=25 September 2025}}</ref>, asook ander Republikeine.<ref name="Zeleny 2025" /> Vance het vir die episode van 15 September as aanbieder van die podsending ''The Charlie Kirk Show'' oorgeneem en gesê dat hy nie visepresident sou geword het sonder Kirk nie, en beloof om sy nalatenskap voort te dra.<ref>{{cite news |last1=Nuyen |first1=Suzanne |title=JD Vance vows to carry on Kirk's legacy. And, the Fed meets to decide interest rates. |url=https://www.npr.org/2025/09/16/g-s1-88997/up-first-newsletter-jd-vance-charlie-kirk-kash-patel-testimony-federal-reserve-interest-rates |access-date=18 September 2025 |work=[[NPR]] |date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201326/https://www.npr.org/2025/09/16/g-s1-88997/up-first-newsletter-jd-vance-charlie-kirk-kash-patel-testimony-federal-reserve-interest-rates |archive-date=16 September 2025}}</ref> Demokratiese politici het die skietvoorval veroordeel, waaronder die voormalige presidente [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]] en [[Joe Biden]],<ref name="Zeleny 2025" /><ref name="Bogel-Burroughs 2025a" /> die Senaat se minderheidsleier Chuck Schumer, die Huis se minderheidsleier Hakeem Jeffries,<ref>{{Cite news |last=Carpenter |first=Susan |date=10 September 2025 |title=Republicans and Democrats condemn political violence after Charlie Kirk shot and killed |url=https://spectrumnews1.com/ky/lexington/politics/2025/09/10/reactions-to-charlie-kirk-shooting-run-the-gamut |access-date=11 September 2025 |work=Spectrum News 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916103425/https://spectrumnews1.com/ky/lexington/politics/2025/09/10/reactions-to-charlie-kirk-shooting-run-the-gamut |archive-date=16 September 2025}}</ref> die goewerneur van Kalifornië, Gavin Newsom, en die volksverteenwoordiger van Minnesota, [[Ilhan Omar]].<ref name="Brumfiel 2025">{{cite news |last1=Brumfiel |first1=Geoff |last2=Jingnan |first2=Huo |last3=Joffe-Block |first3=Jude |last4=Nguyen |first4=Audrey |title=Charlie Kirk's assassination sparks grief and rage online |url=https://www.npr.org/2025/09/11/nx-s1-5537736/charlie-kirk-conservative-influencers-reaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911195452/https://www.npr.org/2025/09/11/nx-s1-5537736/charlie-kirk-conservative-influencers-reaction |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[NPR]] |publication-date=11 September 2025}}</ref> Politici het die skietvoorval met breër politieke debatte verbind. Verskeie Republikeine in die Kongres het Demokrate geblameer en links daarvan beskuldig dat hulle geweld met retoriek aanhits.<ref name="Karni 2025" /><ref name="Bidgood 2025">{{Cite news |last=Bidgood |first=Jess |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk and America's Grim Routine |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/political-violence-charlie-kirk-shooting.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911192347/https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/political-violence-charlie-kirk-shooting.html |archive-date=11 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Tanfani 2025">{{Cite news |last1=Tanfani |first1=Joseph |last2=Parker |first2=Ned |last3=Schiffman |first3=John |date=11 September 2025 |title=Right-wing anger surges as Kirk's killing fuels calls for vengeance |url=https://www.reuters.com/world/us/right-wing-anger-surges-kirks-killing-fuels-calls-vengeance-2025-09-12/ |access-date=12 September 2025 |work=[[Reuters]] }}</ref> Demokrate en verskeie ontleders het daarteenoor aangevoer dat Trump se verdelende retoriek ook 'n faktor was in die verruwing van die openbare debat, en dat politieke geweld beide partye getref het. Demokrate het die dood ook aangehaal om die gesprek oor wetgewing op vuurwapenveiligheid te bevorder.<ref name="Allen 2025" /> In sy landwye toespraak het Trump slegs die radikale linkses vir Kirk en ander onlangse sterftes geblameer en nie onlangse Demokratiese slagoffers van geweld genoem nie.<ref>{{Cite news |last1=Pereira |first1=Ivan |date=11 September 2025 |title=Trump condemns political violence, but doesn't mention attacks on Democrats |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-condemns-political-violence-mention-attacks-democrats/story?id=125475029 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911185321/https://abcnews.go.com/Politics/trump-condemns-political-violence-mention-attacks-democrats/story?id=125475029 |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref name="Allen 2025" /> NBC News het Trump se reaksie "veel meer polariserend as baie van die ander boodskappe wat deur politici en verteenwoordigers van beide partye gelewer is" genoem.<ref name="Allen 2025" /> Verskeie publikasies, waaronder ''[[The Economist]]'',<ref name="Economist_20250912">{{cite magazine |title=Is "radical-left" violence really on the rise in America? |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2025/09/12/is-radical-left-violence-really-on-the-rise-in-america |magazine=[[The Economist]] |date=12 September 2025}}</ref> ''The New York Times'',<ref name="Sanger 2025" /> PBS<ref name="Jipson 2025">{{cite news |last1=Jipson |first1=Art |last2=Becker |first2=Paul J. |title=Right-wing extremist violence is more frequent and more deadly than left-wing violence − what the data shows |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/right-wing-extremist-violence-is-more-frequent-and-deadly-than-left-wing-violence-data-shows |work=PBS NewsHour |agency=The Conversation |date=22 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925132707/https://www.pbs.org/newshour/politics/right-wing-extremist-violence-is-more-frequent-and-deadly-than-left-wing-violence-data-shows |archive-date=25 September 2025 |url-status=live}}</ref> en ''[[Time (tydskrif)|Time]]'',<ref name="Schneid 2025">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |title=Trump Called for a Crackdown on the 'Radical Left.' But Right-Wing Extremists Are Responsible for More Political Violence |url=https://time.com/7317383/political-violence-america-trump-crackdown-right/ |magazine=[[Time (tydskrif)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918205014/https://time.com/7317383/political-violence-america-trump-crackdown-right/ |archive-date=18 September 2025 |date=16 September 2025 |url-status=live |access-date=25 September 2025 |url-access=limited}}</ref> het opgemerk dat, in teenstelling met Trump se aantygings, die meeste daders van politieke geweld regsgesind was,<ref name="Fayyad 2025">{{cite web |last1=Fayyad |first1=Abdallah |date=11 September 2025 |title=Donald Trump is lying about political violence |url-access=limited |url=https://www.vox.com/politics/461314/charlie-kirk-death-trump-political-violence-source |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915023457/https://www.vox.com/politics/461314/charlie-kirk-death-trump-political-violence-source |archive-date=15 September 2025 |access-date=21 September 2025 |website=Vox}}</ref> 'n navorsingsbevinding wat herhaaldelik bevestig is.<ref name="Somin 2025">{{Cite magazine |last=Somin |first=Ilya |date=11 September 2025 |title=Assessing the Extent of Political Violence in America |url=https://reason.com/volokh/2025/09/11/assessing-the-extent-of-political-violence-in-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912015146/https://reason.com/volokh/2025/09/11/assessing-the-extent-of-political-violence-in-america/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |magazine=Reason}}</ref><ref name="Grobe 2025">{{Cite news |last=Grobe |first=Stefan |date=12 September 2025 |title=A divided America and its searing spiral of violence – the new normal? |url=http://www.euronews.com/2025/09/12/a-divided-america-and-its-searing-spiral-of-violence-the-new-normal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912091001/https://www.euronews.com/2025/09/12/a-divided-america-and-its-searing-spiral-of-violence-the-new-normal |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=Euronews}}</ref> Ten spyte van Trump se bewering dat "die radikales op links die probleem is", is al 61 politieke moorde van 2022 tot 2024 deur regse ekstremiste gepleeg.<ref name="AP_20250914">{{cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |title=Blame game after acts of political violence can lead to further attacks, experts warn |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-political-violence-shootings-utah-7b4e9b662932943a77635a0f8e839270 |work=AP News |date=14 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915125254/https://apnews.com/article/charlie-kirk-political-violence-shootings-utah-7b4e9b662932943a77635a0f8e839270 |archive-date=15 September 2025 |url-status=live}}</ref> In reaksie op Trump het die goewerneur van Pennsilvanië, Josh Shapiro, wat self enkele maande vroeër die teiken van 'n brandstigtingsaanval was, gesê: "Die president moet nie kies en keur wat tel en wat nie tel nie. Wanneer hy dit doen, gee dit sommige 'n vrypas. Ons kan dit nie hê nie. Dit is 'n oomblik waarin leiers met morele helderheid moet praat en optree, waarin ons hierdie soort geweld in ons gemeenskappe en in ons politiek moet veroordeel."<ref>{{cite news |last=Hoffman |first=Chris |date=11 September 2025 |title=Shapiro says there's 'no place' for political violence after shooting of Charlie Kirk |url=https://www.cbsnews.com/pittsburgh/news/josh-shapiro-reaction-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912010834/https://www.cbsnews.com/pittsburgh/news/josh-shapiro-reaction-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Die volgende dag het Trump gesê: "Ons het radikale linkse maniakke daar buite en ons moet hulle net pap slaan", maar het later gesê dat hy hoop sy ondersteuners sou nie gewelddadig wees nie.<ref>{{Cite news |last1=Johansen |first1=Ben |date=11 September 2025 |title=Trump says 'we have to beat the hell' out of 'radical left lunatics' after Kirk killing |url=https://www.politico.com/news/2025/09/11/trump-says-we-have-to-beat-the-hell-out-of-radical-left-lunatics-after-kirk-killing-00559170 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912013558/https://www.politico.com/news/2025/09/11/trump-says-we-have-to-beat-the-hell-out-of-radical-left-lunatics-after-kirk-killing-00559170 |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=Politico}}</ref> Tydens 'n onderhoud op ''Fox &amp; Friends'' op 12 September, toe hy oor die teenwoordigheid van radikales aan beide politieke kante gevra is, het Trump geantwoord: "Ek sal jou iets sê wat my in die moeilikheid gaan bring, maar ek gee nie om nie. Die radikales op regs is dikwels radikaal omdat hulle nie misdaad wil sien nie ... Die radikales op links is die probleem."<ref name="Hutzler 2025">{{cite news |last1=Hutzler |first1=Alexandra |last2=Stoddart |first2=Michelle |date=12 September 2025 |title=Trump doubles down on blaming 'radical left' after vow to go after political violence |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-doubles-blaming-radical-left-after-vow-after/story?id=125509965 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912185213/https://abcnews.go.com/Politics/trump-doubles-blaming-radical-left-after-vow-after/story?id=125509965 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pilkington |first=Ed |date=12 September 2025 |title=Trump declines to call for unity after Charlie Kirk killing in stunning move |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/trump-fox-friends-charlie-kirk-shooting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912191931/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/trump-fox-friends-charlie-kirk-shooting |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Trump se raadgewer Stephen Miller het gesê dat linkse politieke organisasies "'n uitgestrekte binnelandse terreurbeweging" uitmaak en dat "ons elke hulpbron wat ons het ... deur hierdie regering gaan gebruik om hierdie netwerke te identifiseer, te ontwrig, te ontbind en te vernietig".<ref name="Jipson 2025" /> Sowel meningsredakteurs<ref name="Van Reybrouck 2025">{{cite news |last1=Van Reybrouck |first1=David |title=We must not let the shooting of Charlie Kirk become Trump's Reichstag fire |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/sep/17/shooting-charlie-kirk-donald-trump-reichstag-fire-european-history-us-president |newspaper=[[The Guardian]] |date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917091032/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/sep/17/shooting-charlie-kirk-donald-trump-reichstag-fire-european-history-us-president |archive-date=17 September 2025 |url-status=live}}</ref> as verregse kommentators<ref name="Owen 2025">{{cite news |last1=Owen |first1=Tess |title=Far-right commentators echo Trump in calling for 'vengeance and retribution' for Charlie Kirk's death |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/11/charlie-kirk-shooting-death-trump-reaction |newspaper=[[The Guardian]] |date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918221643/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/11/charlie-kirk-shooting-death-trump-reaction |archive-date=18 September 2025 |url-status=live}}</ref> en Trump-kritici<ref name="Horsey 2025">{{cite news |last1=Horsey |first1=David |title=Is this America's Reichstag fire moment? |url=https://www.seattletimes.com/opinion/is-this-americas-reichstag-fire-moment/ |newspaper=The Seattle Times |date=19 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920114415/https://www.seattletimes.com/opinion/is-this-americas-reichstag-fire-moment/ |archive-date=20 September 2025 |url-status=live}}</ref> het Kirk se dood met die Ryksdagbrand vergelyk{{Ndash}} die brandstigting in 1933 van die Duitse parlementsgebou wat Hitler as voorwendsel gebruik het om burgerlike vryhede op te skort en die politieke opposisie te vervolg<ref name="Horsey 2025" />{{Ndash}} en sommige het die dood Trump se "Ryksdagbrand-oomblik" genoem.<ref name="Van Reybrouck 2025" /> Kirk se dood is ook bespreek in die konteks van "politieke martelaarskap", waar nasies die martelaarskap van oorlede individue bevorder.<ref>{{cite news |last=Lindstaedt |first=Natasha |date=15 Oktober 2025 |title=Charlie Kirk: the latest in a long line of political martyrs, from left and right |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/charlie-kirk-the-latest-in-a-long-line-of-political-martyrs-from-left-and-right-266264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214015852/https://theconversation.com/charlie-kirk-the-latest-in-a-long-line-of-political-martyrs-from-left-and-right-266264 |archive-date=14 Desember 2025 |access-date=13 Desember 2025}}</ref> Professor Steven Levitsky, die skrywer van ''How Democracies Die'', het aangevoer dat die uitbuiting van Kirk se dood om aanvalle op kritici te regverdig, "bladsy een van die outoritêre draaiboek" is.<ref name="Guardian_20251011">{{cite news |last1=Stone |first1=Peter |title='Page one of the authoritarian playbook': how Trump and allies are exploiting Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/oct/11/charlie-kirk-trump-maga-allies |work=[[The Guardian]] |date=11 Oktober 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011121928/https://www.theguardian.com/us-news/2025/oct/11/charlie-kirk-trump-maga-allies |archive-date=11 Oktober 2025 |url-status=live}}</ref> [[Lêer:Subcommittee Hearing on Politically Violent Attacks - October 28, 2025.webm|duimnael|thumbtime=58:44|'n Kongresverhoor van 'n subkomitee op 28 Oktober 2025 oor politieke geweld in die Verenigde State, waar Kirk se sluipmoord dikwels genoem word]] Johnson het 'n stilte van 30 sekondes in die Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers vir Kirk gehou, wat deur al die Huislede nagekom is. Ná meningsverskille op die vloer het die geleentheid in partypolitieke twis en beskuldigings deur beide kante ontaard.<ref>{{cite news |last1=Santaliz |first1=Andrew |last2=Solender |first2=Kate |date=11 September 2025 |title=Chaos erupts on House floor over Charlie Kirk shooting |url=https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-house-boebert-luna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911070812/https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-house-boebert-luna |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Axios |language=en}}</ref> Die minister van verdediging, [[Pete Hegseth]], het gesê dat die Pentagon "baie noukeurig" enige burgerlike en militêre werknemer dophou wat 'n kritikus van Kirk is of sy dood gevier het, om straf op te lê.<ref>{{Cite news |last1=Kube |first1=Courtney |last2=Lee |first2=Carol E. |date=12 September 2025 |title=Pete Hegseth tells Pentagon staff to hunt for negative Charlie Kirk posts by service members |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/hegseth-pentagon-staff-negative-charlie-kirk-posts-service-members-rcna230915 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912231336/https://www.nbcnews.com/politics/national-security/hegseth-pentagon-staff-negative-charlie-kirk-posts-service-members-rcna230915 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=NBC News |language=en}}</ref> Die adjunkminister van buitelandse sake, Christopher Landau, het sosialemediagebruikers versoek om buitelandse inwoners van die Verenigde State aan te gee wat Kirk se dood bespot of gevier het.<ref>{{Cite web |last1=Bowden |first1=John |date=11 September 2025 |title=Rubio's top deputy calls on social media to rat out 'foreigners who glorify violence' after Charlie Kirk killing |url=https://ca.news.yahoo.com/rubio-top-deputy-calls-social-181317710.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912002103/https://ca.news.yahoo.com/rubio-top-deputy-calls-social-181317710.html |archive-date=12 September 2025 |via=Yahoo News |work=[[The Independent]]}}</ref> [[Elon Musk]] het in 'n videogreep gesê dat "mense van links" Kirk se dood vier, en bygevoeg: "Of jy geweld kies of nie, geweld kom na jou. Jy veg terug of jy sterf."<ref>{{Cite news |last=Suter |first=Tara |date=14 September 2025 |title=Musk: 'The left is the party of murder' |url=https://thehill.com/policy/technology/5502535-elon-musk-charlie-kirk-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914134015/https://thehill.com/policy/technology/5502535-elon-musk-charlie-kirk-death/ |archive-date=14 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Aan die einde van September het Musk die Anti-Defamation League (ADL) 'n "haatgroep" genoem en dit daarvan beskuldig dat dit anti-Christelik van aard is. Dit het gevolg nadat die sluipmoord nuwe aandag gevestig het op die ADL se insluiting van Turning Point USA, Kirk en die ekstremistiese Christian Identity-beweging in sy dokumentasie van beweerde regse ekstremisme en rassisme.<ref>{{cite web |last1=Scott |first1=Owen |date=30 September 2025 |title=Elon Musk labels the ADL a 'hate group' after Turning Point USA is named as an extremist group |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/elon-musk-adl-turning-point-usa-b2835605.html |work=[[The Independent]] |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Robins-Early |first1=Nick |date=29 September 2025 |title=Musk calls Anti-Defamation League 'hate group' for documenting Christian extremism |url=https://www.theguardian.com/technology/2025/sep/29/elon-musk-anti-defamation-league-christian-extremism |work=[[The Guardian]] |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref> Ná die teenreaksie van Musk en ander prominente konserwatiewes het die FBI bande met die ADL verbreek en het direkteur Kash Patel 'n verklaring uitgereik waarin hy die ADL veroordeel het.<ref>{{cite news |last1=Power |first1=John |date=2 Oktober 2025 |title=FBI cuts ties with Anti-Defamation League amid conservative backlash |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/2/fbi-cuts-ties-with-anti-defamation-league-amid-conservative-backlash |work=Al Jazeera |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref> Die ADL het aangekondig dat dit sy "Glossary of Extremism" sou laat vaar omdat "'n toenemende aantal inskrywings in die glossarium verouderd was".<ref>{{cite web |last=King |first=Jordan |date=1 Oktober 2025 |title=ADL Scraps 'Glossary of Extremism' After Backlash |url=https://www.newsweek.com/adl-scraps-glossary-of-extremism-after-backlash-10808711 |publisher=[[Newsweek]] |access-date=13 Oktober 2025}}</ref> === Internasionale reaksies === Kirk se dood het boodskappe van medelye van wêreldleiers en buitelandse politici ontlok.<ref name="Reuters 2025">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Reactions to the fatal shooting of US right-wing activist Charlie Kirk |url=https://www.reuters.com/world/us/reactions-fatal-shooting-us-right-wing-activist-charlie-kirk-2025-09-10/ |access-date=11 September 2025 |work=[[Reuters]] }}</ref><ref name="The Punch 2025">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=World leaders condemn Charlie Kirk's assassination, decry political violence |url=https://punchng.com/world-leaders-condemn-charlie-kirks-assassination-decry-political-violence/ |access-date=11 September 2025 |newspaper=The Punch}}</ref> Die Argentynse president [[Javier Milei]], die Australiese premier [[Anthony Albanese]], die Britse premier [[Keir Starmer]] en minister van buitelandse sake Yvette Cooper, die Kanadese premier [[Mark Carney]], die Tsjeggiese premier Petr Fiala, die Franse ministerie van buitelandse sake, die Georgiese president Mikheil Kavelasjwili en premier Irakli Kobachidze, die Hongaarse premier [[Viktor Orbán]], die Israeliese premier [[Benjamin Netanyahu]], die Italiaanse premier [[Giorgia Meloni]], die Mexikaanse president [[Claudia Sheinbaum]], die Nieu-Seelandse adjunkpremier David Seymour, die Poolse president Karol Nawrocki, die Skotse eerste minister John Swinney, die Serwiese president [[Aleksandar Vučić]], die Sweedse adjunkpremier Ebba Busch en die [[Vatikaanstad|Vatikaanse]] staatsekretaris Pietro Parolin het hulle medelye betuig en die skietvoorval veroordeel.<ref name="Reuters 2025" /><ref name="The Punch 2025" /><ref name="Georgia Today 2025">{{Cite news |date=12 September 2025 |title=Georgian leaders condemn assassination of US far-right commentator Charlie Kirk |url=https://georgiatoday.ge/georgian-leaders-condemn-assassination-of-us-far-right-commentator-charlie-kirk/ |access-date=14 September 2025 |work=Georgia Today }}</ref><ref name="AP_20250924">{{Cite news |last=Kinnard |first=Meg |date=24 September 2025 |title=World leaders at UN shocked by 'macabre response' on social media to Charlie Kirk's death |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-un-general-assembly-serbia-515ed8e65e2b8424da6dce20c9b6eb2a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924231605/https://apnews.com/article/charlie-kirk-un-general-assembly-serbia-515ed8e65e2b8424da6dce20c9b6eb2a |archive-date=24 September 2025 |access-date=22 Junie 2026 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Cardinal Parolin on Charlie Kirk death: 'We are against all types of violence' |url=https://www.ewtnnews.com/vatican/vatican-secretary-of-state-cardinal-parolin-on-charlie-kirk-death-we-are-against-all-types-of-violence |access-date=14 September 2025 |last1=Brockhaus |first1=Hannah |last2=di Donato |first2=Valentina |work=Catholic News Agency }}</ref> Die Salvadoraanse president Nayib Bukele het die media se dekking van die gebeure gekritiseer.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Presidente Bukele sobre falsas noticias del atentado hacia activista política en EEUU: 'No odian lo suficiente a los medios' |trans-title=President Bukele oor vals nuus oor die aanval op 'n politieke aktivis in die VSA: "Hulle haat die media nie genoeg nie" |language=es |url=https://lapagina.com.sv/politica/presidente-bukele-sobre-falsas-noticias-del-atentado-hacia-activista-politica-en-eeuu-no-odian-lo-suficiente-a-los-medios/ |access-date=11 September 2025 |work=Diario La Página |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911123532/https://lapagina.com.sv/politica/presidente-bukele-sobre-falsas-noticias-del-atentado-hacia-activista-politica-en-eeuu-no-odian-lo-suficiente-a-los-medios/ |archive-date=11 September 2025 |url-status=live}}</ref> [[Pous Leo XIV]] het kommer oor politieke geweld uitgespreek en vir Kirk en sy familie gebid.<ref>{{Cite news |date=16 September 2025 |title=Pope tells new US ambassador he is praying for Charlie Kirk and his family |url=https://apnews.com/article/vatican-pope-comment-charlie-kirk-prayers-5b21388dd7c84f887df0a8c01cb4bf2c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918052701/https://apnews.com/article/vatican-pope-comment-charlie-kirk-prayers-5b21388dd7c84f887df0a8c01cb4bf2c |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] het die sluipmoord op 24 September tydens die 80ste sitting van die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies aangehaal as 'n voorbeeld van "opskrifte oor gewelddadige aanvalle wat oral in die wêreld gebeur" en het sy medelye betuig.<ref name="AP_20250924" /> Die Russiese president [[Wladimir Poetin]] het sy medelye betuig en die sluipmoord 'n "weersinwekkende misdaad" genoem.<ref>{{Cite news |last=Soldatkin |first=Vladimir |date=2 Oktober 2025 |title=Putin says murder of Charlie Kirk is sign of deep rift in US |url=https://www.reuters.com/world/putin-says-murder-charlie-kirk-is-sign-deep-rift-us-2025-10-02/ |work=[[Reuters]] |access-date=2 Oktober 2025}}</ref> [[Lêer:Santiago Abascal Freedom.jpg|duimnael|Die Spaanse politikus Santiago Abascal vier dae ná Kirk se dood met 'n hemp soortgelyk aan dié wat Kirk gedra het toe hy geskiet is]] Europese regse populistiese leiers het Kirk se dood gebruik om hulle ondersteuners te mobiliseer en links te veroordeel.<ref name="Reuters 2025" /> Orbán van die regerende Hongaarse [[Fidesz]]-party het Kirk se sluipmoord verbind met die aanvalle op die voormalige Tsjeggiese premier [[Andrej Babiš]] en die Slowaakse premier [[Robert Fico]] en het aangedring dat "die haatsaaiende linkses gestop word".<ref name="The Punch 2025" /> Die Georgiese president Kavelasjwili en premier Kobachidze het die sluipmoord op soortgelyke wyse met [[Links (politiek)|linkse politiek]] verbind; Kobachidze het beweer dat die sluipmoord wys "waarheen hierdie sogenaamde liberale en pseudoliberale die moderne wêreld sleep".<ref name="Georgia Today 2025" /> [[Geert Wilders]] van die Nederlandse [[Party vir die Vryheid]] het gesê: "Ek herhaal sy ware woorde wat ook vir Europa geld: Islam is die swaard wat links gebruik om Europa se keel af te sny."<ref name="Reuters 2025" /> Jordan Bardella van die Franse [[Rassemblement National]] het "die ontmenslikende retoriek van links en sy onverdraagsaamheid [wat] politieke geweld aanblaas" geblameer, en Alice Weidel van die [[Alternative für Deutschland]] het gesê dat Kirk deur "'n fanatikus wat ons lewenswyse haat" doodgemaak is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2025 |title=How the EU's far right has seized on Charlie Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/17/how-the-eus-far-right-has-seized-on-charlie-kirks-killing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917203256/https://www.theguardian.com/world/2025/sep/17/how-the-eus-far-right-has-seized-on-charlie-kirks-killing |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> [[Matteo Salvini]], die Italiaanse adjunkpremier en leier van Lega, het gesê dat hy oor Kirk se dood "gehuil" het en dat hy hom wou navolg deur direk met jongmense te praat.<ref>{{Cite news |date=14 September 2025 |title=Matteo Salvini: 'Ho pianto per Charlie Kirk, ora cambia tutto: voglio parlare ai giovani come faceva lui' |trans-title=Matteo Salvini: "Ek het oor Charlie Kirk gehuil, nou verander alles: ek wil met jongmense praat soos hy gedoen het" |url=https://www.huffingtonpost.it/politica/2025/09/14/news/matteo_salvini_ho_pianto_per_charlie_kirk_voglio_parlare_ai_giovani_come_faceva_lui-20033452/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916031804/https://www.huffingtonpost.it/politica/2025/09/14/news/matteo_salvini_ho_pianto_per_charlie_kirk_voglio_parlare_ai_giovani_come_faceva_lui-20033452/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=HuffPost Italia |language=it}}</ref> In Spanje het Santiago Abascal, die president van Vox en Patriots.eu, tydens sy party se jaarlikse kongres 'n huldeblyk aan Kirk gebring deur 'n hemp te dra soortgelyk aan dié wat Kirk gedra het toe hy geskiet is.<ref>{{Cite news |date=13 September 2025 |title=Abascal homenajea a Charlie Kirk con una camiseta en la cumbre 'Europa Viva 25' |trans-title=Abascal bring 'n huldeblyk aan Charlie Kirk met 'n hemp by die Europa Viva 25-beraad |url=https://www.20minutos.es/nacional/abascal-homenajea-charlie-kirk-camiseta-cumbre-europa-viva_6325831_0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913232010/https://www.20minutos.es/nacional/abascal-homenajea-charlie-kirk-camiseta-cumbre-europa-viva_6325831_0.html |archive-date=13 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=20 minutos |language=es}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het [[Reform UK]] se leier [[Nigel Farage]] 'n huldeblyk aan Kirk in die Laerhuis gebring en gesê dat hy die verlies van 'n vriend betreur,<ref>{{Cite news |last=George |first=Susannah |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk mourned by a global right he influenced |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/13/charlie-kirk-global-right-israel-netanyahu-hungary-orban-japan-south-korea-uk/ |access-date=21 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> en het Tommy Robinson die dood gebruik om steun te mobiliseer vir die anti-immigrasie-byeenkoms Unite the Kingdom in Londen op 13 September.<ref>{{Cite news |last1=Clayton |first1=Freddie |date=13 September 2025 |title=Tens of thousands join far-right rally in London where Charlie Kirk was mourned |url=https://www.nbcnews.com/world/europe/london-braces-mass-far-right-rally-charlie-kirk-will-mourned-rcna230978 |access-date=17 September 2025 |work=NBC News }}</ref> Op 11 September het die Europese Konserwatiewes en Hervormers-groep en die Groep van Soewereine Nasies van Europa, die regse en verregse politieke groepe in die [[Europese Parlement]], 'n mosie voorgestel om 'n minuut stilte ter ere van Kirk te hou. Die mosie is deur die parlementspresident Roberta Metsola verwerp, hoewel die Sweedse Europarlementslid Charlie Weimers toegelaat is om 'n verklaring oor Kirk se dood te maak voordat die stemsitting begin het. Weimers se poging om 'n deel van sy tyd vir 'n oomblik van stilte af te staan, is deur die parlement se visepresident Katarina Barley onderbreek.<ref>{{Cite news |last1=Griera |first1=Max |last2=Starcevic |first2=Seb |date=11 September 2025 |title=Uproar as EU Parliament declines to hold minute of silence for Charlie Kirk |url=https://www.politico.eu/article/chalie-kirk-eu-parliament-declines-minute-of-silence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911125041/https://www.politico.eu/article/chalie-kirk-eu-parliament-declines-minute-of-silence/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Politico}}</ref> Die Franse Europarlementslid Nathalie Loiseau van [[Renew Europe]] het gesê dat sy doodsdreigemente ontvang het nadat sy die minuut stilte teengestaan het, en het gesê dat Kirk wel 'n slagoffer was, maar dat hy "in Frankryk as 'n misdadiger beskou sou word" weens sy "rassistiese, antisemitiese en homofobiese" menings.<ref>{{Cite web |date=13 September 2025 |title=Assassinat de Charlie Kirk : l'eurodéputée Nathalie Loiseau a reçu des menaces de mort après s'être opposée à une minute de silence |trans-title=Sluipmoord op Charlie Kirk: Europarlementslid Nathalie Loiseau het doodsdreigemente ontvang nadat sy 'n minuut stilte teengestaan het |url=https://www.franceinfo.fr/monde/usa/assassinat-de-charlie-kirk/assassinat-de-charlie-kirk-l-eurodeputee-nathalie-loiseau-a-recu-des-menaces-de-mort-apres-s-etre-opposee-a-une-minute-de-silence_7490347.html |access-date=17 September 2025 |website=France Info |language=fr }}</ref> Valérie Hayer, die leier van die Renew Europe-groep, het soortgelyk gesê dat die Europese Parlement Kirk nie moes vereer nie weens sy "supremasistiese, rassistiese, teen-aborsie- en pro-Russiese" sienings.<ref>{{Cite news |first=Audrey |last=Senecal |date=15 September 2025 |title=«Suprémaciste, raciste, prorusse...» : les propos de Valérie Hayer sur Charlie Kirk suscitent de vives réactions sur X |trans-title="Supremasisties, rassisties, pro-Russies..." Valérie Hayer se uitlatings oor Charlie Kirk ontlok sterk reaksies op X |url=https://www.lejdd.fr/politique/supremaciste-raciste-prorusse-les-propos-de-valerie-hayer-sur-charlie-kirk-suscitent-de-vives-reactions-sur-x-161918 |access-date=17 September 2025 |work=Le Journal du Dimanche |language=fr }}</ref> 'n Oomblik van stilte vir Kirk is op 18 September in die [[Seimas]] (die Litause parlement) gehou ná 'n voorstel van die parlementslid Rimas Jonas Jankūnas.<ref>{{Cite news |date=18 September 2025 |title=Lithuanian parliament observes moment of silence to honour Charlie Kirk |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2683373/lithuanian-parliament-observes-moment-of-silence-to-honour-charlie-kirk |access-date=18 September 2025 |work=Lithuanian National Radio and Television }}</ref> Op 18 September het die Tsjeggiese kardinaal Dominik Duka 'n [[Requiem (tipe mis)|requiemmis]] vir Kirk in die Kerk van Ons Liewe Vrou voor Týn gevier. Die mis is deur honderde gelowiges bygewoon, onder hulle politici, terwyl dosyne betogers voor die kerk bymekaargekom het met plakkate wat Kirk as "fascisties, rassisties en seksisties" beskryf het.<ref>{{cite web |title=Cardinal Duka criticised for celebrating Requiem Mass for Charlie Kirk in Prague |url=https://thecatholicherald.com/article/cardinal-duka-criticised-for-celebrating-requiem-mass-for-charlie-kirk-in-prague |website=The Catholic Herald |access-date=4 November 2025 }}</ref> Ná die aankondiging van Kirk se dood het Russiese staatsmedia op sosiale platforms gesê dat die Verenigde State hulle vir 'n moontlike burgeroorlog gereed maak. Chinese staatsmedia het die voorval voorgestel as 'n aanduiding van 'n ontwrigte en verslegtende samelewing wat deur politieke onrus en vuurwapengeweld geteister word.<ref name="De Luce_2025">{{cite news |last1=De Luce |first1=Dan |last2=Collier |first2=Kevin |date=19 September 2025 |title=Russia tries to exploit divisions sparked by Kirk's murder, researchers say |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/russia-tries-exploit-divisions-sparked-kirks-murder-researchers-say-rcna232160 |access-date=22 September 2025 |newspaper=NBC News }}</ref> === Media === Nuus van Kirk se skietvoorval en daaropvolgende dood het die dag se nuusagenda oorheers, met groot nuusnetwerke wat om ongeveer 14:50 (Oostelike Tyd) in "blitsnuusmodus" oorgegaan het toe hulle verneem het dat Kirk in die nekstreek geskiet is, en deurlopende dekking het die hele dag voortgeduur.<ref>{{cite news |last=Mwachiro |first=Mark |date=10 September 2025 |title=How the News Networks Covered the Charlie Kirk Shooting |url=https://www.adweek.com/tvnewser/how-the-news-networks-covered-the-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911075217/https://www.adweek.com/tvnewser/how-the-news-networks-covered-the-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Adweek}}</ref> Media-organisasies het oor die algemeen grepe van die gebeure uitgesaai wat verkort of andersins gesensor is om die beeld van die skietvoorval te verwyder.<ref name="BauderAP" /> Aansienlike openbare belangstelling in die gebeure het daartoe gelei dat Fox News, MSNBC en CNN alles "groter gehore as gewoonlik getrek" het. Op 10 September 2025 het die drie netwerke gesamentlik 'n gemiddeld van 6,9 miljoen kykers gehad, 'n sprong van 65% van die 4,2 miljoen wat 'n week vroeër gekyk het. Op 11 September het die drie netwerke 'n gesamentlike gehoor van 6,2 miljoen getrek, 72% meer as die vorige week se 3,6 miljoen.<ref>{{cite news |last=Porter |first=Rick |date=12 September 2025 |title=TV Ratings: Cable News Spikes With Coverage of Charlie Kirk Murder |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/charlie-kirk-cable-news-tv-ratings-1236369636/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913024608/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/charlie-kirk-cable-news-tv-ratings-1236369636/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Hollywood Reporter}}</ref> Op 12 September het Fox News 'n spitstyd-spesiale program met die titel ''Charlie Kirk: An American Original'' aangebied.<ref>{{cite magazine |date=12 September 2025 |title=FOX News to Present Charlie Kirk Tribute |url=https://talkers.com/2025/09/12/fox-news-to-present-charlie-kirk-tribute/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912143731/https://talkers.com/2025/09/12/fox-news-to-present-charlie-kirk-tribute/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=Talkers Magazine}}</ref> Terwyl hulle die skietvoorval veroordeel het, het linkse publikasies soos ''The National'', ''The Nation'' en ''The New Republic'' die massamedia daarvan beskuldig dat hulle Kirk se loopbaan "witwas".<ref>{{cite news |last=Gomersall |first=Ellie |date=11 September 2025 |title=Global reaction to Charlie Kirk shooting is whitewashing his extremism |url=https://www.thenational.scot/politics/25460706.global-reaction-charlie-kirk-shooting-whitewashing-extremism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911212121/https://www.thenational.scot/politics/25460706.global-reaction-charlie-kirk-shooting-whitewashing-extremism/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The National}}</ref><ref>{{cite news |last=Spiers |first=Elizabeth |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's Legacy Deserves No Mourning |url=https://www.thenation.com/article/politics/charlie-kirk-assassination-maga/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912222312/https://www.thenation.com/article/politics/charlie-kirk-assassination-maga/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Nation}}</ref><ref>{{cite magazine |date=12 September 2025 |title=The Media Is Totally Blowing Its Coverage of Charlie Kirk |url=https://newrepublic.com/article/200411/media-blowing-coverage-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912204914/https://newrepublic.com/article/200411/media-blowing-coverage-charlie-kirk |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref> Die Fox News-aanbieder Jesse Watters het gesê: "Hulle is in oorlog met ons ... Ons gaan Charlie se dood wreek op die manier waarop hy dit gewreek sou wou hê ... Charlie sou wou hê ons plaas soveel druk as moontlik op hierdie mense."<ref>{{Cite news |last=Baragona |first=Justin |date=10 September 2025 |title=Jesse Watters declares 'They are at war with us!' after Charlie Kirk killing |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/jesse-watters-charlie-kirk-assassination-war-b2824273.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910230850/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/jesse-watters-charlie-kirk-assassination-war-b2824273.html |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Die linkse stroomdienspersoonlikheid [[Hasan Piker]], wat later in September met Kirk sou debatteer, het die dood 'n "skrikwekkende voorval" genoem en gesê: "Die naklank van mense wat wraak soek in die nadraai van hierdie gewelddadige, afskuwelike voorval gaan werklik kommerwekkend wees."<ref name="Leingang 2025">{{Cite news |last=Leingang |first=Rachel |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk's death shows political violence is now a feature of US life |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-political-violence |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910215109/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-political-violence |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> === Populêre kultuur === Op die dag van die sluipmoord het die Amerikaanse webwerf ''Jezebel'' 'n satiriese artikel van 8 September met die titel "We Paid Some Etsy Witches to Curse Charlie Kirk" verwyder en dit met 'n nuwe opskrif en teks vervang om te beklemtoon dat dit 'n humoristiese stuk was wat nie bedoel was om iemand skade aan te doen nie.<ref>{{cite web |last=Spangler |first=Todd |date=10 September 2025 |title=Jezebel Removes Article About Hiring 'Witches to Curse Charlie Kirk' Published Two Days Before He Was Assassinated |work=Variety |url=https://variety.com/2025/digital/news/jezebel-charlie-kirk-editors-note-witches-curse-1236514904/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911040959/https://variety.com/2025/digital/news/jezebel-charlie-kirk-editors-note-witches-curse-1236514904/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 Desember 2025}}</ref> Op die aand van Kirk se sluipmoord het Comedy Central alle geskeduleerde heruitsendings van die ''[[South Park]]''-episode "Got a Nut" gekanselleer, waarin die karakter Eric Cartman 'n parodiese weergawe van Kirk voorstel.<ref>{{cite magazine |last=Hailu |first=Selome |date=11 September 2025 |title='South Park' Episode Making Fun of Charlie Kirk Pulled From Comedy Central but Remains on Paramount+ |url=https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-south-park-pulled-comedy-central-1236515229/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912201146/https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-south-park-pulled-comedy-central-1236515229/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Variety}}</ref> Dit het gevolg op 'n aanlynveldtog om die program te laat kanselleer weens sy satiriese uitbeelding van Kirk kort voor sy dood.<ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination: 'South Park' faces Backlash and calls for cancellation over parody episode weeks before shooting |url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/english/charlie-kirk-assassination-south-park-faces-backlash-and-calls-for-cancellation-over-parody-episode-weeks-before-shooting/articleshow/123824702.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911072730/https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/english/charlie-kirk-assassination-south-park-faces-backlash-and-calls-for-cancellation-over-parody-episode-weeks-before-shooting/articleshow/123824702.cms |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Times of India]]}}</ref> Kirk self het sy parodie in ''South Park'' "skreeusnaaks" genoem.<ref>{{cite news |last1=Hibberd |first1=James |date=11 September 2025 |title=MAGA Blames 'South Park' for Charlie Kirk Assassination as Comedy Central Pulls Episode |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/south-park-charlie-kirk-maga-1236368149/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911152853/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/south-park-charlie-kirk-maga-1236368149/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=The Hollywood Reporter}}</ref> In die week ná sy dood het verskeie professionele sportgeleenthede oomblikke van stilte vir Kirk gehou.<ref>{{Cite web |date=14 September 2025 |title=In nine early Sunday games, five home teams held a moment of silence for Charlie Kirk |url=https://www.nbcsports.com/nfl/profootballtalk/rumor-mill/news/in-nine-early-sunday-games-five-home-teams-held-a-moment-of-silence-for-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915075223/https://www.nbcsports.com/nfl/profootballtalk/rumor-mill/news/in-nine-early-sunday-games-five-home-teams-held-a-moment-of-silence-for-charlie-kirk |archive-date=15 September 2025 |access-date=22 September 2025 |website=NBC Sports}}</ref> Volgens die ''Hindustan Times'' het sommige mense hulle verontwaardiging op sosiale media uitgespreek teenoor spanne van die National Football League wat nie 'n oomblik van stilte gehou het nie.<ref>{{Cite news |date=15 September 2025 |title='Shame on you'; Public outcry as two NFL teams decline to honor Charlie Kirk with moments of silence, who are they? |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/public-outcry-as-two-nfl-teams-decline-to-honor-charlie-kirk-with-moments-of-silence-who-are-they-101757877402033.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915075510/https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/public-outcry-as-two-nfl-teams-decline-to-honor-charlie-kirk-with-moments-of-silence-who-are-they-101757877402033.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=22 September 2025 |work=[[Hindustan Times]]}}</ref> Op 16 September is 'n KI-gegenereerde lied wat aan Spalexma toegeskryf word, "We Are Charlie Kirk", op musiekstroomdienste vrygestel. Dit was kortliks op die eerste plek op [[Spotify]] se virale liedjielys en het ook op ''Billboard'' se Hot Christian Songs-lys beland.<ref name="HCS">{{cite magazine |date=13 Desember 2025 |title=Hot Christian Songs: Week of December 13, 2025 |url=https://www.billboard.com/charts/christian-songs/2025-12-13/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212021450/https://www.billboard.com/charts/christian-songs/2025-12-13/ |archive-date=12 Desember 2025 |access-date=9 Desember 2025 |magazine=Billboard}}</ref><ref name="Murray-2">{{Cite news |last=Murray |first=Conor |title=AI-Generated 'We Are Charlie Kirk' Tops Spotify Viral Songs Chart |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/11/20/apparently-ai-generated-song-honoring-charlie-kirk-goes-viral-but-its-far-from-the-first/ |access-date=26 November 2025 |work=[[Forbes]]}}</ref> ==== Sosiale media ==== Die nuus van Kirk se dood het hewige reaksies op [[Sosiale media|sosiale media]] ontlok.<ref>{{cite news |last=Siwak |first=Miranda |date=11 September 2025 |title=Stars React to Political Commentator Charlie Kirk's Death at 31: Chris Pratt, Danica Patrick, More |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/stars-react-after-conservative-commentator-charlie-kirk-shot-dead-at-31/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910232206/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/stars-react-after-conservative-commentator-charlie-kirk-shot-dead-at-31/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Us Weekly}}</ref> ''The New York Times'' het beskryf hoe sosiale media opregte boodskappe van sowel links as regs, angs oor politieke geweld en skerp partypolitieke en politieke standpunte gehad het.<ref name="Kircher 2025">{{cite news |last1=Kircher |first1=Madison Malone |last2=McKinley |first2=Jesse |date=10 September 2025 |title=Social Media Falls Into Well Worn Grooves After Charlie Kirk's Death |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/style/charlie-kirk-social-media-reaction.html |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Verwysings na en vergelykings met die Ryksdagbrand en die moord op Horst Wessel het skerp toegeneem.<ref name="Cramer 2025">{{cite news |last1=Cramer |first1=Philissa |date=11 September 2025 |title=Antisemitism flares and 'Reichstag' mentions soar online in wake of Charlie Kirk assassination |url=https://www.jta.org/2025/09/11/united-states/antisemitism-flares-and-reichstag-mentions-soar-online-in-wake-of-charlie-kirk-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911142431/https://www.jta.org/2025/09/11/united-states/antisemitism-flares-and-reichstag-mentions-soar-online-in-wake-of-charlie-kirk-assassination |archive-date=11 September 2025 |access-date=21 September 2025 |work=Jewish Telegraphic Agency}}</ref><ref>{{cite news |last1=Cohen |first1=Benyamin |last2=Feuer |first2=Hannah |date=11 September 2025 |title=Who was Horst Wessel, and why are people comparing Charlie Kirk to him? |url=https://forward.com/news/768607/horst-wessel-charlie-kirk-nazi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223752/https://forward.com/news/768607/horst-wessel-charlie-kirk-nazi/ |archive-date=11 September 2025 |work=[[The Forward]]}}</ref> 'n Uitlating wat Kirk in 2023 gemaak het{{Ndash}} "Dit is die moeite werd om ongelukkig elke jaar 'n paar vuurwapensterftes as koste te hê sodat ons die Tweede Wysiging kan hê om ons ander God-gegewe regte te beskerm"{{Ndash}} is ná die skietvoorval talle kere op sosiale media herplaas.<ref name="Kircher 2025" /> Nog 'n greep het weer opgeduik en viraal gegaan waarin hy gesê het: "Ek kan eintlik nie die woord empatie verdra nie. Ek dink empatie is 'n versonne, nuwetydse term wat baie skade aanrig."<ref>{{cite web |last=Banerjee |first=Shamik |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk's past comment on empathy resurfaces after UVU shooting: 'I can't stand the word' |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/charlie-kirks-past-comment-on-empathy-resurfaces-after-uvu-shooting-i-cant-stand-the-word-101757544866670.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910233030/https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/charlie-kirks-past-comment-on-empathy-resurfaces-after-uvu-shooting-i-cant-stand-the-word-101757544866670.html |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 Desember 2025}}</ref> Verskeie verregse figure het vergeldingsgeweld teen Demokrate aangemoedig en die dood as 'n werwingsgeleentheid beskou.<ref name="Gilbert 2025" /><ref name="Owen 2025" /><ref name="Knutson 2025" /> Nog voordat die skutter se identiteit en motiewe bekend was, het verskeie invloedryke regse stemme wraak en oorlog geëis.<ref name="Bidgood 2025" /><ref name="Tanfani 2025" /> In die dae ná die skietvoorval het sosialemediaplatforms soos [[Meta Platforms|Meta]], [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Bluesky]] verklarings uitgereik waarin hulle plasings veroordeel het wat Kirk se dood verheerlik, wat in uiterste gevalle aanhitsing tot geweld teen ander regse kommentators of mediafigure soos [[J.K. Rowling]] ingesluit het.<ref name="Farber 2025">{{cite news |last=Farber |first=Alex |date=12 September 2025 |title='Get JK Rowling next': Bluesky users celebrate death of Charlie Kirk |url=https://www.thetimes.com/uk/media/article/bluesky-charlie-kirk-shooting-death-8h8xdrk0f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914004808/https://www.thetimes.com/uk/media/article/bluesky-charlie-kirk-shooting-death-8h8xdrk0f |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Times]]}}</ref> Volgens die Associated Press het ongesensorde video's wat wys hoe Kirk geskiet word, teen "blitsspoed" oor sosiale media versprei.<ref name="BauderAP">{{cite news |last=Bauder |first=David |date=11 September 2025 |title=Graphic video of Charlie Kirk's death spreads fast, showing traditional media's fading grip |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-video-graphic-online-social-media-6cfd4dfde356b960aeea69c01ea3ec34 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911015338/https://apnews.com/article/charlie-kirk-video-graphic-online-social-media-6cfd4dfde356b960aeea69c01ea3ec34 |archive-date=11 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Die video's is oor die algemeen as "grafies" of "gruwelik" beskryf, wat by sommige die verwagting geskep het dat dit gesensor moes word, hoewel die video's nie noodwendig platformbeleide oortree het nie.<ref name="BauderAP" /> In soverre oproepe om sensuur van Republikeinse politici gekom het, het ''Politico'' 'n oënskynlike ommeswaai opgemerk deurdat baie sosialemediamaatskappye voorheen "baie van hulle beskermingsmaatreëls teen toksiese inhoud afgebreek het{{Ndash}} in baie gevalle om Republikeinse kritiek te vermy".<ref name="MakPolitico">{{Cite news |last1=Mak |first1=Aaron |last2=Lippman |first2=Daniel |date=15 September 2025 |title=Republicans put tech firms in a vise on Kirk social-media posts |work=Politico |url=https://www.politico.com/news/2025/09/15/kirk-social-media-gop-trump-tiktok-meta-x-censorship-00564655 |access-date=17 September 2025}}</ref> Die Tech Transparency Project, 'n niewinsgewende waghondorganisasie, het berig dat [[Instagram]] se tienerrekeninge, wat met "bykomende veiligheidskenmerke vir tieners" ontwerp is, video's van die skietvoorval maklik kon vind. Organisasies wat media vir kinders monitor, waaronder Common Sense Media en die ouerbeheerprogram Bark, het skerp toenames in verkeer ná die skietvoorval gerapporteer terwyl ouers raad gesoek het oor hoe om met hulle kinders daaroor te praat en te verhoed dat hulle die video sien. Die dag ná die skietvoorval was die meeste van die grafiese video's van sosiale media verwyder, hoewel dit steeds in soektogte en algoritmiese strome opgeduik het, veral op X en [[TikTok]].<ref>{{cite news |last=Hunter |first=Tatum |date=12 September 2025 |title='My kid has seen this. Now what?': Parents reel as Charlie Kirk video goes viral |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/09/12/charlie-kirk-death-video-kids-teens/ |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Toe hy oor Kirk gevra is, het senator Chris Coons die internet vir die ekstremistiese politiek van die Verenigde State geblameer en gewys op wye steun in die Kongres vir die Kids Online Safety Act, 'n voorgestelde wet wat CBS News beskryf as 'n poging om "kinders teen gevaarlike aanlyn-inhoud te beskerm".<ref>{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/chris-coons-james-lankford-congress-extremism-internet/ |title=Sen. Chris Coons: The internet "is driving extremism in our country" |last=Hubbard |first=Kaia |work=Face the Nation |date=2025-09-14}}</ref> Die klank van die geweerskoot wat Kirk doodgemaak het, het 'n meem op TikTok geword.<ref name="Kirsch 2026">{{Cite news |last=Kirsch |first=Noah |date=2026-07-09 |title='His legacy is cringe': how Charlie Kirk became a meme among the young – even his supporters |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jul/09/charlie-kirk-meme-young-supporters |access-date=2026-07-09 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> In September 2026 het sosialemediagebruikers die terme "Kirkiversary", "Kirkmas" en "Kirkentine's Day" begin gebruik as donker grappe wat bedoel was om die eerste herdenking van die sluipmoord te bespot.<ref>{{Cite web |last=Carry |first=Owen |title=What is the 'Kirkiversary?' Charlie Kirk's death is a meme, again |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/2026/09/10/kirkiversary-memes-charlie-kirk-death-september-10/91592986007/ |access-date=2026-09-10 |website=[[USA Today]] |language=en-US}}</ref> Op 10 September 2026 het die goewerneur van Utah, Spencer Cox, die dag as "Charlie Kirk-dag" in die staat afgekondig.<ref>{{Cite web |last=Bhakta |first=Mira |date=10 September 2026 |title=Utah governor designates Sept. 10 as 'Charlie Kirk Day' 1 year after assassination |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/6082031-utah-spencer-cox-charlie-kirk-day/ |access-date=10 September 2026 |website=The Hill}}</ref> ==== Gebruik van kunsmatige intelligensie op sosiale media ==== [[Lêer:Mona Lisa Kirkification.jpg|duimnael|upright=0.6|'n "gekirkifiseerde" beeld van die ''[[Mona Lisa]]'', geskep met 'n KI-gesigsverwisselingsinstrument]] [[Kunsmatige intelligensie]] is vermoedelik gebruik in plasings op sosiale media deur ondersteuners en roubeklaers van Kirk om hom te gedenk, waaronder plasings deur groot gemeentes wat wys hoe hy deur [[Jesus van Nasaret|Jesus]] in die hemel verwelkom word.<ref name="Press-Reynolds 2025" /> Daarbenewens het 'n neiging ontstaan om KI-gegenereerde "gekirkifiseerde" meembeelde te skep en te versprei wat Kirk se gelaat op die gesigte van figure uit die populêre kultuur of van willekeurige mense plak.<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Charlie Kirk Memes Are Taking Over the Internet |url=https://www.politico.com/news/magazine/2026/01/17/charlie-kirk-memes-ai-00722839 |access-date=2026-04-14 |website=Politico |language=en |last=McHugh |first=Calder}}</ref><ref name="Kirsch 2026" /> Die joernalis Kieran Press-Reynolds het hierdie verskynsel in ''GQ'' "kirkslop" genoem en dit gedefinieer as "'n reaksie of teenreaksie op die manier waarop sommige konserwatiewes probeer het om Kirk ná sy moord tot 'n soort volksheld te verhef", en dit verder beskryf as "wreedheid ter wille van kliks en betrokkenheid" en 'n "haas-aas-kernwapenwedloop".<ref name="Press-Reynolds 2025">{{cite web |last1=Press-Reynolds |first1=Kieran |title=The Shocking Online Afterlife of Charlie Kirk |url=https://www.gq.com/story/charlie-kirkslop |website=gq.com |publisher=GQ |access-date=26 November 2025}}</ref> === Publieke reaksie === ==== Meningsopnames ==== Openbare kommer oor politieke geweld was hoog ná Kirk se dood.<ref>{{cite web |last=Rucker |first=Karah |date=16 September 2025 |title=After Kirk assassination, new polls show growing fears of political violence |url=https://san.com/cc/after-kirk-assassination-new-polls-show-growing-fears-of-political-violence/ |access-date=24 September 2025 |website=Straight Arrow News}}</ref> In 'n YouGov-opname van 12 September het 87% saamgestem dat politieke geweld 'n probleem is. Agtien persent van die liberale en 7% van die konserwatiewe respondente het gesê dat politieke geweld "soms geregverdig kan wees". Onder dié tussen 18 en 29 jaar het 22% saamgestem, teenoor slegs 3% van dié bo 65. YouGov het gesê dat openbare houdings oor tyd gewissel het na aanleiding van die identiteit van die slagoffers, met kommer wat meer toeneem ná 'n aanval op 'n lid van die eie party.<ref>{{Cite web |last=Montgomery |first=David |date=12 September 2025 |title=What Americans really think about political violence |url=https://today.yougov.com/politics/articles/52960-charlie-kirk-americans-political-violence-poll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913042601/https://today.yougov.com/politics/articles/52960-charlie-kirk-americans-political-violence-poll |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |publisher=YouGov}}</ref> Ander media het op vroeëre opnames met verskillende uitslae gewys: in 'n opname van Mei 2025 het ongeveer 20% van beide partye geweld as "aanvaarbaar" vir politieke doeleindes beskou,<ref name="Grobe 2025" /> terwyl in twee opnames van 2023 en 2024 ongeveer 10% van Demokrate en 30% van Republikeine gesê het dat geweld "nodig" mag wees.<ref>{{Cite news |date=12 September 2025 |title=10 Political Violence Experts on What Comes Next for America |url=https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/12/charlie-kirk-political-violence-expert-analysis-00558638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912110725/https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/12/charlie-kirk-political-violence-expert-analysis-00558638 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref>{{Cite news |last=Stanage |first=Niall |date=10 September 2025 |title=The Memo: Shocking killing of Charlie Kirk heightens fears over nation's path |url=https://thehill.com/homenews/administration/5497117-political-violence-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910225215/https://thehill.com/homenews/administration/5497117-political-violence-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Volgens G. Elliott Morris oordryf meningsopnames die steun vir politieke geweld; navorsing deur Bright Line Watch het bevind dat minder as 5% gewelddadige misdade goedkeur om politieke doelwitte te bereik, met min verskil tussen die partye.<ref>{{Cite web |last=Morris |first=G. Elliott |date=12 September 2025 |title=America's Reichstag fire |url=https://www.gelliottmorris.com/p/americas-reichstag-moment |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913120722/https://www.gelliottmorris.com/p/americas-reichstag-moment |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |website=Strength in Numbers}}</ref> Individue is ook geneig om die goedkeuring van geweld binne die ander party aansienlik te oorskat, en is minder geneig om dit self te ondersteun wanneer hulle van die werklike statistieke ingelig word.<ref>{{Cite web |last=Morris |first=G. Elliott |date=14 September 2025 |title=People are more likely to support partisan violence when they think the other party does too |url=https://www.gelliottmorris.com/p/people-are-more-likely-to-support |access-date=14 September 2025 |website=Strength in Numbers}}</ref> [[Lêer:Charlie Kirk memorial Salt Lake City.jpg|duimnael|265x265px|'n Gedenkgeleentheid vir Kirk by die Utah-staatskapitool op 11 September 2025]] Die dag ná die skietvoorval het 'n YouGov-opname gevra of dit aanvaarbaar is om bly te wees oor die dood van 'n openbare figuur: 56% het gesê dit is nooit aanvaarbaar nie, 22% het gesê dit is gewoonlik onaanvaarbaar, 6% het gesê dit is gewoonlik aanvaarbaar en 3% het gesê dit is altyd aanvaarbaar. Republikeine was meer geneig as Demokrate en onafhanklikes om te sê dat dit altyd eerder as gewoonlik onaanvaarbaar is.<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=Do you generally consider it to be acceptable or unacceptable for a person to be happy about the death of a public figure they oppose?: Daily Question |url=https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/11/d157f/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915202007/https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/11/d157f/2 |archive-date=15 September 2025 |access-date=16 September 2025 |publisher=YouGov}}</ref> In 'n opname van 14 September het 51% gesê dat die persoon wat Kirk vermoor het, deur politieke oortuigings gedryf is, waaronder 63% van die Republikeine, 44% van die Demokrate en 46% van die onafhanklikes. Veertig persent van die respondente was onseker oor die politieke affiliasie van die moordenaar; 24% het gesê hulle glo hy was 'n Republikein (41% van die Demokrate en 13% van die Republikeine), 21% 'n Demokraat (40% van die Republikeine en 8% van die Demokrate) en 15% met geeneen verbonde nie.<ref>{{Cite web |title=As far as you know, is the person who shot Charlie Kirk...? |url=https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/15/d30fd/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915201924/https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/15/d30fd/2 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |publisher=YouGov |date=14 September 2025}}</ref> 'n Opname van 19 September deur die Associated Press en die NORC Center for Public Affairs Research het 'n toename in negatiewe sentiment onder Republikeinse kiesers ná Kirk se sluipmoord gevind. Slegs 49% van die Republikeinse kiesers het gesê hulle voel die land is op die regte pad, teenoor die vorige opname van Junie 2025, waarin 70% van die respondente wat hulle as Republikeine identifiseer, gesê het die land is op die regte pad. Dieselfde opname het bevind dat 8% van die Demokrate gesê het die land beweeg in die regte rigting, af van 12% in Junie, en 14% van die onafhanklikes, af van 23% in die Junie-opname.<ref>{{cite news |url=https://www.masslive.com/news/2025/09/poll-shows-drastic-movement-from-republicans-after-charlie-kirk-killing.html |title=Poll shows drastic movement from Republicans after Charlie Kirk killing |last=Bass |first=Adam |date=19 September 2025 |work=MassLive |access-date=20 September 2025 }}</ref> ==== Nagwake en skenkings ==== Ná Kirk se dood is 'n muurskildery en gedenkplek op die Utah Valley University-kampus naby die plek van die skietvoorval opgerig.<ref name="Bedayn 2025" /> Kersligwakes{{Ndash}} meestal, maar nie uitsluitlik nie, deur Turning Point gereël{{Ndash}} is in verskeie stede regoor die Verenigde State gehou.<ref>{{cite news |last1=Leeman |first1=Zachary |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk remembered at vigils across the US; Turning Point USA to host event |url=https://eu.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/13/charlie-kirk-shooting-suspect-tyler-robinson-updates/86134339007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916200828/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/13/charlie-kirk-shooting-suspect-tyler-robinson-updates/86134339007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Soortgelyke wakes is ook in Albanië, Australië, Kanada, Frankryk, Duitsland, Italië, Malta, Spanje, Suid-Afrika, Suid-Korea en die Verenigde Koninkryk gehou.<ref name="Pal 2025">{{cite news |last1=Pal |first1=Alasdair |last2=Hsu |first2=Cordelia |last3=Yalahuzian |first3=Vitalii |date=12 September 2025 |title=At Australian and UK vigils, Charlie Kirk supporters say death won't kill his message |url=https://www.reuters.com/world/us/australian-uk-vigils-charlie-kirk-supporters-say-death-wont-kill-his-message-2025-09-12/ |access-date=15 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="Conesa 2025">{{cite news |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/09/13/charlie-kirk-hailed-as-a-martyr-by-europe-s-far-right_6745355_4.html |title=Charlie Kirk hailed as a 'martyr' by Europe's far right |last1=Conesa |first1=Elsa |last2=Hivert |first2=Anne-Françoise |last3=Kaval |first3=Allan |last4=Lesueur |first4=Corentin |date=13 September 2025 |work=[[Le Monde]] |access-date=15 September 2025 }}</ref><ref name="Kirchick 2025">{{cite news |url=https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/13/charlie-kirk-europe-america-populist-nationalist-movement-00561497 |title=The Global Reaction to Charlie Kirk's Death Proves the Populist Convergence |last=Kirchick |first=James |date=13 September 2025 |work=Politico |access-date=15 September 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=13 September 2025 |title=Vigil Held For Charlie Kirk Outside Malta's US Embassy |url=https://maltadaily.mt/vigil-held-for-charlie-kirk-outside-maltas-us-embassy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201416/https://maltadaily.mt/vigil-held-for-charlie-kirk-outside-maltas-us-embassy/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=16 September 2025 |website=Malta Daily |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.koreatimes.co.kr/southkorea/politics/20250916/right-wing-korean-youth-group-holds-memorial-event-for-charlie-kirk |title=Right-wing Korean youth group holds memorial event for Charlie Kirk |last=Ung |first=Park |date=16 September 2025 |work=The Korea Times |access-date=30 September 2025 }}</ref> Verskeie aanlyn-insamelingsveldtogte is in Kirk se naam op die been gebring om sy nalatenskap te eer en finansiële steun aan sy familie te verskaf. Teen 14 September het die verskillende veldtogte skenkings van meer as $6 miljoen ontvang.<ref>{{cite news |url=https://www.newsweek.com/donations-honor-charlie-kirk-top-6-million-2129599 |title=Donations in Honor of Charlie Kirk Top $6 Million |date=14 September 2025 |work=[[Newsweek]] |access-date=15 September 2025 }}</ref> == Waninligting en komplotteorieë == Waninligting oor Robinson is wyd op sosiale media deur sowel die politieke linkses as die regses versprei, waaronder 'n gemanipuleerde foto van hom met 'n pro-Trump-hemp en valse bewerings dat hy 'n geregistreerde Republikein was, tot Trump se veldtog geskenk het of 'n geregistreerde lid van die Democratic Socialists of America was.<ref name="Dale 2025">{{cite news |last1=Dale |first1=Daniel |date=12 September 2025 |title=Misinformation about the suspect in Charlie Kirk's killing is swirling on X |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-12-25#cmfh7y68u00193b6n9wv23l6f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913161502/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-12-25#cmfh7y68u00193b6n9wv23l6f |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Goldin 2025">{{cite news |last=Goldin |first=Melissa |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting: Debunking the false claims about the murder and alleged shooter Tyler Robinson |url=https://www.the-independent.com/news/world/americas/crime/charlie-kirk-tyler-robinson-b2825925.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913130933/https://www.the-independent.com/news/world/americas/crime/charlie-kirk-tyler-robinson-b2825925.html |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref><ref name="Thompson 2025">{{Cite news |last=Thompson |first=Stuart A. |date=11 September 2025 |title=With Few Facts About Kirk Shooting, Wild Speculation Abounds |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/technology/charlie-kirk-falsehoods-speculation-conspiracy.html |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> China, Iran en Rusland het waninligting versprei deur sosialemediabotte te gebruik om verdeeldheid aan te blaas en hulle buitelandse beleidsdoelwitte te bevorder.<ref>{{Cite news |last=Nickel |first=Dana |date=17 September 2025 |title=After Charlie Kirk's killing, false claims flourish online — with help from US adversaries |url=https://www.politico.com/news/2025/09/17/charlie-kirk-shooting-disinformation-russia-china-iran-00570357 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918093623/https://www.politico.com/news/2025/09/17/charlie-kirk-shooting-disinformation-russia-china-iran-00570357 |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref name="De Luce_2025" /> Instrumente van kunsmatige intelligensie soos [[Grok (kletsbot)|Grok]], [[Perplexity.ai|Perplexity AI]] en AI Overviews het ook waninligting versprei.<ref>{{cite news |last1=Fichten |first1=Lauren |last2=Ingram |first2=Julia |date=12 September 2025 |title=AI fuels false claims after Charlie Kirk's death, CBS News analysis reveals |url=https://www.cbsnews.com/news/ai-false-claims-charlie-kirk-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913012209/https://www.cbsnews.com/news/ai-false-claims-charlie-kirk-death/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Die politieke konsultant Roger Stone het gesê die aanval het voorgekom asof dit "'n professionele moord was, óf deur 'n nasiestaat, skelm elemente van ons eie regering, óf 'n terreurorganisasie".<ref name="Thompson 2025" /> Een teorie, wat deur die Russiese staatsmedia RT versprei is, het gehandel oor mense wat naby Kirk gestaan het en na bewering "ongewone gebare" gemaak het voordat hy doodgemaak is.<ref name="Taylor 2025">{{Cite news |last=Taylor |first=Caleb |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk murder: Wild conspiracy theories flood the internet including 'strange hand signals' and 'explosions' seen in clips |url=https://7news.com.au/news/charlie-kirk-murder-wild-conspiracy-theories-flood-the-internet-including-strange-hand-signals-and-explosions-seen-in-clips--c-19995510 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912064912/https://7news.com.au/news/charlie-kirk-murder-wild-conspiracy-theories-flood-the-internet-including-strange-hand-signals-and-explosions-seen-in-clips--c-19995510 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Seven News}}</ref><ref name="Thompson 2025" /> Verskeie senior Russiese amptenare, waaronder die voormalige president [[Dmitri Medwedef]] en die Kremlin se spesiale gesant Kirill Dmitrijef, het op sosiale media gespekuleer oor 'n verband tussen Kirk se dood en Amerikaanse steun aan Oekraïne, omdat Kirk 'n kritikus van Westerse finansiële en politieke steun aan Oekraïne in sy konflik met Rusland was.<ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Medvedev Blames Political Violence in U.S. on Support for Ukraine After Charlie Kirk Killing |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/09/11/medvedev-blames-political-violence-in-us-on-support-for-ukraine-after-charlie-kirk-killing-a90496 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911155015/https://www.themoscowtimes.com/2025/09/11/medvedev-blames-political-violence-in-us-on-support-for-ukraine-after-charlie-kirk-killing-a90496 |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Moscow Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Cole |first=Brendan |date=11 September 2025 |title=Russian Officials Use Charlie Kirk's Death to Attack Ukraine |url=https://www.newsweek.com/kirk-killing-medvedev-maga-2128048 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911101943/https://www.newsweek.com/kirk-killing-medvedev-maga-2128048 |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Newsweek]]}}</ref> Ander komplotteorieë was dat Kirk sy dood voorgegee het en 'n bloedsak onder sy hemp weggesteek het,<ref>{{cite news |last=Elmas |first=Matthew |date=22 September 2025 |title=Viral conspiracy theory about Charlie Kirk's death is false |url=https://www.aap.com.au/factcheck/viral-conspiracy-theory-about-charlie-kirks-death-is-false/ |access-date=1 April 2026 |work=AAP}}</ref> dat Robinson 'n sondebok vir die werklike sluipmoordenaar was,<ref name="Nate Brooksby Resignation">{{Cite news |date=31 Maart 2026 |title=Sheriff who turned in Charlie Kirk's killer Tyler Robinson resigns. 'Total coincidence' amid bullet mismatch? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/sheriff-who-turned-in-charlie-kirks-killer-tyler-robinson-resigns-total-coincidence-amid-bullet-mismatch/articleshow/129929722.cms |access-date=1 April 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> dat Kirk deur skrapnel van 'n plofstof in sy mikrofoon en nie deur 'n koeël nie doodgemaak is,<ref name="penmic">{{cite news |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/charlie-kirk-was-never-shot-with-a-bullet-but-murdered-with-exploding-pen-mic-iranian-hacker-claims/ar-AA2079qQ |last=Martin |first=Catherine |title=Charlie Kirk 'was never shot with a bullet' but murdered with exploding pen mic, Iranian hacker claims |publisher=International Business Times |access-date=12 Mei 2026 |date=4 Maart 2026}}</ref> en dat die sluipmoord 'n vlagoperasie onder valse vlag was om aandag van die Epstein-lêers af te lei.<ref>{{cite news |date=22 September 2025 |title=Some social media users declared Charlie Kirk's death a "false flag" operation |url=https://www.isdglobal.org/media-mentions/some-social-media-users-declared-charlie-kirks-death-a-false-flag-operation/ |access-date=1 April 2026 |work=Institute for Strategic Dialogue}}</ref> Ná die publikasie van die beweerde SMS-boodskappe tussen Robinson en sy lewensmaat in die aanklagstuk van 16 September het kommentators aan beide kante van die politieke spektrum gespekuleer dat dit vals of geskryf was. Kenners van komplotteorieë het gesê dat sulke spekulasie roetine is, en die strafregkenner Steven B. Duke het gesê: "Daar is niks in daardie boodskappe wat dit selfs aanneemlik maak dat hulle deur wetstoepassers geskryf is nie."<ref name="Power 2025">{{cite news |last1=Power |first1=John |date=18 September 2025 |title='A script': Alleged Charlie Kirk assassin's texts fuel conspiracy theories |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/18/a-script-texts-of-alleged-charlie-kirk-killer-fuel-conspiracy-theories |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918043911/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/18/a-script-texts-of-alleged-charlie-kirk-killer-fuel-conspiracy-theories |archive-date=18 September 2025 |work=Al Jazeera}}</ref> === Verklarings deur Candace Owens === Die politieke kommentator Candace Owens, wat 'n vriend en werknemer van Kirk was,<ref>{{Cite news |last=Khan |first=Melina |date=15 Desember 2025 |title=Erika Kirk to meet with Candace Owens amid conspiracy theory strife |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/12/15/erika-charlie-kirk-candace-owens-meeting-turning-point-usa/87773611007/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[USA Today]]}}</ref> het verskeie komplotteorieë oor die omstandighede rondom die sluipmoord versprei.<ref name="Reeve 2025">{{Cite news |last=Reeve |first=Elle |date=16 Desember 2025 |title=Candace Owens won't take back conspiracies about Charlie Kirk's death after meeting with Erika Kirk |url=https://www.cnn.com/2025/12/16/politics/candace-owens-erika-kirk-podcast |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Stirewalt 2025">{{Cite news |last=Stirewalt |first=Chris |date=16 Desember 2025 |title=2 unhappy indicators on the effects of the assassination of Charlie Kirk |url=https://thehill.com/homenews/administration/5650172-assassination-charlie-kirk-implications/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=The Hill}}</ref><ref name="penmic" /> Owens het teorieë versprei wat aangevoer het dat verskeie groepe by die sluipmoord betrokke kon gewees het, waaronder Kirk se sekuriteitspan en die regerings van Frankryk, [[Israel]] of Egipte.<ref name="Reeve 2025" /><ref name="Stirewalt 2025" /> Kirk se weduwee, Erika, het in 'n onderhoud op Owens se bewerings gereageer en gesê: "Stop. Dis dit. Dis al wat ek te sê het. Stop."<ref>{{Cite news |last=Murray |first=Stephanie |date=14 Desember 2025 |title=Erika Kirk tells Candace Owens to 'stop' spreading conspiracies |url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/12/14/erika-kirk-tells-candace-owens-to-stop-spreading-conspiracies/87742351007/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=The Arizona Republic}}</ref> In Desember 2025 het Owens en Erika daarna 'n vergadering gehad wat laasgenoemde as "'n baie produktiewe gesprek" beskryf het.<ref name="Reeve 2025" /> In Januarie 2026 het Owens gesê dat Kirk "gedink het hy is 'n tydreisiger", dat hy moontlik voorkennis van sy eie dood gehad het, dat daar "agente was wat hom sy hele lewe lank omring het" en dat Kirk "van kleins af gemerk was".<ref>{{Cite news |last=Perets |first=Shir |date=16 Januarie 2026 |title=Candace Owens pushes theory Charlie Kirk was 'time traveller' who went to 'X-Men school' |url=https://www.jpost.com/omg/viral-news-from-the-web/article-883608 |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Sy het vrygestel wat volgens haar 'n "afsydige" uitgelekte klankopname van Erika was wat 'n paar dae ná Kirk se dood gemaak is.<ref>{{Cite news |last=Hazard |first=Charlotte |date=29 Januarie 2026 |title=Candace Owens drops alleged audio of Erika Kirk five days after husband's assassination |url=https://abc3340.com/news/nation-world/candace-owens-drops-alleged-audio-of-erika-kirk-five-days-after-husbands-assassination-charlie-kirk-turning-point-usa-israel |access-date=23 Februarie 2026 |work=ABC 33/40}}</ref> === Waninligting oor "transgender-ideologie" === Konserwatiewe kommentators het gespekuleer dat die skutter transgender was omdat Kirk 'n vraag oor transgender massaskutters geantwoord het toe hy geskiet is.<ref name="Woods 2025">{{cite magazine |last=Woods |first=Mel |date=11 September 2025 |title=Trans people didn't ask to get pulled into any of this |url=https://xtramagazine.com/power/politics/charlie-kirk-shooter-trans-276593 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915060421/https://xtramagazine.com/power/politics/charlie-kirk-shooter-trans-276593 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |magazine=Xtra Magazine}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Quinlan Houghtaling |first=Ellie |date=11 September 2025 |title=MAGA Is Already Blaming Trans People for Charlie Kirk's Death |url=https://newrepublic.com/post/200362/maga-charlie-kirk-blaming-trans-people |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911220450/https://newrepublic.com/post/200362/maga-charlie-kirk-blaming-trans-people |archive-date=11 September 2025 |access-date=15 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref> ''The New York Times'' het opgemerk dat dit "'n somber toeval was wat aanlyn-komplotteorieë en spekulasie aangevuur het", en Hunter Kozak, wat die vraag aan Kirk gestel het, het later gesê: "Ek kon nie 'n slegter vraag gevra het nie."<ref name="Healy 2025a">{{cite news |last=Healy |first=Jack |date=11 September 2025 |title=The Last Person to Question Charlie Kirk |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/charlie-kirk-question-utah-kozak.html?smid=url-share |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Vroeë beriggewing, veral in ''[[The Wall Street Journal]]'', het valslik gesê dat boodskappe wat met "transgender-ideologie" verband hou, op die koeëls ingeskryf was, met verwysing na 'n interne omsendbrief van die ATF.<ref name="Migdon 2025">{{cite news |last=Migdon |first=Brooke |date=12 September 2025 |title=HRC demands WSJ retract report linking Kirk shooting to transgender community |url=https://thehill.com/homenews/lgbtq/5501615-human-rights-campaign-wsj-retraction-kirk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912230902/https://thehill.com/homenews/lgbtq/5501615-human-rights-campaign-wsj-retraction-kirk/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Die Trans Journalists Association het gewaarsku dat "transgender-ideologie" 'n term is wat algemeen in regse kringe gebruik word om transgender-identiteit as 'n politieke keuse voor te stel.<ref>{{cite web |title=TJA urges caution in reporting on details of Charlie Kirk shooting investigation |url=https://www.transjournalists.org/tja-urges-caution-in-reporting-on-details-of-charlie-kirk-shooting-investigation/ |publisher=Trans Journalists Association |date=11 September 2025 |access-date=13 September 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920125839/https://www.transjournalists.org/tja-urges-caution-in-reporting-on-details-of-charlie-kirk-shooting-investigation/ |archive-date=20 September 2025}}</ref> ''The New York Times'' het berig dat 'n senior wetstoepasser met kennis van die saak gesê het dat die omsendbrief nie geverifieer is nie en nie met ander samevattings van die getuienis ooreengestem het nie;<ref name="Migdon 2025" /><ref>{{Cite magazine |last=Russell |first=John |date=12 September 2025 |title=MAGA podcaster subpoenaed after starting rumor that Charlie Kirk shooter was transgender |url=https://www.lgbtqnation.com/2025/09/maga-podcaster-subpoenaed-after-starting-rumor-that-charlie-kirk-was-transgender/ |access-date=13 September 2025 |magazine=LGBTQ Nation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913154110/https://www.lgbtqnation.com/2025/09/maga-podcaster-subpoenaed-after-starting-rumor-that-charlie-kirk-was-transgender/ |archive-date=13 September 2025}}</ref> tog het prominente konserwatiewe figure steeds op ''The Wall Street Journal'' se berig gesteun om verdere optrede teen die transgemeenskap te eis, waaronder die verbod op trotsvlae en die massa-aanhouding van alle transgendermense.<ref>{{Cite magazine |last=Wiggins |first=Christopher |date=16 September 2025 |title=Trump says he'd consider banning LGBTQ+ Pride flags in alarming Oval Office exchange |url=https://www.advocate.com/news/trump-considers-pride-flag-bans |access-date=17 September 2025 |magazine=The Advocate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920053202/https://www.advocate.com/news/trump-considers-pride-flag-bans |archive-date=20 September 2025}}</ref> In 'n pamflet oor teenterreurstrategie in Mei 2026 het die Withuis Kirk se sluipmoordenaar beskryf as "'n radikale wat ekstreme transgender-ideologieë aangehang het" en die dood aangehaal in sy opdrag om "anti-Amerikaanse, radikaal pro-transgender- en anargistiese" groepe te teiken.<ref>{{cite news |last1=Ogles |first1=Jacob |title=White House puts trans rights groups in counterterrorism crosshairs |url=https://www.advocate.com/politics/national/transgender-activists-terrorism-threat |access-date=8 Mei 2026 |work=The Advocate |date=7 Mei 2026}}</ref> Die werklike ingeskrewe boodskappe het geen verwysings na transgender-identiteit bevat nie, en die Human Rights Campaign het 'n ope brief gepubliseer waarin 'n terugtrekking en 'n openbare verskoning geëis is: "Hierdie beriggewing was onverskillig en onverantwoordelik, en dit het gelei tot 'n golf van dreigemente teen die transgemeenskap deur regse beïnvloeders{{Ndash}} en 'n gevolglike golf van angs vir 'n gemeenskap wat reeds in vrees leef."<ref name="Migdon 2025" /><ref>{{Cite magazine |last1=Carnell |first1=Henry |last2=Mitchell |first2=Schuyler |last3=Pauly |first3=Madison |title=It's never too soon for the right to blame trans people |url=https://www.motherjones.com/politics/2025/09/charlie-kirk-shooter-trans-ideology-false/ |access-date=15 September 2025 |magazine=Mother Jones }}</ref> ''The Wall Street Journal'' het die berig later met 'n nota van die redakteur gewysig, maar nie 'n terugtrekking uitgereik nie.<ref name="Wiggins 2025">{{cite magazine |last1=Wiggins |first1=Christopher |title=Wall Street Journal quietly walks back false claim Charlie Kirk shooter had pro-trans messages on his bullets |url=https://www.advocate.com/news/wall-street-journal-charlie-kirk |access-date=3 Oktober 2025 |magazine=The Advocate |date=12 September 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thewrap.com/wsj-trans-ideology-charlie-kirk-bullets-false-report/ |date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |title=WSJ Torched for False Report of 'Trans Ideology' on Charlie Kirk Shooter's Bullets, Muted Retraction: 'So Little Accountability' |work=TheWrap |last=Bryant |first=Jacob }}</ref> Meer transgender-komplotteorieë is versprei nadat berig is dat die vermoedelike skutter 'n transgender lewensmaat gehad het, met sommige wat gespekuleer het dat Robinson moontlik gemotiveer was om Kirk dood te maak omdat Kirk 'n voorstander was van die ongegronde bewering dat massaskutters buite verhouding geneig is om transgender te wees.<ref>{{Cite news |last1=Rector |first1=Kevin |last2=Ceballos |first2=Ana |date=16 September 2025 |title=Charlie Kirk railed against transgender rights. His killing has further fueled the fight |url=https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-16/charlie-kirk-railed-against-transgender-rights-his-killing-has-further-fueled-the-fight |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918070122/https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-16/charlie-kirk-railed-against-transgender-rights-his-killing-has-further-fueled-the-fight |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> Jacey Thornton, 'n uitvoerende direkteur van die LGBTQ-belangegroep Rainbow Utah, het opgemerk: "Dit klink asof hulle regtig sukkel om 'n manier te vind om dit aan die transgemeenskap te verbind", en bygevoeg dat dit "baie skadelik is vir hierdie voortgesette gesprek wat plaasvind, veral op sosiale media".<ref name="Healy 2025b" /> === Beweerde Groyper-motief === Sosialemediagebruikers het gespekuleer dat een van die inskrywings op die koeëls 'n verwysing kon wees na die verregse Groyper-kultuur,<ref name="Groyper culture">{{Multiref2 | {{Cite news |date=13 September 2025 |title=The Police Found Messages After Kirk's Killing. What They Mean Is Unclear. |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/politics/tyler-robinson-messages-bullets-charlie-kirk.html |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]] }} | {{Cite magazine |last=Rivera |first=Joshua |date=12 September 2025 |title=Groypers, Helldivers 2, Furries: What Do the Messages Left by Charlie Kirk's Alleged Killer Actually Mean? |url=https://www.vanityfair.com/news/story/charlie-kirk-tyler-robinson-memes-meaning |access-date=13 September 2025 |magazine=Vanity Fair }} }}</ref> deels op grond van die vyandige houding wat die Groypers teenoor Kirk gehad het, soos tydens hulle uittartingsveldtog in 2019.<ref name="Roush 2025">{{Cite news |last=Roush |first=Ty |date=13 September 2025 |title=What Is A Groyper? Nick Fuentes Says His Followers 'Framed' In Charlie Kirk Shooting. |url=https://www.forbes.com/sites/tylerroush/2025/09/13/what-is-a-groyper-nick-fuentes-says-his-followers-framed-in-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913213752/https://www.forbes.com/sites/tylerroush/2025/09/13/what-is-a-groyper-nick-fuentes-says-his-followers-framed-in-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Forbes]]}}</ref> ''Axios'' het hierdie spekulasie as "ongegrond" beskryf.<ref name="Caputo 2025b">{{cite news |last1=Caputo |first1=Marc |title=How Charlie Kirk's killing sparked unfounded theories about Groypers |url=https://www.axios.com/2025/09/15/groyper-charlie-kirk-nick-fuentes-tyler-robinson |date=16 September 2025 |work=Axios }}</ref> Die Groyper-leier Nick Fuentes het die spekulasie ook verwerp en gesê dat sy volgelinge "ingeloop word".<ref name="Roush 2025" /><ref name="Caputo 2025b" /> === Beweerde betrokkenheid van Israel === In die dae onmiddellik ná Kirk se sluipmoord het komplotteorieë oor die betrokkenheid van [[Israel]] ontstaan. Baie bronne, ook Israeliese media, het gesê dat hierdie teorieë in [[antisemitisme]] gewortel is.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Antisemitic conspiracy theories claim Israel, Mossad to blame for Kirk killing |url=https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/charlie-kirk-antisemitic-conspiracy-theories/ |access-date=2026-04-20 |website=Southern Poverty Law Center |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Maltz |first=Judy |date=14 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination Sparks Wave of Antisemitic, anti-Israel Conspiracy Theories, Report Finds |url=https://www.haaretz.com/us-news/2025-09-14/ty-article/.premium/charlie-kirk-assassination-sparks-wave-of-antisemitic-anti-israel-conspiracy-theories/00000199-4767-dc6e-a59f-cfff0b890000 |access-date=14 September 2025 |work=Haaretz}}</ref><ref name="Berman 2025">{{Cite news |last=Berman |first=Lazar |date=12 September 2025 |title=Netanyahu rejects 'insane' conspiracy theories that Israel was behind Charlie Kirk's assassination |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-pans-insane-conspiracy-theories-blaming-israel-for-charlie-kirk-killing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914203431/https://www.timesofisrael.com/netanyahu-pans-insane-conspiracy-theories-blaming-israel-for-charlie-kirk-killing/ |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Times of Israel}}</ref><ref name="Rosenfeld 2025">{{Cite news |last=Rosenfeld |first=Arno |date=11 September 2025 |title=Israel is being blamed for Charlie Kirk's death. Here's what that conspiracy theory says about the far right's divide |url=https://forward.com/news/antisemitism-decoded/768685/charlie-kirk-israel-assasination-mossad/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223814/https://forward.com/news/antisemitism-decoded/768685/charlie-kirk-israel-assasination-mossad/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Forward]]}}</ref> Sommige kommentators het probeer om die gebeure te verbind met die Israeliese [[Mossad]], met Kirk se uitlatings oor die [[Epstein-lêers]], of met Kirk se bewerings dat Epstein "'n skepping van óf Mossad óf die Israeliese intelligensiediens" was.<ref>{{Cite magazine |date=11 September 2025 |title=Dangerous Conspiracies Already Swirling About Charlie Kirk's Death |url=https://newrepublic.com/post/200314/charlie-kirk-death-conspiracy-donald-trump-epstein |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911150855/https://newrepublic.com/post/200314/charlie-kirk-death-conspiracy-donald-trump-epstein |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref><ref name="Berman 2025" /><ref name="Rosenfeld 2025" /> [[Tucker Carlson]] is deur sommige pro-Israel-groepe in die Verenigde State daarvan beskuldig dat hy antisemitiese uitlatings by die diens vir Kirk gemaak het deur voor te gee dat hy die komplotteorie ondersteun dat Jode of Israel vir die sluipmoord verantwoordelik was. Carlson het gesê dat Kirk se sluipmoord hom aan die dood van Jesus Christus herinner, wat volgens hom deur magtige mense doodgemaak is omdat hy die waarheid vertel het.<ref>{{Cite news |last=Mastrangelo |first=Dominick |date=22 September 2025 |title=Tucker Carlson faces accusations of antisemitism over Kirk eulogy |url=https://thehill.com/homenews/media/5515788-tucker-carlson-antisemitism-charlie-kirk-eulogy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922182332/https://thehill.com/homenews/media/5515788-tucker-carlson-antisemitism-charlie-kirk-eulogy/ |archive-date=22 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=The Hill}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cramer |first=Philissa |date=22 September 2025 |title=Tucker Carlson appears to blame Jews for killing Charlie Kirk with story on Jesus' death |url=https://www.timesofisrael.com/tucker-carlson-appears-to-blame-jews-for-killing-charlie-kirk-with-story-on-jesus-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922191304/https://www.timesofisrael.com/tucker-carlson-appears-to-blame-jews-for-killing-charlie-kirk-with-story-on-jesus-death/ |archive-date=22 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> Die Israeliese premier [[Benjamin Netanyahu]] het die teorieë verwerp, dit "waansinnig" genoem en verskeie videoboodskappe uitgereik waarin hy gesê het dat die Israeliese regering geen betrokkenheid by die sluipmoord gehad het nie.<ref name="Berman 2025" /><ref>{{cite news |last1=Fortinsky |first1=Sarah |title=Netanyahu responds to 'disgusting' Charlie Kirk murder conspiracies: 'This is insane' |work=The Hill |date=18 September 2025 |url=https://thehill.com/policy/international/5510278-netanyahu-charlie-kirk-shooting-israel-rumors/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Israel formally states it did not kill Charlie Kirk |date=18 September 2025 |url=https://www.theverge.com/policy/781158/benjamin-netanyahu-charlie-kirk-conspiracy |work=The Verge}}</ref> Op 6 Oktober het Candace Owens private [[WhatsApp]]-groepboodskappe bekend gemaak waarin Kirk beweer het dat hy "geen keuse het nie as om die pro-Israel-saak te verlaat" omdat hy $2 miljoen van 'n Joodse skenker verloor het oor sy weiering om Tucker Carlson te veroordeel.<ref>{{Cite web |last=Lapin |first=Andrew |date=10 Oktober 2025 |title='Jewish donors play into all the stereotypes,' Charlie Kirk wrote in leaked text messages before his murder |url=https://www.jta.org/2025/10/10/united-states/jewish-donors-play-into-all-the-stereotypes-charlie-kirk-wrote-in-leaked-text-messages-before-his-murder |access-date=31 Oktober 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |language=en-US}}</ref> 'n Dag later het Turning Point USA se woordvoerder Andrew Kolvet 'n video gepubliseer wat die egtheid van die uitgelekte boodskappe bevestig het.<ref>{{Cite news |date=8 Oktober 2025 |title=TPUSA's Andrew Kolvet confirms Charlie Kirk texts revealed by Candace Owens are real |url=https://thehill.com/video/tpusa's-andrew-kolvet-confirms-charlie-kirk-texts-revealed-by-candace-owens-are-real-rising/11148582/ |work=The Hill}}</ref> Daar is egter geen getuienis ontdek wat aantoon dat die boodskappe en Kirk se sluipmoord met mekaar verband hou nie.<ref>{{Cite news |last=Knowles |first=Hannah |date=2026-07-11 |title=Conspiracy theories about Charlie Kirk's death are still raging, infuriating friends |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/07/11/conspiracy-theories-about-charlie-kirks-death-are-still-raging-infuriating-friends/ |access-date=2026-07-12 |work=[[The Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons|Category:Assassination of Charlie Kirk}} * [https://www.documentcloud.org/documents/26090603-robinson-affidavit-of-probable-cause/ Beëdigde verklaring van waarskynlike oorsaak van Utah-distrik] * [https://prod-i.a.dj.com/public/resources/documents/RobinsonInformation.pdf Aanklagstuk van die Utah-distrik se prokureurskantoor] {{Normdata}} [[Kategorie:Sluipmoord]] [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Politiek van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Utah]] bsy9bae9ewqmhm0kagsmtpl1vw35ajk 2968476 2968474 2026-09-19T00:06:31Z Pynappel 70858 /* Eksterne skakels */ 2968476 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Burgerlike aanval | title = Sluipmoord<br/>op Charlie Kirk | location = Utah Valley University, Orem, [[Utah]], [[VSA]] | date = 10 September 2025 | image = Charlie Kirk shooting scene close up.png | caption = Die area van die skietvoorval | coordinates = {{Coord|40.2775|N|111.7139|W|type:event_region:US-UT|display=inline,title}} | time = 12:23{{nbsp}}nm. ({{Time ago|2025-09-10 12:23pm}}) | timezone = [[UTC-6]] | target = Charlie Kirk | type = [[Sluipmoord]] deur 'n sluipskutter | weapon = Ouer Mauser-tipe jaggeweer in kaliber [[.30-06 Springfield|.30-06]]<ref name="Deliso 2025b">{{cite news |last1=Deliso |first1=Meredith |last2=Brennan |first2=David |last3=Forrester |first3=Megan |last4=Moore |first4=Jack |date=12 September 2025 |title=FBI releases images of person of interest, announces $100K reward amid manhunt for Charlie Kirk's killer |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shooting-fbi-appeals-tips-manhunt-continues/story?id=125469211 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911090801/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shooting-fbi-appeals-tips-manhunt-continues/story?id=125469211 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=ABC News}}</ref> | victim = Charlie Kirk | fatalities = 1 | motive = Onbekend | accused = Tyler James Robinson | charges = 10 aanklagte{{efn| * Manslag met verswarende omstandighede * Misdadige afvuur van 'n vuurwapen wat ernstige liggaamlike leed veroorsaak * Regsverydeling (2 aanklagte) * Inmenging met getuies (2 aanklagte) * Die pleeg van 'n gewelddadige misdryf in die teenwoordigheid van 'n kind * Verswaring weens die teiken van 'n slagoffer (3 aanklagte)<ref name="Haworth 2025" />}} }} Op 10 September 2025 is '''[[Charlie Kirk]]''', 'n prominente [[Amerikaanse]] konserwatiewe aktivis, op 'n verhoog by die [[Utah Valley University]] (UVU) in [[Orem, Utah|Orem]], [[Utah]] doodgeskiet.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.palmbeachpost.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university/86080079007/|title=Charlie Kirk shot at Utah campus event, suspect in custody: Live updates|last=Yancey-Bragg|first=N'dea|date=10 September 2025|website=palmbeachpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910194005/https://www.palmbeachpost.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university/86080079007/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah?smid=url-share#4ad76cd0-57e9-5b4a-b7b8-acb2e2a58026|title=Live Updates: Charlie Kirk, Right-Wing Activist, Shot in Utah|last=Levenson|first=Michael|date=10 September 2025|website=nytimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195023/https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah?smid=url-share|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Hy het opgetree by 'n buitelugdebat op die kampus wat gereël is deur [[Turning Point USA]], die konserwatiewe jeugorganisasie wat hy help stig en gelei het. Kirk was 'n noue bondgenoot van die Amerikaanse president [[Donald Trump]] en 'n hoogs invloedryke figuur in die MAGA-beweging.<ref name="Deliso 2025a">{{Cite news |last=Deliso |first=Meredith |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk dies after shot while visiting Utah university, Trump says |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shot-event-utah-university-jd-vance/story?id=125451514 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910190611/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shot-event-utah-university-jd-vance/story?id=125451514 |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Kort nadat die geleentheid begin het, met ongeveer 3 000 mense teenwoordig, is Kirk met 'n enkele koeël in die nek getref deur 'n sluipskutter wat op die dak van 'n naburige gebou gelê het. Volgens die universiteit is hy in die nek geskiet deur 'n man van ongeveer 183 meter af terwyl hy gepraat het;<ref name=":2" /> hierdie syfer is later hersien na 130 meter.<ref name="BBC live">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/live/c206zm81z4gt |title=Charlie Kirk shooting latest: FBI release images of 'person of interest' in Charlie Kirk shooting |work=[[BBC News]]}}</ref> Hy is na 'n plaaslike hospitaal geneem, waar hy op 31-jarige ouderdom dood verklaar is.<ref name="Bogel-Burroughs 2025a">{{Cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |date=10 September 2025 |title=Manhunt Continues for Killer of Charlie Kirk, Charismatic Right-Wing Activist [posted at 6:28 p.m. ET] |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah |access-date=20 September 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en }}</ref> 'n Mensejag na die skutter het die volgende dag geëindig toe Tyler James Robinson, 'n 22-jarige van Washington in Utah, hom aan die plaaslike balju oorgegee het nadat sy ouers hom na bewering daarvan oortuig het toe hy teenoor hulle beken het. Vervolgers het tien aanklagte teen Robinson gebring, waaronder manslag met verswarende omstandighede, en aangekondig dat hulle die doodstraf sou vra op grond daarvan dat dit 'n polities gemotiveerde aanval was. Robinson het op 1 September 2026 op al die aanklagte onskuldig gepleit.<ref name="Brooks 2025">{{Cite news |last1=Brooks |first1=Brad |last2=Gorman |first2=Steve |date=16 September 2025 |title=Charlie Kirk's accused assassin faces initial court hearing, formal charges in Utah |url=https://www.reuters.com/world/us/charlie-kirks-accused-assassin-faces-initial-court-hearing-formal-charges-utah-2025-09-16/ |access-date=16 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="NBC 2026 plea">{{Cite web |date=2026-09-01 |title=Judge rules that the trial of Tyler Robinson in Charlie Kirk's killing can go forward |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/judge-decide-whether-tyler-robinson-will-stand-trial-charlie-kirks-ass-rcna595489 |access-date=2026-09-01 |website=NBC News}}</ref> Die sluipmoord is uitgesonder as 'n voorbeeld van toenemende politieke geweld in die Verenigde State en is deur nasionale sowel as buitelandse leiers veroordeel. Reaksies op sosiale media het opregte boodskappe van sowel links as regs, angs oor politieke geweld en skerp verdelende partypolitieke standpunte ingesluit. Trump, lede van die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] en ander konserwatiewe figure het lede van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] en linkse of liberale oortuigings blameer nog voordat 'n verdagte aangehou is of 'n motief vasgestel is.<ref name="Karni 2025">{{Cite news |last1=Karni |first1=Annie |last2=Mineiro |first2=Megan |last3=Gold |first3=Michael |last4=Edmondson |first4=Katie |last5=Jimison |first5=Robert |date=11 September 2025 |title=After Kirk Assassination, Fear and Vitriol Intensify in Congress |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/kirk-republicans-democrats-congress-threats.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912042309/https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/kirk-republicans-democrats-congress-threats.html |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Allen 2025">{{Cite news |last1=Allen |first1=Jonathan |last2=Terkel |first2=Amanda |date=11 September 2025 |title=Trump blames the 'radical left' for Charlie Kirk's killing, before a suspect is identified |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/charlie-kirks-death-prompts-outpouring-shock-grief-condemnations-polit-rcna230472 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910233833/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/charlie-kirks-death-prompts-outpouring-shock-grief-condemnations-polit-rcna230472 |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Die Trump-administrasie het opgeroep tot 'n optrede teen wat dit "politieke ekstremisme" op links genoem het, wat wyd deur voorstanders van vryheid van spraak en regskenners gekritiseer is as die gebruik van die sluipmoord as voorwendsel om politieke opposisie stil te maak. 'n Veldtog deur regse organisasies en Amerikaanse staatsagentskappe het gelei tot massa-afdankings en dissiplinêre stappe teen mense wat beskou is as feesvierders oor Kirk se dood of wat kritiese kommentaar oor hom gelewer het. Kirk se gedenkdiens is op 21 September in die State Farm-stadion in Arizona gehou.<ref name="Kanno-Youngs 2025">{{Cite news |last1=Kanno-Youngs |first1=Zolan |last2=Duehren |first2=Andrew |last3=Vogel |first3=Kenneth P. |last4=Rogers |first4=Katie |date=17 September 2025 |title=Trump Invokes Kirk's Killing in Justifying Measures to Silence Opponents |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/us/politics/trump-kirk-free-speech-hate-speech-left.html |access-date=17 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Riccardi 2025">{{Cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |last2=Konstantin |first2=Toropin |date=15 September 2025 |title=Trump administration joins Republicans' campaign to police speech in reaction to Kirk's murder |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-speech-republicans-firings-government-vance-e65a4939b80e4f4822db188e978d8812 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915222203/https://apnews.com/article/charlie-kirk-speech-republicans-firings-government-vance-e65a4939b80e4f4822db188e978d8812 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Associated Press}}</ref><ref name="Sky News 2025b">{{cite news |date=14 September 2025 |title=Charlie Kirk memorial to be held in Arizona stadium |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-memorial-to-be-held-in-arizona-stadium-13430742 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914112036/https://news.sky.com/story/charlie-kirk-memorial-to-be-held-in-arizona-stadium-13430742 |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Sky News]]}}</ref> == Agtergrond == [[Lêer:Charlie Kirk (54505908667).jpg|duimnael|links|Kirk tree op 28 Februarie 2025 by die Florida State University op tydens 'n vroeër stop van sy "American Comeback Tour"]] Charlie Kirk was 'n Amerikaanse regse politieke aktivis en mediapersoonlikheid wat bekend was daarvoor dat hy Turning Point USA help stig het en as uitvoerende hoof daarvan gedien het.<ref>{{cite news |last1=Licon |first1=Adriana Gomez |last2=Barrow |first2=Bill |date=11 September 2025 |title=How Charlie Kirk helped shape a conservative force for a new generation |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/how-charlie-kirk-helped-shape-a-conservative-force-for-a-new-generation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918022140/https://www.pbs.org/newshour/politics/how-charlie-kirk-helped-shape-a-conservative-force-for-a-new-generation |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=PBS NewsHour |agency=Associated Press}}</ref><ref name="Deliso 2025a" /> As noue bondgenoot van president Donald Trump het Kirk sy vaardighede in sosiale media en kampusorganisering gebruik om 'n hoogs invloedryke figuur in die MAGA-beweging te word.<ref>{{cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |last2=Swenson |first2=Ali |title=Turning Point founder has been a key figure in building support for Republicans among young people |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-utah-university-republicans-8357c3d102de09e3320fde761258131a |access-date=11 September 2025 |work=AP News |date=10 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910203038/https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-utah-university-republicans-8357c3d102de09e3320fde761258131a |archive-date=10 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Who was Charlie Kirk? What we know about the shooting and the suspect |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/11/who-was-charlie-kirk-what-we-know-about-the-shooting-and-the-suspect |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911042440/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/11/who-was-charlie-kirk-what-we-know-about-the-shooting-and-the-suspect |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Al Jazeera}}</ref> ''[[The New York Times]]'' het hom as "iets van 'n koningmaker" beskryf en ''[[The Guardian]]'' as 'n "jeugfluisteraar"; Kirk kon steun mobiliseer om Trump se omstrede kabinetsaanwysings te beskerm en teen figure in die Republikeinse Party wat hy as onvoldoende of glad nie ondersteunend teenoor Trump geag het nie.<ref name="Risen 2025">{{Cite news |last=Risen |first=Clay |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk, Right-Wing Force and a Close Trump Ally, Dies at 31 |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/charlie-kirk-dead.html |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Smith |first=David |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk: Trump ally and divisive provocateur who became US right's 'youth whisperer' |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/who-is-charlie-kirk-profile |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910221921/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/who-is-charlie-kirk-profile |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> ''[[The Washington Post]]'' het hom beskryf as "een van die mees prominente stemme op regs" in die voorafgaande jare.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk fatally shot in Utah; person of interest in custody |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-utah-valley/ |access-date=10 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Kirk se sluipmoord het plaasgevind gedurende 'n tydperk van dieper verdeeldheid en toenemend gereelde geweld in die Amerikaanse politiek.<ref>{{Cite news |last1=Fausset |first1=Richard |last2=Bensinger |first2=Ken |last3=Feuer |first3=Alan |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination Raises Fear of Surging Political Violence |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-political-violence.html |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Turnbull 2025">{{Cite news |last=Turnbull |first=Tiffanie |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk: What we know about fatal shooting of conservative US activist |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy04p4x21e5o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911045141/https://www.bbc.com/news/articles/cy04p4x21e5o |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Dit het gevolg op 'n reeks gewelddadige politieke voorvalle, waaronder die skietvoorval in Junie 2025 waarin twee Demokratiese wetgewers van Minnesota en hulle huweliksmaats getref is,<ref name="Crowley 2025">{{Cite news |last1=Crowley |first1=Kinsey |last2=Bridges |first2=C. A. |date=11 September 2025 |title=What did Trump say about the political killings of Melissa Hortman and Charlie Kirk? |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/donald-trump-charlie-kirk-melissa-hortman/86089962007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911210929/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/donald-trump-charlie-kirk-melissa-hortman/86089962007/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> die dood van twee Israeliese ambassadepersoneellede in Washington, D.C., in Mei 2025,<ref>{{Cite news |last=Arnold |first=Jeff |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk's fatal shooting latest act of US political violence |url=https://www.newsnationnow.com/politics/charlie-kirk-shooting-political-violence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912033252/https://www.newsnationnow.com/politics/charlie-kirk-shooting-political-violence/ |archive-date=12 September 2025 |work=NewsNation}}</ref> die brandstigtingsaanval in April 2025 op die woning van Pennsilvanië se goewerneur Josh Shapiro,<ref>{{Cite news |last=Jansen |first=Bart |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk murder the latest in political violence plaguing Trump, Congress and courts |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/10/charlie-kirk-political-violence-trump-shapiro-whitmer/86082632007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916072716/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/10/charlie-kirk-political-violence-trump-shapiro-whitmer/86082632007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> die dood van die UnitedHealthcare-hoof Brian Thompson in Desember 2024,<ref>{{Cite news |last=Collinson |first=Stephen |date=11 September 2025 |title=Analysis: Kirk assassination is a national tragedy in a polarized America |url=https://www.cnn.com/2025/09/10/politics/charlie-kirk-assassination-utah-political-violence-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915005319/https://www.cnn.com/2025/09/10/politics/charlie-kirk-assassination-utah-political-violence-analysis |archive-date=15 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> en die sluipmoordpogings op Trump in Julie en September 2024.<ref name="Turnbull 2025" /> By 'n veldtogbyeenkoms in Kentucky in Junie 2025 het Kirk self oor die moontlikheid van geweld gepraat en vir die skare gesê: "Ons is op die voorpunt waar dit nie altyd veilig is nie."<ref>{{cite news |last=Brandon |first=Alex |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk told Kentucky crowd his work wasn't 'always safe' 3 months before his death |url=https://www.wdrb.com/news/charlie-kirk-told-kentucky-crowd-his-work-wasnt-always-safe-3-months-before-his-death/article_53a93639-51d9-42f3-aa56-11f031e5ec4c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915122925/https://www.wdrb.com/news/charlie-kirk-told-kentucky-crowd-his-work-wasnt-always-safe-3-months-before-his-death/article_53a93639-51d9-42f3-aa56-11f031e5ec4c.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=WDRB}}</ref> === Kirk se optrede by Utah Valley University === [[Lêer:Charlie Kirk in Tampa July 2025 (cropped).jpg|links|duimnael|209x209px|Kirk in 2025]] Turning Point USA het op 27 Augustus aangekondig dat Kirk gedurende September-Oktober 2025 verskeie universiteitskampusse sou besoek as voortsetting van 'n reeks toesprake en debatte met die titel American Comeback Tour, wat in Februarie begin het.<ref>{{cite news |last1=Oppenheim |first1=Oren |last2=Steakin |first2=Will |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk's tour invited political debates on college campuses |url=https://abcnews.go.com/Politics/charlie-kirks-tour-invited-political-debates-college-campuses/story?id=125459212 |access-date=21 September 2025 |work=ABC News }}</ref><ref>{{cite news |last=Anglen |first=Robert |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk killed on first stop of his 'American Comeback' campus tour |url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/09/11/charlie-kirk-american-comeback-campus-tour/86085720007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914021956/https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/09/11/charlie-kirk-american-comeback-campus-tour/86085720007/ |archive-date=14 September 2025 |access-date=21 September 2025 |work=The Arizona Republic}}</ref> Sy optrede by UVU sou die eerste stop van die seisoen wees.<ref name="Deliso 2025a" /> Kirk het UVU voorheen in 2019 besoek vir 'n Turning Point USA-geleentheid wat hy saam met die konserwatiewe politieke kommentator Candace Owens aangebied het.<ref>{{cite news |last1=Hilton |first1=Jake |title=Campus Clash: Turning Point USA brings conservative conversation to Grande Ballroom |url=https://www.uvureview.com/news/campus-clash-brings-protesters-to-uvu/ |access-date=22 Oktober 2025 |work=UVU Review |date=8 Maart 2019}}</ref> Voor die gebeurtenis het meer as 6 800 mense 'n petisie onderteken om Kirk se spreekbeurt op kampus te probeer verhoed, met die argument dat dit UVU se waardes sou wanvoorstel en 'n omgewing vir verdelende retoriek sou skep.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-shot-suspect-arrested_n_68c1c881e4b056a14e6877c8|title=Trump Ally Charlie Kirk Shot At Event In Utah|last=Buchman|first=Brandi|date=10 September 2025|website=huffpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195837/https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-shot-suspect-arrested_n_68c1c881e4b056a14e6877c8|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Universiteitsbeamptes het die toespraak egter toegelaat en na hulle beleid oor vryheid van spraak en oop gesprek verwys.<ref name="Schoenbaum 2025">{{Cite news |last1=Schoenbaum |first1=Hannah |last2=Richer |first2=Alanna Durkin |last3=Sherman |first3=Mark |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk dies after being shot at Utah Valley University event |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/conservative-activist-charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university-event-spokesperson-says |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914231536/https://www.pbs.org/newshour/politics/conservative-activist-charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university-event-spokesperson-says |archive-date=14 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=PBS News |agency=Associated Press}}</ref> Kirk se veiligheidsdirekteur het later gebreke in die koördinering en beveiliging van die geleentheid uitgewys wat voorkom kon word, waaronder onbewaakte dakke, beperkings op hommeltuie en personeeltekorte in die dae voor die tyd.<ref name="securityflaws">{{Cite news |date=19 November 2025 |title=Charlie Kirk's security chief says police promise to cover rooftops failed before assassination |url=https://www.foxnews.com/us/charlie-kirk-security-chief-says-police-promise-cover-rooftops-failed-before-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122235901/https://www.foxnews.com/us/charlie-kirk-security-chief-says-police-promise-cover-rooftops-failed-before-assassination |archive-date=22 November 2025 |access-date=22 November 2025 |work=Fox News}}</ref> Sekuriteit is deur ses polisiebeamptes en Kirk se private veiligheidspersoneel verskaf.<ref name="Ax 2025">{{Cite news |last1=Ax |first1=Joseph |last2=Brooks |first2=Brad |last3=Shalal |first3=Andrea |date=10 September 2025 |title=Conservative influencer Charlie Kirk shot dead in 'political assassination' |url=https://www.reuters.com/world/us/conservative-influencer-charlie-kirk-shot-dead-political-assassination-2025-09-10/ |access-date=10 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="Zeleny 2025">{{cite news |last=Zeleny |first=Jeff |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk traveled with private security, and university and local police were also assisting, aide says |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecntjz00003b6ntmmyg7gf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918072648/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecntjz00003b6ntmmyg7gf |archive-date=18 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Hoewel kaartjies vir die geleentheid uitgereik is, is dit nie toegepas nie, en metaalverklikkers is nie by die ingang gebruik nie.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting witnesses describe few security measures at event |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-shooting-witnesses-describe-lax-security-measures-event-rcna230464 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916064857/https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-shooting-witnesses-describe-lax-security-measures-event-rcna230464 |archive-date=16 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> == Voorval == [[Lêer:Charlie Kirk shooting scene aerial view with Losee Centre visible.png|duimnael|Kirk was onder 'n tent in die grasbedekte amfiteater links onder; die skoot het na berig word van die dak van die gebou regs bo gekom.]] [[Lêer:Killing of Charlie Kirk, map of suspect movements – OpenStreetMap v2.jpg|duimnael|'n Kaart van die plekke: (1) verdagte om 11:50 vm., (2) voetgangertonnel, (3) parkeergarage, (4) trap na die dak, (5) skutter op die dak, (6) Charlie Kirk, (7) verdagte spring op die grond af, (8) geweer in 'n bosryke gebied gevind]] Beamptes het gesê die vermoedelike skutter het om 08:29 vm. ([[Noord-Amerikaanse Bergtydsone]]) in 'n grys Dodge Challenger op die kampus aangekom. Sekuriteitskameramateriaal wat deur ondersoekers bekyk is, het gewys dat hy anders aangetrek was as teen die tyd van die skietvoorval.<ref name="Abraham 2025">{{Cite news |last1=Abraham |first1=Leanne |last2=Erden |first2=Bora |last3=Gamio |first3=Lazaro |last4=Lee |first4=Junho |last5=Saget |first5=Bedel |date=12 September 2025 |title=Retracing the Path of the Suspect in the Killing of Charlie Kirk |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/12/us/tyler-robinson-manhunt-timeline-kirk-suspect-caught.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916205645/https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/12/us/tyler-robinson-manhunt-timeline-kirk-suspect-caught.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Ondersoekers het gesê die verdagte het om ongeveer 11:50 vm. weer op video verskyn toe hy deur 'n grasbedekte gebied na 'n parkeerterrein net noord van die kampus beweeg het. Hy het 'n swart hemp met 'n Amerikaanse vlag in die middel, 'n donker bofbalpet en groot sonbrille gedra. Om 11:53 vm. het hy bo-aan 'n trap gaan staan en "sy foon uitgehaal" voordat hy in 'n voetgangertonnel afgegaan het. Stilbeelde wat deur die [[FBI]] vrygestel is, wys hoe hy 'n trapsaal in 'n parkeergarage langs die tonnel opklim.<ref name="Abraham 2025" /><ref name="NYT Sep 2025">{{cite news |date=16 September 2025 |title=Read the Charges Against Tyler Robinson |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/16/us/tyler-robinson-charges.html |url-access=limited |access-date=21 September 2025 |newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> Die spreekgeleentheid het om twaalfuur begin met ongeveer 3 000 mense teenwoordig.<ref name="Gamio 2025">{{Cite news |last1=Gamio |first1=Lazaro |last2=Wu |first2=Ashley |last3=McCann |first3=Allison |date=10 September 2025 |title=Maps, Video and Photos: Where and When Charlie Kirk Was Fatally Shot |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-shooting-timeline-map.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916020517/https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-shooting-timeline-map.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Kokatos 2025">{{Cite news |last1=Kokatos |first1=Mary |last2=Alcini |first2=Camilla |last3=Geho |first3=Lilia |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting: A visual timeline of how it unfolded |url=https://abcnews.go.com/US/visual-timeline-charlie-kirk-shooting-unfolded/story?id=125478526 |work=ABC News |access-date=23 September 2025 }}</ref> Owerhede het gesê die vermoedelike skutter is om 12:02 nm. gesien terwyl hy aan die noordekant van die Losee-sentrum stap, waar hy volgens hulle later van die dak af op Kirk sou skiet.<ref name="Abraham 2025" /> Kirk het om ongeveer 12:09 nm. by die geleentheid opgedaag en begin om pette in die skare te gooi. Daarna, om 12:11 nm., het hy begin praat.<ref name="Kokatos 2025" /> Volgens 'n [[Beëdigde verklaring|beëdigde verklaring]] het die verdagte die Losee-sentrum van die suidoostekant binnegegaan en is hy 13 minute later gesien terwyl hy die trap langs die gebou opklim.<ref name="Abraham 2025" /> Die trap het aangesluit by 'n openbare wandelweg naby die dak, en bewakingsvideo het gewys dat die verdagte om ongeveer 12:15 nm. oor 'n reling van die wandelweg op die dak geklim het. Hy het 'n kort ruk uit die oog verdwyn voordat hy oor die dak gehardloop en toe na die vermoedelike skietposisie gekruip het.<ref name="NYT Sep 2025" /> Ondersoekers het gesê dat die vermoedelike skutter teen 12:22 nm. op sy maag in posisie op die dak gelê het, in die rigting van die plek waar Kirk sowat 130 meter verder gepraat het.<ref name="Abraham 2025" /> Kirk het onder 'n tent gesit wat die naam van die toer gedra het en was in 'n heen-en-weer-gesprek oor massaskietvoorvalle in die Verenigde State met Hunter Kozak, 'n UVU-student.<ref>{{cite news |date=12 September 2025 |last=Tanner |first=Courtney |title=Utah student who last questioned Charlie Kirk wishes he 'would've asked a different one' |url=https://www.sltrib.com/news/education/2025/09/12/utah-student-who-last-questioned/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917175212/https://www.sltrib.com/news/education/2025/09/12/utah-student-who-last-questioned/ |archive-date=17 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune}}</ref><ref name="Drymon 2025">{{cite news |last1=Drymon |first1=Vera |last2=Haworth |first2=Jon |date=12 September 2025 |title=The last person to question Charlie Kirk describes the moment as 'visceral' |url=https://abcnews.go.com/US/person-question-charlie-kirk-describes-moment-visceral/story?id=125505153 |access-date=13 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Kozak het gevra: "Weet jy hoeveel transgender-Amerikaners was die afgelope 10 jaar massaskutters?", waarop Kirk geantwoord het: "Te veel." Kozak het opgevolg: "Dit is vyf. Nou, vyf is baie, nè? ... Weet jy hoeveel massaskutters was daar die afgelope 10 jaar in Amerika?" Kirk het geantwoord: "Tel jy bendegeweld in of nie?"<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thedailybeast.com/i-saw-charlie-kirk-shot-after-transgender-mass-shooting-question/|title=I Saw Charlie Kirk Shot After Transgender Mass Shooting Question|last=Forster|first=Erkki|date=10 September 2025|website=thedailybeast.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910200057/https://www.thedailybeast.com/i-saw-charlie-kirk-shot-after-transgender-mass-shooting-question/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shot-utah|title=Trump ally Charlie Kirk shot during event at Utah Valley University|last=Amatulli|first=Jenna|last2=Yang|first2=Maya|date=10 September 2025|website=theguardian.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910185051/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shot-utah|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025|last3=Betts|first3=Anna}}</ref><ref>{{cite news |date=2025-09-10 |title=Yes, Charlie Kirk's last words were, 'Counting or not counting gang violence?' |url=https://www.snopes.com/fact-check/charlie-kirk-last-words/ |access-date=2026-04-29 |work=Snopes |last=Deng |first=Rae}}</ref> Onmiddellik na hierdie woordewisseling, om 12:23:30 nm., is Kirk met 'n enkele koeël in die nek geskiet wat volgens ondersoekers van die dak van die Losee-sentrum gekom het.<ref name="Brulliard 2025">{{Cite news |last1=Brulliard |first1=Karin |last2=Hill |first2=Evan |last3=Moriarty |first3=Dylan |last4=Mourtoupalas |first4=Nick |last5=Oakford |first5=Samuel |last6=Verde |first6=Amaya |last7=Valiño |first7=Álvaro |date=13 September 2025 |title=How the hunt for a suspect in Charlie Kirk's shooting unfolded |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/interactive/2025/charlie-kirk-shooting-timeline/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912050613/https://www.washingtonpost.com/nation/interactive/2025/charlie-kirk-shooting-timeline/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=28 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |language=en}}</ref> Emma Pitts, 'n verslaggewer van die ''Deseret News'' wat die gebeure aanskou het, het aan [[NPR]] gesê: "Ek het net soveel bloed aan die linkerkant van Charlie se nek sien uitkom, en toe het hy slap geword."<ref name="Kim 2025">{{cite news |last=Kim |first=Juliana |date=10 September 2025 |title=Right wing activist Charlie Kirk fatally shot at speaking event in Utah |url=https://www.npr.org/2025/09/10/nx-s1-5537068/charlie-kirk-shot-utah-university-campus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914065657/https://www.npr.org/2025/09/10/nx-s1-5537068/charlie-kirk-shot-utah-university-campus |archive-date=14 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[NPR]]}}</ref> Voormalige Amerikaanse [[Volksverteenwoordiging|volksverteenwoordiger]] Jason Chaffetz was tydens die skietvoorval teenwoordig en het verklaar: "Sodra die skoot afgegaan het, het almal plat geval en begin verstrooi en skreeu en gil".<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecs3jd00003b6nz7hf14wh|title=Political activist and Trump ally Charlie Kirk shot at Utah event|last=Hammond|first=Elise|last2=Chowdhury|first2=Maureen|date=10 September 2025|website=cnn.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910192818/https://edition.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025|last3=Sangal|first3=Adltl|last4=Faheld|first4=Dalla|last5=Wolfe|first5=Ellzabeth|last6=Powell|first6=Torl B.}}</ref> Om 12:23:55 nm.<ref name="Brulliard 2025" /> het ses mans Kirk na 'n sportnutsvoertuig gedra, wat hom deur sy sekuriteitspan van die perseel verwyder en na die Timpanogos-streekshospitaal in Orem gehaas het,<ref>{{Cite web|url=https://www.rawstory.com/charlie-kirk-2673980900/|title=MAGA ally Charlie Kirk shot during Utah event: reports|last=Hampton|first=Daniel|date=10 September 2025|website=rawstory.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910194944/https://www.rawstory.com/charlie-kirk-2673980900/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref name="Kokatos 2025" /><ref name="Zeleny 2025" /><ref>{{cite news |last1=Pitts |first1=Emma |last2=Terry |first2=Eva |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk killed in Utah; FBI offers $100,000 in reward for information on 'person of interest' |url=https://www.deseret.com/utah/2025/09/10/charlie-kirk-shot |access-date=10 September 2025 |work=Deseret News}}</ref> waar hy later dood verklaar is.<ref name="Bogel-Burroughs 2025a" /> Die Associated Press het om ongeveer 13:45 nm. plaaslike tyd berig dat 'n bron aan hulle gesê het dat Kirk in "'n kritieke toestand" was.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/live/utah-valley-university-charlie-kirk-shooting-updates|title=Live updates: Conservative activist Charlie Kirk shot at Utah college event|last=Brown|first=Bridget|last2=Cormier|first2=Bill|date=10 September 2025|website=apnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910190831/https://apnews.com/live/utah-valley-university-charlie-kirk-shooting-updates|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Om 14:40 nm. plaaslike tyd het [[Donald Trump|President Trump]] op Truth Social bevestig dat Kirk gesterf het.<ref name=":1" /><ref name="Tarrant 2025">{{Cite news |last1=Tarrant |first1=Rhona |last2=Delzer |first2=Erielle |date=11 September 2025 |title=Timeline of the fatal shooting of Charlie Kirk |url=https://www.cbsnews.com/news/timeline-charlie-kirk-fatal-shooting/ |access-date=12 September 2025 |work=CBS News |language=en-US }}</ref>[[Lêer:President_Trump_Delivers_Remarks_on_Charlie_Kirk,_September_10th_2025.webm|duimnael|Die president van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Donald Trump]], lewer sy reaksie op die skietery, 10 September 2025]] Videomateriaal het ook opgeduik van die vermoedelike skutter wat van die suidelike hoek van die Losee-sentrum se dak, waar hy na bewering op Kirk geskiet het, na die noordelike hoek hardloop, waar die grond hoër was en hy aan die rand van die dak kon hang en afspring. Dit het om ongeveer 12:24 nm. gebeur.<ref name="Gamio 2025" /> Handpalmafdrukke is later aan die rand van die dak gevind, sowel as smere waaruit monsters vir [[DNS]]-ontleding geneem is. 'n Voetspoor is op die grond gevind wat gewys het dat hy Converse-tekkies gedra het. Hy het daarna in 'n bosryke gebied noord van die kampus beweeg, waar 'n geweer met 'n teleskoopmikker en gegraveerde patroondoppies later gevind is.<ref name="Gamio 2025" /><ref>{{Cite news |last=Sheerin |first=Jude |date=12 September 2025 |title=A 33-hour manhunt and morning show reveal: How police caught Charlie Kirk suspect |url=https://www.bbc.com/news/articles/c784end1wxvo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919015526/https://www.bbc.com/news/articles/c784end1wxvo |archive-date=19 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Volgens beskikbare klankopnames het streekswetstoepassers nie later nie as 12:26 nm. van die skietvoorval bewus geword.<ref name="Sky News 2025a">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Police audio reveals potentially important clues around shooter's appearance |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517?postid=10159804#liveblog-body |access-date=11 September 2025 |work=[[Sky News]] |language=en }}</ref> Om 12:31 nm. het 'n beampte "geweerskote naby die biblioteek" gerapporteer. Om 12:35 nm. het hy bygevoeg "miskien die CS-gebou", voordat hy die vermoedelike skutter beskryf het as iemand met "jeans, 'n swart hemp, 'n swart masker, 'n lang geweer". 'n Minuut later het die beampte uitgebrei: "op die dak van die gebou aan die verste noordekant, net oos van die biblioteek".<ref name="Sky News 2025a" /> 'n UVU-polisiebeampte was die eerste om die vermoedelike skietposisie op die dak van die Losee-sentrum te ondersoek.<ref name="NYT Sep 2025" /> Om 12:39 nm. het FBI-agente en polisiehoofde by die perseel opgedaag.<ref name="Tarrant 2025" /> Om 13:37 nm. het die universiteit die kampus gesluit en almal aangemoedig om te vertrek.<ref name="NBC live blog">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk assassination prompts outcry over political violence |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/live-updates-shooting-charlie-kirk-event-utah-rcna230437 |access-date=23 September 2025 |work=NBC News }}</ref> Om 14:01 nm. het die universiteit dié wat nog op die kampus was, opdrag gegee om "op die plek veilig te bly totdat polisiebeamptes julle veilig van die kampus kan begelei".<ref>{{cite news |last1=Breuninger |first1=Dan |last2=Mangan |first2=Kevin |date=10 September 2025 |title=Manhunt for Charlie Kirk shooter expands after two people detained had no links to killing, FBI says |url=https://www.cnbc.com/2025/09/10/charlie-kirk-uvu-shooting-utah.html |access-date=23 September 2025 |work=CNBC }}</ref> Klasse en bedrywighede by al die kampusse, ook die satellietkampusse, is tot 15 September opgeskort.<ref name="Bedayn 2025">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/charlie-kirk-shooting-utah-university-b2826289.html |title=Utah University students struggling with grief days after Charlie Kirk's assassination |last1=Bedayn |first1=Jesse |last2=Schoenbaum |first2=Hannah |last3=Wasson |first3=Lindsey |last4=Yamat |first4=Rio |date=14 September 2025 |work=[[The Independent]] |access-date=15 September 2025 }}</ref> == Mensejag == [[Lêer:Video Footage of Person Of Interest in Utah Valley University Charlie Kirk Shooting.webm|duimnael|Beeldmateriaal wat die FBI vrygestel het van 'n verdagte wat ná die skietvoorval van die dak van 'n gebou afspring. Die sprong begin 18 sekondes ná die aanvang van die video.]] Die Utah-departement van openbare veiligheid het die misdaad ondersoek met die hulp van die [[FBI|Federal Bureau of Investigation]] (FBI) en die Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives (ATF).<ref>{{cite news |last=Hutchinson |first=Bill |date=11 September 2025 |title=What we know about Charlie Kirk's shooter as the manhunt continues |url=https://abc7.com/post/what-know-charlie-kirks-shooter-manhunt-continues/17796125/ |publisher=KABC-TV |work=ABC News |url-status=live |access-date=28 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911230635/https://abc7.com/post/what-know-charlie-kirks-shooter-manhunt-continues/17796125/ |archive-date=11 September 2025}}</ref> === Aanvanklike arrestasies === Twee mense is kort ná die skietvoorval in hegtenis geneem, maar is later vrygelaat.<ref name="Myers 2025">{{cite news |last1=Myers |first1=Amanda |date=10 September 2025 |title=Have police arrested Charlie Kirk's shooter? The latest on whether a suspect is in custody |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shooting-arrest/86083394007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911131916/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shooting-arrest/86083394007/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Een van hulle, 'n ouer man, is op die kampusterrein gearresteer nadat hy beweer het dat hy Kirk geskiet het; daar is later berig dat die polisie vasgestel het dat hy nie die skutter was nie.<ref name=":1" /><ref name="Harkins 2025">{{cite news |last1=Harkins |first1=Paighten |last2=Means |first2=Sean |date=11 September 2025 |title=George Zinn, arrested on suspicion of obstruction after Charlie Kirk shooting, is widely known Utah political 'gadfly' |url=https://www.sltrib.com/news/2025/09/10/george-zinn-what-we-know-about-man/ |access-date=11 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune}}</ref> Hy het later aan die polisie gesê hy "was bly dat hy gesê het hy het die persoon geskiet sodat die werklike verdagte kon wegkom".<ref name="Woodruff 2025">{{Cite web |last=Woodruff |first=Daniel |date=15 September 2025 |title=Utah man who falsely claimed he shot Charlie Kirk booked into jail, police say |url=https://ksltv.com/local-news/utah-man-who-falsely-claimed-he-shot-charlie-kirk-booked-into-jail/819948/ |access-date=17 September 2025 |website=KSLTV.com |language=en-us }}</ref> Na berig word het hy 'n geskiedenis van geestesgesondheidsprobleme gehad en was hy aan die Utah-owerhede bekend vir sy gewoonte om openbare geleenthede te ontwrig.<ref name="Harkins 2025" /> Hy is na 'n hospitaal geneem, waar die polisie meer as 20 beelde van die seksuele mishandeling van kinders op sy foon ontdek het.<ref name="Woodruff 2025" /> Ná sy vrylating op 14 September is hy in die tronk opgeneem op aanklagte van regsverydeling en die seksuele uitbuiting van minderjariges.<ref>{{Cite news |last1=Helmore |first1=Edward |last2=Vargas |first2=Ramon Antonio |date=16 September 2025 |title=Man arrested for allegedly faking confession to Charlie Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/false-confession-charlie-kirk-shooting |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918170209/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/false-confession-charlie-kirk-shooting |archive-date=18 September 2025}}</ref> Op 29 Januarie 2026 het die man nie die aanklag van regsverydeling betwis nie en skuldig gepleit op twee aanklagte van die seksuele uitbuiting van minderjariges. Hy is tot 15 jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref>{{Cite news |last1=Schreifels |first1=Jessica |date=29 Januarie 2026 |title=Man who falsely claimed he killed Charlie Kirk, diverting police amid chaos, sentenced to prison |url=https://www.sltrib.com/news/2026/01/29/man-who-falsely-claimed-he-shot/ |access-date=31 Januarie 2026 |work=The Salt Lake Tribune |language=en }}</ref> Ure ná die skietvoorval het FBI-direkteur [[Kash Patel]] op sosiale media aangekondig dat "die subjek" in Kirk se sluipmoord gevang is; die goewerneur van Utah, [[Spencer Cox]], het gesê dat 'n "persoon van belang" aangehou word. Binne twee uur ná sy aanvanklike aankondiging het Patel gesê dat die subjek "ná 'n ondervraging deur wetstoepassers vrygelaat is".<ref>{{cite magazine |last1=Hall |first1=Richard |last2=Greene |first2=Connor |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Dead After Being Shot at Utah Valley University Event |url=https://time.com/7316095/charlie-kirk-uvu-shooting-turning-point-usa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911062714/https://time.com/7316095/charlie-kirk-uvu-shooting-turning-point-usa/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=[[Time (tydskrif)|Time]] |url-access=limited}}</ref><ref name="Myers 2025" /> === Getuienis en leidrade === Wetstoepassers het 'n ouer Mauser-tipe jaggeweer in kaliber .30-06<ref name="Deliso 2025b" /><ref>{{cite web |last1=Civita |first1=Alicia |date=11 September 2025 |title=A Hunter Rifle With a Cost of Under $1,000: The Alleged Weapon Used to Kill Charlie Kirk in Utah |url=https://www.latintimes.com/hunter-rifle-cost-under-1000-alleged-weapon-used-kill-charlie-kirk-utah-589458 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223710/https://www.latintimes.com/hunter-rifle-cost-under-1000-alleged-weapon-used-kill-charlie-kirk-utah-589458 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |website=Latin Times}}</ref> in 'n bosryke gebied naby die skietvoorval gevind,<ref name="Bogel-Burroughs 2025b">{{Cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |date=11 September 2025 |title=Update from Nicholas Bogel-Burroughs |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/11/us/charlie-kirk-shooting-news/e8533795-d6aa-5021-a7d1-6de25331ec4d |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> saam met gegraveerde patrone en "'n skoenspoor, 'n handpalmafdruk en voorarmafdrukke vir ontleding".<ref name="Winter 2025">{{Cite news |last1=Winter |first1=Tom |last2=Cohen |first2=Rebecca |date=11 September 2025 |title=Search for Charlie Kirk shooter intensifies day after attack |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shot-dead-assassination-shooter-manhunt-live-updates-rcna230536#rcrd88165 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911080928/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shot-dead-assassination-shooter-manhunt-live-updates-rcna230536#rcrd88165 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref><ref name="Mackey 2025">{{Cite news |last1=Mackey |first1=Robert |last2=Popat |first2=Shrai |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Ambrose |first4=Tom |last5=Sedghi |first5=Amy |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting latest: FBI shares photos of person of interest after recovering rifle believed to have been used to kill Trump ally |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2025/sep/11/charlie-kirk-shot-latest-news-updates-utah-university-donald-trump |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911082109/https://www.theguardian.com/us-news/live/2025/sep/11/charlie-kirk-shot-latest-news-updates-utah-university-donald-trump |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> In 'n perskonferensie op 11 September het beamptes gesê dat hulle "goeie videomateriaal" het en gesigherkenningstegnologie daarop toepas.<ref name="Winter 2025" /><ref name="Bogel-Burroughs 2025b" /> Later dieselfde dag het die FBI aangedui dat die gesigherkenningspogings onsuksesvol was, foto's van 'n persoon van belang vrygestel<ref>{{Cite news |last1=Barrett |first1=Devlin |last2=Bogel-Burroughs |first2=Nicholas |date=11 September 2025 |title=FBI Releases Photos of Person of Interest in Charlie Kirk Shooting |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/fbi-photos-charlie-kirk-shooting.html?smid=url-share |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> en tot $100 000 vir inligting in die saak aangebied.<ref>{{Cite web |last=Hornung |first=Lisa |date=11 September 2025 |title=Police share photo of Charlie Kirk shooting suspect; find rifle |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2025/09/11/kirk-police-find-rifle-release-photo/1891757606763 |access-date=11 September 2025 |publisher=United Press International}}</ref><ref name="Mackey 2025" /> Die ondersoekers het berig dat die patrone wat in die geweer gevind is, met verskeie boodskappe ingeskryf was. Daar is gerugte versprei dat dit leuses was wat met antifascisme en "transgender-ideologie" verband hou, maar ná 'n FBI-inligtingsessie op 12 September wat die boodskappe bekend gemaak het, is dit beskryf as 'n mengsel van internetmeme en populêre kultuur. Die afgevuurde doppie was gegraveer met "Notices Buldge OWO what's this?", 'n verwysing na aanlyn-rolspel in die ''furry''-subkultuur.<ref name="Nguyen 2025">{{cite web |last=Nguyen |first=Tina |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's alleged killer scratched bullets with a Helldivers combo and a furry sex meme |url=https://www.theverge.com/politics/777313/charlie-kirks-alleged-killer-scratched-bullets-with-a-helldivers-combo-and-a-furry-sex-meme |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912155643/https://www.theverge.com/politics/777313/charlie-kirks-alleged-killer-scratched-bullets-with-a-helldivers-combo-and-a-furry-sex-meme |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=The Verge}}</ref> Drie onafgevuurde patrone was gegraveer met "hey fascist! CATCH! ↑→↓↓↓", 'n verwysing na die rigtingknoppievolgorde waarmee 'n bom van 500 kg in die 2024-videospeletjie ''Helldivers 2'' ingeroep word, "O Bella ciao, Bella ciao, Bella ciao, Ciao, ciao!", 'n verwysing na die Italiaanse antifascistiese lied "Bella ciao", en "If you read This, you are GAY Lmao".<ref name="Nguyen 2025" /><ref>{{cite news |last=Bagchi |first=Aysha |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk suspect's bullet casings engraved with taunting, anti-fascist messages |url=https://eu.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/12/charlie-kirk-shooter-tyler-robinson-gun-casings-inscriptions/86111606007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916214853/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/12/charlie-kirk-shooter-tyler-robinson-gun-casings-inscriptions/86111606007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Vargas |first1=Ramon Antonio |last2=Betts |first2=Anna |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect: details of messages and gun casings emerge |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/suspect-charlie-kirk-shooting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912183719/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/suspect-charlie-kirk-shooting |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die lied "Bella ciao" bly wyd bekend as 'n antifascistiese volkslied, maar het ook in die middel-2010's en vroeë 2020's in die populêre media weer opgeduik deur die televisiereeks ''[[Money Heist]]'' en die videospeletjies ''[[Hearts of Iron IV]]'' en ''Far Cry 6''.<ref name="Groyper culture" /><ref>{{Cite news |last=Coscarelli |first=Joe |date=12 September 2025 |title=Bullet Casing in Charlie Kirk Shooting Quoted 'Bella Ciao.' What Does It Mean? |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-bella-ciao-bullet.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916054826/https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-bella-ciao-bullet.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jacobsen |first=Louis |date=12 September 2025 |title=Tyler Robinson: What's known about Charlie Kirk shooting suspect's politics, bullet casing etchings |url=https://www.politifact.com/article/2025/sep/12/Tyler-Robinson-Charlie-Kirk-suspect-shooting-facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912215831/https://www.politifact.com/article/2025/sep/12/Tyler-Robinson-Charlie-Kirk-suspect-shooting-facts/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=PolitiFact}}</ref> Die FBI het ook verskeie sosialemediarekeninge ondersoek waarvan die plasings blyk te dui op voorkennis van die sluipmoord.<ref>{{Cite news |last1=Subarium |first1=Aaron |date=15 September 2025 |title=FBI Investigating social media accounts that appear to indicate foreknowledge of Kirk assassination |url=https://freebeacon.com/politics/exclusive-fbi-investigating-social-media-accounts-that-appeared-to-indicate-foreknowledge-of-kirk-assassination/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915134037/https://freebeacon.com/politics/exclusive-fbi-investigating-social-media-accounts-that-appeared-to-indicate-foreknowledge-of-kirk-assassination/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Free Beacon}}</ref> Gedurende die mensejag het wetstoepassingsagentskappe meer as 7 000 leidrade in verband met die voorval ontvang en meer as 200 onderhoude gevoer.<ref name="Deliso 2025b" /> Die FBI-direkteur het op 12 September gesê die FBI het minstens 11 000 leidrade ontvang wat almal ondersoek sou word.<ref name=":3" /> Die Amerikaanse departement van justisie het die voorval ondersoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/charlie-kirk-shot-uvu-utah-shooting-b2824169.html|title=MAGA influencer Charlie Kirk shot in the neck while speaking at Utah college event: Suspect in custody|last=Woodward|first=Alex|date=10 September 2025|website=independent.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910193239/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/charlie-kirk-shot-uvu-utah-shooting-b2824169.html|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> === Kongresverhore === [[Lêer:Oversight of the Federal Bureau of Investigation - September 16, 2025.webm|duimnael|thumbtime=2:25:36|FBI-direkteur [[Kash Patel]] lewer op 16 September 2025 getuienis voor die Senaat se regskomitee]] Op 16 September 2025 het FBI-direkteur Kash Patel vrae van die Senaat se regskomitee oor die ondersoek in die gesig gestaar, sowel as kritiek oor sy plasings daaroor op sosiale media. Hy het gesê dat meer as 20 gebruikers van 'n [[Discord (sagteware)|Discord]]-besprekingsgroep waarvan Robinson deel was, ondersoek sou word.<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Luke |date=16 September 2025 |title=Kash Patel says others under investigation in Charlie Kirk shooting probe |url=https://abcnews.go.com/Politics/patel-face-questions-charlie-kirk-investigation-congressional-hearings/story?id=125585288 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918042208/https://abcnews.go.com/Politics/patel-face-questions-charlie-kirk-investigation-congressional-hearings/story?id=125585288 |archive-date=18 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Patel is voorheen deur federale en plaaslike beamptes gekritiseer oor sy leierskap en hantering van die saak, met besondere aandag aan sy plasing op sosiale media op die dag van die skietvoorval dat 'n verdagte aangehou word{{Ndash}} 'n verklaring wat hy 90 minute later teruggetrek het.<ref name="Reilly 2025a">{{Cite news |last1=Reilly |first1=Ryan |last2=Ebner |first2=Victoria |date=16 September 2025 |title=Kash Patel defends his handling of Charlie Kirk investigation and FBI firings |url=https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/kash-patel-congress-hearing-charlie-kirk-assassination-fbi-rcna231398 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917014524/https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/kash-patel-congress-hearing-charlie-kirk-assassination-fbi-rcna231398 |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Die verhoor het tot tweepartykritiek op Patel gelei en het gevolg op aansienlike omwenteling by die agentskap onder sy leiding, wat wydverspreide heraanstellings, afdankings en lojaliteitstoetse ingesluit het.<ref>{{Cite news |last=Orden |first=Erica |date=11 September 2025 |title=Kash Patel fumbled out of the gate on the Charlie Kirk investigation — and MAGA noticed |url=https://www.politico.com/news/2025/09/11/kash-patel-charlie-kirk-shooting-fbi-00559165 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912082007/https://www.politico.com/news/2025/09/11/kash-patel-charlie-kirk-shooting-fbi-00559165 |archive-date=12 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=Politico}}</ref> Die volgende dag, op 17 September, het Patel vrae van die Huis van Verteenwoordigers se regskomitee oor die sluipmoord in die gesig gestaar.<ref name="Hensley 2025">{{Cite news |last=Hensley |first=Sarah |date=17 September 2025 |title=FBI Director Kash Patel clashes with House lawmakers over Epstein files |url=https://abcnews.com/Politics/fbi-director-kash-patel-face-questions-house-committee/story?id=125640494 |access-date=8 Julie 2026 |work=ABC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20260524132512/https://abcnews.com/Politics/fbi-director-kash-patel-face-questions-house-committee/story?id=125640494 |archive-date=24 Mei 2026 |url-status=live |last2=Barr |first2=Luke}}</ref> Patel het sy openingsverklaring gebruik om krediet te neem vir die besluite wat volgens hom gehelp het om tot Robinson se arrestasie te lei.<ref name="Hensley 2025" /> Volksverteenwoordiger [[Jasmine Crockett]] het Patel gekritiseer en beweer: "as dit nie vir [Robinson se] ouers was wat besluit het dat hulle hulle kind sou oorgee nie, wil dit voorkom asof julle nie daar sou uitgekom het nie."<ref>{{cite news |url=https://abcnews.com/video/125681327/ |title=Rep. Crockett questions FBI Director Kash Patel on Kirk shooting investigation |work=ABC News |date=17 September 2025 |access-date=8 Julie 2026}}</ref> == Beskuldigde == [[Lêer:Tyler Robinson 2025.png|duimnael|150px|Robinson tydens 'n hofverskyning in Desember 2025]] Op 12 September 2025 is die 22-jarige Tyler James Robinson (gebore 16 April 2003) as die vermoedelike sluipskutter geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/now/video/charlie-kirk-shooting-suspect-identified-as-tyler-robinson-24745120558|title=Charlie Kirk shooting suspect identified as Tyler Robinson|last=O’Donnell|first=Kelly|date=12 September 2025|website=nbcnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912141056/https://www.nbcnews.com/now/video/charlie-kirk-shooting-suspect-identified-as-tyler-robinson-24745120558|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref><ref name="NYT Sep 2025" /> Trump het aangekondig dat die verdagte in polisie-aanhouding is nadat sy pa hom oortuig het om homself oor te gee.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/|title=Watch Live: Officials give update after Trump says Charlie Kirk shooting suspect is in custody|last=Watson|first=Kathryn|last2=Hubbard|first2=Kaia|date=12 September 2025|website=cbsnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912141426/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025|last3=Quinn|first3=Melissa}}</ref> Die FBI het gesê dat hulle Robinson reeds op 11 September om 22:00 plaaslike tyd in hegtenis geneem het.<ref name=":3" /> Die dag ná die skietvoorval het Robinson se ouers hom oorreed om na hulle woning in Washington, Utah, te kom nadat hulle sy voorkoms herken het uit nuusbeelde wat volgens die owerhede dié van die skutter was. Terwyl hulle die situasie bespreek het, het Robinson na bewering geïmpliseer dat hy die skutter was en dat hy van plan was om selfmoord te pleeg.<ref name="Charging documents">{{Cite web |title=Charging documents |url=https://atty.utahcounty.gov/cms/uploads/TJR_Information_49872215e3.pdf}}</ref><ref name="Luscombe 2025">{{Cite news |last=Luscombe |first=Richard |date=16 September 2025 |title=Texts, plans and a confession: prosecutor lays out startling details in Charlie Kirk shooting |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/charlie-kirk-shooting-prosecutor-utah |access-date=16 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077 }}</ref> Robinson het hulle ook gesê dat hy gevrees het dat hy deur die polisie geskiet sou word of dat 'n spesiale taakmag na sy ouers se huis gestuur sou word.<ref>{{Cite news |last1=Bedayn |first1=Jesse |last2=Schoenbaum |first2=Hannah |last3=Seewar |first3=John |date=17 September 2025 |title=Suspect in Charlie Kirk killing feared being shot by police before surrendering, sheriff says |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-killed-suspect-charged-6b645df2bffb5d899aecec4d64581682 |access-date=18 September 2025 |work=Associated Press }}</ref> Sy ouers het 'n familievriend gekontak wat 'n afgetrede speurder en balju-adjunk was.<ref name="Forrester 2025">{{cite news |last1=Forrester |first1=Megan |title=Charlie Kirk shooting suspect's conditions for surrender had to be 'gentle': Sheriff |url=https://abcnews.go.com/US/students-utah-valley-university-return-charlie-kirk/story?id=125663166 |access-date=19 September 2025 |work=ABC News |date=17 September 2025}}</ref><ref name="Charging documents" /> Die afgetrede speurder het die balju van Washington-distrik, Nate Brooksby, gebel en reëlings gemaak vir Robinson om hom oor te gee.<ref name="Forrester 2025" /> Hy en Robinson se pa het Robinson toe op die aand van 11 September na die balju se kantoor geneem, waar Robinson sonder enige voorval in aanhouding geneem is.<ref name="Forrester 2025" /><ref name="Quinn 2025">{{Cite news |last=Quinn |first=Melissa |date=12 September 2025 |title=Patel says suspect was taken into custody Thursday night |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/#post-update-7e043ee2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919004313/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/#post-update-7e043ee2 |archive-date=19 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Robinson, die seun van 'n maatskaplike werker en 'n sake-eienaar,<ref name="Upadhyay 2025">{{Cite web |last1=Upadhyay |first1=Brajesh |last2=Epstein |first2=Kayla |date=14 September 2025 |title=Who is Tyler Robinson, the suspect in custody for shooting Charlie Kirk? |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8wl2y66p9o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912170548/https://www.bbc.com/news/articles/cp8wl2y66p9o |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> is saam met sy twee jonger broers in Washington, Utah, grootgemaak.<ref>{{Cite news |last=Tanner |first=Courtney |date=17 September 2025 |title=How Tyler James Robinson's parents recognized their son as Charlie Kirk's suspected killer and convinced him to surrender |url=https://www.sltrib.com/news/2025/09/17/tyler-robinsons-parents-recognized/ |access-date=21 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune }}</ref><ref>{{Cite news |last=Mata |first=William |date=12 September 2025 |title=Who is Tyler Robinson? Man, 22, arrested after Donald Trump-ally Charlie Kirk is shot dead in Utah, US |url=https://www.lbc.co.uk/article/who-tyler-robinson-charlie-kirk-turning-point-trump-5HjdCwL_2/ |access-date=18 September 2025 |work=LBC }}</ref> Robinson se familie is lidmate van die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]].<ref>{{cite news |last1=Peñaloza |first1=Marisa |last2=Condos |first2=David |date=13 September 2025 |title=Utah residents are reeling, knowing the Charlie Kirk suspect is one of their own |url=https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5540130/utah-residents-are-reeling-knowing-the-charlie-kirk-suspect-is-one-of-their-own |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155813/https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5540130/utah-residents-are-reeling-knowing-the-charlie-kirk-suspect-is-one-of-their-own |archive-date=13 September 2025 |work=[[NPR]]}}</ref> Robinson se ouma het gesê dat die meeste van die familie Republikeine is en bygevoeg dat sy nie "'n enkele Demokraat" ken nie.<ref>{{cite news |date=13 September 2025 |title=Tyler Robinson's grandmother says their entire family are Republicans: 'I don't know a single Democrat' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/tyler-robinson-family-republican-b2825943.html |access-date=15 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Kinderfoto's wys die Robinson-familie op uitstappies om met gewere te skiet en wapenuitstallings te besigtig,<ref name="Healy 2025b">{{Cite news |last1=Healy |first1=Jack |last2=Mayorquín |first2=Orlando |date=14 September 2025 |title=Kirk Shooting Suspect Held 'Leftist Ideology,' Utah Governor Says |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/kirk-shooting-suspect-ideology-partner.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917182923/https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/kirk-shooting-suspect-ideology-partner.html |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> waaronder 'n besoek aan 'n militêre fasiliteit in 2017.<ref name="PBS 2025a">{{Cite news |last1=Press |first1=Associated |date=15 September 2025 |title=What to know about the aftermath of Charlie Kirk's assassination |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/what-to-know-about-the-aftermath-of-charlie-kirks-assassination |access-date=21 Januarie 2026 |work=PBS News Hour}}</ref> Hy het in Mei 2021 aan die Pine View-hoërskool gematrikuleer<ref name="Cann 2025">{{Cite news |last1=Cann |first1=Christopher |last2=Winkie |first2=Davis |date=12 September 2025 |title=Here's what we know about Tyler Robinson, the suspect in Charlie Kirk's murder |url=https://www.usatoday.com/story/news/2025/09/12/what-we-know-charlie-kirk-shooting-suspect/86091474007/ |access-date=21 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> terwyl hy van 2019 tot 2021 universiteitskrediete by die Dixie State University (in 2020 herdoop tot Utah Tech University) verwerf het. Ten tyde van sy arrestasie het Robinson in St. George, Utah, gewoon, sowat 390 kilometer suidwes van die Utah Valley University.<ref name="Carlton 2025">{{cite news |last1=Carlton |first1=Jim |title=At Suspect's Utah Apartment Complex, FBI Agents and Shocked Neighbors |url=https://www.wsj.com/livecoverage/charlie-kirk-shot/card/at-suspect-s-utah-apartment-complex-fbi-agents-and-shocked-neighbors-U6LYPhUGkM0Sc8pk2KXt |access-date=3 Oktober 2025 |work=[[The Wall Street Journal]] |date=12 September 2025 |language=en |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |title=What we've learned about the suspect in the aftermath of Charlie Kirk's assassination |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-suspect-things-to-know-dcde3f792f4d6636d44fb9f4fa53569c |access-date=16 September 2025 |work=AP News |date=16 September 2025}}</ref> Hy was in sy derde jaar van 'n elektriese vakleerlingskapprogram by die Dixie Technical College. Hy het voorheen by die Utah State University ingeskryf, maar het ná een semester uitgesak.<ref name="NBC News 2025a">{{cite news |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect is in custody; family turned him in, Utah governor says |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shooter-manhunt-live-updates-rcna230762 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912084024/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shooter-manhunt-live-updates-rcna230762 |archive-date=12 September 2025 |work=NBC News}}</ref> === Ondersoek === Goewerneur Spencer Cox het op 12 September gesê dat Robinson die enigste verdagte is.<ref>{{cite news |last1=Hubbard |first1=Kaia |last2=Walsh |first2=Joe |last3=Quinn |first3=Melissa |last4=Watson |first4=Kathryn |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect in custody after manhunt, Erika Kirk vows to keep holding Turning Point USA events |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913161416/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=CBS News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hayes |first1=Christal |last2=Morris |first2=Regan |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's suspected killer arrested after confessing to father |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly7417ge50o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913003155/https://www.bbc.com/news/articles/cly7417ge50o |archive-date=13 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Die mensejag het 33 uur geduur.<ref name="Quinn 2025" /><ref name="Brooks 2025" /> Ondersoekers het Robinson se mede-inwoner en romantiese lewensmaat ondervra,<ref name="Lebowitz 2025">{{cite news |last1=Lebowitz |first1=Megan |last2=O'Donnell |first2=Kelly |title=Alleged Charlie Kirk assassin's roommate 'shocked' by shooting, has been 'very cooperative,' governor says |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/utah-governor-shares-details-charlie-kirk-assassination-investigation-rcna231022 |access-date=3 Oktober 2025 |work=NBC News |date=14 September 2025 |language=en}}</ref> wat nie as 'n verdagte beskou is nie.<ref name="Healy 2025b" /> Die lewensmaat is beskryf as "ontsteld" en "geskok" oor die skietvoorval en het ontken dat hy enige kennis van die misdaad gehad het.<ref name="Caputo 2025a">{{Cite news |last=Caputo |first=Marc |date=14 September 2025 |title=Sources: Kirk suspect's transgender roommate 'aghast,' may be key to motive |url=https://www.axios.com/2025/09/13/kirk-suspect-transgender-roommate |access-date=15 September 2025 |work=Axios }}</ref><ref name="Lebowitz 2025" /><ref name="Healy 2025b" /> Goewerneur Cox het gesê dat die mede-inwoner "baie samewerkend" met ondersoekers was<ref name="Lebowitz 2025" /> en private boodskappe oorhandig het wat Robinson inkrimineer. Dit het gehandel oor die "behoefte om 'n geweer by 'n aflaaipunt te gaan haal, die geweer wat in 'n bos gelaat is, boodskappe oor die visuele dophou van die gebied waar 'n geweer gelaat is, en 'n boodskap wat verwys na die geweer wat in 'n handdoek toegedraai is".<ref name="Epstein 2025">{{Cite news |last=Epstein |first=Kayla |date=13 September 2025 |title=Utah town reels after local resident accused of Charlie Kirk killing |url=https://www.bbc.com/news/articles/czew1nz17rro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914000433/https://www.bbc.com/news/articles/czew1nz17rro |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Die boodskappe het ook na 'n teleskoopmikker en gegraveerde koeëls verwys.<ref name="Epstein 2025" /> Die mede-inwoner is tot 15 Januarie 2026 onder FBI-beskerming geplaas.<ref name="Roommate Protection">{{Cite news |last=Entin |first=Brian |date=15 Januarie 2026 |title=Accused Charlie Kirk shooter's roommate no longer under FBI protection |url=https://www.newsnationnow.com/crime/family-accused-charlie-kirk-shooters-roommate-speaks/amp/ |access-date=19 Januarie 2026 |work=NewsNation}}</ref> Hy is ook in April 2026 deur wetstoepassers ondervra en het gesê dat Robinson ná sy tuiskoms op die aand van die skietvoorval begin huil het en gesê het hy wens hy het dit nooit gedoen nie. Die mede-inwoner het ook gesê dat Robinson die volgende dag gesê het dat hy hom wou oorgee.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c621v466y91o |title=Charlie Kirk murder suspect told roommate 'he wishes he hadn't done it', court hears |work=[[BBC News]] |date=9 Julie 2026 }}</ref> Ongeveer 'n uur ná die skietvoorval het Robinson iemand in 'n private Discord-groepgesprek waarvan hy 'n lid was, gevra of hulle die nuus gesien het. Een van die ander lede het gesê dat Robinson lyk soos die man op die verdagtebeelde wat die FBI vrygestel het. Robinson het na berig word gespot dat hy 'n dubbelganger het wat hom probeer inloop, dat die groep hom 'n deel van die FBI se beloningsgeld moet gee vir die aangee, dat hy McDonald's sou vermy{{Ndash}} 'n verwysing na Luigi Mangione, wat ná die doodmaak van die UnitedHealthcare-hoof Brian Thompson by 'n McDonald's in Altoona, Pennsilvanië, gearresteer is{{Ndash}} en dat hy van sy manifes en geweer sou ontslae raak.<ref>{{cite news |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/kirk-killing-suspect-online-chat.html |title=After Charlie Kirk Killing, Suspect Joked That His 'Doppleganger' Did It |work=[[The New York Times]] |date=13 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914032401/https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/kirk-killing-suspect-online-chat.html |archive-date=14 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Healy 2025b" /> Nog 'n boodskap wat later dieselfde dag geplaas is, het gelui: "Haai manne, ek het slegte nuus vir julle almal. Dit was ek by UVU gister. Ek is jammer vir dit alles. Ek gee my oor deur 'n baljuvriend oor 'n paar oomblikke, dankie vir al die goeie tye en laglekker oomblikke, julle was almal so wonderlik, dankie vir alles."<ref name="Knowles 2025">{{Cite news |last1=Knowles |first1=Hannah |last2=Boburg |first2=Shawn |last3=Schaffer |first3=Aaron |date=15 September 2025 |title='It was me': Suspect in Charlie Kirk shooting appeared to confess in Discord chat |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2025/09/15/charlie-kirk-shooter-suspect-discord-chat/ |access-date=15 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |issn=0190-8286}}</ref> 'n Vriend in die Discord-groep het die volgende oggend geskryf dat die bekentenis waar blyk te wees en terselfdertyd om gebede gevra{{Ndash}} sowel vir Robinson se berou as vir Kirk se familie.<ref name="Knowles 2025" /> Discord het Robinson se rekening later opgeskort.<ref>{{Cite news |last=Barajas |first=Joshua |date=12 September 2025 |title=What we know so far about the Charlie Kirk shooting suspect |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/what-we-know-so-far-about-the-charlie-kirk-shooting-suspect |access-date=29 September 2025 |work=PBS NewsHour }}</ref> Op 15 September het die FBI aangekondig dat Robinson se DNS ooreenstem met dié wat gevind is op 'n handdoek wat om die vermoedelike geweer toegedraai was en op 'n skroewedraaier wat op die dak gevind is waarvandaan die skoot afgevuur is.<ref>{{Cite news |last1=Fatima |first1=Zahra |date=15 September 2025 |title=Charlie Kirk suspect linked to crime scene by DNA, says FBI chief |url=https://www.bbc.com/news/articles/c203qgn61geo |access-date=15 September 2025 |work=[[BBC News]] }}</ref> === Sienings en moontlike motiewe === Die Utah-distrik se vervolger, Jeffrey Gray, het gesê dat Robinson se moeder aan ondersoekers vertel het dat haar seun oor die voorafgaande jaar meer polities geword het en begin het om "meer na links te leun en meer pro-gay en pro-transregte te word".<ref name="Luscombe 2025" /> Robinson was as kieser geregistreer, maar sonder party-affiliasie, en daar is geen rekord dat hy in Washington-distrik gestem het nie.<ref name="Tolan 2025">{{cite news |last1=Tolan |first1=Casey |last2=Glover |first2=Scott |last3=Devine |first3=Curt |last4=Winter |first4=Jeff |last5=Chapman |first5=Isabelle |last6=Gordon |first6=Allison |last7=Miller |first7=John |date=12 September 2025 |title=What we know about Charlie Kirk shooting suspect Tyler Robinson |url=https://www.cnn.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect-invs |access-date=15 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Robinson het voor sy arrestasie geen kriminele rekord gehad nie.<ref>{{cite news |last1=Powel |first1=James |date=14 September 2025 |title=Who is the man accused of killing Charlie Kirk? Here's what to know |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/14/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect/86151646007/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916073048/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/14/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect/86151646007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Op 14 September het goewerneur Cox gesê dat Robinson heel ander politieke sienings as dié van sy konserwatiewe familie gehad het en "linkse ideologie" aangehang het,<ref name="Timotija 2025">{{Cite news |last=Timotija |first=Filip |date=13 September 2025 |title=Kirk murder suspect 'deeply indoctrinated with leftist ideology,' Cox says |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/5502176-kirk-murder-suspect-leftist-cox-report |access-date=15 September 2025 |work=The Hill }}</ref><ref name="Roebuck 2025">{{Cite news |last1=Roebuck |first1=Jeremy |last2=Timsit |first2=Annabelle |last3=Somasundaram |first3=Praveena |date=14 September 2025 |title=Kirk shooting suspect had 'leftist ideology' but motive unclear, Utah official says |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/09/14/charlie-kirk-tyler-robinson-motive/ |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> hoewel hy geen besonderhede verskaf het nie.<ref>{{Cite news |last=Bidgood |first=Jess |date=15 September 2025 |title=What Does 'Real Unity' Mean to the White House? |url=https://www.nytimes.com/2025/09/15/us/politics/jd-vance-charlie-kirk-trump.html |url-access=limited |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Volgens Cox het Robinson blykbaar geradikaliseer nadat hy by die Utah State University uitgesak het en kon hy deur aspekte van internetkultuur beïnvloed gewees het. Cox het ook gesê dat een van Robinson se familielede aan ondersoekers vertel het dat Robinson tydens 'n familie-ete sy afkeer van Kirk uitgespreek en oor Kirk se komende besoek aan die Utah Valley University gepraat het.<ref name="Upadhyay 2025" /> Terwyl Trump en ander verkose Republikeine beweer het dat Robinson bande met linkse groepe gehad het en 'n optrede teen hulle in die vooruitsig gestel het, het bronne wat vertroud is met die ondersoek gesê dat daar teen 21 September 2025 geen sodanige getuienis gevind is nie.<ref name="Smith 2025">{{Cite news |last1=Smith |first1=Allan |last2=Kosnar |first2=Michael |last3=O'Donnell |first3=Kelly |last4=Reilly |first4=Ryan J. |date=20 September 2025 |title='No evidence' found yet of ties between Charlie Kirk's shooting and left-wing groups, officials say |url=https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/no-evidence-charlie-kirk-shooting-left-wing-groups-rcna232513 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250921043217/https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/no-evidence-charlie-kirk-shooting-left-wing-groups-rcna232513 |archive-date=21 September 2025 |access-date=20 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Op 16 September het Gray gesê dat die "verdagte toenemend bekommerd geraak het oor gay- en transregte" en dat hy van sy familie se konserwatiewe sienings weggegroei het, met verwysing na Robinson se verhouding met sy transgender mede-inwoner as 'n faktor. Gray het verder besonderhede uiteengesit van SMS-boodskappe wat die vervolging meen Robinson aan sy mede-inwoner gestuur het, waarin gesê is dat hy die skietvoorval net meer as 'n week lank beplan het. Toe die mede-inwoner vra waarom Robinson dit gedoen het, het hy geantwoord: "Ek het genoeg gehad van sy haat. Sommige haat kan nie uitonderhandel word nie." Terwyl hy op 11 September oor die telefoon met sy pa gepraat het, het Robinson na bewering vir sy pa gesê dat hy Kirk doodgemaak het omdat "daar te veel boosheid is en die man [Kirk] te veel haat versprei".<ref name="Haworth 2025">{{cite news |first1=Jon |last1=Haworth |first2=Megan |last2=Forrester |date=16 September 2025 |title=Tyler Robinson said he killed Charlie Kirk because he 'spreads too much hate': Officials |url=https://abcnews.go.com/US/tyler-robinson-set-face-formal-charges-shooting-death/story?id=125614396 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919143617/https://abcnews.go.com/US/tyler-robinson-set-face-formal-charges-shooting-death/story?id=125614396 |archive-date=19 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref name="Luscombe 2025" /> Volgens ABC News het die aanklagdokumente nie "die relevansie van daardie standpunte aangedui, of of Kirk se uitlatings oor daardie kwessies 'n motiverende faktor was nie", en is berig dat Gray gesê het hy sou dit aan 'n regter oorlaat om te bepaal of die beweerde verklarings 'n bekentenis uitmaak.<ref name="Haworth 2025" /> == Regsproses == [[Lêer:COURT HEARING - Tyler Robinson’s first public in-person appearance in Provo courthouse.webm|duimnael|thumbtime=48:28|Robinson se eerste persoonlike hofverskyning op 11 Desember 2025]] Ná sy arrestasie is Robinson na die Utah-distrik se gevangenis in Spanish Fork oorgeplaas, waar 'n regter beveel het dat hy sonder borgtog aangehou word.<ref>{{cite news |date=12 September 2025 |title=Suspected shooter of Charlie Kirk held without bail in Utah jail |url=https://www.cbc.ca/news/world/kirk-shooting-investigation-fri-1.7632106 |work=CBC News}}</ref> Hy het op 16 September sy eerste hofverskyning per videoskakel voor regter Tony Graf in die Utah-distrikshof in [[Provo]] gemaak.<ref name="Brooks 2025" /><ref>{{Cite news |last=Allyn |first=Bobby |date=16 September 2025 |title=Utah files murder charges against Tyler Robinson |url=https://www.npr.org/2025/09/16/nx-s1-5542545/utah-files-murder-charges-against-tyler-robinson |access-date=17 September 2025 |work=[[NPR]] |language=en }}</ref> Graf het die aanklagte aan Robinson voorgelees,<ref name="TylerCharges">{{Cite news |last1=Fanelli |first1=James |last2=Morphet |first2=Jack |last3=Barrett |first3=Joe |date=16 September 2025 |title=Tyler Robinson Charged With Murder in Shooting of Charlie Kirk |url=https://www.wsj.com/us-news/tyler-robinson-charges-charlie-kirk-shooting-1913f392 |access-date=16 September 2025 |work=[[The Wall Street Journal]] |url-access=subscription}}</ref> wat een aanklag van manslag met verswarende omstandighede, een aanklag van die misdadige afvuur van 'n vuurwapen, twee aanklagte van regsverydeling, twee aanklagte van inmenging met getuies, drie aanklagte van verswaring weens die teiken van 'n slagoffer en een aanklag van geweld wat in die teenwoordigheid van 'n kind gepleeg is, ingesluit het.<ref name="NYT Sep 2025" /> Vervolgers van die staat Utah het aangekondig dat hulle die doodstraf sou vra<ref name="NBC News 2025b">{{Cite news |date=16 September 2025 |title=Live updates: Charlie Kirk shooting suspect Tyler Robinson charged with murder; prosecutors seek death penalty |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/tyler-robinson-hearing-charlie-kirk-suspect-shooter-live-updates-rcna231440 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917171934/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/tyler-robinson-hearing-charlie-kirk-suspect-shooter-live-updates-rcna231440 |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=NBC News |language=en}}</ref> en verswarende faktore aangevoer: Robinson het Kirk na bewering geteiken weens sy politieke uitdrukking en het opgetree met die wete dat kinders die sluipmoord sou aanskou.<ref name="Lee 2025">{{cite news |last1=Lee |first1=Ella |title=Utah seeks death penalty against Charlie Kirk's suspected killer |url=https://thehill.com/regulation/court-battles/5506314-utah-county-seeks-death-penalty/ |access-date=3 Oktober 2025 |work=The Hill |date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916192432/https://thehill.com/regulation/court-battles/5506314-utah-county-seeks-death-penalty/ |archive-date=16 September 2025 |url-status=live}}</ref> Op 24 September is die [[Salt Lake City]]-prokureur Kathryn Nester aangestel om Robinson te verdedig.<ref>{{cite news |url=https://www.deseret.com/utah/2025/09/24/charlie-kirk-killing-accused-tyler-robinson-aggravated-murder-death-penalty/ |title=Accused Charlie Kirk killer now has an attorney |last=Romboy |first=Dennis |date=24 September 2025 |access-date=24 September 2025 |work=Deseret News }}</ref> Op 29 September het Nester die regter om meer tyd gevra om die groot hoeveelheid getuienis in die saak deur te gaan voordat besluit word of die verdediging 'n voorlopige verhoor sou versoek.<ref>{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=29 September 2025 |title=Lawyer for suspect in Charlie Kirk killing wants more time to review 'voluminous' evidence |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-tyler-robinson-court-hearing-aba6ead70b6b010b8c5de8a9b90a7769 |access-date=12 November 2025 |work=AP News |language=en }}</ref> Op 24 Oktober het 'n regter argumente aangehoor oor die vraag of Robinson in 'n tronkuniform en boeie in die hof moet verskyn, wat volgens die verdediging sy reg op 'n billike verhoor sou ondermyn.<ref>{{Cite web |last=Trauntvein |first=Sorina |date=23 Oktober 2025 |title=Judge to hear arguments on Tyler Robinson's court attire during closed hearing — why it matters |url=https://www.abc4.com/news/charlie-kirk-shooting/judge-to-decide-on-tyler-robinsons-court-attire/ |access-date=24 Oktober 2025 |website=abc4.com |archive-date=24 Oktober 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024232250/https://www.abc4.com/news/charlie-kirk-shooting/judge-to-decide-on-tyler-robinsons-court-attire/ |url-status=dead }}</ref> Op 27 Oktober het die regter beslis dat Robinson burgerlike klere mag dra, maar om veiligheidsredes fisiek vasgemaak moet word. Die regter het die media wel verbied om Robinson se boeie te fotografeer of te verfilm.<ref name="Schoenbaum 2025c">{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=27 Oktober 2025 |title=Suspect in Charlie Kirk killing can wear street clothes in court amid 'extraordinary' attention |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-tyler-robinson-court-hearing-489ee127c80553ff8e0ed35ef951f11a |access-date=12 November 2025 |work=AP News |language=en }}</ref> In Oktober het Robinson aan 'n oproep met 'n verslaggewer van ''The Washington Post'' deelgeneem, wat hom meegedeel het dat Kirk se vrou, Erika, hom tydens haar man se gedenkdiens in die openbaar vergewe het en dat Trump Kirk postuum die Presidensiële Vryheidsmedalje toegeken het. Hy het geen hoorbare reaksie gehad nie.<ref name="Washington Post Investigation">{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=17 Desember 2025 |title='You see this news?': What Charlie Kirk's alleged killer told friends after the attack |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2025/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting/ |access-date=18 Desember 2025 |work=[[The Washington Post]] |language=en }}</ref> Op 5 November, ná 'n aansoek van die vervolging om mediadekking in die hofsaal te beperk terwyl Robinson teenwoordig is, het 'n aantal media-organisasies onder leiding van ''The Salt Lake Tribune''{{Ndash}} waaronder ''The New York Times'', CNN, die Associated Press en Fox News{{Ndash}} 'n aansoek ingedien waarin die hof gevra word om hulle in kennis te stel van enige toekomstige versoeke om toegang tot die verrigtinge te beperk.<ref name="Harkins 2025b">{{Cite news |last=Harkins |first=Paighten |date=6 November 2025 |title=The Salt Lake Tribune, other media push for transparency and access in Tyler Robinson murder case |url=https://www.sltrib.com/news/2025/11/06/charlie-kirk-shooting-media-push/ |access-date=12 November 2025 |work=The Salt Lake Tribune |language=en-US }}</ref> Kirk se weduwee, [[Erika Kirk]], het die media se versoek ondersteun en gesê: "Daar was kameras oral om my. Ons verdien dit om kameras daarbinne te hê."<ref>{{Cite news |last=Schreifels |first=Jessica |date=4 November 2025 |title=Erika Kirk: 'We deserve to have cameras' in Utah court hearings for her husband's accused killer, after attorneys suggest banning them |url=https://www.sltrib.com/news/2025/11/04/erika-kirk-wants-courtroom-cameras/ |access-date=12 November 2025 |work=The Salt Lake Tribune |language=en-US }}</ref> Robinson het op 11 Desember sy eerste persoonlike hofverskyning gemaak,<ref name="firstinpersoncourt">{{Cite news |last=Shapiro |first=Emily |date=11 Desember 2025 |title=Charlie Kirk murder suspect Tyler Robinson makes 1st in-person court appearance |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-murder-suspect-tyler-robinson-court-appearance/story?id=128293883 |access-date=11 Desember 2025 |work=ABC News |language=en-US }}</ref> en sy volgende hofverskyning op 16 Januarie 2026.<ref>{{Cite news |last=Babineau |first=Andi |last2=Watt |first2=Nick |date=16 Januarie 2026 |title=Alleged Charlie Kirk assassin Tyler Robinson appears in court as defense pushes to disqualify prosecutors from the case |url=https://www.cnn.com/2026/01/16/us/tyler-robinson-court-charlie-kirk-shooting |access-date=18 Januarie 2026 |work=[[CNN]] |language=en-US }}</ref> Op 22 Januarie het Erika, uit vrees dat die verhoor vertraag kon word, 'n aansoek om 'n spoedige verhoor by die hof ingedien om te verseker dat Robinson binne 'n bepaalde tydperk verhoor word.<ref>{{Cite web |last=Sullivan |first=Tracie |date=22 Januarie 2026 |title=Kirk widow files speedy trial notice in Robinson case as public rhetoric escalates |url=https://www.stgeorgeutah.com/news/kirk-widow-files-speedy-trial-notice-in-robinson-case-as-public-rhetoric-escalates/article_148d0161-5ea1-42dd-aa10-2de51044e99d.html |access-date=27 Januarie 2026 |website=St. George News |language=en-US }}</ref> Op 27 Maart het Robinson se prokureurs 'n aansoek ingedien om toekomstige hofverrigtinge uit te stel op grond van bewerings dat 'n ontleding van die ATF nie 'n koeëlfragment wat tydens Kirk se nadoodse ondersoek verkry is, afdoende met die geweer wat na bewering in die sluipmoord gebruik is, kon verbind nie.<ref>{{Cite news |first=Loreben |last=Tuquero |date=2 April 2026 |title=Does a bullet analysis clear Charlie Kirk's suspected killer? What an 'inconclusive' result means |url=https://www.politifact.com/article/2026/apr/02/charlie-kirk-tyler-robinson-bullet-inconclusive/ |work=PolitiFact |access-date=20 Junie 2026}}</ref> Op dieselfde dag het die balju van Washington-distrik, Nate Brooksby, wat Robinson oorspronklik in aanhouding geneem het, uit die departement bedank ná klagtes van seksuele teistering en bewerings dat hy hom ingemeng het in die ondersoek na 'n etiekoortreding deur een van sy adjunkte (wat nie met die Robinson-saak verband gehou het nie).<ref>{{Cite news |title=Former sheriff resigned after sexual harassment, investigation interference allegations, Washington County says |date=3 April 2026 |first=Brooke |last=Larsen |newspaper=The Salt Lake Tribune |url=https://www.sltrib.com/news/2026/04/03/former-southern-utah-sheriff/ |access-date=20 Junie 2026}}</ref> Vroeg in Mei het regter Graf beslis dat kameras in die hofsaal toegelaat sou word. Hy het ook die voorlopige verhoor uitgestel weens die groot hoeveelheid getuienis in die saak.<ref>{{Cite news |last=Ede-Osifo |first=Uwa |date=8 Mei 2026 |title=Cameras to be allowed in courtroom in Charlie Kirk killing case, judge rules |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/may/08/charlie-kirk-courtroom-cameras-allowed |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=17 Mei 2026}}</ref> Op 26 Junie het hy 'n vervolger skuldig bevind aan minagting van die hof omdat dié 'n bevel oor voorverhoorpublisiteit oortree het; hy het egter die verdediging se versoek van die hand gewys om vervolgers te verbied om die doodstraf te vra.<ref>{{Cite web |last=Babineau |first=Andi |last2=Brown |first2=Nicki |date=26 Junie 2026 |title=Judge for Charlie Kirk shooting case holds prosecutor in contempt, keeps death penalty on the table |url=https://www.cnn.com/2026/06/26/us/charlie-kirk-tyler-robinson-contempt-ruling |access-date=26 Junie 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Die vyfdaagse voorlopige verhoor, wat oorspronklik vir Mei beplan is,<ref name="robinsonlgbt">{{Cite magazine |last=Ring |first=Trudy |date=18 Desember 2025 |title=Charlie Kirk's accused killer, Tyler Robinson, on LGBTQ+ issues: It's complicated |url=https://www.advocate.com/crime/charlie-kirk-suspect-lgbtq-issues |access-date=18 Desember 2025 |magazine=The Advocate }}</ref> is van 6 tot 10 Julie gehou.<ref>{{Cite news |last=Ede-Osifo |first=Uwa |date=10 Julie 2026 |title=Judge to decide if Charlie Kirk case will go to murder trial after five-day hearing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jul/10/charlie-kirk-shooting-hearing |access-date=10 Julie 2026 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> Hoewel Erika Kirk gevra het dat alle getuienis openbaar gemaak word, het Graf besluit dat sommige getuienis geredigeer mag word.<ref>{{Cite web |last=Skinner |first=Paige |date=9 Julie 2026 |title=Judge Smacks Down Erika Kirk's Request On Evidence In Husband's Killing |url=https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-erika-kirk-all-evidence-public_n_6a4fab89e4b058c3455825f7 |access-date=9 Julie 2026 |website=HuffPost}}</ref> Ná die sluitingsargumente van die voorlopige verhoor op 1 September 2026<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Li |date=1 September 2026 |title=Judge To Determine Whether Man Accused Of Killing Charlie Kirk Will Stand Trial |url=https://www.huffpost.com/entry/live-updates_n_6a956d45e4b07f4e6696ac03/liveblog_6a974306e4b0f5af04101025 |access-date=1 September 2026 |website=HuffPost |language=en}}</ref> het Graf beslis dat Robinson tereg sal staan op 'n aanklag van manslag met verswarende omstandighede.<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Li |date=1 September 2026 |title=Erika Kirk Responds To Judge's Ruling In Charlie Kirk Murder Case |url=https://www.huffpost.com/entry/live-updates_n_6a956d45e4b07f4e6696ac03/liveblog_6a977069e4b0f5af041047cb |access-date=1 September 2026 |website=HuffPost |language=en}}</ref> Op dieselfde dag het Robinson op al die aanklagte onskuldig gepleit, en sy volgende hofverskyning is vir 23 Oktober bepaal.<ref name="NBC 2026 plea" /> == Nasleep == === Regering === [[Lêer:JD Vance hosts The Charlie Kirk Show (cropped).jpg|duimnael|Visepresident [[J.D. Vance]] bied op 15 September 2025 Kirk se podsending ter ere van hom aan]] Ná Kirk se sluipmoord het Republikeinse regeringsbeamptes op staats- en federale vlak die publiek opgeroep om enigeen aan te gee wat uitlatings oor die sluipmoord gemaak het wat as onvanpas of smaakloos beskou is. Die veldtog is later uitgebrei om ook uitlatings in te sluit wat krities teenoor Kirk was.<ref name="Riccardi 2025" /> ''The New York Times'' het beskryf hoe die veldtog in 'n konserwatiewe weergawe van "[[Kanselleerkultuur|kanselleerkultuur]]" ontwikkel het.<ref>{{Cite news |last=Fausset |first=Richard |date=20 September 2025 |title=He Wrote a Biting Post About Charlie Kirk. The Fury Came Fast. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/20/us/florida-charlie-kirk-free-speech.html |url-access=limited |access-date=20 September 2025}}</ref> Op 15 September het die Trump-administrasie 'n wydverspreide optrede teen liberale groepe en skenkers in die vooruitsig gestel en beweer dat 'n netwerk van liberale organisasies geweld bevorder en ontbind sou word. Trump het gesê hy ondersoek die moontlikheid om sommige as "terreurorganisasies" te klassifiseer, en visepresident [[J.D. Vance]] het belowe om agter niewinsorganisasies soos die Open Society Foundations en die Ford Foundation aan te gaan, wat finansiële steun aan liberale en progressiewe sake verskaf het. ''The New York Times'' het aangevoer dat regte kragtens die Eerste Wysiging dit vir die Trump-administrasie moeilik sou maak.<ref name="Rogers 2025">{{Cite news |last1=Rogers |first1=Katie |last2=Kanno-Youngs |first2=Zolan |date=15 September 2025 |title=White House Plans Broad Crackdown on Liberal Groups |url=https://www.nytimes.com/2025/09/15/us/politics/jd-vance-charlie-kirk-show.html |url-access=limited |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Die aankondiging het gekom te midde van die Trump-administrasie se gelyktydige wydverspreide optrede teen politieke opponente en die burgerlike samelewing.<ref name="Rogers 2025" /><ref name="Sentner 2025">{{Cite news |last=Sentner |first=Irie |date=15 September 2025 |title=Vance, White House promise to 'go after' left-leaning organizations |url=https://www.politico.com/news/2025/09/15/vance-white-house-promise-to-crack-down-on-radical-left-lunatics-00564766 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917114904/https://www.politico.com/news/2025/09/15/vance-white-house-promise-to-crack-down-on-radical-left-lunatics-00564766 |archive-date=17 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref name="Bose 2025">{{Cite news |last1=Bose |first1=Nandita |last2=Coster |first2=Helen |date=15 September 2025 |title=After Charlie Kirk's death, Trump team calls for dismantling leftist groups |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/after-charlie-kirks-death-trump-team-calls-dismantling-leftist-groups-2025-09-16/ |access-date=15 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Die administrasie se dreigemente om liberale groepe te ondersoek en te ontbind, het wye kritiek van voorstanders van [[Vryheid van spraak|vryheid van spraak]] en regskenners ontlok, wat dit veroordeel het as die gebruik van Kirk se sluipmoord as voorwendsel om teen politieke opposisie op te tree.<ref name="Kanno-Youngs 2025" /><ref name="Megerian 2025">{{Cite news |last1=Megerian |first1=Chris |last2=Mascaro |first2=Lisa |last3=Richer |first3=Alanna Durkin |date=17 September 2025 |title=Trump's threat to target 'radical left' after Kirk killing raises fears he's trying to silence foes |url=https://apnews.com/article/trump-charlie-kirk-radical-left-political-opposition-3875efd0674ed2a22a719dfb42ace6ab |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918132649/https://apnews.com/article/trump-charlie-kirk-radical-left-political-opposition-3875efd0674ed2a22a719dfb42ace6ab |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Associated Press}}</ref><ref name="Bose 2025" /> NBC News het beskryf hoe die Trump-administrasie voorgekom het asof dit "Kirk se sluipmoord as verskoning gebruik om teen linkse mense en groepe op te tree".<ref name="Schapiro 2025">{{Cite news |last1=Schapiro |first1=Rich |last2=Rohde |first2=David |last3=De Luce |first3=Dan |date=17 September 2025 |title=Trump administration says it will target far-left groups for Kirk's assassination. Prosecutors made no such link. |url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/trump-administration-says-will-target-far-left-groups-kirks-assassinat-rcna231605 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917095100/https://www.nbcnews.com/politics/white-house/trump-administration-says-will-target-far-left-groups-kirks-assassinat-rcna231605 |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=NBC News}}</ref> In reaksie op Trump se dreigemente het 100 liberale filantropiese organisasies 'n ope brief geskryf waarin hulle hulle werk verdedig en die administrasie se voorneme om hulle te ontbind, gekritiseer het: {{Blockquote|Organisasies behoort nie aangeval te word omdat hulle hulle missies uitvoer of hulle waardes uitdruk ter ondersteuning van die gemeenskappe wat hulle dien nie. Ons verwerp pogings om politieke geweld te misbruik om ons goeie werk te wanvoorstel of ons fundamentele vryhede, soos die vryheid van spraak en die vryheid om te gee, te beperk. Pogings om spraak stil te maak, opponerende standpunte te kriminaliseer en liefdadigheidsgawes te wanvoorstel en te beperk, ondermyn ons demokrasie en benadeel alle Amerikaners.<ref>{{Cite news |last=Schleifer |first=Theodore |date=17 September 2025 |title=100 Liberal Philanthropies Prepare to Push Back Against Trump Crackdown |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/17/us/politics/trump-liberal-philanthropies-pushback.html |url-access=limited |access-date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919145950/https://www.nytimes.com/2025/09/17/us/politics/trump-liberal-philanthropies-pushback.html |archive-date=19 September 2025}}</ref>}} Prokureur-generaal [[Pam Bondi]] het tweepartyweerstand ontlok nadat sy gesê het dat die administrasie sommige kritiek teen Kirk as "[[Haatspraak|haatspraak]]" sou teiken en vervolg,<ref>{{Cite news |last=Ruhiyyih Ewing |first=Gisele |date=16 September 2025 |title='That is not the law': Bondi promised to target 'hate speech.' She's facing backlash from all corners |url=https://www.politico.com/news/2025/09/16/pam-bondi-first-amendment-hate-speech-prosecution-00566424 |access-date=17 September 2025 |work=Politico |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917222143/https://www.politico.com/news/2025/09/16/pam-bondi-first-amendment-hate-speech-prosecution-00566424 |archive-date=17 September 2025 |url-status=live}}</ref> waaronder bedekte kritiek deur die Hooggeregshofregter Sonia Sotomayor.<ref>{{Cite news |last=Orden |first=Erica |date=16 September 2025 |title=Sotomayor rebukes calls to 'criminalize free speech' in apparent swipe at Pam Bondi |url=https://www.politico.com/news/2025/09/16/sonia-sotomayor-free-speech-pam-bondi-00566449 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916190824/https://www.politico.com/news/2025/09/16/sonia-sotomayor-free-speech-pam-bondi-00566449 |archive-date=16 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Politico}}</ref> Bondi se uitlating is ook deur sommige konserwatiewe politieke kommentators gekritiseer, waaronder [[Tucker Carlson]] en Erick Erickson.<ref>{{cite news |last1=Lubin |first1=Rhian |title=Tucker Carlson says Trump administration is using Charlie Kirk's killing to trample First Amendment |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/tucker-carlson-trump-charlie-kirk-free-speech-b2829584.html |work=[[The Independent]] |date=19 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Blake |first=Aaron |date=16 September 2025 |title=Pam Bondi's 'hate speech' comments lead even some conservatives to cry foul |url=https://www.cnn.com/2025/09/16/politics/pam-bondi-hate-speech-conservatives-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916220746/https://www.cnn.com/2025/09/16/politics/pam-bondi-hate-speech-conservatives-analysis |archive-date=16 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Ná Bondi se kommentaar het Jonathan Karl van ABC News die president gevra wat hy dink van uitlatings deur sommige van sy bondgenote wat haatspraak as vrye spraak beskou. Trump het geantwoord dat sy administrasie "waarskynlik agter mense soos jy sal aangaan, want jy behandel my so onregverdig, dit is haat. Jy het baie haat in jou hart."<ref>{{Cite news |last=Bauder |first=David |date=16 September 2025 |title=Trump files $15B defamation lawsuit against The New York Times |url=https://apnews.com/article/trump-lawsuit-new-york-times-b2a615192ebe2dcec859eb883368dfbb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917154150/https://apnews.com/article/trump-lawsuit-new-york-times-b2a615192ebe2dcec859eb883368dfbb |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Volgens Fox News het Bondi haar vertroue in FBI-direkteur Kash Patel verloor weens sy hantering van die ondersoek en die mensejag.<ref>{{cite news |last=Feinberg |first=Andrew |date=16 September 2025 |title=Asked about under-fire FBI Director Kash Patel, Trump says AG Pam Bondi has done 'unbelievable job' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/kash-patel-testimony-bondi-fbi-b2827583.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917203607/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/kash-patel-testimony-bondi-fbi-b2827583.html |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Sedert Kirk se sluipmoord het die Amerikaanse departement van justisie na berig word 'n studie van 2024 met die titel "What NIJ Research Tells Us About Domestic Terrorism" van sy webwerf verwyder.<ref>{{Cite magazine |last=Ferguson |first=Ferguson |date=16 September 2025 |title=DOJ Quietly Deletes Study on Politics of Domestic Terrorists |url=https://newrepublic.com/post/200537/justice-department-deletes-study-politics-domestic-terrorists-right-wing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918115323/https://newrepublic.com/post/200537/justice-department-deletes-study-politics-domestic-terrorists-right-wing |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Gedeon 2025">{{Cite news |last=Gedeon |first=Joseph |date=17 September 2025 |title=US justice department removes study finding far-right extremists commit 'far more' violence |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/17/justice-department-study-far-right-extremist-violence |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918035410/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/17/justice-department-study-far-right-extremist-violence |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> Die studie het bevind dat [[Wit oppergesag|wit-oppergesag]]- en verregse geweld "steeds alle ander soorte terrorisme en binnelandse gewelddadige ekstremisme" in die Verenigde State oortref,<ref name="Maiberg 2025">{{Cite web |last=Maiberg |first=Emanuel |date=16 September 2025 |title=DOJ Deletes Study Showing Domestic Terrorists Are Most Often Right Wing |url=https://www.404media.co/doj-deletes-study-showing-domestic-terrorists-are-most-often-right-wing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916165919/https://www.404media.co/doj-deletes-study-showing-domestic-terrorists-are-most-often-right-wing/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=404 Media}}</ref> in teenstelling met verklarings wat deur die Trump-administrasie gemaak is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2025 |title=Research on extremism removed from US Justice Dept website |url=https://www.nzherald.co.nz/world/research-on-extremism-removed-from-us-justice-dept-website/BG2Y7AYCFJBCPAH4KJB26R3IH4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917204015/https://www.nzherald.co.nz/world/research-on-extremism-removed-from-us-justice-dept-website/BG2Y7AYCFJBCPAH4KJB26R3IH4/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=NZ Herald}}</ref> Dit is vervang met 'n kennisgewing wat sê dat die departement se Office of Justice Programs sy webwerwe en materiaal in ooreenstemming met onlangse uitvoerende bevele hersien en dat sommige bladsye en publikasies gedurende die hersiening onbeskikbaar sou wees.<ref name="Maiberg 2025" /> [[Lêer:Impromptu Memorial at UVU After Charlie Kirk Shooting.jpg|duimnael|Nabyfoto van die gedenkplek vir Kirk op die UVU-kampus, 17 September 2025]] Die Amerikaanse departement van buitelandse sake het gesê dat dit die regsstatus van immigrante sou hersien wat bevind word dat hulle Kirk se sluipmoord "loof, rasionaliseer of gering ag".<ref>{{Cite news |last=Childers |first=Andrew |date=11 September 2025 |title=State Department warns immigrants not to mock Kirk's death |url=https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-immigrants-state-department |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911190308/https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-immigrants-state-department |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Axios |language=en}}</ref> Die Withuis se adjunkstafhoof vir beleid, [[Stephen Miller]], het gesê Kirk se sluipmoord was die gevolg van 'n "ideologie" wat "in oorlog is met die gesin en die natuur ... wat altyd, onvermydelik en doelbewus tot geweld lei".<ref name="Knutson 2025">{{cite web |last=Knutson |first=Jakob |date=11 September 2025 |title=Seizing on Kirk Killing, Trump and Allies Pledge a Crackdown on Political Opponents |url=https://www.democracydocket.com/news-alerts/trump-charlie-kirk-killing-political-crackdown-political-opponents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912040204/https://www.democracydocket.com/news-alerts/trump-charlie-kirk-killing-political-crackdown-political-opponents/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=11 September 2025 |publisher=Democracy Docket}}</ref> Hy het later belowe om die gewelddadige radikale linkse organisasies in die Verenigde State te "ontbind en aan te pak" deur "die mag van wetstoepassing, onder president Trump se leierskap" te gebruik.<ref>{{Cite news |last=Henderson |first=Cameron |date=13 September 2025 |title=White House vows to 'dismantle radical Left' after Charlie Kirk killing |url=https://www.telegraph.co.uk/us/politics/2025/09/13/white-house-dismantle-radical-left-charlie-kirk-killing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915195201/https://www.telegraph.co.uk/us/politics/2025/09/13/white-house-dismantle-radical-left-charlie-kirk-killing/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |issn=0307-1235}}</ref> Op 17 September, 'n week ná die skietvoorval, het Trump verklaar dat hy [[Antifa (Verenigde State)|antifa]] as 'n terreurgroep sou klassifiseer.<ref>{{Cite news |last1=Treene |first1=Alayna |last2=Judd |first2=Donald |last3=Liptak |first3=Kevin |date=18 September 2025 |title=Trump says he's designating Antifa as a terrorist organization |url=https://www.cnn.com/2025/09/17/politics/antifa-terrorist-designation-trump |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918010141/https://www.cnn.com/2025/09/17/politics/antifa-terrorist-designation-trump |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=18 September 2025 |title=Trump targets antifa movement as 'terrorist organization' |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-targets-antifa-movement-terrorist-organization-2025-09-18/ |access-date=18 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 25 September het Trump 'n nasionale veiligheidsmemorandum onderteken wat die departement van justisie, die FBI en die Joint Terrorism Task Force opdrag gee om op antifascistiese politieke geweld te fokus "voordat dit tot gewelddadige politieke dade lei", met verwysing na "aanwysers" soos antikapitalisme, anti-Amerikanisme en "vyandigheid teenoor dié wat tradisionele Amerikaanse sienings huldig".<ref>{{Cite web |last=Weiss |first=Benjamin S. |date=30 September 2025 |title=Dems condemn Trump's broad 'domestic terrorism' directive — but offer few concrete steps for opposition |url=https://www.courthousenews.com/dems-condemn-trumps-broad-domestic-terrorism-directive-but-offer-few-concrete-steps-for-opposition |access-date=1 Oktober 2025 |website=Courthouse News Service }}</ref> In Januarie 2026 het die Utah-senator Mike Lee gevra dat Robinson in die openbaar tereggestel word. Robinson se prokureurs het aangevoer dat sulke uitlatings deur openbare amptenare dit moeiliker kan maak om billike, onbevooroordeelde jurielede te vind.<ref>{{Cite web |last=Baird |first=Addy |last2=Schreifels |first2=Jessica |last3=Banta |first3=Megan |date=2026-01-20 |title=Mike Lee calls for public execution of accused Charlie Kirk killer |url=https://www.sltrib.com/news/politics/2026/01/20/charlie-kirk-mike-lee-calls/ |access-date=2026-02-04 |website=The Salt Lake Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alberty |first=Erin |date=2026-01-20 |title=Mike Lee calls for public execution of man charged in Charlie Kirk's death |url=https://www.axios.com/local/salt-lake-city/2026/01/20/mike-lee-public-execution-charlie-kirk-tyler-robinson |access-date=2026-02-04 |website=Axios}}</ref> 'n Verklikkerverslag wat die Illinois-senator Dick Durbin in Februarie 2026 gedeel het, het gesê dat die FBI se span vir die rekonstruksie van skietvoorvalle 'n dag lank vertraag is om by die toneel uit te kom weens 'n tekort aan vliegtuie en vlieëniers wat veroorsaak is deur FBI-direkteur Kash Patel se gebruik van die agentskap se vliegtuie vir persoonlike doeleindes.<ref>{{Cite web |last=Weiss |first=Benjamin S. |date=2026-02-24 |title=Whistleblower to top Democrat: Kash Patel's FBI jet use delayed response to Kirk assassination, Brown University shooting |url=https://courthousenews.com/whistleblower-to-top-democrat-kash-patels-fbi-jet-use-delayed-response-to-kirk-assassination-brown-university-shooting |access-date=2026-02-25 |website=Courthouse News Service |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Beitsch |first=Rebecca |date=2026-02-24 |title=Durbin whistleblowers accuse Patel of jet usage, decisionmaking that hindered FBI responses |url=https://thehill.com/homenews/administration/5753195-whistleblower-allege-fbi-jet-misuse/ |access-date=2026-02-25 |website=The Hill}}</ref> === Begrafnis, gedenkdienste en postume eerbewyse === [[Lêer:P20250921DT-1638 President Donald Trump attends the Memorial Service for Charlie Kirk.jpg|duimnael|President [[Donald Trump]] omhels [[Erika Kirk]] by haar man se gedenkdiens op 21 September 2025]] Op 11 September is Kirk se kis, in die geselskap van die Amerikaanse visepresident J.D. Vance, die tweede dame Usha Vance en Erika,<ref>{{Cite news |date=12 September 2025 |title=Trump says he'll attend funeral – and second lady comforts widow |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911062656/https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517 |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[Sky News]]}}</ref> met Air Force Two van Salt Lake City, Utah, na [[Phoenix, Arizona]], vervoer.<ref>{{Cite news |last=Mendoza |first=Diego |date=11 September 2025 |title="You didn't deserve it," air traffic controller honors Charlie Kirk as casket lands in Arizona |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-11-25#cmfgefsou00053b6nis9lvw8w |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911092047/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-11-25#cmfgefsou00053b6nis9lvw8w |archive-date=11 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Trump het beveel dat alle federale regeringsvlae tot 14 September om 18:00 halfstok gehang word ter ere van Kirk.<ref name="Zeleny 2025" /> Kritici het daarop gewys dat Trump nie dieselfde gedoen het toe die Demokratiese volksverteenwoordiger van Minnesota, Melissa Hortman, in Junie doodgemaak is nie.<ref>{{Cite web |last=Izzo |first=Jack |date=12 September 2025 |title=Fact Check: Trump ordered flags flown at half-staff for Charlie Kirk, but not for Melissa Hortman |url=https://www.yahoo.com/news/articles/fact-check-trump-ordered-flags-190100352.html |access-date=14 September 2025 |website=Yahoo News}}</ref><ref name="Crowley 2025" /> ''The New York Times'' het Trump se uitlatings gekritiseer<ref name="Sanger 2025">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=12 September 2025 |title=Trump Downplays Violence on the Right and Says the Left Is the Problem |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/politics/trump-charlie-kirk-shooting.html |url-access=limited |access-date=13 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> en beskryf hoe hy die tradisionele presidensiële rol as verenigende figuur laat vaar het om eerder sy opponente te blameer en wraak te belowe.<ref name="Baker 2025">{{Cite news |last1=Baker |first1=Peter |date=14 September 2025 |title=In an Era of Deep Polarization, Unity Is Not Trump's Mission |url=https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/politics/trump-kirk-polarization-unity.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915013249/https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/politics/trump-kirk-polarization-unity.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Trump het later 'n video-huldeblyk aan Kirk vrygestel en aangekondig dat Kirk postuum die Presidensiële Vryheidsmedalje sou ontvang.<ref>{{Cite news |last=Kamisar |first=Ben |date=11 September 2025 |title=Trump says he will award Charlie Kirk the Presidential Medal of Freedom posthumously |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-will-posthumously-award-charlie-kirk-presidential-medal-fre-rcna230581 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911142827/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-will-posthumously-award-charlie-kirk-presidential-medal-fre-rcna230581 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Ook op 11 September is 'n brief van 16 Republikeine in die Kongres aan die Speaker van die Huis, [[Mike Johnson]], aanlyn gepubliseer waarin gevra word dat 'n standbeeld ter nagedagtenis van Kirk in die Amerikaanse Kapitool opgerig word.<ref>{{cite news |last=Schermele |first=Zachary |date=11 September 2025 |title=Republicans push for a monument to Charlie Kirk in the Capitol |url=https://eu.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/charlie-kirk-statue-capitol-building/86097316007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915102858/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/charlie-kirk-statue-capitol-building/86097316007/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Op 15 September het die New College of Florida planne aangekondig om 'n standbeeld van Kirk op sy kampus in Sarasota op te rig.<ref>{{cite news |last=Moody |first=Josh |date=18 September 2025 |title=New College Plans Kirk Statue on Campus |url=https://www.insidehighered.com/news/quick-takes/2025/09/18/new-college-plans-kirk-statue-campus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918083833/https://www.insidehighered.com/news/quick-takes/2025/09/18/new-college-plans-kirk-statue-campus |archive-date=18 September 2025 |access-date=19 September 2025 |work=Inside Higher Ed}}</ref> Verskeie regeringsbeamptes, soos Karoline Leavitt, Mike Johnson en Robert F. Kennedy jr., het op 14 September by 'n gebedswaak in die Kennedy-sentrum bymekaargekom om Kirk se lewe en werk te eer en daaroor te praat.<ref name="Sarnoff 2025" /> 'n Gedenkdiens is op 21 September in die State Farm-stadion in Glendale, Arizona, gehou en is onder andere deur Erika, Trump, Vance en [[Elon Musk]] bygewoon.<ref name="Sky News 2025b" /> Tydens die diens het Trump onder meer gesê dat Kirk "nie sy opponente gehaat het nie. Hy wou die beste vir hulle hê. Dit is waar ek van Charlie verskil het. Ek haat my opponent, en ek wil nie die beste vir hulle hê nie."<ref>{{Cite news |last1=Messerly |first1=Megan |last2=Ward |first2=Myah |date=21 September 2025 |title=Trump lionizes Charlie Kirk, warns of dangers to America |url=https://www.politico.com/news/2025/09/21/trump-lionizes-charlie-kirk-warns-of-dangers-to-america-00574586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922075233/https://www.politico.com/news/2025/09/21/trump-lionizes-charlie-kirk-warns-of-dangers-to-america-00574586 |archive-date=22 September 2025 |access-date=22 September 2025 |work=Politico}}</ref> === Afdankings oor kommentaar === [[Lêer:Jimmy Kimmel June 2022.jpg|duimnael|[[Jimmy Kimmel]] se program ''Jimmy Kimmel Live!'' is tydelik opgeskort nadat die Federal Communications Commission die uitsaaier, ABC, gedreig het om sy uitsaailisensies in te trek weens Kimmel se kommentaar oor die sluipmoord.]] Ná Kirk se sluipmoord is werkers en studente op groot skaal afgedank of geskors weens uitlatings of sosialemediaplasings wat óf Kirk se dood gevier het óf beweer is krities teenoor Kirk of teenoor Republikeinse pogings om munt uit sy dood te slaan, te wees. Onder dié wat afgedank is, was onderwysers, brandbestryders en lede van die weermag en die Amerikaanse Geheime Diens; baie van hulle het doodsdreigemente ontvang.<ref name="Firings">{{Multiref2|{{Cite news |last1=Feuer |first1=Alan |last2=Bensinger |first2=Ken |last3=Salhotra |first3=Pooja |date=12 September 2025 |title=Right-Wing Activists Urge Followers to Expose Those Celebrating Kirk Killing |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/politics/charlie-kirk-shooting-firings-celebration.html |url-access=limited |access-date=13 September 2025 }}|{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-death-teachers-professors-nationwide-fired-disciplined-s-rcna230845 |title=After Charlie Kirk's death, teachers and professors nationwide fired or disciplined over social media posts |date=12 September 2025 |work=NBC News }}|{{cite news |last1=Nguyen |first1=Audrey |last2=Joffe-Block |first2=Jude |last3=Jingnan |first3=Huo |date=13 September 2025 |title=People are losing jobs due to social media posts about Charlie Kirk |url=https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5538476/charlie-kirk-jobs-target-social-media-critics-resign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913091517/https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5538476/charlie-kirk-jobs-target-social-media-critics-resign |archive-date=13 September 2025 |work=[[NPR]]}}|{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/13/charlie-kirk-shooting-people-fired-social-media |title=Several people fired after clampdown on speech over Charlie Kirk shooting |first=Richard |last=Luscombe |work=[[The Guardian]] |date=13 September 2025 }}}}</ref><ref name="Maruf 2025" /><ref name="Satter 2025" /> Verregse aktiviste soos Laura Loomer het tot geweld en wraak opgeroep<ref name="Gilbert 2025">{{Cite magazine |last=Gilbert |first=David |date=10 September 2025 |title='War Is Here': The Far-Right Responds to Charlie Kirk Shooting With Calls for Violence |url=https://www.wired.com/story/far-right-reactions-charlie-kirk-shooting-civil-war/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911002641/https://www.wired.com/story/far-right-reactions-charlie-kirk-shooting-civil-war/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Wired |issn=1059-1028}}</ref> en die persoonlike inligting van mense wat hulle daarvan beskuldig het dat hulle Kirk se dood vier of regverdig, openbaar gemaak.<ref>{{Cite magazine |last=Gilbert |first=David |date=11 September 2025 |title=Right-Wing Activists Are Targeting People for Allegedly Celebrating Charlie Kirk's Death |url=https://www.wired.com/story/right-wing-activists-are-targeting-people-for-allegedly-celebrating-charlie-kirks-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911181348/https://www.wired.com/story/right-wing-activists-are-targeting-people-for-allegedly-celebrating-charlie-kirks-death/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> 'n Organisasie wat aanvanklik Expose Charlie's Murderers genoem is (en later herdoop is tot die Charlie Kirk Data Foundation) het na berig word meer as 63 000 insendings van openbare kommentaar oor Kirk versamel.<ref name="Olmsted 2025">{{Cite magazine |last=Olmsted |first=Edith |date=15 September 2025 |title=MAGA's Doxing War Over Charlie Kirk Is Already Going Off the Rails |url=https://newrepublic.com/post/200472/maga-doxxing-charlie-kirk-going-off-rails |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915230620/https://newrepublic.com/post/200472/maga-doxxing-charlie-kirk-going-off-rails |archive-date=15 September 2025 |access-date=16 September 2025 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Brumfiel 2025" /><ref name="Owen 2025" /> Die webwerf, wat op die platform Epik gehuisves is, is op 16 September verwyder nadat dit die diensvoorwaardes oortree het. Volgens Epik is die domein met valse inligting geregistreer en het hulle geloofwaardige dreigemente van ontsegging-van-diens-aanvalle ontvang.<ref name="Murphy 2025">{{Cite web |last=Murphy |first=Kevin |date=26 September 2025 |title=Epik took down Charlie Kirk doxing site |url=https://domainincite.com/31360-epik-took-down-charlie-kirk-doxing-site |access-date=10 Oktober 2025 |website=Domain Incite |language=en-US }}</ref><ref>{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=16 September 2025 |title=JD Vance backs mass 'doxing' campaign to find and harass Charlie Kirk critics |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/jd-vance-doxing-charlie-kirk-critics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916123803/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/jd-vance-doxing-charlie-kirk-critics |archive-date=16 September 2025 |access-date=19 September 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Drie dae ná die skietvoorval het die werf 30 000 insendings opgebou; kubersekerheidskenners het die werf beskryf as 'n manier om teistering te koördineer en as 'n eggo van Turning Point USA se Professor Watchlist.<ref name="Maruf 2025">{{cite news |last=Maruf |first=Ramishah |date=13 September 2025 |title=People are getting fired for allegedly celebrating Charlie Kirk's murder. It looks like a coordinated effort |url=https://www.cnn.com/2025/09/13/business/charlie-kirk-death-fired-comments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913200858/https://www.cnn.com/2025/09/13/business/charlie-kirk-death-fired-comments |archive-date=13 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Leingang 2025" /> Reuters het berig dat sommige regse beïnvloeders wat mense aangemoedig het om sosialemediaplasings aan te gee, voorheen self politieke geweld bespot het, en het uitlatings van regse aktiviste, ook Kirk, oor vroeëre gebeure aangehaal.<ref name="Satter 2025">{{Cite news |last1=Satter |first1=Raphael |last2=Vicens |first2=A. J. |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk's allies warn Americans: Mourn him properly or else |url=https://www.reuters.com/world/us/charlie-kirks-allies-warn-americans-mourn-him-properly-or-else-2025-09-13/ |access-date=13 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Verskeie mense is verkeerdelik uitgewys as diegene wat haatlike kommentaar oor Kirk of sy dood gemaak het, waaronder 'n laerskoolonderwyser in Wisconsin en 'n IT-tegnikus by Walmart wie se familie hulle huis moes ontvlug nadat sy persoonlike inligting openbaar gemaak is.<ref name="Olmsted 2025" /> Op 12 September het die komediant [[Jimmy Kimmel]] op sy aandprogram ''Jimmy Kimmel Live!'' op ABC Trump geblameer omdat hy nie die land ná Kirk se dood verenig het nie, maar eerder Demokrate aangeval het.<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=12 September 2025 |title=Jimmy Kimmel Calls Out Donald Trump For Divisive Remarks Following Charlie Kirk Shooting |url=https://deadline.com/2025/09/jimmy-kimmel-trump-charlie-kirk-1236529900/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912153822/https://deadline.com/2025/09/jimmy-kimmel-trump-charlie-kirk-1236529900/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> In die episode van 15 September het Kimmel gesê die "MAGA-bende" probeer "desperaat om hierdie kind wat Charlie Kirk vermoor het, as enigiets anders as een van hulle voor te stel" en probeer "politieke punte aanteken" uit die misdaad eerder as om opreg te rou. Die hoof van die Federal Communications Commission (FCC), Brendan Carr, het gesê dat Kimmel dit voorgekom het asof hy "die Amerikaanse publiek direk mislei" en het moontlike stappe teen ABC gedreig, waaronder die intrekking van die uitsaailisensies van sy eie stasies.<ref name="Johnson 2025">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=17 September 2025 |title=FCC Chairman Warns ABC Over Jimmy Kimmel Comment About Charlie Kirk Assassination Suspect |url=https://deadline.com/2025/09/fcc-jimmy-kimmel-charlie-kirk-suspect-1236547238/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917212605/https://deadline.com/2025/09/fcc-jimmy-kimmel-charlie-kirk-suspect-1236547238/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=Deadline}}</ref><ref name="Mangan 2025">{{Cite news |last=Mangan |first=Dan |date=18 September 2025 |title=FCC Chair Carr says 'we're not done yet' after Jimmy Kimmel suspension by ABC |url=https://www.cnbc.com/2025/09/18/jimmy-kimmel-charlie-kirk-fcc-carr.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918140635/https://www.cnbc.com/2025/09/18/jimmy-kimmel-charlie-kirk-fcc-carr.html |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=CNBC |language=en}}</ref> Op 17 September het die Nexstar Media Group aangekondig dat hulle ''Kimmel'' op hulle 32 ABC-geaffilieerde stasies "vir die afsienbare toekoms" sou staak.<ref>{{cite news |last1=Johnson |first1=Ted |last2=Hayes |first2=Dade |date=17 September 2025 |title=Nexstar's Decision To Drop Jimmy Kimmel's Show From Its ABC Stations Indefinitely Comes As It Seeks FCC Approval For Major Merger |url=https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-charlie-kirk-1236547382/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917225546/https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-charlie-kirk-1236547382/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Deadline Hollywood}}</ref> Nexstar het op daardie tydstip FCC-goedkeuring gesoek vir 'n oorname van Tegna Inc. ter waarde van $6,2 miljard.<ref name="Mangan 2025" /> ABC het daarna aangekondig dat dit die program vir onbepaalde tyd sou opskort.<ref name="Johnson 2025" /><ref name="Reilly 2025b">{{Cite news |last1=Reilly |first1=Liam |last2=Stelter |first2=Brian |last3=Wagmeister |first3=Elizabeth |date=17 September 2025 |title=ABC yanks Jimmy Kimmel's show 'indefinitely' after remarks about Charlie Kirk |url=https://www.cnn.com/2025/09/17/media/jimmy-kimmel-charlie-kirk-trump-fcc-brendan-carr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917210654/https://www.cnn.com/2025/09/17/media/jimmy-kimmel-charlie-kirk-trump-fcc-brendan-carr |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Kimmel se program het uiteindelik 'n paar dae later ná 'n openbare teenreaksie teruggekeer.<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=23 September 2025 |title=Nexstar Stations Will Continue To Preempt Jimmy Kimmel When Host Returns To ABC Tonight |url=https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-preemption-1236553268/ |access-date=23 September 2025 |website=Deadline |language=en-US }}</ref> Op 15 September, terwyl hy Kirk se podsending aangebied het, het visepresident Vance Amerikaners opgeroep om diegene wat Kirk se sluipmoord vier, by hulle werkgewers aan te gee, en het hy belowe om die federale regering te gebruik om liberale organisasies en skenkers te ondersoek en te straf. Die Associated Press het die veldtog beskryf as een wat "uitgebrei het om selfs dié in te sluit wie se uitlatings krities teenoor Kirk was sonder om sy sluipmoord te vier". Adam Goldstein van die Foundation for Individual Rights and Expression het die verskuiwing beskryf as 'n vorm van regse kanselleerkultuur en opgemerk dat mense geteiken word bloot omdat hulle Kirk aanhaal of nie genoegsaam oor sy heengaan rou nie. Goldstein het gesê dat "regeringsbetrokkenheid hierby dit wel nader aan iets soos McCarthyisme skuif".<ref name="Riccardi 2025" /> CNN het berig dat werknemers en personeel van Disney doodsdreigemente ontvang het en dat hulle e-posadresse en telefoonnommers openbaar gemaak is.<ref name="Wagmeister 2025">{{cite news |last=Wagmeister |first=Elizabeth |date=18 September 2025 |title=ABC hopes to bring Jimmy Kimmel back, but temperature needs to be taken down under FCC threats |url=https://edition.cnn.com/2025/09/18/entertainment/abc-jimmy-kimmel-what-comes-next |access-date=20 September 2025 |work=[[CNN]] }}</ref> Senator [[Ted Cruz]] het die FCC se optrede veroordeel en dit "ongelooflik gevaarlik" genoem "dat die regering hom in die posisie plaas om te sê: 'Ons gaan besluit watter spraak ons goedvind en watter nie, en ons gaan dreig om jou daar uit te haal as ons nie hou van wat jy sê nie'", en het opgemerk dat hierdie gedrag in die toekoms teen konserwatiewes gebruik kan word.<ref name="Dent 2025">{{cite news |last=Dent |first=Alec |title=Republican Ted Cruz says FCC chair's threats about Kimmel are 'dangerous' |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2025/09/19/ted-cruz-carr-fcc-jimmy-kimmel/ |access-date=20 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=19 September 2025 }}</ref> Ná Kirk se dood was daar verskeie gevalle waar mense wat negatief geraak is deur kommentaar oor sy dood, skikkings ontvang het uit hofsake oor hulle afdankings en oor beweerde skendings van hulle grondwetlike regte. Werkgewers en instellings het teen Julie 2026 meer as $4 miljoen in regsskikkings betaal aan individue wat afgedank of gestraf is oor hulle aanlyn-reaksies op Kirk se dood.<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-florida-biologist-settlement-9fc72faec821c7b73131e9e754bb7860 |title=Florida biologist fired over Charlie Kirk post after his death wins $485,000 settlement |first=Hannah |last=Schoenbaum |work=AP News}}</ref><ref>{{cite web |title=Tennessee man jailed over Charlie Kirk post wins $835,000 settlement |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-facebook-arrest-tennessee-bushart-b8c5808d77f47a2d93497d12cf0daf84 |website=AP News |access-date=20 Mei 2026 |language=en |date=20 Mei 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quinlan Houghtaling |first=Ellie |date=2026-05-28 |title=People Punished Over Charlie Kirk Comments Win Millions—and Counting |url=https://www.yahoo.com/news/politics/articles/people-punished-over-charlie-kirk-185515492.html |access-date=2026-06-10 |website=Yahoo News |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rubin |first1=Madaleine |title=Professor Fired for Criticizing Charlie Kirk Wins $1.9 Million Settlement |url=https://www.nytimes.com/2026/07/01/us/tennessee-professor-charlie-kirk-settlement.html |website=[[The New York Times]] |access-date=22 Julie 2026 |date=1 Julie 2026}}</ref> == Reaksies en analise == Kort ná Kirk se dood het Erika met kykers gepraat in 'n regstreekse uitsending uit sy ou podsendingstudio by Turning Point USA se hoofkwartier. Sy het die uitsending begin deur nooddienswerkers, Kirk se personeel en die Withuis te bedank, en het belowe: "My man se stem sal bly."<ref name="Sarnoff 2025">{{Cite news |last1=Sarnoff |first1=Leah |last2=Kindelan |first2=Katie |date=14 September 2025 |title=Erika Kirk delivers emotional remarks to the nation after killing of husband Charlie Kirk |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirks-widow-erika-set-deliver-1st-public/story?id=125528319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912233530/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirks-widow-erika-set-deliver-1st-public/story?id=125528319 |archive-date=12 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Sy het ook vergelding teen "kwaaddoeners" gevra en gesê: "Julle het geen idee van die vuur wat julle in hierdie vrou aangesteek het nie; die kreet van hierdie weduwee sal soos 'n oorlogskreet oor die wêreld weerklink."<ref name="Sarnoff 2025" /> Sy het belowe om haar man se ideale en beweging voort te dra en vir kykers gesê dat sy sou seker maak dat sy naam nooit vergeet word nie.<ref name="Sarnoff 2025" /><ref>{{Cite news |last1=Saad |first1=Nardine |last2=Matza |first2=Max |date=13 September 2025 |title=Erika Kirk pledges 'my husband's voice will remain' in tribute to Charlie Kirk |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz9je8lxge4o |access-date=18 September 2025 |work=[[BBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917225407/https://www.bbc.com/news/articles/cz9je8lxge4o |archive-date=17 September 2025}}</ref> === Binnelandse reaksie === [[Lêer:1975- Ideology of political murders - US.svg|duimnael|Ure ná Kirk se dood het Trump "radikale linkse" groepe vir die dood en vir toenemende politieke geweld in die land geblameer, maar oor dekades heen is die meeste ekstremistiese moorde in die Verenigde State deur regse daders gepleeg (die 11 September-aanvalle uitgesluit).<ref name="Schneid 2025" />]] Die voorval het onmiddellike nasionale reaksies ontlok. President Donald Trump het na hom verwys as "'n wonderlike ou van bo na onder"<ref name=":0" /> en visepresident J.D. Vance het na hom verwys as "'n opreg goeie ou en 'n jong vader".<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysignal.com/2025/09/10/breaking-charlie-kirk-shot-western-university/|title=‘SHOTS FIRED’: University Police Confirm Shooting at Campus Hosting Charlie Kirk Event|last=O'Neil|first=Tyler|date=10 September 2025|website=dailysignal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195402/https://www.dailysignal.com/2025/09/10/breaking-charlie-kirk-shot-western-university/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> FBI-direkteur Kash Patel het verklaar dat agente vinnig ter plaatse sou wees en dat die FBI die ondersoek ten volle ondersteun.<ref name=":0" /> Die skietvoorval is deur politici van beide partye veroordeel.<ref>{{Cite news |last=Stein |first=Chris |date=11 September 2025 |title='Despicable': Republicans and Democrats condemn violence after Charlie Kirk killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-reaction |access-date=11 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916181109/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-reaction |archive-date=16 September 2025}}</ref> Boodskappe van simpatie het gekom van Trump, Vance,<ref name="Moreau 2025">{{cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=10 September 2025 |title=Conservative Activist Charlie Kirk Shot During Utah Debate |url=https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-shot-debate-1236514470/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910193659/https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-shot-debate-1236514470/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |magazine=Variety}}</ref> die eerste dame Melania Trump,<ref>{{Cite news |last=Hutzler |first=Alexandra |date=10 September 2025 |title=Outpouring of grief from Trump, Vance other leaders after Charlie Kirk fatal shooting |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-vance-lawmakers-react-shooting-charlie-kirk/story?id=125452435 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195257/https://abcnews.go.com/Politics/trump-vance-lawmakers-react-shooting-charlie-kirk/story?id=125452435 |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=ABC News}}</ref> die Speaker van die Huis Mike Johnson, die Senaat se meerderheidsleier John Thune<ref>{{Cite news |last=Ceballos |first=Ana |date=11 September 2025 |title=Moment of silence for Charlie Kirk on Capitol Hill spirals into partisan shouting match |url=https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-11/capitol-hill-charlie-kirk |newspaper=[[Los Angeles Times]] |access-date=12 September 2025 }}</ref> en die voormalige president [[George W. Bush]]<ref>{{cite web |last=Bush |first=George W. |date=10 September 2025 |title=Statement by President George W. Bush on Charlie Kirk |url=https://www.bushcenter.org/newsroom/statement-by-president-george-w-bush-on-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912201146/https://www.bushcenter.org/newsroom/statement-by-president-george-w-bush-on-charlie-kirk |archive-date=12 September 2025 |publisher=George W. Bush Presidential Center |access-date=25 September 2025}}</ref>, asook ander Republikeine.<ref name="Zeleny 2025" /> Vance het vir die episode van 15 September as aanbieder van die podsending ''The Charlie Kirk Show'' oorgeneem en gesê dat hy nie visepresident sou geword het sonder Kirk nie, en beloof om sy nalatenskap voort te dra.<ref>{{cite news |last1=Nuyen |first1=Suzanne |title=JD Vance vows to carry on Kirk's legacy. And, the Fed meets to decide interest rates. |url=https://www.npr.org/2025/09/16/g-s1-88997/up-first-newsletter-jd-vance-charlie-kirk-kash-patel-testimony-federal-reserve-interest-rates |access-date=18 September 2025 |work=[[NPR]] |date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201326/https://www.npr.org/2025/09/16/g-s1-88997/up-first-newsletter-jd-vance-charlie-kirk-kash-patel-testimony-federal-reserve-interest-rates |archive-date=16 September 2025}}</ref> Demokratiese politici het die skietvoorval veroordeel, waaronder die voormalige presidente [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]] en [[Joe Biden]],<ref name="Zeleny 2025" /><ref name="Bogel-Burroughs 2025a" /> die Senaat se minderheidsleier Chuck Schumer, die Huis se minderheidsleier Hakeem Jeffries,<ref>{{Cite news |last=Carpenter |first=Susan |date=10 September 2025 |title=Republicans and Democrats condemn political violence after Charlie Kirk shot and killed |url=https://spectrumnews1.com/ky/lexington/politics/2025/09/10/reactions-to-charlie-kirk-shooting-run-the-gamut |access-date=11 September 2025 |work=Spectrum News 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916103425/https://spectrumnews1.com/ky/lexington/politics/2025/09/10/reactions-to-charlie-kirk-shooting-run-the-gamut |archive-date=16 September 2025}}</ref> die goewerneur van Kalifornië, Gavin Newsom, en die volksverteenwoordiger van Minnesota, [[Ilhan Omar]].<ref name="Brumfiel 2025">{{cite news |last1=Brumfiel |first1=Geoff |last2=Jingnan |first2=Huo |last3=Joffe-Block |first3=Jude |last4=Nguyen |first4=Audrey |title=Charlie Kirk's assassination sparks grief and rage online |url=https://www.npr.org/2025/09/11/nx-s1-5537736/charlie-kirk-conservative-influencers-reaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911195452/https://www.npr.org/2025/09/11/nx-s1-5537736/charlie-kirk-conservative-influencers-reaction |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[NPR]] |publication-date=11 September 2025}}</ref> Politici het die skietvoorval met breër politieke debatte verbind. Verskeie Republikeine in die Kongres het Demokrate geblameer en links daarvan beskuldig dat hulle geweld met retoriek aanhits.<ref name="Karni 2025" /><ref name="Bidgood 2025">{{Cite news |last=Bidgood |first=Jess |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk and America's Grim Routine |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/political-violence-charlie-kirk-shooting.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911192347/https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/political-violence-charlie-kirk-shooting.html |archive-date=11 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Tanfani 2025">{{Cite news |last1=Tanfani |first1=Joseph |last2=Parker |first2=Ned |last3=Schiffman |first3=John |date=11 September 2025 |title=Right-wing anger surges as Kirk's killing fuels calls for vengeance |url=https://www.reuters.com/world/us/right-wing-anger-surges-kirks-killing-fuels-calls-vengeance-2025-09-12/ |access-date=12 September 2025 |work=[[Reuters]] }}</ref> Demokrate en verskeie ontleders het daarteenoor aangevoer dat Trump se verdelende retoriek ook 'n faktor was in die verruwing van die openbare debat, en dat politieke geweld beide partye getref het. Demokrate het die dood ook aangehaal om die gesprek oor wetgewing op vuurwapenveiligheid te bevorder.<ref name="Allen 2025" /> In sy landwye toespraak het Trump slegs die radikale linkses vir Kirk en ander onlangse sterftes geblameer en nie onlangse Demokratiese slagoffers van geweld genoem nie.<ref>{{Cite news |last1=Pereira |first1=Ivan |date=11 September 2025 |title=Trump condemns political violence, but doesn't mention attacks on Democrats |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-condemns-political-violence-mention-attacks-democrats/story?id=125475029 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911185321/https://abcnews.go.com/Politics/trump-condemns-political-violence-mention-attacks-democrats/story?id=125475029 |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref name="Allen 2025" /> NBC News het Trump se reaksie "veel meer polariserend as baie van die ander boodskappe wat deur politici en verteenwoordigers van beide partye gelewer is" genoem.<ref name="Allen 2025" /> Verskeie publikasies, waaronder ''[[The Economist]]'',<ref name="Economist_20250912">{{cite magazine |title=Is "radical-left" violence really on the rise in America? |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2025/09/12/is-radical-left-violence-really-on-the-rise-in-america |magazine=[[The Economist]] |date=12 September 2025}}</ref> ''The New York Times'',<ref name="Sanger 2025" /> PBS<ref name="Jipson 2025">{{cite news |last1=Jipson |first1=Art |last2=Becker |first2=Paul J. |title=Right-wing extremist violence is more frequent and more deadly than left-wing violence − what the data shows |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/right-wing-extremist-violence-is-more-frequent-and-deadly-than-left-wing-violence-data-shows |work=PBS NewsHour |agency=The Conversation |date=22 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925132707/https://www.pbs.org/newshour/politics/right-wing-extremist-violence-is-more-frequent-and-deadly-than-left-wing-violence-data-shows |archive-date=25 September 2025 |url-status=live}}</ref> en ''[[Time (tydskrif)|Time]]'',<ref name="Schneid 2025">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |title=Trump Called for a Crackdown on the 'Radical Left.' But Right-Wing Extremists Are Responsible for More Political Violence |url=https://time.com/7317383/political-violence-america-trump-crackdown-right/ |magazine=[[Time (tydskrif)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918205014/https://time.com/7317383/political-violence-america-trump-crackdown-right/ |archive-date=18 September 2025 |date=16 September 2025 |url-status=live |access-date=25 September 2025 |url-access=limited}}</ref> het opgemerk dat, in teenstelling met Trump se aantygings, die meeste daders van politieke geweld regsgesind was,<ref name="Fayyad 2025">{{cite web |last1=Fayyad |first1=Abdallah |date=11 September 2025 |title=Donald Trump is lying about political violence |url-access=limited |url=https://www.vox.com/politics/461314/charlie-kirk-death-trump-political-violence-source |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915023457/https://www.vox.com/politics/461314/charlie-kirk-death-trump-political-violence-source |archive-date=15 September 2025 |access-date=21 September 2025 |website=Vox}}</ref> 'n navorsingsbevinding wat herhaaldelik bevestig is.<ref name="Somin 2025">{{Cite magazine |last=Somin |first=Ilya |date=11 September 2025 |title=Assessing the Extent of Political Violence in America |url=https://reason.com/volokh/2025/09/11/assessing-the-extent-of-political-violence-in-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912015146/https://reason.com/volokh/2025/09/11/assessing-the-extent-of-political-violence-in-america/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |magazine=Reason}}</ref><ref name="Grobe 2025">{{Cite news |last=Grobe |first=Stefan |date=12 September 2025 |title=A divided America and its searing spiral of violence – the new normal? |url=http://www.euronews.com/2025/09/12/a-divided-america-and-its-searing-spiral-of-violence-the-new-normal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912091001/https://www.euronews.com/2025/09/12/a-divided-america-and-its-searing-spiral-of-violence-the-new-normal |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=Euronews}}</ref> Ten spyte van Trump se bewering dat "die radikales op links die probleem is", is al 61 politieke moorde van 2022 tot 2024 deur regse ekstremiste gepleeg.<ref name="AP_20250914">{{cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |title=Blame game after acts of political violence can lead to further attacks, experts warn |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-political-violence-shootings-utah-7b4e9b662932943a77635a0f8e839270 |work=AP News |date=14 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915125254/https://apnews.com/article/charlie-kirk-political-violence-shootings-utah-7b4e9b662932943a77635a0f8e839270 |archive-date=15 September 2025 |url-status=live}}</ref> In reaksie op Trump het die goewerneur van Pennsilvanië, Josh Shapiro, wat self enkele maande vroeër die teiken van 'n brandstigtingsaanval was, gesê: "Die president moet nie kies en keur wat tel en wat nie tel nie. Wanneer hy dit doen, gee dit sommige 'n vrypas. Ons kan dit nie hê nie. Dit is 'n oomblik waarin leiers met morele helderheid moet praat en optree, waarin ons hierdie soort geweld in ons gemeenskappe en in ons politiek moet veroordeel."<ref>{{cite news |last=Hoffman |first=Chris |date=11 September 2025 |title=Shapiro says there's 'no place' for political violence after shooting of Charlie Kirk |url=https://www.cbsnews.com/pittsburgh/news/josh-shapiro-reaction-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912010834/https://www.cbsnews.com/pittsburgh/news/josh-shapiro-reaction-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Die volgende dag het Trump gesê: "Ons het radikale linkse maniakke daar buite en ons moet hulle net pap slaan", maar het later gesê dat hy hoop sy ondersteuners sou nie gewelddadig wees nie.<ref>{{Cite news |last1=Johansen |first1=Ben |date=11 September 2025 |title=Trump says 'we have to beat the hell' out of 'radical left lunatics' after Kirk killing |url=https://www.politico.com/news/2025/09/11/trump-says-we-have-to-beat-the-hell-out-of-radical-left-lunatics-after-kirk-killing-00559170 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912013558/https://www.politico.com/news/2025/09/11/trump-says-we-have-to-beat-the-hell-out-of-radical-left-lunatics-after-kirk-killing-00559170 |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=Politico}}</ref> Tydens 'n onderhoud op ''Fox &amp; Friends'' op 12 September, toe hy oor die teenwoordigheid van radikales aan beide politieke kante gevra is, het Trump geantwoord: "Ek sal jou iets sê wat my in die moeilikheid gaan bring, maar ek gee nie om nie. Die radikales op regs is dikwels radikaal omdat hulle nie misdaad wil sien nie ... Die radikales op links is die probleem."<ref name="Hutzler 2025">{{cite news |last1=Hutzler |first1=Alexandra |last2=Stoddart |first2=Michelle |date=12 September 2025 |title=Trump doubles down on blaming 'radical left' after vow to go after political violence |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-doubles-blaming-radical-left-after-vow-after/story?id=125509965 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912185213/https://abcnews.go.com/Politics/trump-doubles-blaming-radical-left-after-vow-after/story?id=125509965 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pilkington |first=Ed |date=12 September 2025 |title=Trump declines to call for unity after Charlie Kirk killing in stunning move |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/trump-fox-friends-charlie-kirk-shooting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912191931/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/trump-fox-friends-charlie-kirk-shooting |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Trump se raadgewer Stephen Miller het gesê dat linkse politieke organisasies "'n uitgestrekte binnelandse terreurbeweging" uitmaak en dat "ons elke hulpbron wat ons het ... deur hierdie regering gaan gebruik om hierdie netwerke te identifiseer, te ontwrig, te ontbind en te vernietig".<ref name="Jipson 2025" /> Sowel meningsredakteurs<ref name="Van Reybrouck 2025">{{cite news |last1=Van Reybrouck |first1=David |title=We must not let the shooting of Charlie Kirk become Trump's Reichstag fire |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/sep/17/shooting-charlie-kirk-donald-trump-reichstag-fire-european-history-us-president |newspaper=[[The Guardian]] |date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917091032/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/sep/17/shooting-charlie-kirk-donald-trump-reichstag-fire-european-history-us-president |archive-date=17 September 2025 |url-status=live}}</ref> as verregse kommentators<ref name="Owen 2025">{{cite news |last1=Owen |first1=Tess |title=Far-right commentators echo Trump in calling for 'vengeance and retribution' for Charlie Kirk's death |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/11/charlie-kirk-shooting-death-trump-reaction |newspaper=[[The Guardian]] |date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918221643/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/11/charlie-kirk-shooting-death-trump-reaction |archive-date=18 September 2025 |url-status=live}}</ref> en Trump-kritici<ref name="Horsey 2025">{{cite news |last1=Horsey |first1=David |title=Is this America's Reichstag fire moment? |url=https://www.seattletimes.com/opinion/is-this-americas-reichstag-fire-moment/ |newspaper=The Seattle Times |date=19 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920114415/https://www.seattletimes.com/opinion/is-this-americas-reichstag-fire-moment/ |archive-date=20 September 2025 |url-status=live}}</ref> het Kirk se dood met die Ryksdagbrand vergelyk{{Ndash}} die brandstigting in 1933 van die Duitse parlementsgebou wat Hitler as voorwendsel gebruik het om burgerlike vryhede op te skort en die politieke opposisie te vervolg<ref name="Horsey 2025" />{{Ndash}} en sommige het die dood Trump se "Ryksdagbrand-oomblik" genoem.<ref name="Van Reybrouck 2025" /> Kirk se dood is ook bespreek in die konteks van "politieke martelaarskap", waar nasies die martelaarskap van oorlede individue bevorder.<ref>{{cite news |last=Lindstaedt |first=Natasha |date=15 Oktober 2025 |title=Charlie Kirk: the latest in a long line of political martyrs, from left and right |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/charlie-kirk-the-latest-in-a-long-line-of-political-martyrs-from-left-and-right-266264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214015852/https://theconversation.com/charlie-kirk-the-latest-in-a-long-line-of-political-martyrs-from-left-and-right-266264 |archive-date=14 Desember 2025 |access-date=13 Desember 2025}}</ref> Professor Steven Levitsky, die skrywer van ''How Democracies Die'', het aangevoer dat die uitbuiting van Kirk se dood om aanvalle op kritici te regverdig, "bladsy een van die outoritêre draaiboek" is.<ref name="Guardian_20251011">{{cite news |last1=Stone |first1=Peter |title='Page one of the authoritarian playbook': how Trump and allies are exploiting Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/oct/11/charlie-kirk-trump-maga-allies |work=[[The Guardian]] |date=11 Oktober 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011121928/https://www.theguardian.com/us-news/2025/oct/11/charlie-kirk-trump-maga-allies |archive-date=11 Oktober 2025 |url-status=live}}</ref> [[Lêer:Subcommittee Hearing on Politically Violent Attacks - October 28, 2025.webm|duimnael|thumbtime=58:44|'n Kongresverhoor van 'n subkomitee op 28 Oktober 2025 oor politieke geweld in die Verenigde State, waar Kirk se sluipmoord dikwels genoem word]] Johnson het 'n stilte van 30 sekondes in die Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers vir Kirk gehou, wat deur al die Huislede nagekom is. Ná meningsverskille op die vloer het die geleentheid in partypolitieke twis en beskuldigings deur beide kante ontaard.<ref>{{cite news |last1=Santaliz |first1=Andrew |last2=Solender |first2=Kate |date=11 September 2025 |title=Chaos erupts on House floor over Charlie Kirk shooting |url=https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-house-boebert-luna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911070812/https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-house-boebert-luna |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Axios |language=en}}</ref> Die minister van verdediging, [[Pete Hegseth]], het gesê dat die Pentagon "baie noukeurig" enige burgerlike en militêre werknemer dophou wat 'n kritikus van Kirk is of sy dood gevier het, om straf op te lê.<ref>{{Cite news |last1=Kube |first1=Courtney |last2=Lee |first2=Carol E. |date=12 September 2025 |title=Pete Hegseth tells Pentagon staff to hunt for negative Charlie Kirk posts by service members |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/hegseth-pentagon-staff-negative-charlie-kirk-posts-service-members-rcna230915 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912231336/https://www.nbcnews.com/politics/national-security/hegseth-pentagon-staff-negative-charlie-kirk-posts-service-members-rcna230915 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=NBC News |language=en}}</ref> Die adjunkminister van buitelandse sake, Christopher Landau, het sosialemediagebruikers versoek om buitelandse inwoners van die Verenigde State aan te gee wat Kirk se dood bespot of gevier het.<ref>{{Cite web |last1=Bowden |first1=John |date=11 September 2025 |title=Rubio's top deputy calls on social media to rat out 'foreigners who glorify violence' after Charlie Kirk killing |url=https://ca.news.yahoo.com/rubio-top-deputy-calls-social-181317710.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912002103/https://ca.news.yahoo.com/rubio-top-deputy-calls-social-181317710.html |archive-date=12 September 2025 |via=Yahoo News |work=[[The Independent]]}}</ref> [[Elon Musk]] het in 'n videogreep gesê dat "mense van links" Kirk se dood vier, en bygevoeg: "Of jy geweld kies of nie, geweld kom na jou. Jy veg terug of jy sterf."<ref>{{Cite news |last=Suter |first=Tara |date=14 September 2025 |title=Musk: 'The left is the party of murder' |url=https://thehill.com/policy/technology/5502535-elon-musk-charlie-kirk-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914134015/https://thehill.com/policy/technology/5502535-elon-musk-charlie-kirk-death/ |archive-date=14 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Aan die einde van September het Musk die Anti-Defamation League (ADL) 'n "haatgroep" genoem en dit daarvan beskuldig dat dit anti-Christelik van aard is. Dit het gevolg nadat die sluipmoord nuwe aandag gevestig het op die ADL se insluiting van Turning Point USA, Kirk en die ekstremistiese Christian Identity-beweging in sy dokumentasie van beweerde regse ekstremisme en rassisme.<ref>{{cite web |last1=Scott |first1=Owen |date=30 September 2025 |title=Elon Musk labels the ADL a 'hate group' after Turning Point USA is named as an extremist group |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/elon-musk-adl-turning-point-usa-b2835605.html |work=[[The Independent]] |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Robins-Early |first1=Nick |date=29 September 2025 |title=Musk calls Anti-Defamation League 'hate group' for documenting Christian extremism |url=https://www.theguardian.com/technology/2025/sep/29/elon-musk-anti-defamation-league-christian-extremism |work=[[The Guardian]] |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref> Ná die teenreaksie van Musk en ander prominente konserwatiewes het die FBI bande met die ADL verbreek en het direkteur Kash Patel 'n verklaring uitgereik waarin hy die ADL veroordeel het.<ref>{{cite news |last1=Power |first1=John |date=2 Oktober 2025 |title=FBI cuts ties with Anti-Defamation League amid conservative backlash |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/2/fbi-cuts-ties-with-anti-defamation-league-amid-conservative-backlash |work=Al Jazeera |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref> Die ADL het aangekondig dat dit sy "Glossary of Extremism" sou laat vaar omdat "'n toenemende aantal inskrywings in die glossarium verouderd was".<ref>{{cite web |last=King |first=Jordan |date=1 Oktober 2025 |title=ADL Scraps 'Glossary of Extremism' After Backlash |url=https://www.newsweek.com/adl-scraps-glossary-of-extremism-after-backlash-10808711 |publisher=[[Newsweek]] |access-date=13 Oktober 2025}}</ref> === Internasionale reaksies === Kirk se dood het boodskappe van medelye van wêreldleiers en buitelandse politici ontlok.<ref name="Reuters 2025">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Reactions to the fatal shooting of US right-wing activist Charlie Kirk |url=https://www.reuters.com/world/us/reactions-fatal-shooting-us-right-wing-activist-charlie-kirk-2025-09-10/ |access-date=11 September 2025 |work=[[Reuters]] }}</ref><ref name="The Punch 2025">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=World leaders condemn Charlie Kirk's assassination, decry political violence |url=https://punchng.com/world-leaders-condemn-charlie-kirks-assassination-decry-political-violence/ |access-date=11 September 2025 |newspaper=The Punch}}</ref> Die Argentynse president [[Javier Milei]], die Australiese premier [[Anthony Albanese]], die Britse premier [[Keir Starmer]] en minister van buitelandse sake Yvette Cooper, die Kanadese premier [[Mark Carney]], die Tsjeggiese premier Petr Fiala, die Franse ministerie van buitelandse sake, die Georgiese president Mikheil Kavelasjwili en premier Irakli Kobachidze, die Hongaarse premier [[Viktor Orbán]], die Israeliese premier [[Benjamin Netanyahu]], die Italiaanse premier [[Giorgia Meloni]], die Mexikaanse president [[Claudia Sheinbaum]], die Nieu-Seelandse adjunkpremier David Seymour, die Poolse president Karol Nawrocki, die Skotse eerste minister John Swinney, die Serwiese president [[Aleksandar Vučić]], die Sweedse adjunkpremier Ebba Busch en die [[Vatikaanstad|Vatikaanse]] staatsekretaris Pietro Parolin het hulle medelye betuig en die skietvoorval veroordeel.<ref name="Reuters 2025" /><ref name="The Punch 2025" /><ref name="Georgia Today 2025">{{Cite news |date=12 September 2025 |title=Georgian leaders condemn assassination of US far-right commentator Charlie Kirk |url=https://georgiatoday.ge/georgian-leaders-condemn-assassination-of-us-far-right-commentator-charlie-kirk/ |access-date=14 September 2025 |work=Georgia Today }}</ref><ref name="AP_20250924">{{Cite news |last=Kinnard |first=Meg |date=24 September 2025 |title=World leaders at UN shocked by 'macabre response' on social media to Charlie Kirk's death |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-un-general-assembly-serbia-515ed8e65e2b8424da6dce20c9b6eb2a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924231605/https://apnews.com/article/charlie-kirk-un-general-assembly-serbia-515ed8e65e2b8424da6dce20c9b6eb2a |archive-date=24 September 2025 |access-date=22 Junie 2026 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Cardinal Parolin on Charlie Kirk death: 'We are against all types of violence' |url=https://www.ewtnnews.com/vatican/vatican-secretary-of-state-cardinal-parolin-on-charlie-kirk-death-we-are-against-all-types-of-violence |access-date=14 September 2025 |last1=Brockhaus |first1=Hannah |last2=di Donato |first2=Valentina |work=Catholic News Agency }}</ref> Die Salvadoraanse president Nayib Bukele het die media se dekking van die gebeure gekritiseer.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Presidente Bukele sobre falsas noticias del atentado hacia activista política en EEUU: 'No odian lo suficiente a los medios' |trans-title=President Bukele oor vals nuus oor die aanval op 'n politieke aktivis in die VSA: "Hulle haat die media nie genoeg nie" |language=es |url=https://lapagina.com.sv/politica/presidente-bukele-sobre-falsas-noticias-del-atentado-hacia-activista-politica-en-eeuu-no-odian-lo-suficiente-a-los-medios/ |access-date=11 September 2025 |work=Diario La Página |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911123532/https://lapagina.com.sv/politica/presidente-bukele-sobre-falsas-noticias-del-atentado-hacia-activista-politica-en-eeuu-no-odian-lo-suficiente-a-los-medios/ |archive-date=11 September 2025 |url-status=live}}</ref> [[Pous Leo XIV]] het kommer oor politieke geweld uitgespreek en vir Kirk en sy familie gebid.<ref>{{Cite news |date=16 September 2025 |title=Pope tells new US ambassador he is praying for Charlie Kirk and his family |url=https://apnews.com/article/vatican-pope-comment-charlie-kirk-prayers-5b21388dd7c84f887df0a8c01cb4bf2c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918052701/https://apnews.com/article/vatican-pope-comment-charlie-kirk-prayers-5b21388dd7c84f887df0a8c01cb4bf2c |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] het die sluipmoord op 24 September tydens die 80ste sitting van die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies aangehaal as 'n voorbeeld van "opskrifte oor gewelddadige aanvalle wat oral in die wêreld gebeur" en het sy medelye betuig.<ref name="AP_20250924" /> Die Russiese president [[Wladimir Poetin]] het sy medelye betuig en die sluipmoord 'n "weersinwekkende misdaad" genoem.<ref>{{Cite news |last=Soldatkin |first=Vladimir |date=2 Oktober 2025 |title=Putin says murder of Charlie Kirk is sign of deep rift in US |url=https://www.reuters.com/world/putin-says-murder-charlie-kirk-is-sign-deep-rift-us-2025-10-02/ |work=[[Reuters]] |access-date=2 Oktober 2025}}</ref> [[Lêer:Santiago Abascal Freedom.jpg|duimnael|Die Spaanse politikus Santiago Abascal vier dae ná Kirk se dood met 'n hemp soortgelyk aan dié wat Kirk gedra het toe hy geskiet is]] Europese regse populistiese leiers het Kirk se dood gebruik om hulle ondersteuners te mobiliseer en links te veroordeel.<ref name="Reuters 2025" /> Orbán van die regerende Hongaarse [[Fidesz]]-party het Kirk se sluipmoord verbind met die aanvalle op die voormalige Tsjeggiese premier [[Andrej Babiš]] en die Slowaakse premier [[Robert Fico]] en het aangedring dat "die haatsaaiende linkses gestop word".<ref name="The Punch 2025" /> Die Georgiese president Kavelasjwili en premier Kobachidze het die sluipmoord op soortgelyke wyse met [[Links (politiek)|linkse politiek]] verbind; Kobachidze het beweer dat die sluipmoord wys "waarheen hierdie sogenaamde liberale en pseudoliberale die moderne wêreld sleep".<ref name="Georgia Today 2025" /> [[Geert Wilders]] van die Nederlandse [[Party vir die Vryheid]] het gesê: "Ek herhaal sy ware woorde wat ook vir Europa geld: Islam is die swaard wat links gebruik om Europa se keel af te sny."<ref name="Reuters 2025" /> Jordan Bardella van die Franse [[Rassemblement National]] het "die ontmenslikende retoriek van links en sy onverdraagsaamheid [wat] politieke geweld aanblaas" geblameer, en Alice Weidel van die [[Alternative für Deutschland]] het gesê dat Kirk deur "'n fanatikus wat ons lewenswyse haat" doodgemaak is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2025 |title=How the EU's far right has seized on Charlie Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/17/how-the-eus-far-right-has-seized-on-charlie-kirks-killing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917203256/https://www.theguardian.com/world/2025/sep/17/how-the-eus-far-right-has-seized-on-charlie-kirks-killing |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> [[Matteo Salvini]], die Italiaanse adjunkpremier en leier van Lega, het gesê dat hy oor Kirk se dood "gehuil" het en dat hy hom wou navolg deur direk met jongmense te praat.<ref>{{Cite news |date=14 September 2025 |title=Matteo Salvini: 'Ho pianto per Charlie Kirk, ora cambia tutto: voglio parlare ai giovani come faceva lui' |trans-title=Matteo Salvini: "Ek het oor Charlie Kirk gehuil, nou verander alles: ek wil met jongmense praat soos hy gedoen het" |url=https://www.huffingtonpost.it/politica/2025/09/14/news/matteo_salvini_ho_pianto_per_charlie_kirk_voglio_parlare_ai_giovani_come_faceva_lui-20033452/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916031804/https://www.huffingtonpost.it/politica/2025/09/14/news/matteo_salvini_ho_pianto_per_charlie_kirk_voglio_parlare_ai_giovani_come_faceva_lui-20033452/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=HuffPost Italia |language=it}}</ref> In Spanje het Santiago Abascal, die president van Vox en Patriots.eu, tydens sy party se jaarlikse kongres 'n huldeblyk aan Kirk gebring deur 'n hemp te dra soortgelyk aan dié wat Kirk gedra het toe hy geskiet is.<ref>{{Cite news |date=13 September 2025 |title=Abascal homenajea a Charlie Kirk con una camiseta en la cumbre 'Europa Viva 25' |trans-title=Abascal bring 'n huldeblyk aan Charlie Kirk met 'n hemp by die Europa Viva 25-beraad |url=https://www.20minutos.es/nacional/abascal-homenajea-charlie-kirk-camiseta-cumbre-europa-viva_6325831_0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913232010/https://www.20minutos.es/nacional/abascal-homenajea-charlie-kirk-camiseta-cumbre-europa-viva_6325831_0.html |archive-date=13 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=20 minutos |language=es}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het [[Reform UK]] se leier [[Nigel Farage]] 'n huldeblyk aan Kirk in die Laerhuis gebring en gesê dat hy die verlies van 'n vriend betreur,<ref>{{Cite news |last=George |first=Susannah |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk mourned by a global right he influenced |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/13/charlie-kirk-global-right-israel-netanyahu-hungary-orban-japan-south-korea-uk/ |access-date=21 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> en het Tommy Robinson die dood gebruik om steun te mobiliseer vir die anti-immigrasie-byeenkoms Unite the Kingdom in Londen op 13 September.<ref>{{Cite news |last1=Clayton |first1=Freddie |date=13 September 2025 |title=Tens of thousands join far-right rally in London where Charlie Kirk was mourned |url=https://www.nbcnews.com/world/europe/london-braces-mass-far-right-rally-charlie-kirk-will-mourned-rcna230978 |access-date=17 September 2025 |work=NBC News }}</ref> Op 11 September het die Europese Konserwatiewes en Hervormers-groep en die Groep van Soewereine Nasies van Europa, die regse en verregse politieke groepe in die [[Europese Parlement]], 'n mosie voorgestel om 'n minuut stilte ter ere van Kirk te hou. Die mosie is deur die parlementspresident Roberta Metsola verwerp, hoewel die Sweedse Europarlementslid Charlie Weimers toegelaat is om 'n verklaring oor Kirk se dood te maak voordat die stemsitting begin het. Weimers se poging om 'n deel van sy tyd vir 'n oomblik van stilte af te staan, is deur die parlement se visepresident Katarina Barley onderbreek.<ref>{{Cite news |last1=Griera |first1=Max |last2=Starcevic |first2=Seb |date=11 September 2025 |title=Uproar as EU Parliament declines to hold minute of silence for Charlie Kirk |url=https://www.politico.eu/article/chalie-kirk-eu-parliament-declines-minute-of-silence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911125041/https://www.politico.eu/article/chalie-kirk-eu-parliament-declines-minute-of-silence/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Politico}}</ref> Die Franse Europarlementslid Nathalie Loiseau van [[Renew Europe]] het gesê dat sy doodsdreigemente ontvang het nadat sy die minuut stilte teengestaan het, en het gesê dat Kirk wel 'n slagoffer was, maar dat hy "in Frankryk as 'n misdadiger beskou sou word" weens sy "rassistiese, antisemitiese en homofobiese" menings.<ref>{{Cite web |date=13 September 2025 |title=Assassinat de Charlie Kirk : l'eurodéputée Nathalie Loiseau a reçu des menaces de mort après s'être opposée à une minute de silence |trans-title=Sluipmoord op Charlie Kirk: Europarlementslid Nathalie Loiseau het doodsdreigemente ontvang nadat sy 'n minuut stilte teengestaan het |url=https://www.franceinfo.fr/monde/usa/assassinat-de-charlie-kirk/assassinat-de-charlie-kirk-l-eurodeputee-nathalie-loiseau-a-recu-des-menaces-de-mort-apres-s-etre-opposee-a-une-minute-de-silence_7490347.html |access-date=17 September 2025 |website=France Info |language=fr }}</ref> Valérie Hayer, die leier van die Renew Europe-groep, het soortgelyk gesê dat die Europese Parlement Kirk nie moes vereer nie weens sy "supremasistiese, rassistiese, teen-aborsie- en pro-Russiese" sienings.<ref>{{Cite news |first=Audrey |last=Senecal |date=15 September 2025 |title=«Suprémaciste, raciste, prorusse...» : les propos de Valérie Hayer sur Charlie Kirk suscitent de vives réactions sur X |trans-title="Supremasisties, rassisties, pro-Russies..." Valérie Hayer se uitlatings oor Charlie Kirk ontlok sterk reaksies op X |url=https://www.lejdd.fr/politique/supremaciste-raciste-prorusse-les-propos-de-valerie-hayer-sur-charlie-kirk-suscitent-de-vives-reactions-sur-x-161918 |access-date=17 September 2025 |work=Le Journal du Dimanche |language=fr }}</ref> 'n Oomblik van stilte vir Kirk is op 18 September in die [[Seimas]] (die Litause parlement) gehou ná 'n voorstel van die parlementslid Rimas Jonas Jankūnas.<ref>{{Cite news |date=18 September 2025 |title=Lithuanian parliament observes moment of silence to honour Charlie Kirk |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2683373/lithuanian-parliament-observes-moment-of-silence-to-honour-charlie-kirk |access-date=18 September 2025 |work=Lithuanian National Radio and Television }}</ref> Op 18 September het die Tsjeggiese kardinaal Dominik Duka 'n [[Requiem (tipe mis)|requiemmis]] vir Kirk in die Kerk van Ons Liewe Vrou voor Týn gevier. Die mis is deur honderde gelowiges bygewoon, onder hulle politici, terwyl dosyne betogers voor die kerk bymekaargekom het met plakkate wat Kirk as "fascisties, rassisties en seksisties" beskryf het.<ref>{{cite web |title=Cardinal Duka criticised for celebrating Requiem Mass for Charlie Kirk in Prague |url=https://thecatholicherald.com/article/cardinal-duka-criticised-for-celebrating-requiem-mass-for-charlie-kirk-in-prague |website=The Catholic Herald |access-date=4 November 2025 }}</ref> Ná die aankondiging van Kirk se dood het Russiese staatsmedia op sosiale platforms gesê dat die Verenigde State hulle vir 'n moontlike burgeroorlog gereed maak. Chinese staatsmedia het die voorval voorgestel as 'n aanduiding van 'n ontwrigte en verslegtende samelewing wat deur politieke onrus en vuurwapengeweld geteister word.<ref name="De Luce_2025">{{cite news |last1=De Luce |first1=Dan |last2=Collier |first2=Kevin |date=19 September 2025 |title=Russia tries to exploit divisions sparked by Kirk's murder, researchers say |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/russia-tries-exploit-divisions-sparked-kirks-murder-researchers-say-rcna232160 |access-date=22 September 2025 |newspaper=NBC News }}</ref> === Media === Nuus van Kirk se skietvoorval en daaropvolgende dood het die dag se nuusagenda oorheers, met groot nuusnetwerke wat om ongeveer 14:50 (Oostelike Tyd) in "blitsnuusmodus" oorgegaan het toe hulle verneem het dat Kirk in die nekstreek geskiet is, en deurlopende dekking het die hele dag voortgeduur.<ref>{{cite news |last=Mwachiro |first=Mark |date=10 September 2025 |title=How the News Networks Covered the Charlie Kirk Shooting |url=https://www.adweek.com/tvnewser/how-the-news-networks-covered-the-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911075217/https://www.adweek.com/tvnewser/how-the-news-networks-covered-the-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Adweek}}</ref> Media-organisasies het oor die algemeen grepe van die gebeure uitgesaai wat verkort of andersins gesensor is om die beeld van die skietvoorval te verwyder.<ref name="BauderAP" /> Aansienlike openbare belangstelling in die gebeure het daartoe gelei dat Fox News, MSNBC en CNN alles "groter gehore as gewoonlik getrek" het. Op 10 September 2025 het die drie netwerke gesamentlik 'n gemiddeld van 6,9 miljoen kykers gehad, 'n sprong van 65% van die 4,2 miljoen wat 'n week vroeër gekyk het. Op 11 September het die drie netwerke 'n gesamentlike gehoor van 6,2 miljoen getrek, 72% meer as die vorige week se 3,6 miljoen.<ref>{{cite news |last=Porter |first=Rick |date=12 September 2025 |title=TV Ratings: Cable News Spikes With Coverage of Charlie Kirk Murder |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/charlie-kirk-cable-news-tv-ratings-1236369636/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913024608/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/charlie-kirk-cable-news-tv-ratings-1236369636/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Hollywood Reporter}}</ref> Op 12 September het Fox News 'n spitstyd-spesiale program met die titel ''Charlie Kirk: An American Original'' aangebied.<ref>{{cite magazine |date=12 September 2025 |title=FOX News to Present Charlie Kirk Tribute |url=https://talkers.com/2025/09/12/fox-news-to-present-charlie-kirk-tribute/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912143731/https://talkers.com/2025/09/12/fox-news-to-present-charlie-kirk-tribute/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=Talkers Magazine}}</ref> Terwyl hulle die skietvoorval veroordeel het, het linkse publikasies soos ''The National'', ''The Nation'' en ''The New Republic'' die massamedia daarvan beskuldig dat hulle Kirk se loopbaan "witwas".<ref>{{cite news |last=Gomersall |first=Ellie |date=11 September 2025 |title=Global reaction to Charlie Kirk shooting is whitewashing his extremism |url=https://www.thenational.scot/politics/25460706.global-reaction-charlie-kirk-shooting-whitewashing-extremism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911212121/https://www.thenational.scot/politics/25460706.global-reaction-charlie-kirk-shooting-whitewashing-extremism/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The National}}</ref><ref>{{cite news |last=Spiers |first=Elizabeth |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's Legacy Deserves No Mourning |url=https://www.thenation.com/article/politics/charlie-kirk-assassination-maga/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912222312/https://www.thenation.com/article/politics/charlie-kirk-assassination-maga/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Nation}}</ref><ref>{{cite magazine |date=12 September 2025 |title=The Media Is Totally Blowing Its Coverage of Charlie Kirk |url=https://newrepublic.com/article/200411/media-blowing-coverage-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912204914/https://newrepublic.com/article/200411/media-blowing-coverage-charlie-kirk |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref> Die Fox News-aanbieder Jesse Watters het gesê: "Hulle is in oorlog met ons ... Ons gaan Charlie se dood wreek op die manier waarop hy dit gewreek sou wou hê ... Charlie sou wou hê ons plaas soveel druk as moontlik op hierdie mense."<ref>{{Cite news |last=Baragona |first=Justin |date=10 September 2025 |title=Jesse Watters declares 'They are at war with us!' after Charlie Kirk killing |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/jesse-watters-charlie-kirk-assassination-war-b2824273.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910230850/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/jesse-watters-charlie-kirk-assassination-war-b2824273.html |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Die linkse stroomdienspersoonlikheid [[Hasan Piker]], wat later in September met Kirk sou debatteer, het die dood 'n "skrikwekkende voorval" genoem en gesê: "Die naklank van mense wat wraak soek in die nadraai van hierdie gewelddadige, afskuwelike voorval gaan werklik kommerwekkend wees."<ref name="Leingang 2025">{{Cite news |last=Leingang |first=Rachel |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk's death shows political violence is now a feature of US life |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-political-violence |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910215109/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-political-violence |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> === Populêre kultuur === Op die dag van die sluipmoord het die Amerikaanse webwerf ''Jezebel'' 'n satiriese artikel van 8 September met die titel "We Paid Some Etsy Witches to Curse Charlie Kirk" verwyder en dit met 'n nuwe opskrif en teks vervang om te beklemtoon dat dit 'n humoristiese stuk was wat nie bedoel was om iemand skade aan te doen nie.<ref>{{cite web |last=Spangler |first=Todd |date=10 September 2025 |title=Jezebel Removes Article About Hiring 'Witches to Curse Charlie Kirk' Published Two Days Before He Was Assassinated |work=Variety |url=https://variety.com/2025/digital/news/jezebel-charlie-kirk-editors-note-witches-curse-1236514904/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911040959/https://variety.com/2025/digital/news/jezebel-charlie-kirk-editors-note-witches-curse-1236514904/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 Desember 2025}}</ref> Op die aand van Kirk se sluipmoord het Comedy Central alle geskeduleerde heruitsendings van die ''[[South Park]]''-episode "Got a Nut" gekanselleer, waarin die karakter Eric Cartman 'n parodiese weergawe van Kirk voorstel.<ref>{{cite magazine |last=Hailu |first=Selome |date=11 September 2025 |title='South Park' Episode Making Fun of Charlie Kirk Pulled From Comedy Central but Remains on Paramount+ |url=https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-south-park-pulled-comedy-central-1236515229/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912201146/https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-south-park-pulled-comedy-central-1236515229/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Variety}}</ref> Dit het gevolg op 'n aanlynveldtog om die program te laat kanselleer weens sy satiriese uitbeelding van Kirk kort voor sy dood.<ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination: 'South Park' faces Backlash and calls for cancellation over parody episode weeks before shooting |url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/english/charlie-kirk-assassination-south-park-faces-backlash-and-calls-for-cancellation-over-parody-episode-weeks-before-shooting/articleshow/123824702.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911072730/https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/english/charlie-kirk-assassination-south-park-faces-backlash-and-calls-for-cancellation-over-parody-episode-weeks-before-shooting/articleshow/123824702.cms |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Times of India]]}}</ref> Kirk self het sy parodie in ''South Park'' "skreeusnaaks" genoem.<ref>{{cite news |last1=Hibberd |first1=James |date=11 September 2025 |title=MAGA Blames 'South Park' for Charlie Kirk Assassination as Comedy Central Pulls Episode |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/south-park-charlie-kirk-maga-1236368149/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911152853/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/south-park-charlie-kirk-maga-1236368149/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=The Hollywood Reporter}}</ref> In die week ná sy dood het verskeie professionele sportgeleenthede oomblikke van stilte vir Kirk gehou.<ref>{{Cite web |date=14 September 2025 |title=In nine early Sunday games, five home teams held a moment of silence for Charlie Kirk |url=https://www.nbcsports.com/nfl/profootballtalk/rumor-mill/news/in-nine-early-sunday-games-five-home-teams-held-a-moment-of-silence-for-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915075223/https://www.nbcsports.com/nfl/profootballtalk/rumor-mill/news/in-nine-early-sunday-games-five-home-teams-held-a-moment-of-silence-for-charlie-kirk |archive-date=15 September 2025 |access-date=22 September 2025 |website=NBC Sports}}</ref> Volgens die ''Hindustan Times'' het sommige mense hulle verontwaardiging op sosiale media uitgespreek teenoor spanne van die National Football League wat nie 'n oomblik van stilte gehou het nie.<ref>{{Cite news |date=15 September 2025 |title='Shame on you'; Public outcry as two NFL teams decline to honor Charlie Kirk with moments of silence, who are they? |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/public-outcry-as-two-nfl-teams-decline-to-honor-charlie-kirk-with-moments-of-silence-who-are-they-101757877402033.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915075510/https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/public-outcry-as-two-nfl-teams-decline-to-honor-charlie-kirk-with-moments-of-silence-who-are-they-101757877402033.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=22 September 2025 |work=[[Hindustan Times]]}}</ref> Op 16 September is 'n KI-gegenereerde lied wat aan Spalexma toegeskryf word, "We Are Charlie Kirk", op musiekstroomdienste vrygestel. Dit was kortliks op die eerste plek op [[Spotify]] se virale liedjielys en het ook op ''Billboard'' se Hot Christian Songs-lys beland.<ref name="HCS">{{cite magazine |date=13 Desember 2025 |title=Hot Christian Songs: Week of December 13, 2025 |url=https://www.billboard.com/charts/christian-songs/2025-12-13/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212021450/https://www.billboard.com/charts/christian-songs/2025-12-13/ |archive-date=12 Desember 2025 |access-date=9 Desember 2025 |magazine=Billboard}}</ref><ref name="Murray-2">{{Cite news |last=Murray |first=Conor |title=AI-Generated 'We Are Charlie Kirk' Tops Spotify Viral Songs Chart |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/11/20/apparently-ai-generated-song-honoring-charlie-kirk-goes-viral-but-its-far-from-the-first/ |access-date=26 November 2025 |work=[[Forbes]]}}</ref> ==== Sosiale media ==== Die nuus van Kirk se dood het hewige reaksies op [[Sosiale media|sosiale media]] ontlok.<ref>{{cite news |last=Siwak |first=Miranda |date=11 September 2025 |title=Stars React to Political Commentator Charlie Kirk's Death at 31: Chris Pratt, Danica Patrick, More |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/stars-react-after-conservative-commentator-charlie-kirk-shot-dead-at-31/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910232206/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/stars-react-after-conservative-commentator-charlie-kirk-shot-dead-at-31/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Us Weekly}}</ref> ''The New York Times'' het beskryf hoe sosiale media opregte boodskappe van sowel links as regs, angs oor politieke geweld en skerp partypolitieke en politieke standpunte gehad het.<ref name="Kircher 2025">{{cite news |last1=Kircher |first1=Madison Malone |last2=McKinley |first2=Jesse |date=10 September 2025 |title=Social Media Falls Into Well Worn Grooves After Charlie Kirk's Death |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/style/charlie-kirk-social-media-reaction.html |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Verwysings na en vergelykings met die Ryksdagbrand en die moord op Horst Wessel het skerp toegeneem.<ref name="Cramer 2025">{{cite news |last1=Cramer |first1=Philissa |date=11 September 2025 |title=Antisemitism flares and 'Reichstag' mentions soar online in wake of Charlie Kirk assassination |url=https://www.jta.org/2025/09/11/united-states/antisemitism-flares-and-reichstag-mentions-soar-online-in-wake-of-charlie-kirk-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911142431/https://www.jta.org/2025/09/11/united-states/antisemitism-flares-and-reichstag-mentions-soar-online-in-wake-of-charlie-kirk-assassination |archive-date=11 September 2025 |access-date=21 September 2025 |work=Jewish Telegraphic Agency}}</ref><ref>{{cite news |last1=Cohen |first1=Benyamin |last2=Feuer |first2=Hannah |date=11 September 2025 |title=Who was Horst Wessel, and why are people comparing Charlie Kirk to him? |url=https://forward.com/news/768607/horst-wessel-charlie-kirk-nazi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223752/https://forward.com/news/768607/horst-wessel-charlie-kirk-nazi/ |archive-date=11 September 2025 |work=[[The Forward]]}}</ref> 'n Uitlating wat Kirk in 2023 gemaak het{{Ndash}} "Dit is die moeite werd om ongelukkig elke jaar 'n paar vuurwapensterftes as koste te hê sodat ons die Tweede Wysiging kan hê om ons ander God-gegewe regte te beskerm"{{Ndash}} is ná die skietvoorval talle kere op sosiale media herplaas.<ref name="Kircher 2025" /> Nog 'n greep het weer opgeduik en viraal gegaan waarin hy gesê het: "Ek kan eintlik nie die woord empatie verdra nie. Ek dink empatie is 'n versonne, nuwetydse term wat baie skade aanrig."<ref>{{cite web |last=Banerjee |first=Shamik |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk's past comment on empathy resurfaces after UVU shooting: 'I can't stand the word' |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/charlie-kirks-past-comment-on-empathy-resurfaces-after-uvu-shooting-i-cant-stand-the-word-101757544866670.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910233030/https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/charlie-kirks-past-comment-on-empathy-resurfaces-after-uvu-shooting-i-cant-stand-the-word-101757544866670.html |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 Desember 2025}}</ref> Verskeie verregse figure het vergeldingsgeweld teen Demokrate aangemoedig en die dood as 'n werwingsgeleentheid beskou.<ref name="Gilbert 2025" /><ref name="Owen 2025" /><ref name="Knutson 2025" /> Nog voordat die skutter se identiteit en motiewe bekend was, het verskeie invloedryke regse stemme wraak en oorlog geëis.<ref name="Bidgood 2025" /><ref name="Tanfani 2025" /> In die dae ná die skietvoorval het sosialemediaplatforms soos [[Meta Platforms|Meta]], [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Bluesky]] verklarings uitgereik waarin hulle plasings veroordeel het wat Kirk se dood verheerlik, wat in uiterste gevalle aanhitsing tot geweld teen ander regse kommentators of mediafigure soos [[J.K. Rowling]] ingesluit het.<ref name="Farber 2025">{{cite news |last=Farber |first=Alex |date=12 September 2025 |title='Get JK Rowling next': Bluesky users celebrate death of Charlie Kirk |url=https://www.thetimes.com/uk/media/article/bluesky-charlie-kirk-shooting-death-8h8xdrk0f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914004808/https://www.thetimes.com/uk/media/article/bluesky-charlie-kirk-shooting-death-8h8xdrk0f |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Times]]}}</ref> Volgens die Associated Press het ongesensorde video's wat wys hoe Kirk geskiet word, teen "blitsspoed" oor sosiale media versprei.<ref name="BauderAP">{{cite news |last=Bauder |first=David |date=11 September 2025 |title=Graphic video of Charlie Kirk's death spreads fast, showing traditional media's fading grip |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-video-graphic-online-social-media-6cfd4dfde356b960aeea69c01ea3ec34 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911015338/https://apnews.com/article/charlie-kirk-video-graphic-online-social-media-6cfd4dfde356b960aeea69c01ea3ec34 |archive-date=11 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Die video's is oor die algemeen as "grafies" of "gruwelik" beskryf, wat by sommige die verwagting geskep het dat dit gesensor moes word, hoewel die video's nie noodwendig platformbeleide oortree het nie.<ref name="BauderAP" /> In soverre oproepe om sensuur van Republikeinse politici gekom het, het ''Politico'' 'n oënskynlike ommeswaai opgemerk deurdat baie sosialemediamaatskappye voorheen "baie van hulle beskermingsmaatreëls teen toksiese inhoud afgebreek het{{Ndash}} in baie gevalle om Republikeinse kritiek te vermy".<ref name="MakPolitico">{{Cite news |last1=Mak |first1=Aaron |last2=Lippman |first2=Daniel |date=15 September 2025 |title=Republicans put tech firms in a vise on Kirk social-media posts |work=Politico |url=https://www.politico.com/news/2025/09/15/kirk-social-media-gop-trump-tiktok-meta-x-censorship-00564655 |access-date=17 September 2025}}</ref> Die Tech Transparency Project, 'n niewinsgewende waghondorganisasie, het berig dat [[Instagram]] se tienerrekeninge, wat met "bykomende veiligheidskenmerke vir tieners" ontwerp is, video's van die skietvoorval maklik kon vind. Organisasies wat media vir kinders monitor, waaronder Common Sense Media en die ouerbeheerprogram Bark, het skerp toenames in verkeer ná die skietvoorval gerapporteer terwyl ouers raad gesoek het oor hoe om met hulle kinders daaroor te praat en te verhoed dat hulle die video sien. Die dag ná die skietvoorval was die meeste van die grafiese video's van sosiale media verwyder, hoewel dit steeds in soektogte en algoritmiese strome opgeduik het, veral op X en [[TikTok]].<ref>{{cite news |last=Hunter |first=Tatum |date=12 September 2025 |title='My kid has seen this. Now what?': Parents reel as Charlie Kirk video goes viral |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/09/12/charlie-kirk-death-video-kids-teens/ |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Toe hy oor Kirk gevra is, het senator Chris Coons die internet vir die ekstremistiese politiek van die Verenigde State geblameer en gewys op wye steun in die Kongres vir die Kids Online Safety Act, 'n voorgestelde wet wat CBS News beskryf as 'n poging om "kinders teen gevaarlike aanlyn-inhoud te beskerm".<ref>{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/chris-coons-james-lankford-congress-extremism-internet/ |title=Sen. Chris Coons: The internet "is driving extremism in our country" |last=Hubbard |first=Kaia |work=Face the Nation |date=2025-09-14}}</ref> Die klank van die geweerskoot wat Kirk doodgemaak het, het 'n meem op TikTok geword.<ref name="Kirsch 2026">{{Cite news |last=Kirsch |first=Noah |date=2026-07-09 |title='His legacy is cringe': how Charlie Kirk became a meme among the young – even his supporters |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jul/09/charlie-kirk-meme-young-supporters |access-date=2026-07-09 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> In September 2026 het sosialemediagebruikers die terme "Kirkiversary", "Kirkmas" en "Kirkentine's Day" begin gebruik as donker grappe wat bedoel was om die eerste herdenking van die sluipmoord te bespot.<ref>{{Cite web |last=Carry |first=Owen |title=What is the 'Kirkiversary?' Charlie Kirk's death is a meme, again |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/2026/09/10/kirkiversary-memes-charlie-kirk-death-september-10/91592986007/ |access-date=2026-09-10 |website=[[USA Today]] |language=en-US}}</ref> Op 10 September 2026 het die goewerneur van Utah, Spencer Cox, die dag as "Charlie Kirk-dag" in die staat afgekondig.<ref>{{Cite web |last=Bhakta |first=Mira |date=10 September 2026 |title=Utah governor designates Sept. 10 as 'Charlie Kirk Day' 1 year after assassination |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/6082031-utah-spencer-cox-charlie-kirk-day/ |access-date=10 September 2026 |website=The Hill}}</ref> ==== Gebruik van kunsmatige intelligensie op sosiale media ==== [[Lêer:Mona Lisa Kirkification.jpg|duimnael|upright=0.6|'n "gekirkifiseerde" beeld van die ''[[Mona Lisa]]'', geskep met 'n KI-gesigsverwisselingsinstrument]] [[Kunsmatige intelligensie]] is vermoedelik gebruik in plasings op sosiale media deur ondersteuners en roubeklaers van Kirk om hom te gedenk, waaronder plasings deur groot gemeentes wat wys hoe hy deur [[Jesus van Nasaret|Jesus]] in die hemel verwelkom word.<ref name="Press-Reynolds 2025" /> Daarbenewens het 'n neiging ontstaan om KI-gegenereerde "gekirkifiseerde" meembeelde te skep en te versprei wat Kirk se gelaat op die gesigte van figure uit die populêre kultuur of van willekeurige mense plak.<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Charlie Kirk Memes Are Taking Over the Internet |url=https://www.politico.com/news/magazine/2026/01/17/charlie-kirk-memes-ai-00722839 |access-date=2026-04-14 |website=Politico |language=en |last=McHugh |first=Calder}}</ref><ref name="Kirsch 2026" /> Die joernalis Kieran Press-Reynolds het hierdie verskynsel in ''GQ'' "kirkslop" genoem en dit gedefinieer as "'n reaksie of teenreaksie op die manier waarop sommige konserwatiewes probeer het om Kirk ná sy moord tot 'n soort volksheld te verhef", en dit verder beskryf as "wreedheid ter wille van kliks en betrokkenheid" en 'n "haas-aas-kernwapenwedloop".<ref name="Press-Reynolds 2025">{{cite web |last1=Press-Reynolds |first1=Kieran |title=The Shocking Online Afterlife of Charlie Kirk |url=https://www.gq.com/story/charlie-kirkslop |website=gq.com |publisher=GQ |access-date=26 November 2025}}</ref> === Publieke reaksie === ==== Meningsopnames ==== Openbare kommer oor politieke geweld was hoog ná Kirk se dood.<ref>{{cite web |last=Rucker |first=Karah |date=16 September 2025 |title=After Kirk assassination, new polls show growing fears of political violence |url=https://san.com/cc/after-kirk-assassination-new-polls-show-growing-fears-of-political-violence/ |access-date=24 September 2025 |website=Straight Arrow News}}</ref> In 'n YouGov-opname van 12 September het 87% saamgestem dat politieke geweld 'n probleem is. Agtien persent van die liberale en 7% van die konserwatiewe respondente het gesê dat politieke geweld "soms geregverdig kan wees". Onder dié tussen 18 en 29 jaar het 22% saamgestem, teenoor slegs 3% van dié bo 65. YouGov het gesê dat openbare houdings oor tyd gewissel het na aanleiding van die identiteit van die slagoffers, met kommer wat meer toeneem ná 'n aanval op 'n lid van die eie party.<ref>{{Cite web |last=Montgomery |first=David |date=12 September 2025 |title=What Americans really think about political violence |url=https://today.yougov.com/politics/articles/52960-charlie-kirk-americans-political-violence-poll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913042601/https://today.yougov.com/politics/articles/52960-charlie-kirk-americans-political-violence-poll |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |publisher=YouGov}}</ref> Ander media het op vroeëre opnames met verskillende uitslae gewys: in 'n opname van Mei 2025 het ongeveer 20% van beide partye geweld as "aanvaarbaar" vir politieke doeleindes beskou,<ref name="Grobe 2025" /> terwyl in twee opnames van 2023 en 2024 ongeveer 10% van Demokrate en 30% van Republikeine gesê het dat geweld "nodig" mag wees.<ref>{{Cite news |date=12 September 2025 |title=10 Political Violence Experts on What Comes Next for America |url=https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/12/charlie-kirk-political-violence-expert-analysis-00558638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912110725/https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/12/charlie-kirk-political-violence-expert-analysis-00558638 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref>{{Cite news |last=Stanage |first=Niall |date=10 September 2025 |title=The Memo: Shocking killing of Charlie Kirk heightens fears over nation's path |url=https://thehill.com/homenews/administration/5497117-political-violence-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910225215/https://thehill.com/homenews/administration/5497117-political-violence-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Volgens G. Elliott Morris oordryf meningsopnames die steun vir politieke geweld; navorsing deur Bright Line Watch het bevind dat minder as 5% gewelddadige misdade goedkeur om politieke doelwitte te bereik, met min verskil tussen die partye.<ref>{{Cite web |last=Morris |first=G. Elliott |date=12 September 2025 |title=America's Reichstag fire |url=https://www.gelliottmorris.com/p/americas-reichstag-moment |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913120722/https://www.gelliottmorris.com/p/americas-reichstag-moment |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |website=Strength in Numbers}}</ref> Individue is ook geneig om die goedkeuring van geweld binne die ander party aansienlik te oorskat, en is minder geneig om dit self te ondersteun wanneer hulle van die werklike statistieke ingelig word.<ref>{{Cite web |last=Morris |first=G. Elliott |date=14 September 2025 |title=People are more likely to support partisan violence when they think the other party does too |url=https://www.gelliottmorris.com/p/people-are-more-likely-to-support |access-date=14 September 2025 |website=Strength in Numbers}}</ref> [[Lêer:Charlie Kirk memorial Salt Lake City.jpg|duimnael|265x265px|'n Gedenkgeleentheid vir Kirk by die Utah-staatskapitool op 11 September 2025]] Die dag ná die skietvoorval het 'n YouGov-opname gevra of dit aanvaarbaar is om bly te wees oor die dood van 'n openbare figuur: 56% het gesê dit is nooit aanvaarbaar nie, 22% het gesê dit is gewoonlik onaanvaarbaar, 6% het gesê dit is gewoonlik aanvaarbaar en 3% het gesê dit is altyd aanvaarbaar. Republikeine was meer geneig as Demokrate en onafhanklikes om te sê dat dit altyd eerder as gewoonlik onaanvaarbaar is.<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=Do you generally consider it to be acceptable or unacceptable for a person to be happy about the death of a public figure they oppose?: Daily Question |url=https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/11/d157f/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915202007/https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/11/d157f/2 |archive-date=15 September 2025 |access-date=16 September 2025 |publisher=YouGov}}</ref> In 'n opname van 14 September het 51% gesê dat die persoon wat Kirk vermoor het, deur politieke oortuigings gedryf is, waaronder 63% van die Republikeine, 44% van die Demokrate en 46% van die onafhanklikes. Veertig persent van die respondente was onseker oor die politieke affiliasie van die moordenaar; 24% het gesê hulle glo hy was 'n Republikein (41% van die Demokrate en 13% van die Republikeine), 21% 'n Demokraat (40% van die Republikeine en 8% van die Demokrate) en 15% met geeneen verbonde nie.<ref>{{Cite web |title=As far as you know, is the person who shot Charlie Kirk...? |url=https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/15/d30fd/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915201924/https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/15/d30fd/2 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |publisher=YouGov |date=14 September 2025}}</ref> 'n Opname van 19 September deur die Associated Press en die NORC Center for Public Affairs Research het 'n toename in negatiewe sentiment onder Republikeinse kiesers ná Kirk se sluipmoord gevind. Slegs 49% van die Republikeinse kiesers het gesê hulle voel die land is op die regte pad, teenoor die vorige opname van Junie 2025, waarin 70% van die respondente wat hulle as Republikeine identifiseer, gesê het die land is op die regte pad. Dieselfde opname het bevind dat 8% van die Demokrate gesê het die land beweeg in die regte rigting, af van 12% in Junie, en 14% van die onafhanklikes, af van 23% in die Junie-opname.<ref>{{cite news |url=https://www.masslive.com/news/2025/09/poll-shows-drastic-movement-from-republicans-after-charlie-kirk-killing.html |title=Poll shows drastic movement from Republicans after Charlie Kirk killing |last=Bass |first=Adam |date=19 September 2025 |work=MassLive |access-date=20 September 2025 }}</ref> ==== Nagwake en skenkings ==== Ná Kirk se dood is 'n muurskildery en gedenkplek op die Utah Valley University-kampus naby die plek van die skietvoorval opgerig.<ref name="Bedayn 2025" /> Kersligwakes{{Ndash}} meestal, maar nie uitsluitlik nie, deur Turning Point gereël{{Ndash}} is in verskeie stede regoor die Verenigde State gehou.<ref>{{cite news |last1=Leeman |first1=Zachary |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk remembered at vigils across the US; Turning Point USA to host event |url=https://eu.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/13/charlie-kirk-shooting-suspect-tyler-robinson-updates/86134339007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916200828/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/13/charlie-kirk-shooting-suspect-tyler-robinson-updates/86134339007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Soortgelyke wakes is ook in Albanië, Australië, Kanada, Frankryk, Duitsland, Italië, Malta, Spanje, Suid-Afrika, Suid-Korea en die Verenigde Koninkryk gehou.<ref name="Pal 2025">{{cite news |last1=Pal |first1=Alasdair |last2=Hsu |first2=Cordelia |last3=Yalahuzian |first3=Vitalii |date=12 September 2025 |title=At Australian and UK vigils, Charlie Kirk supporters say death won't kill his message |url=https://www.reuters.com/world/us/australian-uk-vigils-charlie-kirk-supporters-say-death-wont-kill-his-message-2025-09-12/ |access-date=15 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="Conesa 2025">{{cite news |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/09/13/charlie-kirk-hailed-as-a-martyr-by-europe-s-far-right_6745355_4.html |title=Charlie Kirk hailed as a 'martyr' by Europe's far right |last1=Conesa |first1=Elsa |last2=Hivert |first2=Anne-Françoise |last3=Kaval |first3=Allan |last4=Lesueur |first4=Corentin |date=13 September 2025 |work=[[Le Monde]] |access-date=15 September 2025 }}</ref><ref name="Kirchick 2025">{{cite news |url=https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/13/charlie-kirk-europe-america-populist-nationalist-movement-00561497 |title=The Global Reaction to Charlie Kirk's Death Proves the Populist Convergence |last=Kirchick |first=James |date=13 September 2025 |work=Politico |access-date=15 September 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=13 September 2025 |title=Vigil Held For Charlie Kirk Outside Malta's US Embassy |url=https://maltadaily.mt/vigil-held-for-charlie-kirk-outside-maltas-us-embassy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201416/https://maltadaily.mt/vigil-held-for-charlie-kirk-outside-maltas-us-embassy/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=16 September 2025 |website=Malta Daily |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.koreatimes.co.kr/southkorea/politics/20250916/right-wing-korean-youth-group-holds-memorial-event-for-charlie-kirk |title=Right-wing Korean youth group holds memorial event for Charlie Kirk |last=Ung |first=Park |date=16 September 2025 |work=The Korea Times |access-date=30 September 2025 }}</ref> Verskeie aanlyn-insamelingsveldtogte is in Kirk se naam op die been gebring om sy nalatenskap te eer en finansiële steun aan sy familie te verskaf. Teen 14 September het die verskillende veldtogte skenkings van meer as $6 miljoen ontvang.<ref>{{cite news |url=https://www.newsweek.com/donations-honor-charlie-kirk-top-6-million-2129599 |title=Donations in Honor of Charlie Kirk Top $6 Million |date=14 September 2025 |work=[[Newsweek]] |access-date=15 September 2025 }}</ref> == Waninligting en komplotteorieë == Waninligting oor Robinson is wyd op sosiale media deur sowel die politieke linkses as die regses versprei, waaronder 'n gemanipuleerde foto van hom met 'n pro-Trump-hemp en valse bewerings dat hy 'n geregistreerde Republikein was, tot Trump se veldtog geskenk het of 'n geregistreerde lid van die Democratic Socialists of America was.<ref name="Dale 2025">{{cite news |last1=Dale |first1=Daniel |date=12 September 2025 |title=Misinformation about the suspect in Charlie Kirk's killing is swirling on X |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-12-25#cmfh7y68u00193b6n9wv23l6f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913161502/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-12-25#cmfh7y68u00193b6n9wv23l6f |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Goldin 2025">{{cite news |last=Goldin |first=Melissa |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting: Debunking the false claims about the murder and alleged shooter Tyler Robinson |url=https://www.the-independent.com/news/world/americas/crime/charlie-kirk-tyler-robinson-b2825925.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913130933/https://www.the-independent.com/news/world/americas/crime/charlie-kirk-tyler-robinson-b2825925.html |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref><ref name="Thompson 2025">{{Cite news |last=Thompson |first=Stuart A. |date=11 September 2025 |title=With Few Facts About Kirk Shooting, Wild Speculation Abounds |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/technology/charlie-kirk-falsehoods-speculation-conspiracy.html |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> China, Iran en Rusland het waninligting versprei deur sosialemediabotte te gebruik om verdeeldheid aan te blaas en hulle buitelandse beleidsdoelwitte te bevorder.<ref>{{Cite news |last=Nickel |first=Dana |date=17 September 2025 |title=After Charlie Kirk's killing, false claims flourish online — with help from US adversaries |url=https://www.politico.com/news/2025/09/17/charlie-kirk-shooting-disinformation-russia-china-iran-00570357 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918093623/https://www.politico.com/news/2025/09/17/charlie-kirk-shooting-disinformation-russia-china-iran-00570357 |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref name="De Luce_2025" /> Instrumente van kunsmatige intelligensie soos [[Grok (kletsbot)|Grok]], [[Perplexity.ai|Perplexity AI]] en AI Overviews het ook waninligting versprei.<ref>{{cite news |last1=Fichten |first1=Lauren |last2=Ingram |first2=Julia |date=12 September 2025 |title=AI fuels false claims after Charlie Kirk's death, CBS News analysis reveals |url=https://www.cbsnews.com/news/ai-false-claims-charlie-kirk-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913012209/https://www.cbsnews.com/news/ai-false-claims-charlie-kirk-death/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Die politieke konsultant Roger Stone het gesê die aanval het voorgekom asof dit "'n professionele moord was, óf deur 'n nasiestaat, skelm elemente van ons eie regering, óf 'n terreurorganisasie".<ref name="Thompson 2025" /> Een teorie, wat deur die Russiese staatsmedia RT versprei is, het gehandel oor mense wat naby Kirk gestaan het en na bewering "ongewone gebare" gemaak het voordat hy doodgemaak is.<ref name="Taylor 2025">{{Cite news |last=Taylor |first=Caleb |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk murder: Wild conspiracy theories flood the internet including 'strange hand signals' and 'explosions' seen in clips |url=https://7news.com.au/news/charlie-kirk-murder-wild-conspiracy-theories-flood-the-internet-including-strange-hand-signals-and-explosions-seen-in-clips--c-19995510 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912064912/https://7news.com.au/news/charlie-kirk-murder-wild-conspiracy-theories-flood-the-internet-including-strange-hand-signals-and-explosions-seen-in-clips--c-19995510 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Seven News}}</ref><ref name="Thompson 2025" /> Verskeie senior Russiese amptenare, waaronder die voormalige president [[Dmitri Medwedef]] en die Kremlin se spesiale gesant Kirill Dmitrijef, het op sosiale media gespekuleer oor 'n verband tussen Kirk se dood en Amerikaanse steun aan Oekraïne, omdat Kirk 'n kritikus van Westerse finansiële en politieke steun aan Oekraïne in sy konflik met Rusland was.<ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Medvedev Blames Political Violence in U.S. on Support for Ukraine After Charlie Kirk Killing |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/09/11/medvedev-blames-political-violence-in-us-on-support-for-ukraine-after-charlie-kirk-killing-a90496 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911155015/https://www.themoscowtimes.com/2025/09/11/medvedev-blames-political-violence-in-us-on-support-for-ukraine-after-charlie-kirk-killing-a90496 |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Moscow Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Cole |first=Brendan |date=11 September 2025 |title=Russian Officials Use Charlie Kirk's Death to Attack Ukraine |url=https://www.newsweek.com/kirk-killing-medvedev-maga-2128048 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911101943/https://www.newsweek.com/kirk-killing-medvedev-maga-2128048 |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Newsweek]]}}</ref> Ander komplotteorieë was dat Kirk sy dood voorgegee het en 'n bloedsak onder sy hemp weggesteek het,<ref>{{cite news |last=Elmas |first=Matthew |date=22 September 2025 |title=Viral conspiracy theory about Charlie Kirk's death is false |url=https://www.aap.com.au/factcheck/viral-conspiracy-theory-about-charlie-kirks-death-is-false/ |access-date=1 April 2026 |work=AAP}}</ref> dat Robinson 'n sondebok vir die werklike sluipmoordenaar was,<ref name="Nate Brooksby Resignation">{{Cite news |date=31 Maart 2026 |title=Sheriff who turned in Charlie Kirk's killer Tyler Robinson resigns. 'Total coincidence' amid bullet mismatch? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/sheriff-who-turned-in-charlie-kirks-killer-tyler-robinson-resigns-total-coincidence-amid-bullet-mismatch/articleshow/129929722.cms |access-date=1 April 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> dat Kirk deur skrapnel van 'n plofstof in sy mikrofoon en nie deur 'n koeël nie doodgemaak is,<ref name="penmic">{{cite news |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/charlie-kirk-was-never-shot-with-a-bullet-but-murdered-with-exploding-pen-mic-iranian-hacker-claims/ar-AA2079qQ |last=Martin |first=Catherine |title=Charlie Kirk 'was never shot with a bullet' but murdered with exploding pen mic, Iranian hacker claims |publisher=International Business Times |access-date=12 Mei 2026 |date=4 Maart 2026}}</ref> en dat die sluipmoord 'n vlagoperasie onder valse vlag was om aandag van die Epstein-lêers af te lei.<ref>{{cite news |date=22 September 2025 |title=Some social media users declared Charlie Kirk's death a "false flag" operation |url=https://www.isdglobal.org/media-mentions/some-social-media-users-declared-charlie-kirks-death-a-false-flag-operation/ |access-date=1 April 2026 |work=Institute for Strategic Dialogue}}</ref> Ná die publikasie van die beweerde SMS-boodskappe tussen Robinson en sy lewensmaat in die aanklagstuk van 16 September het kommentators aan beide kante van die politieke spektrum gespekuleer dat dit vals of geskryf was. Kenners van komplotteorieë het gesê dat sulke spekulasie roetine is, en die strafregkenner Steven B. Duke het gesê: "Daar is niks in daardie boodskappe wat dit selfs aanneemlik maak dat hulle deur wetstoepassers geskryf is nie."<ref name="Power 2025">{{cite news |last1=Power |first1=John |date=18 September 2025 |title='A script': Alleged Charlie Kirk assassin's texts fuel conspiracy theories |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/18/a-script-texts-of-alleged-charlie-kirk-killer-fuel-conspiracy-theories |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918043911/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/18/a-script-texts-of-alleged-charlie-kirk-killer-fuel-conspiracy-theories |archive-date=18 September 2025 |work=Al Jazeera}}</ref> === Verklarings deur Candace Owens === Die politieke kommentator Candace Owens, wat 'n vriend en werknemer van Kirk was,<ref>{{Cite news |last=Khan |first=Melina |date=15 Desember 2025 |title=Erika Kirk to meet with Candace Owens amid conspiracy theory strife |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/12/15/erika-charlie-kirk-candace-owens-meeting-turning-point-usa/87773611007/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[USA Today]]}}</ref> het verskeie komplotteorieë oor die omstandighede rondom die sluipmoord versprei.<ref name="Reeve 2025">{{Cite news |last=Reeve |first=Elle |date=16 Desember 2025 |title=Candace Owens won't take back conspiracies about Charlie Kirk's death after meeting with Erika Kirk |url=https://www.cnn.com/2025/12/16/politics/candace-owens-erika-kirk-podcast |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Stirewalt 2025">{{Cite news |last=Stirewalt |first=Chris |date=16 Desember 2025 |title=2 unhappy indicators on the effects of the assassination of Charlie Kirk |url=https://thehill.com/homenews/administration/5650172-assassination-charlie-kirk-implications/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=The Hill}}</ref><ref name="penmic" /> Owens het teorieë versprei wat aangevoer het dat verskeie groepe by die sluipmoord betrokke kon gewees het, waaronder Kirk se sekuriteitspan en die regerings van Frankryk, [[Israel]] of Egipte.<ref name="Reeve 2025" /><ref name="Stirewalt 2025" /> Kirk se weduwee, Erika, het in 'n onderhoud op Owens se bewerings gereageer en gesê: "Stop. Dis dit. Dis al wat ek te sê het. Stop."<ref>{{Cite news |last=Murray |first=Stephanie |date=14 Desember 2025 |title=Erika Kirk tells Candace Owens to 'stop' spreading conspiracies |url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/12/14/erika-kirk-tells-candace-owens-to-stop-spreading-conspiracies/87742351007/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=The Arizona Republic}}</ref> In Desember 2025 het Owens en Erika daarna 'n vergadering gehad wat laasgenoemde as "'n baie produktiewe gesprek" beskryf het.<ref name="Reeve 2025" /> In Januarie 2026 het Owens gesê dat Kirk "gedink het hy is 'n tydreisiger", dat hy moontlik voorkennis van sy eie dood gehad het, dat daar "agente was wat hom sy hele lewe lank omring het" en dat Kirk "van kleins af gemerk was".<ref>{{Cite news |last=Perets |first=Shir |date=16 Januarie 2026 |title=Candace Owens pushes theory Charlie Kirk was 'time traveller' who went to 'X-Men school' |url=https://www.jpost.com/omg/viral-news-from-the-web/article-883608 |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Sy het vrygestel wat volgens haar 'n "afsydige" uitgelekte klankopname van Erika was wat 'n paar dae ná Kirk se dood gemaak is.<ref>{{Cite news |last=Hazard |first=Charlotte |date=29 Januarie 2026 |title=Candace Owens drops alleged audio of Erika Kirk five days after husband's assassination |url=https://abc3340.com/news/nation-world/candace-owens-drops-alleged-audio-of-erika-kirk-five-days-after-husbands-assassination-charlie-kirk-turning-point-usa-israel |access-date=23 Februarie 2026 |work=ABC 33/40}}</ref> === Waninligting oor "transgender-ideologie" === Konserwatiewe kommentators het gespekuleer dat die skutter transgender was omdat Kirk 'n vraag oor transgender massaskutters geantwoord het toe hy geskiet is.<ref name="Woods 2025">{{cite magazine |last=Woods |first=Mel |date=11 September 2025 |title=Trans people didn't ask to get pulled into any of this |url=https://xtramagazine.com/power/politics/charlie-kirk-shooter-trans-276593 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915060421/https://xtramagazine.com/power/politics/charlie-kirk-shooter-trans-276593 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |magazine=Xtra Magazine}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Quinlan Houghtaling |first=Ellie |date=11 September 2025 |title=MAGA Is Already Blaming Trans People for Charlie Kirk's Death |url=https://newrepublic.com/post/200362/maga-charlie-kirk-blaming-trans-people |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911220450/https://newrepublic.com/post/200362/maga-charlie-kirk-blaming-trans-people |archive-date=11 September 2025 |access-date=15 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref> ''The New York Times'' het opgemerk dat dit "'n somber toeval was wat aanlyn-komplotteorieë en spekulasie aangevuur het", en Hunter Kozak, wat die vraag aan Kirk gestel het, het later gesê: "Ek kon nie 'n slegter vraag gevra het nie."<ref name="Healy 2025a">{{cite news |last=Healy |first=Jack |date=11 September 2025 |title=The Last Person to Question Charlie Kirk |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/charlie-kirk-question-utah-kozak.html?smid=url-share |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Vroeë beriggewing, veral in ''[[The Wall Street Journal]]'', het valslik gesê dat boodskappe wat met "transgender-ideologie" verband hou, op die koeëls ingeskryf was, met verwysing na 'n interne omsendbrief van die ATF.<ref name="Migdon 2025">{{cite news |last=Migdon |first=Brooke |date=12 September 2025 |title=HRC demands WSJ retract report linking Kirk shooting to transgender community |url=https://thehill.com/homenews/lgbtq/5501615-human-rights-campaign-wsj-retraction-kirk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912230902/https://thehill.com/homenews/lgbtq/5501615-human-rights-campaign-wsj-retraction-kirk/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Die Trans Journalists Association het gewaarsku dat "transgender-ideologie" 'n term is wat algemeen in regse kringe gebruik word om transgender-identiteit as 'n politieke keuse voor te stel.<ref>{{cite web |title=TJA urges caution in reporting on details of Charlie Kirk shooting investigation |url=https://www.transjournalists.org/tja-urges-caution-in-reporting-on-details-of-charlie-kirk-shooting-investigation/ |publisher=Trans Journalists Association |date=11 September 2025 |access-date=13 September 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920125839/https://www.transjournalists.org/tja-urges-caution-in-reporting-on-details-of-charlie-kirk-shooting-investigation/ |archive-date=20 September 2025}}</ref> ''The New York Times'' het berig dat 'n senior wetstoepasser met kennis van die saak gesê het dat die omsendbrief nie geverifieer is nie en nie met ander samevattings van die getuienis ooreengestem het nie;<ref name="Migdon 2025" /><ref>{{Cite magazine |last=Russell |first=John |date=12 September 2025 |title=MAGA podcaster subpoenaed after starting rumor that Charlie Kirk shooter was transgender |url=https://www.lgbtqnation.com/2025/09/maga-podcaster-subpoenaed-after-starting-rumor-that-charlie-kirk-was-transgender/ |access-date=13 September 2025 |magazine=LGBTQ Nation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913154110/https://www.lgbtqnation.com/2025/09/maga-podcaster-subpoenaed-after-starting-rumor-that-charlie-kirk-was-transgender/ |archive-date=13 September 2025}}</ref> tog het prominente konserwatiewe figure steeds op ''The Wall Street Journal'' se berig gesteun om verdere optrede teen die transgemeenskap te eis, waaronder die verbod op trotsvlae en die massa-aanhouding van alle transgendermense.<ref>{{Cite magazine |last=Wiggins |first=Christopher |date=16 September 2025 |title=Trump says he'd consider banning LGBTQ+ Pride flags in alarming Oval Office exchange |url=https://www.advocate.com/news/trump-considers-pride-flag-bans |access-date=17 September 2025 |magazine=The Advocate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920053202/https://www.advocate.com/news/trump-considers-pride-flag-bans |archive-date=20 September 2025}}</ref> In 'n pamflet oor teenterreurstrategie in Mei 2026 het die Withuis Kirk se sluipmoordenaar beskryf as "'n radikale wat ekstreme transgender-ideologieë aangehang het" en die dood aangehaal in sy opdrag om "anti-Amerikaanse, radikaal pro-transgender- en anargistiese" groepe te teiken.<ref>{{cite news |last1=Ogles |first1=Jacob |title=White House puts trans rights groups in counterterrorism crosshairs |url=https://www.advocate.com/politics/national/transgender-activists-terrorism-threat |access-date=8 Mei 2026 |work=The Advocate |date=7 Mei 2026}}</ref> Die werklike ingeskrewe boodskappe het geen verwysings na transgender-identiteit bevat nie, en die Human Rights Campaign het 'n ope brief gepubliseer waarin 'n terugtrekking en 'n openbare verskoning geëis is: "Hierdie beriggewing was onverskillig en onverantwoordelik, en dit het gelei tot 'n golf van dreigemente teen die transgemeenskap deur regse beïnvloeders{{Ndash}} en 'n gevolglike golf van angs vir 'n gemeenskap wat reeds in vrees leef."<ref name="Migdon 2025" /><ref>{{Cite magazine |last1=Carnell |first1=Henry |last2=Mitchell |first2=Schuyler |last3=Pauly |first3=Madison |title=It's never too soon for the right to blame trans people |url=https://www.motherjones.com/politics/2025/09/charlie-kirk-shooter-trans-ideology-false/ |access-date=15 September 2025 |magazine=Mother Jones }}</ref> ''The Wall Street Journal'' het die berig later met 'n nota van die redakteur gewysig, maar nie 'n terugtrekking uitgereik nie.<ref name="Wiggins 2025">{{cite magazine |last1=Wiggins |first1=Christopher |title=Wall Street Journal quietly walks back false claim Charlie Kirk shooter had pro-trans messages on his bullets |url=https://www.advocate.com/news/wall-street-journal-charlie-kirk |access-date=3 Oktober 2025 |magazine=The Advocate |date=12 September 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thewrap.com/wsj-trans-ideology-charlie-kirk-bullets-false-report/ |date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |title=WSJ Torched for False Report of 'Trans Ideology' on Charlie Kirk Shooter's Bullets, Muted Retraction: 'So Little Accountability' |work=TheWrap |last=Bryant |first=Jacob }}</ref> Meer transgender-komplotteorieë is versprei nadat berig is dat die vermoedelike skutter 'n transgender lewensmaat gehad het, met sommige wat gespekuleer het dat Robinson moontlik gemotiveer was om Kirk dood te maak omdat Kirk 'n voorstander was van die ongegronde bewering dat massaskutters buite verhouding geneig is om transgender te wees.<ref>{{Cite news |last1=Rector |first1=Kevin |last2=Ceballos |first2=Ana |date=16 September 2025 |title=Charlie Kirk railed against transgender rights. His killing has further fueled the fight |url=https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-16/charlie-kirk-railed-against-transgender-rights-his-killing-has-further-fueled-the-fight |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918070122/https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-16/charlie-kirk-railed-against-transgender-rights-his-killing-has-further-fueled-the-fight |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> Jacey Thornton, 'n uitvoerende direkteur van die LGBTQ-belangegroep Rainbow Utah, het opgemerk: "Dit klink asof hulle regtig sukkel om 'n manier te vind om dit aan die transgemeenskap te verbind", en bygevoeg dat dit "baie skadelik is vir hierdie voortgesette gesprek wat plaasvind, veral op sosiale media".<ref name="Healy 2025b" /> === Beweerde Groyper-motief === Sosialemediagebruikers het gespekuleer dat een van die inskrywings op die koeëls 'n verwysing kon wees na die verregse Groyper-kultuur,<ref name="Groyper culture">{{Multiref2 | {{Cite news |date=13 September 2025 |title=The Police Found Messages After Kirk's Killing. What They Mean Is Unclear. |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/politics/tyler-robinson-messages-bullets-charlie-kirk.html |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]] }} | {{Cite magazine |last=Rivera |first=Joshua |date=12 September 2025 |title=Groypers, Helldivers 2, Furries: What Do the Messages Left by Charlie Kirk's Alleged Killer Actually Mean? |url=https://www.vanityfair.com/news/story/charlie-kirk-tyler-robinson-memes-meaning |access-date=13 September 2025 |magazine=Vanity Fair }} }}</ref> deels op grond van die vyandige houding wat die Groypers teenoor Kirk gehad het, soos tydens hulle uittartingsveldtog in 2019.<ref name="Roush 2025">{{Cite news |last=Roush |first=Ty |date=13 September 2025 |title=What Is A Groyper? Nick Fuentes Says His Followers 'Framed' In Charlie Kirk Shooting. |url=https://www.forbes.com/sites/tylerroush/2025/09/13/what-is-a-groyper-nick-fuentes-says-his-followers-framed-in-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913213752/https://www.forbes.com/sites/tylerroush/2025/09/13/what-is-a-groyper-nick-fuentes-says-his-followers-framed-in-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Forbes]]}}</ref> ''Axios'' het hierdie spekulasie as "ongegrond" beskryf.<ref name="Caputo 2025b">{{cite news |last1=Caputo |first1=Marc |title=How Charlie Kirk's killing sparked unfounded theories about Groypers |url=https://www.axios.com/2025/09/15/groyper-charlie-kirk-nick-fuentes-tyler-robinson |date=16 September 2025 |work=Axios }}</ref> Die Groyper-leier Nick Fuentes het die spekulasie ook verwerp en gesê dat sy volgelinge "ingeloop word".<ref name="Roush 2025" /><ref name="Caputo 2025b" /> === Beweerde betrokkenheid van Israel === In die dae onmiddellik ná Kirk se sluipmoord het komplotteorieë oor die betrokkenheid van [[Israel]] ontstaan. Baie bronne, ook Israeliese media, het gesê dat hierdie teorieë in [[antisemitisme]] gewortel is.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Antisemitic conspiracy theories claim Israel, Mossad to blame for Kirk killing |url=https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/charlie-kirk-antisemitic-conspiracy-theories/ |access-date=2026-04-20 |website=Southern Poverty Law Center |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Maltz |first=Judy |date=14 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination Sparks Wave of Antisemitic, anti-Israel Conspiracy Theories, Report Finds |url=https://www.haaretz.com/us-news/2025-09-14/ty-article/.premium/charlie-kirk-assassination-sparks-wave-of-antisemitic-anti-israel-conspiracy-theories/00000199-4767-dc6e-a59f-cfff0b890000 |access-date=14 September 2025 |work=Haaretz}}</ref><ref name="Berman 2025">{{Cite news |last=Berman |first=Lazar |date=12 September 2025 |title=Netanyahu rejects 'insane' conspiracy theories that Israel was behind Charlie Kirk's assassination |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-pans-insane-conspiracy-theories-blaming-israel-for-charlie-kirk-killing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914203431/https://www.timesofisrael.com/netanyahu-pans-insane-conspiracy-theories-blaming-israel-for-charlie-kirk-killing/ |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Times of Israel}}</ref><ref name="Rosenfeld 2025">{{Cite news |last=Rosenfeld |first=Arno |date=11 September 2025 |title=Israel is being blamed for Charlie Kirk's death. Here's what that conspiracy theory says about the far right's divide |url=https://forward.com/news/antisemitism-decoded/768685/charlie-kirk-israel-assasination-mossad/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223814/https://forward.com/news/antisemitism-decoded/768685/charlie-kirk-israel-assasination-mossad/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Forward]]}}</ref> Sommige kommentators het probeer om die gebeure te verbind met die Israeliese [[Mossad]], met Kirk se uitlatings oor die [[Epstein-lêers]], of met Kirk se bewerings dat Epstein "'n skepping van óf Mossad óf die Israeliese intelligensiediens" was.<ref>{{Cite magazine |date=11 September 2025 |title=Dangerous Conspiracies Already Swirling About Charlie Kirk's Death |url=https://newrepublic.com/post/200314/charlie-kirk-death-conspiracy-donald-trump-epstein |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911150855/https://newrepublic.com/post/200314/charlie-kirk-death-conspiracy-donald-trump-epstein |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref><ref name="Berman 2025" /><ref name="Rosenfeld 2025" /> [[Tucker Carlson]] is deur sommige pro-Israel-groepe in die Verenigde State daarvan beskuldig dat hy antisemitiese uitlatings by die diens vir Kirk gemaak het deur voor te gee dat hy die komplotteorie ondersteun dat Jode of Israel vir die sluipmoord verantwoordelik was. Carlson het gesê dat Kirk se sluipmoord hom aan die dood van Jesus Christus herinner, wat volgens hom deur magtige mense doodgemaak is omdat hy die waarheid vertel het.<ref>{{Cite news |last=Mastrangelo |first=Dominick |date=22 September 2025 |title=Tucker Carlson faces accusations of antisemitism over Kirk eulogy |url=https://thehill.com/homenews/media/5515788-tucker-carlson-antisemitism-charlie-kirk-eulogy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922182332/https://thehill.com/homenews/media/5515788-tucker-carlson-antisemitism-charlie-kirk-eulogy/ |archive-date=22 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=The Hill}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cramer |first=Philissa |date=22 September 2025 |title=Tucker Carlson appears to blame Jews for killing Charlie Kirk with story on Jesus' death |url=https://www.timesofisrael.com/tucker-carlson-appears-to-blame-jews-for-killing-charlie-kirk-with-story-on-jesus-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922191304/https://www.timesofisrael.com/tucker-carlson-appears-to-blame-jews-for-killing-charlie-kirk-with-story-on-jesus-death/ |archive-date=22 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> Die Israeliese premier [[Benjamin Netanyahu]] het die teorieë verwerp, dit "waansinnig" genoem en verskeie videoboodskappe uitgereik waarin hy gesê het dat die Israeliese regering geen betrokkenheid by die sluipmoord gehad het nie.<ref name="Berman 2025" /><ref>{{cite news |last1=Fortinsky |first1=Sarah |title=Netanyahu responds to 'disgusting' Charlie Kirk murder conspiracies: 'This is insane' |work=The Hill |date=18 September 2025 |url=https://thehill.com/policy/international/5510278-netanyahu-charlie-kirk-shooting-israel-rumors/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Israel formally states it did not kill Charlie Kirk |date=18 September 2025 |url=https://www.theverge.com/policy/781158/benjamin-netanyahu-charlie-kirk-conspiracy |work=The Verge}}</ref> Op 6 Oktober het Candace Owens private [[WhatsApp]]-groepboodskappe bekend gemaak waarin Kirk beweer het dat hy "geen keuse het nie as om die pro-Israel-saak te verlaat" omdat hy $2 miljoen van 'n Joodse skenker verloor het oor sy weiering om Tucker Carlson te veroordeel.<ref>{{Cite web |last=Lapin |first=Andrew |date=10 Oktober 2025 |title='Jewish donors play into all the stereotypes,' Charlie Kirk wrote in leaked text messages before his murder |url=https://www.jta.org/2025/10/10/united-states/jewish-donors-play-into-all-the-stereotypes-charlie-kirk-wrote-in-leaked-text-messages-before-his-murder |access-date=31 Oktober 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |language=en-US}}</ref> 'n Dag later het Turning Point USA se woordvoerder Andrew Kolvet 'n video gepubliseer wat die egtheid van die uitgelekte boodskappe bevestig het.<ref>{{Cite news |date=8 Oktober 2025 |title=TPUSA's Andrew Kolvet confirms Charlie Kirk texts revealed by Candace Owens are real |url=https://thehill.com/video/tpusa's-andrew-kolvet-confirms-charlie-kirk-texts-revealed-by-candace-owens-are-real-rising/11148582/ |work=The Hill}}</ref> Daar is egter geen getuienis ontdek wat aantoon dat die boodskappe en Kirk se sluipmoord met mekaar verband hou nie.<ref>{{Cite news |last=Knowles |first=Hannah |date=2026-07-11 |title=Conspiracy theories about Charlie Kirk's death are still raging, infuriating friends |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/07/11/conspiracy-theories-about-charlie-kirks-death-are-still-raging-infuriating-friends/ |access-date=2026-07-12 |work=[[The Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons|Category:Assassination of Charlie Kirk|Kategorie:Sluipmoord op Charlie Kirk}} * [https://www.documentcloud.org/documents/26090603-robinson-affidavit-of-probable-cause/ Beëdigde verklaring van waarskynlike oorsaak van Utah-distrik] * [https://prod-i.a.dj.com/public/resources/documents/RobinsonInformation.pdf Aanklagstuk van die Utah-distrik se prokureurskantoor] {{Normdata}} [[Kategorie:Sluipmoord]] [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Politiek van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Utah]] 0v4k3qzw1dr2no29k1dpkkiye2n8n62 2968477 2968476 2026-09-19T00:09:51Z Pynappel 70858 2968477 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Burgerlike aanval | title = Sluipmoord<br/>op Charlie Kirk | location = Utah Valley University, Orem, [[Utah]], [[VSA]] | date = 10 September 2025 | image = Charlie Kirk shooting scene close up.png | caption = Die area van die skietvoorval | coordinates = {{Coord|40.2775|N|111.7139|W|type:event_region:US-UT|display=inline,title}} | time = 12:23 ({{Time ago|2025-09-10 12:23}}) | timezone = [[UTC-6]] | target = Charlie Kirk | type = [[Sluipmoord]] deur 'n sluipskutter | weapon = Ouer Mauser-tipe jaggeweer in kaliber [[.30-06 Springfield|.30-06]]<ref name="Deliso 2025b">{{cite news |last1=Deliso |first1=Meredith |last2=Brennan |first2=David |last3=Forrester |first3=Megan |last4=Moore |first4=Jack |date=12 September 2025 |title=FBI releases images of person of interest, announces $100K reward amid manhunt for Charlie Kirk's killer |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shooting-fbi-appeals-tips-manhunt-continues/story?id=125469211 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911090801/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shooting-fbi-appeals-tips-manhunt-continues/story?id=125469211 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=ABC News}}</ref> | victim = Charlie Kirk | fatalities = 1 | motive = Onbekend | accused = Tyler James Robinson | charges = 10 aanklagte{{efn| * Manslag met verswarende omstandighede * Misdadige afvuur van 'n vuurwapen wat ernstige liggaamlike leed veroorsaak * Regsverydeling (2 aanklagte) * Inmenging met getuies (2 aanklagte) * Die pleeg van 'n gewelddadige misdryf in die teenwoordigheid van 'n kind * Verswaring weens die teiken van 'n slagoffer (3 aanklagte)<ref name="Haworth 2025" />}} }} Op 10 September 2025 is '''[[Charlie Kirk]]''', 'n prominente [[Amerikaanse]] konserwatiewe aktivis, op 'n verhoog by die [[Utah Valley University]] (UVU) in [[Orem, Utah|Orem]], [[Utah]] doodgeskiet.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.palmbeachpost.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university/86080079007/|title=Charlie Kirk shot at Utah campus event, suspect in custody: Live updates|last=Yancey-Bragg|first=N'dea|date=10 September 2025|website=palmbeachpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910194005/https://www.palmbeachpost.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university/86080079007/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah?smid=url-share#4ad76cd0-57e9-5b4a-b7b8-acb2e2a58026|title=Live Updates: Charlie Kirk, Right-Wing Activist, Shot in Utah|last=Levenson|first=Michael|date=10 September 2025|website=nytimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195023/https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah?smid=url-share|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Hy het opgetree by 'n buitelugdebat op die kampus wat gereël is deur [[Turning Point USA]], die konserwatiewe jeugorganisasie wat hy help stig en gelei het. Kirk was 'n noue bondgenoot van die Amerikaanse president [[Donald Trump]] en 'n hoogs invloedryke figuur in die MAGA-beweging.<ref name="Deliso 2025a">{{Cite news |last=Deliso |first=Meredith |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk dies after shot while visiting Utah university, Trump says |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shot-event-utah-university-jd-vance/story?id=125451514 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910190611/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-shot-event-utah-university-jd-vance/story?id=125451514 |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Kort nadat die geleentheid begin het, met ongeveer 3 000 mense teenwoordig, is Kirk met 'n enkele koeël in die nek getref deur 'n sluipskutter wat op die dak van 'n naburige gebou gelê het. Volgens die universiteit is hy in die nek geskiet deur 'n man van ongeveer 183 meter af terwyl hy gepraat het;<ref name=":2" /> hierdie syfer is later hersien na 130 meter.<ref name="BBC live">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/live/c206zm81z4gt |title=Charlie Kirk shooting latest: FBI release images of 'person of interest' in Charlie Kirk shooting |work=[[BBC News]]}}</ref> Hy is na 'n plaaslike hospitaal geneem, waar hy op 31-jarige ouderdom dood verklaar is.<ref name="Bogel-Burroughs 2025a">{{Cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |date=10 September 2025 |title=Manhunt Continues for Killer of Charlie Kirk, Charismatic Right-Wing Activist [posted at 6:28 p.m. ET] |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/10/us/charlie-kirk-shot-utah |access-date=20 September 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en }}</ref> 'n Mensejag na die skutter het die volgende dag geëindig toe Tyler James Robinson, 'n 22-jarige van Washington in Utah, hom aan die plaaslike balju oorgegee het nadat sy ouers hom na bewering daarvan oortuig het toe hy teenoor hulle beken het. Vervolgers het tien aanklagte teen Robinson gebring, waaronder manslag met verswarende omstandighede, en aangekondig dat hulle die doodstraf sou vra op grond daarvan dat dit 'n polities gemotiveerde aanval was. Robinson het op 1 September 2026 op al die aanklagte onskuldig gepleit.<ref name="Brooks 2025">{{Cite news |last1=Brooks |first1=Brad |last2=Gorman |first2=Steve |date=16 September 2025 |title=Charlie Kirk's accused assassin faces initial court hearing, formal charges in Utah |url=https://www.reuters.com/world/us/charlie-kirks-accused-assassin-faces-initial-court-hearing-formal-charges-utah-2025-09-16/ |access-date=16 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="NBC 2026 plea">{{Cite web |date=2026-09-01 |title=Judge rules that the trial of Tyler Robinson in Charlie Kirk's killing can go forward |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/judge-decide-whether-tyler-robinson-will-stand-trial-charlie-kirks-ass-rcna595489 |access-date=2026-09-01 |website=NBC News}}</ref> Die sluipmoord is uitgesonder as 'n voorbeeld van toenemende politieke geweld in die Verenigde State en is deur nasionale sowel as buitelandse leiers veroordeel. Reaksies op sosiale media het opregte boodskappe van sowel links as regs, angs oor politieke geweld en skerp verdelende partypolitieke standpunte ingesluit. Trump, lede van die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] en ander konserwatiewe figure het lede van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] en linkse of liberale oortuigings blameer nog voordat 'n verdagte aangehou is of 'n motief vasgestel is.<ref name="Karni 2025">{{Cite news |last1=Karni |first1=Annie |last2=Mineiro |first2=Megan |last3=Gold |first3=Michael |last4=Edmondson |first4=Katie |last5=Jimison |first5=Robert |date=11 September 2025 |title=After Kirk Assassination, Fear and Vitriol Intensify in Congress |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/kirk-republicans-democrats-congress-threats.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912042309/https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/kirk-republicans-democrats-congress-threats.html |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Allen 2025">{{Cite news |last1=Allen |first1=Jonathan |last2=Terkel |first2=Amanda |date=11 September 2025 |title=Trump blames the 'radical left' for Charlie Kirk's killing, before a suspect is identified |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/charlie-kirks-death-prompts-outpouring-shock-grief-condemnations-polit-rcna230472 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910233833/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/charlie-kirks-death-prompts-outpouring-shock-grief-condemnations-polit-rcna230472 |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Die Trump-administrasie het opgeroep tot 'n optrede teen wat dit "politieke ekstremisme" op links genoem het, wat wyd deur voorstanders van vryheid van spraak en regskenners gekritiseer is as die gebruik van die sluipmoord as voorwendsel om politieke opposisie stil te maak. 'n Veldtog deur regse organisasies en Amerikaanse staatsagentskappe het gelei tot massa-afdankings en dissiplinêre stappe teen mense wat beskou is as feesvierders oor Kirk se dood of wat kritiese kommentaar oor hom gelewer het. Kirk se gedenkdiens is op 21 September in die State Farm-stadion in Arizona gehou.<ref name="Kanno-Youngs 2025">{{Cite news |last1=Kanno-Youngs |first1=Zolan |last2=Duehren |first2=Andrew |last3=Vogel |first3=Kenneth P. |last4=Rogers |first4=Katie |date=17 September 2025 |title=Trump Invokes Kirk's Killing in Justifying Measures to Silence Opponents |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/us/politics/trump-kirk-free-speech-hate-speech-left.html |access-date=17 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Riccardi 2025">{{Cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |last2=Konstantin |first2=Toropin |date=15 September 2025 |title=Trump administration joins Republicans' campaign to police speech in reaction to Kirk's murder |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-speech-republicans-firings-government-vance-e65a4939b80e4f4822db188e978d8812 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915222203/https://apnews.com/article/charlie-kirk-speech-republicans-firings-government-vance-e65a4939b80e4f4822db188e978d8812 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Associated Press}}</ref><ref name="Sky News 2025b">{{cite news |date=14 September 2025 |title=Charlie Kirk memorial to be held in Arizona stadium |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-memorial-to-be-held-in-arizona-stadium-13430742 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914112036/https://news.sky.com/story/charlie-kirk-memorial-to-be-held-in-arizona-stadium-13430742 |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Sky News]]}}</ref> == Agtergrond == [[Lêer:Charlie Kirk (54505908667).jpg|duimnael|links|Kirk tree op 28 Februarie 2025 by die Florida State University op tydens 'n vroeër stop van sy "American Comeback Tour"]] Charlie Kirk was 'n Amerikaanse regse politieke aktivis en mediapersoonlikheid wat bekend was daarvoor dat hy Turning Point USA help stig het en as uitvoerende hoof daarvan gedien het.<ref>{{cite news |last1=Licon |first1=Adriana Gomez |last2=Barrow |first2=Bill |date=11 September 2025 |title=How Charlie Kirk helped shape a conservative force for a new generation |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/how-charlie-kirk-helped-shape-a-conservative-force-for-a-new-generation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918022140/https://www.pbs.org/newshour/politics/how-charlie-kirk-helped-shape-a-conservative-force-for-a-new-generation |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=PBS NewsHour |agency=Associated Press}}</ref><ref name="Deliso 2025a" /> As noue bondgenoot van president Donald Trump het Kirk sy vaardighede in sosiale media en kampusorganisering gebruik om 'n hoogs invloedryke figuur in die MAGA-beweging te word.<ref>{{cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |last2=Swenson |first2=Ali |title=Turning Point founder has been a key figure in building support for Republicans among young people |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-utah-university-republicans-8357c3d102de09e3320fde761258131a |access-date=11 September 2025 |work=AP News |date=10 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910203038/https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-utah-university-republicans-8357c3d102de09e3320fde761258131a |archive-date=10 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Who was Charlie Kirk? What we know about the shooting and the suspect |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/11/who-was-charlie-kirk-what-we-know-about-the-shooting-and-the-suspect |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911042440/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/11/who-was-charlie-kirk-what-we-know-about-the-shooting-and-the-suspect |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Al Jazeera}}</ref> ''[[The New York Times]]'' het hom as "iets van 'n koningmaker" beskryf en ''[[The Guardian]]'' as 'n "jeugfluisteraar"; Kirk kon steun mobiliseer om Trump se omstrede kabinetsaanwysings te beskerm en teen figure in die Republikeinse Party wat hy as onvoldoende of glad nie ondersteunend teenoor Trump geag het nie.<ref name="Risen 2025">{{Cite news |last=Risen |first=Clay |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk, Right-Wing Force and a Close Trump Ally, Dies at 31 |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/charlie-kirk-dead.html |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Smith |first=David |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk: Trump ally and divisive provocateur who became US right's 'youth whisperer' |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/who-is-charlie-kirk-profile |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910221921/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/who-is-charlie-kirk-profile |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> ''[[The Washington Post]]'' het hom beskryf as "een van die mees prominente stemme op regs" in die voorafgaande jare.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk fatally shot in Utah; person of interest in custody |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shot-utah-valley/ |access-date=10 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Kirk se sluipmoord het plaasgevind gedurende 'n tydperk van dieper verdeeldheid en toenemend gereelde geweld in die Amerikaanse politiek.<ref>{{Cite news |last1=Fausset |first1=Richard |last2=Bensinger |first2=Ken |last3=Feuer |first3=Alan |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination Raises Fear of Surging Political Violence |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-political-violence.html |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Turnbull 2025">{{Cite news |last=Turnbull |first=Tiffanie |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk: What we know about fatal shooting of conservative US activist |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy04p4x21e5o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911045141/https://www.bbc.com/news/articles/cy04p4x21e5o |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Dit het gevolg op 'n reeks gewelddadige politieke voorvalle, waaronder die skietvoorval in Junie 2025 waarin twee Demokratiese wetgewers van Minnesota en hulle huweliksmaats getref is,<ref name="Crowley 2025">{{Cite news |last1=Crowley |first1=Kinsey |last2=Bridges |first2=C. A. |date=11 September 2025 |title=What did Trump say about the political killings of Melissa Hortman and Charlie Kirk? |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/donald-trump-charlie-kirk-melissa-hortman/86089962007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911210929/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/donald-trump-charlie-kirk-melissa-hortman/86089962007/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> die dood van twee Israeliese ambassadepersoneellede in Washington, D.C., in Mei 2025,<ref>{{Cite news |last=Arnold |first=Jeff |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk's fatal shooting latest act of US political violence |url=https://www.newsnationnow.com/politics/charlie-kirk-shooting-political-violence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912033252/https://www.newsnationnow.com/politics/charlie-kirk-shooting-political-violence/ |archive-date=12 September 2025 |work=NewsNation}}</ref> die brandstigtingsaanval in April 2025 op die woning van Pennsilvanië se goewerneur Josh Shapiro,<ref>{{Cite news |last=Jansen |first=Bart |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk murder the latest in political violence plaguing Trump, Congress and courts |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/10/charlie-kirk-political-violence-trump-shapiro-whitmer/86082632007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916072716/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/10/charlie-kirk-political-violence-trump-shapiro-whitmer/86082632007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> die dood van die UnitedHealthcare-hoof Brian Thompson in Desember 2024,<ref>{{Cite news |last=Collinson |first=Stephen |date=11 September 2025 |title=Analysis: Kirk assassination is a national tragedy in a polarized America |url=https://www.cnn.com/2025/09/10/politics/charlie-kirk-assassination-utah-political-violence-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915005319/https://www.cnn.com/2025/09/10/politics/charlie-kirk-assassination-utah-political-violence-analysis |archive-date=15 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> en die sluipmoordpogings op Trump in Julie en September 2024.<ref name="Turnbull 2025" /> By 'n veldtogbyeenkoms in Kentucky in Junie 2025 het Kirk self oor die moontlikheid van geweld gepraat en vir die skare gesê: "Ons is op die voorpunt waar dit nie altyd veilig is nie."<ref>{{cite news |last=Brandon |first=Alex |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk told Kentucky crowd his work wasn't 'always safe' 3 months before his death |url=https://www.wdrb.com/news/charlie-kirk-told-kentucky-crowd-his-work-wasnt-always-safe-3-months-before-his-death/article_53a93639-51d9-42f3-aa56-11f031e5ec4c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915122925/https://www.wdrb.com/news/charlie-kirk-told-kentucky-crowd-his-work-wasnt-always-safe-3-months-before-his-death/article_53a93639-51d9-42f3-aa56-11f031e5ec4c.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=WDRB}}</ref> === Kirk se optrede by Utah Valley University === [[Lêer:Charlie Kirk in Tampa July 2025 (cropped).jpg|links|duimnael|209x209px|Kirk in 2025]] Turning Point USA het op 27 Augustus aangekondig dat Kirk gedurende September-Oktober 2025 verskeie universiteitskampusse sou besoek as voortsetting van 'n reeks toesprake en debatte met die titel American Comeback Tour, wat in Februarie begin het.<ref>{{cite news |last1=Oppenheim |first1=Oren |last2=Steakin |first2=Will |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk's tour invited political debates on college campuses |url=https://abcnews.go.com/Politics/charlie-kirks-tour-invited-political-debates-college-campuses/story?id=125459212 |access-date=21 September 2025 |work=ABC News }}</ref><ref>{{cite news |last=Anglen |first=Robert |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk killed on first stop of his 'American Comeback' campus tour |url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/09/11/charlie-kirk-american-comeback-campus-tour/86085720007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914021956/https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/09/11/charlie-kirk-american-comeback-campus-tour/86085720007/ |archive-date=14 September 2025 |access-date=21 September 2025 |work=The Arizona Republic}}</ref> Sy optrede by UVU sou die eerste stop van die seisoen wees.<ref name="Deliso 2025a" /> Kirk het UVU voorheen in 2019 besoek vir 'n Turning Point USA-geleentheid wat hy saam met die konserwatiewe politieke kommentator Candace Owens aangebied het.<ref>{{cite news |last1=Hilton |first1=Jake |title=Campus Clash: Turning Point USA brings conservative conversation to Grande Ballroom |url=https://www.uvureview.com/news/campus-clash-brings-protesters-to-uvu/ |access-date=22 Oktober 2025 |work=UVU Review |date=8 Maart 2019}}</ref> Voor die gebeurtenis het meer as 6 800 mense 'n petisie onderteken om Kirk se spreekbeurt op kampus te probeer verhoed, met die argument dat dit UVU se waardes sou wanvoorstel en 'n omgewing vir verdelende retoriek sou skep.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-shot-suspect-arrested_n_68c1c881e4b056a14e6877c8|title=Trump Ally Charlie Kirk Shot At Event In Utah|last=Buchman|first=Brandi|date=10 September 2025|website=huffpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195837/https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-shot-suspect-arrested_n_68c1c881e4b056a14e6877c8|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Universiteitsbeamptes het die toespraak egter toegelaat en na hulle beleid oor vryheid van spraak en oop gesprek verwys.<ref name="Schoenbaum 2025">{{Cite news |last1=Schoenbaum |first1=Hannah |last2=Richer |first2=Alanna Durkin |last3=Sherman |first3=Mark |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk dies after being shot at Utah Valley University event |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/conservative-activist-charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university-event-spokesperson-says |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914231536/https://www.pbs.org/newshour/politics/conservative-activist-charlie-kirk-shot-at-utah-valley-university-event-spokesperson-says |archive-date=14 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=PBS News |agency=Associated Press}}</ref> Kirk se veiligheidsdirekteur het later gebreke in die koördinering en beveiliging van die geleentheid uitgewys wat voorkom kon word, waaronder onbewaakte dakke, beperkings op hommeltuie en personeeltekorte in die dae voor die tyd.<ref name="securityflaws">{{Cite news |date=19 November 2025 |title=Charlie Kirk's security chief says police promise to cover rooftops failed before assassination |url=https://www.foxnews.com/us/charlie-kirk-security-chief-says-police-promise-cover-rooftops-failed-before-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122235901/https://www.foxnews.com/us/charlie-kirk-security-chief-says-police-promise-cover-rooftops-failed-before-assassination |archive-date=22 November 2025 |access-date=22 November 2025 |work=Fox News}}</ref> Sekuriteit is deur ses polisiebeamptes en Kirk se private veiligheidspersoneel verskaf.<ref name="Ax 2025">{{Cite news |last1=Ax |first1=Joseph |last2=Brooks |first2=Brad |last3=Shalal |first3=Andrea |date=10 September 2025 |title=Conservative influencer Charlie Kirk shot dead in 'political assassination' |url=https://www.reuters.com/world/us/conservative-influencer-charlie-kirk-shot-dead-political-assassination-2025-09-10/ |access-date=10 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="Zeleny 2025">{{cite news |last=Zeleny |first=Jeff |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk traveled with private security, and university and local police were also assisting, aide says |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecntjz00003b6ntmmyg7gf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918072648/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecntjz00003b6ntmmyg7gf |archive-date=18 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Hoewel kaartjies vir die geleentheid uitgereik is, is dit nie toegepas nie, en metaalverklikkers is nie by die ingang gebruik nie.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting witnesses describe few security measures at event |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-shooting-witnesses-describe-lax-security-measures-event-rcna230464 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916064857/https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-shooting-witnesses-describe-lax-security-measures-event-rcna230464 |archive-date=16 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> == Voorval == [[Lêer:Charlie Kirk shooting scene aerial view with Losee Centre visible.png|duimnael|Kirk was onder 'n tent in die grasbedekte amfiteater links onder; die skoot het na berig word van die dak van die gebou regs bo gekom.]] [[Lêer:Killing of Charlie Kirk, map of suspect movements – OpenStreetMap v2.jpg|duimnael|'n Kaart van die plekke: (1) verdagte om 11:50, (2) voetgangertonnel, (3) parkeergarage, (4) trap na die dak, (5) skutter op die dak, (6) Charlie Kirk, (7) verdagte spring op die grond af, (8) geweer in 'n bosryke gebied gevind]] Beamptes het gesê die vermoedelike skutter het om 08:29 ([[Noord-Amerikaanse Bergtydsone]]) in 'n grys Dodge Challenger op die kampus aangekom. Sekuriteitskameramateriaal wat deur ondersoekers bekyk is, het gewys dat hy anders aangetrek was as teen die tyd van die skietvoorval.<ref name="Abraham 2025">{{Cite news |last1=Abraham |first1=Leanne |last2=Erden |first2=Bora |last3=Gamio |first3=Lazaro |last4=Lee |first4=Junho |last5=Saget |first5=Bedel |date=12 September 2025 |title=Retracing the Path of the Suspect in the Killing of Charlie Kirk |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/12/us/tyler-robinson-manhunt-timeline-kirk-suspect-caught.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916205645/https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/12/us/tyler-robinson-manhunt-timeline-kirk-suspect-caught.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Ondersoekers het gesê die verdagte het om ongeveer 11:50 weer op video verskyn toe hy deur 'n grasbedekte gebied na 'n parkeerterrein net noord van die kampus beweeg het. Hy het 'n swart hemp met 'n Amerikaanse vlag in die middel, 'n donker bofbalpet en groot sonbrille gedra. Om 11:53 het hy bo-aan 'n trap gaan staan en "sy foon uitgehaal" voordat hy in 'n voetgangertonnel afgegaan het. Stilbeelde wat deur die [[FBI]] vrygestel is, wys hoe hy 'n trapsaal in 'n parkeergarage langs die tonnel opklim.<ref name="Abraham 2025" /><ref name="NYT Sep 2025">{{cite news |date=16 September 2025 |title=Read the Charges Against Tyler Robinson |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/09/16/us/tyler-robinson-charges.html |url-access=limited |access-date=21 September 2025 |newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> Die spreekgeleentheid het om twaalfuur begin met ongeveer 3 000 mense teenwoordig.<ref name="Gamio 2025">{{Cite news |last1=Gamio |first1=Lazaro |last2=Wu |first2=Ashley |last3=McCann |first3=Allison |date=10 September 2025 |title=Maps, Video and Photos: Where and When Charlie Kirk Was Fatally Shot |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-shooting-timeline-map.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916020517/https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-shooting-timeline-map.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Kokatos 2025">{{Cite news |last1=Kokatos |first1=Mary |last2=Alcini |first2=Camilla |last3=Geho |first3=Lilia |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting: A visual timeline of how it unfolded |url=https://abcnews.go.com/US/visual-timeline-charlie-kirk-shooting-unfolded/story?id=125478526 |work=ABC News |access-date=23 September 2025 }}</ref> Owerhede het gesê die vermoedelike skutter is om 12:02 gesien terwyl hy aan die noordekant van die Losee-sentrum stap, waar hy volgens hulle later van die dak af op Kirk sou skiet.<ref name="Abraham 2025" /> Kirk het om ongeveer 12:09 by die geleentheid opgedaag en begin om pette in die skare te gooi. Daarna, om 12:11, het hy begin praat.<ref name="Kokatos 2025" /> Volgens 'n [[Beëdigde verklaring|beëdigde verklaring]] het die verdagte die Losee-sentrum van die suidoostekant binnegegaan en is hy 13 minute later gesien terwyl hy die trap langs die gebou opklim.<ref name="Abraham 2025" /> Die trap het aangesluit by 'n openbare wandelweg naby die dak, en bewakingsvideo het gewys dat die verdagte om ongeveer 12:15 oor 'n reling van die wandelweg op die dak geklim het. Hy het 'n kort ruk uit die oog verdwyn voordat hy oor die dak gehardloop en toe na die vermoedelike skietposisie gekruip het.<ref name="NYT Sep 2025" /> Ondersoekers het gesê dat die vermoedelike skutter teen 12:22 op sy maag in posisie op die dak gelê het, in die rigting van die plek waar Kirk sowat 130 meter verder gepraat het.<ref name="Abraham 2025" /> Kirk het onder 'n tent gesit wat die naam van die toer gedra het en was in 'n heen-en-weer-gesprek oor massaskietvoorvalle in die Verenigde State met Hunter Kozak, 'n UVU-student.<ref>{{cite news |date=12 September 2025 |last=Tanner |first=Courtney |title=Utah student who last questioned Charlie Kirk wishes he 'would've asked a different one' |url=https://www.sltrib.com/news/education/2025/09/12/utah-student-who-last-questioned/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917175212/https://www.sltrib.com/news/education/2025/09/12/utah-student-who-last-questioned/ |archive-date=17 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune}}</ref><ref name="Drymon 2025">{{cite news |last1=Drymon |first1=Vera |last2=Haworth |first2=Jon |date=12 September 2025 |title=The last person to question Charlie Kirk describes the moment as 'visceral' |url=https://abcnews.go.com/US/person-question-charlie-kirk-describes-moment-visceral/story?id=125505153 |access-date=13 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Kozak het gevra: "Weet jy hoeveel transgender-Amerikaners was die afgelope 10 jaar massaskutters?", waarop Kirk geantwoord het: "Te veel." Kozak het opgevolg: "Dit is vyf. Nou, vyf is baie, nè? ... Weet jy hoeveel massaskutters was daar die afgelope 10 jaar in Amerika?" Kirk het geantwoord: "Tel jy bendegeweld in of nie?"<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thedailybeast.com/i-saw-charlie-kirk-shot-after-transgender-mass-shooting-question/|title=I Saw Charlie Kirk Shot After Transgender Mass Shooting Question|last=Forster|first=Erkki|date=10 September 2025|website=thedailybeast.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910200057/https://www.thedailybeast.com/i-saw-charlie-kirk-shot-after-transgender-mass-shooting-question/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shot-utah|title=Trump ally Charlie Kirk shot during event at Utah Valley University|last=Amatulli|first=Jenna|last2=Yang|first2=Maya|date=10 September 2025|website=theguardian.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910185051/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shot-utah|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025|last3=Betts|first3=Anna}}</ref><ref>{{cite news |date=2025-09-10 |title=Yes, Charlie Kirk's last words were, 'Counting or not counting gang violence?' |url=https://www.snopes.com/fact-check/charlie-kirk-last-words/ |access-date=2026-04-29 |work=Snopes |last=Deng |first=Rae}}</ref> Onmiddellik na hierdie woordewisseling, om 12:23:30, is Kirk met 'n enkele koeël in die nek geskiet wat volgens ondersoekers van die dak van die Losee-sentrum gekom het.<ref name="Brulliard 2025">{{Cite news |last1=Brulliard |first1=Karin |last2=Hill |first2=Evan |last3=Moriarty |first3=Dylan |last4=Mourtoupalas |first4=Nick |last5=Oakford |first5=Samuel |last6=Verde |first6=Amaya |last7=Valiño |first7=Álvaro |date=13 September 2025 |title=How the hunt for a suspect in Charlie Kirk's shooting unfolded |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/interactive/2025/charlie-kirk-shooting-timeline/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912050613/https://www.washingtonpost.com/nation/interactive/2025/charlie-kirk-shooting-timeline/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=28 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |language=en}}</ref> Emma Pitts, 'n verslaggewer van die ''Deseret News'' wat die gebeure aanskou het, het aan [[NPR]] gesê: "Ek het net soveel bloed aan die linkerkant van Charlie se nek sien uitkom, en toe het hy slap geword."<ref name="Kim 2025">{{cite news |last=Kim |first=Juliana |date=10 September 2025 |title=Right wing activist Charlie Kirk fatally shot at speaking event in Utah |url=https://www.npr.org/2025/09/10/nx-s1-5537068/charlie-kirk-shot-utah-university-campus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914065657/https://www.npr.org/2025/09/10/nx-s1-5537068/charlie-kirk-shot-utah-university-campus |archive-date=14 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[NPR]]}}</ref> Voormalige Amerikaanse [[Volksverteenwoordiging|volksverteenwoordiger]] Jason Chaffetz was tydens die skietvoorval teenwoordig en het verklaar: "Sodra die skoot afgegaan het, het almal plat geval en begin verstrooi en skreeu en gil".<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25#cmfecs3jd00003b6nz7hf14wh|title=Political activist and Trump ally Charlie Kirk shot at Utah event|last=Hammond|first=Elise|last2=Chowdhury|first2=Maureen|date=10 September 2025|website=cnn.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910192818/https://edition.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-09-10-25|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025|last3=Sangal|first3=Adltl|last4=Faheld|first4=Dalla|last5=Wolfe|first5=Ellzabeth|last6=Powell|first6=Torl B.}}</ref> Om 12:23:55<ref name="Brulliard 2025" /> het ses mans Kirk na 'n sportnutsvoertuig gedra, wat hom deur sy sekuriteitspan van die perseel verwyder en na die Timpanogos-streekshospitaal in Orem gehaas het,<ref>{{Cite web|url=https://www.rawstory.com/charlie-kirk-2673980900/|title=MAGA ally Charlie Kirk shot during Utah event: reports|last=Hampton|first=Daniel|date=10 September 2025|website=rawstory.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910194944/https://www.rawstory.com/charlie-kirk-2673980900/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref><ref name="Kokatos 2025" /><ref name="Zeleny 2025" /><ref>{{cite news |last1=Pitts |first1=Emma |last2=Terry |first2=Eva |date=10 September 2025 |title=Conservative activist Charlie Kirk killed in Utah; FBI offers $100,000 in reward for information on 'person of interest' |url=https://www.deseret.com/utah/2025/09/10/charlie-kirk-shot |access-date=10 September 2025 |work=Deseret News}}</ref> waar hy later dood verklaar is.<ref name="Bogel-Burroughs 2025a" /> Die Associated Press het om ongeveer 13:45 plaaslike tyd berig dat 'n bron aan hulle gesê het dat Kirk in "'n kritieke toestand" was.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/live/utah-valley-university-charlie-kirk-shooting-updates|title=Live updates: Conservative activist Charlie Kirk shot at Utah college event|last=Brown|first=Bridget|last2=Cormier|first2=Bill|date=10 September 2025|website=apnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910190831/https://apnews.com/live/utah-valley-university-charlie-kirk-shooting-updates|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> Om 14:40 plaaslike tyd het [[Donald Trump|President Trump]] op Truth Social bevestig dat Kirk gesterf het.<ref name=":1" /><ref name="Tarrant 2025">{{Cite news |last1=Tarrant |first1=Rhona |last2=Delzer |first2=Erielle |date=11 September 2025 |title=Timeline of the fatal shooting of Charlie Kirk |url=https://www.cbsnews.com/news/timeline-charlie-kirk-fatal-shooting/ |access-date=12 September 2025 |work=CBS News |language=en-US }}</ref>[[Lêer:President_Trump_Delivers_Remarks_on_Charlie_Kirk,_September_10th_2025.webm|duimnael|Die president van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Donald Trump]], lewer sy reaksie op die skietery, 10 September 2025]] Videomateriaal het ook opgeduik van die vermoedelike skutter wat van die suidelike hoek van die Losee-sentrum se dak, waar hy na bewering op Kirk geskiet het, na die noordelike hoek hardloop, waar die grond hoër was en hy aan die rand van die dak kon hang en afspring. Dit het om ongeveer 12:24 gebeur.<ref name="Gamio 2025" /> Handpalmafdrukke is later aan die rand van die dak gevind, sowel as smere waaruit monsters vir [[DNS]]-ontleding geneem is. 'n Voetspoor is op die grond gevind wat gewys het dat hy Converse-tekkies gedra het. Hy het daarna in 'n bosryke gebied noord van die kampus beweeg, waar 'n geweer met 'n teleskoopmikker en gegraveerde patroondoppies later gevind is.<ref name="Gamio 2025" /><ref>{{Cite news |last=Sheerin |first=Jude |date=12 September 2025 |title=A 33-hour manhunt and morning show reveal: How police caught Charlie Kirk suspect |url=https://www.bbc.com/news/articles/c784end1wxvo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919015526/https://www.bbc.com/news/articles/c784end1wxvo |archive-date=19 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Volgens beskikbare klankopnames het streekswetstoepassers nie later nie as 12:26 van die skietvoorval bewus geword.<ref name="Sky News 2025a">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Police audio reveals potentially important clues around shooter's appearance |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517?postid=10159804#liveblog-body |access-date=11 September 2025 |work=[[Sky News]] |language=en }}</ref> Om 12:31 het 'n beampte "geweerskote naby die biblioteek" gerapporteer. Om 12:35 het hy bygevoeg "miskien die CS-gebou", voordat hy die vermoedelike skutter beskryf het as iemand met "jeans, 'n swart hemp, 'n swart masker, 'n lang geweer". 'n Minuut later het die beampte uitgebrei: "op die dak van die gebou aan die verste noordekant, net oos van die biblioteek".<ref name="Sky News 2025a" /> 'n UVU-polisiebeampte was die eerste om die vermoedelike skietposisie op die dak van die Losee-sentrum te ondersoek.<ref name="NYT Sep 2025" /> Om 12:39 het FBI-agente en polisiehoofde by die perseel opgedaag.<ref name="Tarrant 2025" /> Om 13:37 het die universiteit die kampus gesluit en almal aangemoedig om te vertrek.<ref name="NBC live blog">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk assassination prompts outcry over political violence |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/live-updates-shooting-charlie-kirk-event-utah-rcna230437 |access-date=23 September 2025 |work=NBC News }}</ref> Om 14:01 het die universiteit dié wat nog op die kampus was, opdrag gegee om "op die plek veilig te bly totdat polisiebeamptes julle veilig van die kampus kan begelei".<ref>{{cite news |last1=Breuninger |first1=Dan |last2=Mangan |first2=Kevin |date=10 September 2025 |title=Manhunt for Charlie Kirk shooter expands after two people detained had no links to killing, FBI says |url=https://www.cnbc.com/2025/09/10/charlie-kirk-uvu-shooting-utah.html |access-date=23 September 2025 |work=CNBC }}</ref> Klasse en bedrywighede by al die kampusse, ook die satellietkampusse, is tot 15 September opgeskort.<ref name="Bedayn 2025">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/charlie-kirk-shooting-utah-university-b2826289.html |title=Utah University students struggling with grief days after Charlie Kirk's assassination |last1=Bedayn |first1=Jesse |last2=Schoenbaum |first2=Hannah |last3=Wasson |first3=Lindsey |last4=Yamat |first4=Rio |date=14 September 2025 |work=[[The Independent]] |access-date=15 September 2025 }}</ref> == Mensejag == [[Lêer:Video Footage of Person Of Interest in Utah Valley University Charlie Kirk Shooting.webm|duimnael|Beeldmateriaal wat die FBI vrygestel het van 'n verdagte wat ná die skietvoorval van die dak van 'n gebou afspring. Die sprong begin 18 sekondes ná die aanvang van die video.]] Die Utah-departement van openbare veiligheid het die misdaad ondersoek met die hulp van die [[FBI|Federal Bureau of Investigation]] (FBI) en die Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives (ATF).<ref>{{cite news |last=Hutchinson |first=Bill |date=11 September 2025 |title=What we know about Charlie Kirk's shooter as the manhunt continues |url=https://abc7.com/post/what-know-charlie-kirks-shooter-manhunt-continues/17796125/ |publisher=KABC-TV |work=ABC News |url-status=live |access-date=28 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911230635/https://abc7.com/post/what-know-charlie-kirks-shooter-manhunt-continues/17796125/ |archive-date=11 September 2025}}</ref> === Aanvanklike arrestasies === Twee mense is kort ná die skietvoorval in hegtenis geneem, maar is later vrygelaat.<ref name="Myers 2025">{{cite news |last1=Myers |first1=Amanda |date=10 September 2025 |title=Have police arrested Charlie Kirk's shooter? The latest on whether a suspect is in custody |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shooting-arrest/86083394007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911131916/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/10/charlie-kirk-shooting-arrest/86083394007/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Een van hulle, 'n ouer man, is op die kampusterrein gearresteer nadat hy beweer het dat hy Kirk geskiet het; daar is later berig dat die polisie vasgestel het dat hy nie die skutter was nie.<ref name=":1" /><ref name="Harkins 2025">{{cite news |last1=Harkins |first1=Paighten |last2=Means |first2=Sean |date=11 September 2025 |title=George Zinn, arrested on suspicion of obstruction after Charlie Kirk shooting, is widely known Utah political 'gadfly' |url=https://www.sltrib.com/news/2025/09/10/george-zinn-what-we-know-about-man/ |access-date=11 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune}}</ref> Hy het later aan die polisie gesê hy "was bly dat hy gesê het hy het die persoon geskiet sodat die werklike verdagte kon wegkom".<ref name="Woodruff 2025">{{Cite web |last=Woodruff |first=Daniel |date=15 September 2025 |title=Utah man who falsely claimed he shot Charlie Kirk booked into jail, police say |url=https://ksltv.com/local-news/utah-man-who-falsely-claimed-he-shot-charlie-kirk-booked-into-jail/819948/ |access-date=17 September 2025 |website=KSLTV.com |language=en-us }}</ref> Na berig word het hy 'n geskiedenis van geestesgesondheidsprobleme gehad en was hy aan die Utah-owerhede bekend vir sy gewoonte om openbare geleenthede te ontwrig.<ref name="Harkins 2025" /> Hy is na 'n hospitaal geneem, waar die polisie meer as 20 beelde van die seksuele mishandeling van kinders op sy foon ontdek het.<ref name="Woodruff 2025" /> Ná sy vrylating op 14 September is hy in die tronk opgeneem op aanklagte van regsverydeling en die seksuele uitbuiting van minderjariges.<ref>{{Cite news |last1=Helmore |first1=Edward |last2=Vargas |first2=Ramon Antonio |date=16 September 2025 |title=Man arrested for allegedly faking confession to Charlie Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/false-confession-charlie-kirk-shooting |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918170209/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/false-confession-charlie-kirk-shooting |archive-date=18 September 2025}}</ref> Op 29 Januarie 2026 het die man nie die aanklag van regsverydeling betwis nie en skuldig gepleit op twee aanklagte van die seksuele uitbuiting van minderjariges. Hy is tot 15 jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref>{{Cite news |last1=Schreifels |first1=Jessica |date=29 Januarie 2026 |title=Man who falsely claimed he killed Charlie Kirk, diverting police amid chaos, sentenced to prison |url=https://www.sltrib.com/news/2026/01/29/man-who-falsely-claimed-he-shot/ |access-date=31 Januarie 2026 |work=The Salt Lake Tribune |language=en }}</ref> Ure ná die skietvoorval het FBI-direkteur [[Kash Patel]] op sosiale media aangekondig dat "die subjek" in Kirk se sluipmoord gevang is; die goewerneur van Utah, [[Spencer Cox]], het gesê dat 'n "persoon van belang" aangehou word. Binne twee uur ná sy aanvanklike aankondiging het Patel gesê dat die subjek "ná 'n ondervraging deur wetstoepassers vrygelaat is".<ref>{{cite magazine |last1=Hall |first1=Richard |last2=Greene |first2=Connor |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Dead After Being Shot at Utah Valley University Event |url=https://time.com/7316095/charlie-kirk-uvu-shooting-turning-point-usa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911062714/https://time.com/7316095/charlie-kirk-uvu-shooting-turning-point-usa/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=[[Time (tydskrif)|Time]] |url-access=limited}}</ref><ref name="Myers 2025" /> === Getuienis en leidrade === Wetstoepassers het 'n ouer Mauser-tipe jaggeweer in kaliber .30-06<ref name="Deliso 2025b" /><ref>{{cite web |last1=Civita |first1=Alicia |date=11 September 2025 |title=A Hunter Rifle With a Cost of Under $1,000: The Alleged Weapon Used to Kill Charlie Kirk in Utah |url=https://www.latintimes.com/hunter-rifle-cost-under-1000-alleged-weapon-used-kill-charlie-kirk-utah-589458 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223710/https://www.latintimes.com/hunter-rifle-cost-under-1000-alleged-weapon-used-kill-charlie-kirk-utah-589458 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |website=Latin Times}}</ref> in 'n bosryke gebied naby die skietvoorval gevind,<ref name="Bogel-Burroughs 2025b">{{Cite news |last=Bogel-Burroughs |first=Nicholas |date=11 September 2025 |title=Update from Nicholas Bogel-Burroughs |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/live/2025/09/11/us/charlie-kirk-shooting-news/e8533795-d6aa-5021-a7d1-6de25331ec4d |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> saam met gegraveerde patrone en "'n skoenspoor, 'n handpalmafdruk en voorarmafdrukke vir ontleding".<ref name="Winter 2025">{{Cite news |last1=Winter |first1=Tom |last2=Cohen |first2=Rebecca |date=11 September 2025 |title=Search for Charlie Kirk shooter intensifies day after attack |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shot-dead-assassination-shooter-manhunt-live-updates-rcna230536#rcrd88165 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911080928/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shot-dead-assassination-shooter-manhunt-live-updates-rcna230536#rcrd88165 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref><ref name="Mackey 2025">{{Cite news |last1=Mackey |first1=Robert |last2=Popat |first2=Shrai |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Ambrose |first4=Tom |last5=Sedghi |first5=Amy |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting latest: FBI shares photos of person of interest after recovering rifle believed to have been used to kill Trump ally |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2025/sep/11/charlie-kirk-shot-latest-news-updates-utah-university-donald-trump |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911082109/https://www.theguardian.com/us-news/live/2025/sep/11/charlie-kirk-shot-latest-news-updates-utah-university-donald-trump |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> In 'n perskonferensie op 11 September het beamptes gesê dat hulle "goeie videomateriaal" het en gesigherkenningstegnologie daarop toepas.<ref name="Winter 2025" /><ref name="Bogel-Burroughs 2025b" /> Later dieselfde dag het die FBI aangedui dat die gesigherkenningspogings onsuksesvol was, foto's van 'n persoon van belang vrygestel<ref>{{Cite news |last1=Barrett |first1=Devlin |last2=Bogel-Burroughs |first2=Nicholas |date=11 September 2025 |title=FBI Releases Photos of Person of Interest in Charlie Kirk Shooting |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/fbi-photos-charlie-kirk-shooting.html?smid=url-share |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> en tot $100 000 vir inligting in die saak aangebied.<ref>{{Cite web |last=Hornung |first=Lisa |date=11 September 2025 |title=Police share photo of Charlie Kirk shooting suspect; find rifle |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2025/09/11/kirk-police-find-rifle-release-photo/1891757606763 |access-date=11 September 2025 |publisher=United Press International}}</ref><ref name="Mackey 2025" /> Die ondersoekers het berig dat die patrone wat in die geweer gevind is, met verskeie boodskappe ingeskryf was. Daar is gerugte versprei dat dit leuses was wat met antifascisme en "transgender-ideologie" verband hou, maar ná 'n FBI-inligtingsessie op 12 September wat die boodskappe bekend gemaak het, is dit beskryf as 'n mengsel van internetmeme en populêre kultuur. Die afgevuurde doppie was gegraveer met "Notices Buldge OWO what's this?", 'n verwysing na aanlyn-rolspel in die ''furry''-subkultuur.<ref name="Nguyen 2025">{{cite web |last=Nguyen |first=Tina |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's alleged killer scratched bullets with a Helldivers combo and a furry sex meme |url=https://www.theverge.com/politics/777313/charlie-kirks-alleged-killer-scratched-bullets-with-a-helldivers-combo-and-a-furry-sex-meme |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912155643/https://www.theverge.com/politics/777313/charlie-kirks-alleged-killer-scratched-bullets-with-a-helldivers-combo-and-a-furry-sex-meme |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=The Verge}}</ref> Drie onafgevuurde patrone was gegraveer met "hey fascist! CATCH! ↑→↓↓↓", 'n verwysing na die rigtingknoppievolgorde waarmee 'n bom van 500 kg in die 2024-videospeletjie ''Helldivers 2'' ingeroep word, "O Bella ciao, Bella ciao, Bella ciao, Ciao, ciao!", 'n verwysing na die Italiaanse antifascistiese lied "Bella ciao", en "If you read This, you are GAY Lmao".<ref name="Nguyen 2025" /><ref>{{cite news |last=Bagchi |first=Aysha |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk suspect's bullet casings engraved with taunting, anti-fascist messages |url=https://eu.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/12/charlie-kirk-shooter-tyler-robinson-gun-casings-inscriptions/86111606007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916214853/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/12/charlie-kirk-shooter-tyler-robinson-gun-casings-inscriptions/86111606007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Vargas |first1=Ramon Antonio |last2=Betts |first2=Anna |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect: details of messages and gun casings emerge |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/suspect-charlie-kirk-shooting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912183719/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/suspect-charlie-kirk-shooting |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die lied "Bella ciao" bly wyd bekend as 'n antifascistiese volkslied, maar het ook in die middel-2010's en vroeë 2020's in die populêre media weer opgeduik deur die televisiereeks ''[[Money Heist]]'' en die videospeletjies ''[[Hearts of Iron IV]]'' en ''Far Cry 6''.<ref name="Groyper culture" /><ref>{{Cite news |last=Coscarelli |first=Joe |date=12 September 2025 |title=Bullet Casing in Charlie Kirk Shooting Quoted 'Bella Ciao.' What Does It Mean? |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-bella-ciao-bullet.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916054826/https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-bella-ciao-bullet.html |archive-date=16 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jacobsen |first=Louis |date=12 September 2025 |title=Tyler Robinson: What's known about Charlie Kirk shooting suspect's politics, bullet casing etchings |url=https://www.politifact.com/article/2025/sep/12/Tyler-Robinson-Charlie-Kirk-suspect-shooting-facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912215831/https://www.politifact.com/article/2025/sep/12/Tyler-Robinson-Charlie-Kirk-suspect-shooting-facts/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=PolitiFact}}</ref> Die FBI het ook verskeie sosialemediarekeninge ondersoek waarvan die plasings blyk te dui op voorkennis van die sluipmoord.<ref>{{Cite news |last1=Subarium |first1=Aaron |date=15 September 2025 |title=FBI Investigating social media accounts that appear to indicate foreknowledge of Kirk assassination |url=https://freebeacon.com/politics/exclusive-fbi-investigating-social-media-accounts-that-appeared-to-indicate-foreknowledge-of-kirk-assassination/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915134037/https://freebeacon.com/politics/exclusive-fbi-investigating-social-media-accounts-that-appeared-to-indicate-foreknowledge-of-kirk-assassination/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Free Beacon}}</ref> Gedurende die mensejag het wetstoepassingsagentskappe meer as 7 000 leidrade in verband met die voorval ontvang en meer as 200 onderhoude gevoer.<ref name="Deliso 2025b" /> Die FBI-direkteur het op 12 September gesê die FBI het minstens 11 000 leidrade ontvang wat almal ondersoek sou word.<ref name=":3" /> Die Amerikaanse departement van justisie het die voorval ondersoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/charlie-kirk-shot-uvu-utah-shooting-b2824169.html|title=MAGA influencer Charlie Kirk shot in the neck while speaking at Utah college event: Suspect in custody|last=Woodward|first=Alex|date=10 September 2025|website=independent.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910193239/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/charlie-kirk-shot-uvu-utah-shooting-b2824169.html|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> === Kongresverhore === [[Lêer:Oversight of the Federal Bureau of Investigation - September 16, 2025.webm|duimnael|thumbtime=2:25:36|FBI-direkteur [[Kash Patel]] lewer op 16 September 2025 getuienis voor die Senaat se regskomitee]] Op 16 September 2025 het FBI-direkteur Kash Patel vrae van die Senaat se regskomitee oor die ondersoek in die gesig gestaar, sowel as kritiek oor sy plasings daaroor op sosiale media. Hy het gesê dat meer as 20 gebruikers van 'n [[Discord (sagteware)|Discord]]-besprekingsgroep waarvan Robinson deel was, ondersoek sou word.<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Luke |date=16 September 2025 |title=Kash Patel says others under investigation in Charlie Kirk shooting probe |url=https://abcnews.go.com/Politics/patel-face-questions-charlie-kirk-investigation-congressional-hearings/story?id=125585288 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918042208/https://abcnews.go.com/Politics/patel-face-questions-charlie-kirk-investigation-congressional-hearings/story?id=125585288 |archive-date=18 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Patel is voorheen deur federale en plaaslike beamptes gekritiseer oor sy leierskap en hantering van die saak, met besondere aandag aan sy plasing op sosiale media op die dag van die skietvoorval dat 'n verdagte aangehou word{{Ndash}} 'n verklaring wat hy 90 minute later teruggetrek het.<ref name="Reilly 2025a">{{Cite news |last1=Reilly |first1=Ryan |last2=Ebner |first2=Victoria |date=16 September 2025 |title=Kash Patel defends his handling of Charlie Kirk investigation and FBI firings |url=https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/kash-patel-congress-hearing-charlie-kirk-assassination-fbi-rcna231398 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917014524/https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/kash-patel-congress-hearing-charlie-kirk-assassination-fbi-rcna231398 |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Die verhoor het tot tweepartykritiek op Patel gelei en het gevolg op aansienlike omwenteling by die agentskap onder sy leiding, wat wydverspreide heraanstellings, afdankings en lojaliteitstoetse ingesluit het.<ref>{{Cite news |last=Orden |first=Erica |date=11 September 2025 |title=Kash Patel fumbled out of the gate on the Charlie Kirk investigation — and MAGA noticed |url=https://www.politico.com/news/2025/09/11/kash-patel-charlie-kirk-shooting-fbi-00559165 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912082007/https://www.politico.com/news/2025/09/11/kash-patel-charlie-kirk-shooting-fbi-00559165 |archive-date=12 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=Politico}}</ref> Die volgende dag, op 17 September, het Patel vrae van die Huis van Verteenwoordigers se regskomitee oor die sluipmoord in die gesig gestaar.<ref name="Hensley 2025">{{Cite news |last=Hensley |first=Sarah |date=17 September 2025 |title=FBI Director Kash Patel clashes with House lawmakers over Epstein files |url=https://abcnews.com/Politics/fbi-director-kash-patel-face-questions-house-committee/story?id=125640494 |access-date=8 Julie 2026 |work=ABC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20260524132512/https://abcnews.com/Politics/fbi-director-kash-patel-face-questions-house-committee/story?id=125640494 |archive-date=24 Mei 2026 |url-status=live |last2=Barr |first2=Luke}}</ref> Patel het sy openingsverklaring gebruik om krediet te neem vir die besluite wat volgens hom gehelp het om tot Robinson se arrestasie te lei.<ref name="Hensley 2025" /> Volksverteenwoordiger [[Jasmine Crockett]] het Patel gekritiseer en beweer: "as dit nie vir [Robinson se] ouers was wat besluit het dat hulle hulle kind sou oorgee nie, wil dit voorkom asof julle nie daar sou uitgekom het nie."<ref>{{cite news |url=https://abcnews.com/video/125681327/ |title=Rep. Crockett questions FBI Director Kash Patel on Kirk shooting investigation |work=ABC News |date=17 September 2025 |access-date=8 Julie 2026}}</ref> == Beskuldigde == [[Lêer:Tyler Robinson 2025.png|duimnael|150px|Robinson tydens 'n hofverskyning in Desember 2025]] Op 12 September 2025 is die 22-jarige Tyler James Robinson (gebore 16 April 2003) as die vermoedelike sluipskutter geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/now/video/charlie-kirk-shooting-suspect-identified-as-tyler-robinson-24745120558|title=Charlie Kirk shooting suspect identified as Tyler Robinson|last=O’Donnell|first=Kelly|date=12 September 2025|website=nbcnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912141056/https://www.nbcnews.com/now/video/charlie-kirk-shooting-suspect-identified-as-tyler-robinson-24745120558|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref><ref name="NYT Sep 2025" /> Trump het aangekondig dat die verdagte in polisie-aanhouding is nadat sy pa hom oortuig het om homself oor te gee.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/|title=Watch Live: Officials give update after Trump says Charlie Kirk shooting suspect is in custody|last=Watson|first=Kathryn|last2=Hubbard|first2=Kaia|date=12 September 2025|website=cbsnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912141426/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025|last3=Quinn|first3=Melissa}}</ref> Die FBI het gesê dat hulle Robinson reeds op 11 September om 22:00 plaaslike tyd in hegtenis geneem het.<ref name=":3" /> Die dag ná die skietvoorval het Robinson se ouers hom oorreed om na hulle woning in Washington, Utah, te kom nadat hulle sy voorkoms herken het uit nuusbeelde wat volgens die owerhede dié van die skutter was. Terwyl hulle die situasie bespreek het, het Robinson na bewering geïmpliseer dat hy die skutter was en dat hy van plan was om selfmoord te pleeg.<ref name="Charging documents">{{Cite web |title=Charging documents |url=https://atty.utahcounty.gov/cms/uploads/TJR_Information_49872215e3.pdf}}</ref><ref name="Luscombe 2025">{{Cite news |last=Luscombe |first=Richard |date=16 September 2025 |title=Texts, plans and a confession: prosecutor lays out startling details in Charlie Kirk shooting |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/charlie-kirk-shooting-prosecutor-utah |access-date=16 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077 }}</ref> Robinson het hulle ook gesê dat hy gevrees het dat hy deur die polisie geskiet sou word of dat 'n spesiale taakmag na sy ouers se huis gestuur sou word.<ref>{{Cite news |last1=Bedayn |first1=Jesse |last2=Schoenbaum |first2=Hannah |last3=Seewar |first3=John |date=17 September 2025 |title=Suspect in Charlie Kirk killing feared being shot by police before surrendering, sheriff says |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-killed-suspect-charged-6b645df2bffb5d899aecec4d64581682 |access-date=18 September 2025 |work=Associated Press }}</ref> Sy ouers het 'n familievriend gekontak wat 'n afgetrede speurder en balju-adjunk was.<ref name="Forrester 2025">{{cite news |last1=Forrester |first1=Megan |title=Charlie Kirk shooting suspect's conditions for surrender had to be 'gentle': Sheriff |url=https://abcnews.go.com/US/students-utah-valley-university-return-charlie-kirk/story?id=125663166 |access-date=19 September 2025 |work=ABC News |date=17 September 2025}}</ref><ref name="Charging documents" /> Die afgetrede speurder het die balju van Washington-distrik, Nate Brooksby, gebel en reëlings gemaak vir Robinson om hom oor te gee.<ref name="Forrester 2025" /> Hy en Robinson se pa het Robinson toe op die aand van 11 September na die balju se kantoor geneem, waar Robinson sonder enige voorval in aanhouding geneem is.<ref name="Forrester 2025" /><ref name="Quinn 2025">{{Cite news |last=Quinn |first=Melissa |date=12 September 2025 |title=Patel says suspect was taken into custody Thursday night |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/#post-update-7e043ee2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919004313/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/#post-update-7e043ee2 |archive-date=19 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Robinson, die seun van 'n maatskaplike werker en 'n sake-eienaar,<ref name="Upadhyay 2025">{{Cite web |last1=Upadhyay |first1=Brajesh |last2=Epstein |first2=Kayla |date=14 September 2025 |title=Who is Tyler Robinson, the suspect in custody for shooting Charlie Kirk? |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8wl2y66p9o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912170548/https://www.bbc.com/news/articles/cp8wl2y66p9o |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> is saam met sy twee jonger broers in Washington, Utah, grootgemaak.<ref>{{Cite news |last=Tanner |first=Courtney |date=17 September 2025 |title=How Tyler James Robinson's parents recognized their son as Charlie Kirk's suspected killer and convinced him to surrender |url=https://www.sltrib.com/news/2025/09/17/tyler-robinsons-parents-recognized/ |access-date=21 September 2025 |work=The Salt Lake Tribune }}</ref><ref>{{Cite news |last=Mata |first=William |date=12 September 2025 |title=Who is Tyler Robinson? Man, 22, arrested after Donald Trump-ally Charlie Kirk is shot dead in Utah, US |url=https://www.lbc.co.uk/article/who-tyler-robinson-charlie-kirk-turning-point-trump-5HjdCwL_2/ |access-date=18 September 2025 |work=LBC }}</ref> Robinson se familie is lidmate van die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]].<ref>{{cite news |last1=Peñaloza |first1=Marisa |last2=Condos |first2=David |date=13 September 2025 |title=Utah residents are reeling, knowing the Charlie Kirk suspect is one of their own |url=https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5540130/utah-residents-are-reeling-knowing-the-charlie-kirk-suspect-is-one-of-their-own |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155813/https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5540130/utah-residents-are-reeling-knowing-the-charlie-kirk-suspect-is-one-of-their-own |archive-date=13 September 2025 |work=[[NPR]]}}</ref> Robinson se ouma het gesê dat die meeste van die familie Republikeine is en bygevoeg dat sy nie "'n enkele Demokraat" ken nie.<ref>{{cite news |date=13 September 2025 |title=Tyler Robinson's grandmother says their entire family are Republicans: 'I don't know a single Democrat' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/tyler-robinson-family-republican-b2825943.html |access-date=15 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Kinderfoto's wys die Robinson-familie op uitstappies om met gewere te skiet en wapenuitstallings te besigtig,<ref name="Healy 2025b">{{Cite news |last1=Healy |first1=Jack |last2=Mayorquín |first2=Orlando |date=14 September 2025 |title=Kirk Shooting Suspect Held 'Leftist Ideology,' Utah Governor Says |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/kirk-shooting-suspect-ideology-partner.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917182923/https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/kirk-shooting-suspect-ideology-partner.html |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> waaronder 'n besoek aan 'n militêre fasiliteit in 2017.<ref name="PBS 2025a">{{Cite news |last1=Press |first1=Associated |date=15 September 2025 |title=What to know about the aftermath of Charlie Kirk's assassination |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/what-to-know-about-the-aftermath-of-charlie-kirks-assassination |access-date=21 Januarie 2026 |work=PBS News Hour}}</ref> Hy het in Mei 2021 aan die Pine View-hoërskool gematrikuleer<ref name="Cann 2025">{{Cite news |last1=Cann |first1=Christopher |last2=Winkie |first2=Davis |date=12 September 2025 |title=Here's what we know about Tyler Robinson, the suspect in Charlie Kirk's murder |url=https://www.usatoday.com/story/news/2025/09/12/what-we-know-charlie-kirk-shooting-suspect/86091474007/ |access-date=21 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> terwyl hy van 2019 tot 2021 universiteitskrediete by die Dixie State University (in 2020 herdoop tot Utah Tech University) verwerf het. Ten tyde van sy arrestasie het Robinson in St. George, Utah, gewoon, sowat 390 kilometer suidwes van die Utah Valley University.<ref name="Carlton 2025">{{cite news |last1=Carlton |first1=Jim |title=At Suspect's Utah Apartment Complex, FBI Agents and Shocked Neighbors |url=https://www.wsj.com/livecoverage/charlie-kirk-shot/card/at-suspect-s-utah-apartment-complex-fbi-agents-and-shocked-neighbors-U6LYPhUGkM0Sc8pk2KXt |access-date=3 Oktober 2025 |work=[[The Wall Street Journal]] |date=12 September 2025 |language=en |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |title=What we've learned about the suspect in the aftermath of Charlie Kirk's assassination |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-suspect-things-to-know-dcde3f792f4d6636d44fb9f4fa53569c |access-date=16 September 2025 |work=AP News |date=16 September 2025}}</ref> Hy was in sy derde jaar van 'n elektriese vakleerlingskapprogram by die Dixie Technical College. Hy het voorheen by die Utah State University ingeskryf, maar het ná een semester uitgesak.<ref name="NBC News 2025a">{{cite news |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect is in custody; family turned him in, Utah governor says |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shooter-manhunt-live-updates-rcna230762 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912084024/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/charlie-kirk-shooter-manhunt-live-updates-rcna230762 |archive-date=12 September 2025 |work=NBC News}}</ref> === Ondersoek === Goewerneur Spencer Cox het op 12 September gesê dat Robinson die enigste verdagte is.<ref>{{cite news |last1=Hubbard |first1=Kaia |last2=Walsh |first2=Joe |last3=Quinn |first3=Melissa |last4=Watson |first4=Kathryn |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting suspect in custody after manhunt, Erika Kirk vows to keep holding Turning Point USA events |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913161416/https://www.cbsnews.com/live-updates/charlie-kirk-shot-utah-turning-point-usa/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=CBS News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hayes |first1=Christal |last2=Morris |first2=Regan |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's suspected killer arrested after confessing to father |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly7417ge50o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913003155/https://www.bbc.com/news/articles/cly7417ge50o |archive-date=13 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Die mensejag het 33 uur geduur.<ref name="Quinn 2025" /><ref name="Brooks 2025" /> Ondersoekers het Robinson se mede-inwoner en romantiese lewensmaat ondervra,<ref name="Lebowitz 2025">{{cite news |last1=Lebowitz |first1=Megan |last2=O'Donnell |first2=Kelly |title=Alleged Charlie Kirk assassin's roommate 'shocked' by shooting, has been 'very cooperative,' governor says |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/utah-governor-shares-details-charlie-kirk-assassination-investigation-rcna231022 |access-date=3 Oktober 2025 |work=NBC News |date=14 September 2025 |language=en}}</ref> wat nie as 'n verdagte beskou is nie.<ref name="Healy 2025b" /> Die lewensmaat is beskryf as "ontsteld" en "geskok" oor die skietvoorval en het ontken dat hy enige kennis van die misdaad gehad het.<ref name="Caputo 2025a">{{Cite news |last=Caputo |first=Marc |date=14 September 2025 |title=Sources: Kirk suspect's transgender roommate 'aghast,' may be key to motive |url=https://www.axios.com/2025/09/13/kirk-suspect-transgender-roommate |access-date=15 September 2025 |work=Axios }}</ref><ref name="Lebowitz 2025" /><ref name="Healy 2025b" /> Goewerneur Cox het gesê dat die mede-inwoner "baie samewerkend" met ondersoekers was<ref name="Lebowitz 2025" /> en private boodskappe oorhandig het wat Robinson inkrimineer. Dit het gehandel oor die "behoefte om 'n geweer by 'n aflaaipunt te gaan haal, die geweer wat in 'n bos gelaat is, boodskappe oor die visuele dophou van die gebied waar 'n geweer gelaat is, en 'n boodskap wat verwys na die geweer wat in 'n handdoek toegedraai is".<ref name="Epstein 2025">{{Cite news |last=Epstein |first=Kayla |date=13 September 2025 |title=Utah town reels after local resident accused of Charlie Kirk killing |url=https://www.bbc.com/news/articles/czew1nz17rro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914000433/https://www.bbc.com/news/articles/czew1nz17rro |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[BBC News]]}}</ref> Die boodskappe het ook na 'n teleskoopmikker en gegraveerde koeëls verwys.<ref name="Epstein 2025" /> Die mede-inwoner is tot 15 Januarie 2026 onder FBI-beskerming geplaas.<ref name="Roommate Protection">{{Cite news |last=Entin |first=Brian |date=15 Januarie 2026 |title=Accused Charlie Kirk shooter's roommate no longer under FBI protection |url=https://www.newsnationnow.com/crime/family-accused-charlie-kirk-shooters-roommate-speaks/amp/ |access-date=19 Januarie 2026 |work=NewsNation}}</ref> Hy is ook in April 2026 deur wetstoepassers ondervra en het gesê dat Robinson ná sy tuiskoms op die aand van die skietvoorval begin huil het en gesê het hy wens hy het dit nooit gedoen nie. Die mede-inwoner het ook gesê dat Robinson die volgende dag gesê het dat hy hom wou oorgee.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c621v466y91o |title=Charlie Kirk murder suspect told roommate 'he wishes he hadn't done it', court hears |work=[[BBC News]] |date=9 Julie 2026 }}</ref> Ongeveer 'n uur ná die skietvoorval het Robinson iemand in 'n private Discord-groepgesprek waarvan hy 'n lid was, gevra of hulle die nuus gesien het. Een van die ander lede het gesê dat Robinson lyk soos die man op die verdagtebeelde wat die FBI vrygestel het. Robinson het na berig word gespot dat hy 'n dubbelganger het wat hom probeer inloop, dat die groep hom 'n deel van die FBI se beloningsgeld moet gee vir die aangee, dat hy McDonald's sou vermy{{Ndash}} 'n verwysing na Luigi Mangione, wat ná die doodmaak van die UnitedHealthcare-hoof Brian Thompson by 'n McDonald's in Altoona, Pennsilvanië, gearresteer is{{Ndash}} en dat hy van sy manifes en geweer sou ontslae raak.<ref>{{cite news |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/kirk-killing-suspect-online-chat.html |title=After Charlie Kirk Killing, Suspect Joked That His 'Doppleganger' Did It |work=[[The New York Times]] |date=13 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914032401/https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/kirk-killing-suspect-online-chat.html |archive-date=14 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Healy 2025b" /> Nog 'n boodskap wat later dieselfde dag geplaas is, het gelui: "Haai manne, ek het slegte nuus vir julle almal. Dit was ek by UVU gister. Ek is jammer vir dit alles. Ek gee my oor deur 'n baljuvriend oor 'n paar oomblikke, dankie vir al die goeie tye en laglekker oomblikke, julle was almal so wonderlik, dankie vir alles."<ref name="Knowles 2025">{{Cite news |last1=Knowles |first1=Hannah |last2=Boburg |first2=Shawn |last3=Schaffer |first3=Aaron |date=15 September 2025 |title='It was me': Suspect in Charlie Kirk shooting appeared to confess in Discord chat |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2025/09/15/charlie-kirk-shooter-suspect-discord-chat/ |access-date=15 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |issn=0190-8286}}</ref> 'n Vriend in die Discord-groep het die volgende oggend geskryf dat die bekentenis waar blyk te wees en terselfdertyd om gebede gevra{{Ndash}} sowel vir Robinson se berou as vir Kirk se familie.<ref name="Knowles 2025" /> Discord het Robinson se rekening later opgeskort.<ref>{{Cite news |last=Barajas |first=Joshua |date=12 September 2025 |title=What we know so far about the Charlie Kirk shooting suspect |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/what-we-know-so-far-about-the-charlie-kirk-shooting-suspect |access-date=29 September 2025 |work=PBS NewsHour }}</ref> Op 15 September het die FBI aangekondig dat Robinson se DNS ooreenstem met dié wat gevind is op 'n handdoek wat om die vermoedelike geweer toegedraai was en op 'n skroewedraaier wat op die dak gevind is waarvandaan die skoot afgevuur is.<ref>{{Cite news |last1=Fatima |first1=Zahra |date=15 September 2025 |title=Charlie Kirk suspect linked to crime scene by DNA, says FBI chief |url=https://www.bbc.com/news/articles/c203qgn61geo |access-date=15 September 2025 |work=[[BBC News]] }}</ref> === Sienings en moontlike motiewe === Die Utah-distrik se vervolger, Jeffrey Gray, het gesê dat Robinson se moeder aan ondersoekers vertel het dat haar seun oor die voorafgaande jaar meer polities geword het en begin het om "meer na links te leun en meer pro-gay en pro-transregte te word".<ref name="Luscombe 2025" /> Robinson was as kieser geregistreer, maar sonder party-affiliasie, en daar is geen rekord dat hy in Washington-distrik gestem het nie.<ref name="Tolan 2025">{{cite news |last1=Tolan |first1=Casey |last2=Glover |first2=Scott |last3=Devine |first3=Curt |last4=Winter |first4=Jeff |last5=Chapman |first5=Isabelle |last6=Gordon |first6=Allison |last7=Miller |first7=John |date=12 September 2025 |title=What we know about Charlie Kirk shooting suspect Tyler Robinson |url=https://www.cnn.com/2025/09/12/us/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect-invs |access-date=15 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Robinson het voor sy arrestasie geen kriminele rekord gehad nie.<ref>{{cite news |last1=Powel |first1=James |date=14 September 2025 |title=Who is the man accused of killing Charlie Kirk? Here's what to know |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/14/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect/86151646007/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916073048/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/14/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting-suspect/86151646007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Op 14 September het goewerneur Cox gesê dat Robinson heel ander politieke sienings as dié van sy konserwatiewe familie gehad het en "linkse ideologie" aangehang het,<ref name="Timotija 2025">{{Cite news |last=Timotija |first=Filip |date=13 September 2025 |title=Kirk murder suspect 'deeply indoctrinated with leftist ideology,' Cox says |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/5502176-kirk-murder-suspect-leftist-cox-report |access-date=15 September 2025 |work=The Hill }}</ref><ref name="Roebuck 2025">{{Cite news |last1=Roebuck |first1=Jeremy |last2=Timsit |first2=Annabelle |last3=Somasundaram |first3=Praveena |date=14 September 2025 |title=Kirk shooting suspect had 'leftist ideology' but motive unclear, Utah official says |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/09/14/charlie-kirk-tyler-robinson-motive/ |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> hoewel hy geen besonderhede verskaf het nie.<ref>{{Cite news |last=Bidgood |first=Jess |date=15 September 2025 |title=What Does 'Real Unity' Mean to the White House? |url=https://www.nytimes.com/2025/09/15/us/politics/jd-vance-charlie-kirk-trump.html |url-access=limited |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Volgens Cox het Robinson blykbaar geradikaliseer nadat hy by die Utah State University uitgesak het en kon hy deur aspekte van internetkultuur beïnvloed gewees het. Cox het ook gesê dat een van Robinson se familielede aan ondersoekers vertel het dat Robinson tydens 'n familie-ete sy afkeer van Kirk uitgespreek en oor Kirk se komende besoek aan die Utah Valley University gepraat het.<ref name="Upadhyay 2025" /> Terwyl Trump en ander verkose Republikeine beweer het dat Robinson bande met linkse groepe gehad het en 'n optrede teen hulle in die vooruitsig gestel het, het bronne wat vertroud is met die ondersoek gesê dat daar teen 21 September 2025 geen sodanige getuienis gevind is nie.<ref name="Smith 2025">{{Cite news |last1=Smith |first1=Allan |last2=Kosnar |first2=Michael |last3=O'Donnell |first3=Kelly |last4=Reilly |first4=Ryan J. |date=20 September 2025 |title='No evidence' found yet of ties between Charlie Kirk's shooting and left-wing groups, officials say |url=https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/no-evidence-charlie-kirk-shooting-left-wing-groups-rcna232513 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250921043217/https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/no-evidence-charlie-kirk-shooting-left-wing-groups-rcna232513 |archive-date=21 September 2025 |access-date=20 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Op 16 September het Gray gesê dat die "verdagte toenemend bekommerd geraak het oor gay- en transregte" en dat hy van sy familie se konserwatiewe sienings weggegroei het, met verwysing na Robinson se verhouding met sy transgender mede-inwoner as 'n faktor. Gray het verder besonderhede uiteengesit van SMS-boodskappe wat die vervolging meen Robinson aan sy mede-inwoner gestuur het, waarin gesê is dat hy die skietvoorval net meer as 'n week lank beplan het. Toe die mede-inwoner vra waarom Robinson dit gedoen het, het hy geantwoord: "Ek het genoeg gehad van sy haat. Sommige haat kan nie uitonderhandel word nie." Terwyl hy op 11 September oor die telefoon met sy pa gepraat het, het Robinson na bewering vir sy pa gesê dat hy Kirk doodgemaak het omdat "daar te veel boosheid is en die man [Kirk] te veel haat versprei".<ref name="Haworth 2025">{{cite news |first1=Jon |last1=Haworth |first2=Megan |last2=Forrester |date=16 September 2025 |title=Tyler Robinson said he killed Charlie Kirk because he 'spreads too much hate': Officials |url=https://abcnews.go.com/US/tyler-robinson-set-face-formal-charges-shooting-death/story?id=125614396 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919143617/https://abcnews.go.com/US/tyler-robinson-set-face-formal-charges-shooting-death/story?id=125614396 |archive-date=19 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref name="Luscombe 2025" /> Volgens ABC News het die aanklagdokumente nie "die relevansie van daardie standpunte aangedui, of of Kirk se uitlatings oor daardie kwessies 'n motiverende faktor was nie", en is berig dat Gray gesê het hy sou dit aan 'n regter oorlaat om te bepaal of die beweerde verklarings 'n bekentenis uitmaak.<ref name="Haworth 2025" /> == Regsproses == [[Lêer:COURT HEARING - Tyler Robinson’s first public in-person appearance in Provo courthouse.webm|duimnael|thumbtime=48:28|Robinson se eerste persoonlike hofverskyning op 11 Desember 2025]] Ná sy arrestasie is Robinson na die Utah-distrik se gevangenis in Spanish Fork oorgeplaas, waar 'n regter beveel het dat hy sonder borgtog aangehou word.<ref>{{cite news |date=12 September 2025 |title=Suspected shooter of Charlie Kirk held without bail in Utah jail |url=https://www.cbc.ca/news/world/kirk-shooting-investigation-fri-1.7632106 |work=CBC News}}</ref> Hy het op 16 September sy eerste hofverskyning per videoskakel voor regter Tony Graf in die Utah-distrikshof in [[Provo]] gemaak.<ref name="Brooks 2025" /><ref>{{Cite news |last=Allyn |first=Bobby |date=16 September 2025 |title=Utah files murder charges against Tyler Robinson |url=https://www.npr.org/2025/09/16/nx-s1-5542545/utah-files-murder-charges-against-tyler-robinson |access-date=17 September 2025 |work=[[NPR]] |language=en }}</ref> Graf het die aanklagte aan Robinson voorgelees,<ref name="TylerCharges">{{Cite news |last1=Fanelli |first1=James |last2=Morphet |first2=Jack |last3=Barrett |first3=Joe |date=16 September 2025 |title=Tyler Robinson Charged With Murder in Shooting of Charlie Kirk |url=https://www.wsj.com/us-news/tyler-robinson-charges-charlie-kirk-shooting-1913f392 |access-date=16 September 2025 |work=[[The Wall Street Journal]] |url-access=subscription}}</ref> wat een aanklag van manslag met verswarende omstandighede, een aanklag van die misdadige afvuur van 'n vuurwapen, twee aanklagte van regsverydeling, twee aanklagte van inmenging met getuies, drie aanklagte van verswaring weens die teiken van 'n slagoffer en een aanklag van geweld wat in die teenwoordigheid van 'n kind gepleeg is, ingesluit het.<ref name="NYT Sep 2025" /> Vervolgers van die staat Utah het aangekondig dat hulle die doodstraf sou vra<ref name="NBC News 2025b">{{Cite news |date=16 September 2025 |title=Live updates: Charlie Kirk shooting suspect Tyler Robinson charged with murder; prosecutors seek death penalty |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/tyler-robinson-hearing-charlie-kirk-suspect-shooter-live-updates-rcna231440 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917171934/https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/tyler-robinson-hearing-charlie-kirk-suspect-shooter-live-updates-rcna231440 |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=NBC News |language=en}}</ref> en verswarende faktore aangevoer: Robinson het Kirk na bewering geteiken weens sy politieke uitdrukking en het opgetree met die wete dat kinders die sluipmoord sou aanskou.<ref name="Lee 2025">{{cite news |last1=Lee |first1=Ella |title=Utah seeks death penalty against Charlie Kirk's suspected killer |url=https://thehill.com/regulation/court-battles/5506314-utah-county-seeks-death-penalty/ |access-date=3 Oktober 2025 |work=The Hill |date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916192432/https://thehill.com/regulation/court-battles/5506314-utah-county-seeks-death-penalty/ |archive-date=16 September 2025 |url-status=live}}</ref> Op 24 September is die [[Salt Lake City]]-prokureur Kathryn Nester aangestel om Robinson te verdedig.<ref>{{cite news |url=https://www.deseret.com/utah/2025/09/24/charlie-kirk-killing-accused-tyler-robinson-aggravated-murder-death-penalty/ |title=Accused Charlie Kirk killer now has an attorney |last=Romboy |first=Dennis |date=24 September 2025 |access-date=24 September 2025 |work=Deseret News }}</ref> Op 29 September het Nester die regter om meer tyd gevra om die groot hoeveelheid getuienis in die saak deur te gaan voordat besluit word of die verdediging 'n voorlopige verhoor sou versoek.<ref>{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=29 September 2025 |title=Lawyer for suspect in Charlie Kirk killing wants more time to review 'voluminous' evidence |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-tyler-robinson-court-hearing-aba6ead70b6b010b8c5de8a9b90a7769 |access-date=12 November 2025 |work=AP News |language=en }}</ref> Op 24 Oktober het 'n regter argumente aangehoor oor die vraag of Robinson in 'n tronkuniform en boeie in die hof moet verskyn, wat volgens die verdediging sy reg op 'n billike verhoor sou ondermyn.<ref>{{Cite web |last=Trauntvein |first=Sorina |date=23 Oktober 2025 |title=Judge to hear arguments on Tyler Robinson's court attire during closed hearing — why it matters |url=https://www.abc4.com/news/charlie-kirk-shooting/judge-to-decide-on-tyler-robinsons-court-attire/ |access-date=24 Oktober 2025 |website=abc4.com |archive-date=24 Oktober 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024232250/https://www.abc4.com/news/charlie-kirk-shooting/judge-to-decide-on-tyler-robinsons-court-attire/ |url-status=dead }}</ref> Op 27 Oktober het die regter beslis dat Robinson burgerlike klere mag dra, maar om veiligheidsredes fisiek vasgemaak moet word. Die regter het die media wel verbied om Robinson se boeie te fotografeer of te verfilm.<ref name="Schoenbaum 2025c">{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=27 Oktober 2025 |title=Suspect in Charlie Kirk killing can wear street clothes in court amid 'extraordinary' attention |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-shooting-tyler-robinson-court-hearing-489ee127c80553ff8e0ed35ef951f11a |access-date=12 November 2025 |work=AP News |language=en }}</ref> In Oktober het Robinson aan 'n oproep met 'n verslaggewer van ''The Washington Post'' deelgeneem, wat hom meegedeel het dat Kirk se vrou, Erika, hom tydens haar man se gedenkdiens in die openbaar vergewe het en dat Trump Kirk postuum die Presidensiële Vryheidsmedalje toegeken het. Hy het geen hoorbare reaksie gehad nie.<ref name="Washington Post Investigation">{{Cite news |last=Schoenbaum |first=Hannah |date=17 Desember 2025 |title='You see this news?': What Charlie Kirk's alleged killer told friends after the attack |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2025/tyler-robinson-charlie-kirk-shooting/ |access-date=18 Desember 2025 |work=[[The Washington Post]] |language=en }}</ref> Op 5 November, ná 'n aansoek van die vervolging om mediadekking in die hofsaal te beperk terwyl Robinson teenwoordig is, het 'n aantal media-organisasies onder leiding van ''The Salt Lake Tribune''{{Ndash}} waaronder ''The New York Times'', CNN, die Associated Press en Fox News{{Ndash}} 'n aansoek ingedien waarin die hof gevra word om hulle in kennis te stel van enige toekomstige versoeke om toegang tot die verrigtinge te beperk.<ref name="Harkins 2025b">{{Cite news |last=Harkins |first=Paighten |date=6 November 2025 |title=The Salt Lake Tribune, other media push for transparency and access in Tyler Robinson murder case |url=https://www.sltrib.com/news/2025/11/06/charlie-kirk-shooting-media-push/ |access-date=12 November 2025 |work=The Salt Lake Tribune |language=en-US }}</ref> Kirk se weduwee, [[Erika Kirk]], het die media se versoek ondersteun en gesê: "Daar was kameras oral om my. Ons verdien dit om kameras daarbinne te hê."<ref>{{Cite news |last=Schreifels |first=Jessica |date=4 November 2025 |title=Erika Kirk: 'We deserve to have cameras' in Utah court hearings for her husband's accused killer, after attorneys suggest banning them |url=https://www.sltrib.com/news/2025/11/04/erika-kirk-wants-courtroom-cameras/ |access-date=12 November 2025 |work=The Salt Lake Tribune |language=en-US }}</ref> Robinson het op 11 Desember sy eerste persoonlike hofverskyning gemaak,<ref name="firstinpersoncourt">{{Cite news |last=Shapiro |first=Emily |date=11 Desember 2025 |title=Charlie Kirk murder suspect Tyler Robinson makes 1st in-person court appearance |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirk-murder-suspect-tyler-robinson-court-appearance/story?id=128293883 |access-date=11 Desember 2025 |work=ABC News |language=en-US }}</ref> en sy volgende hofverskyning op 16 Januarie 2026.<ref>{{Cite news |last=Babineau |first=Andi |last2=Watt |first2=Nick |date=16 Januarie 2026 |title=Alleged Charlie Kirk assassin Tyler Robinson appears in court as defense pushes to disqualify prosecutors from the case |url=https://www.cnn.com/2026/01/16/us/tyler-robinson-court-charlie-kirk-shooting |access-date=18 Januarie 2026 |work=[[CNN]] |language=en-US }}</ref> Op 22 Januarie het Erika, uit vrees dat die verhoor vertraag kon word, 'n aansoek om 'n spoedige verhoor by die hof ingedien om te verseker dat Robinson binne 'n bepaalde tydperk verhoor word.<ref>{{Cite web |last=Sullivan |first=Tracie |date=22 Januarie 2026 |title=Kirk widow files speedy trial notice in Robinson case as public rhetoric escalates |url=https://www.stgeorgeutah.com/news/kirk-widow-files-speedy-trial-notice-in-robinson-case-as-public-rhetoric-escalates/article_148d0161-5ea1-42dd-aa10-2de51044e99d.html |access-date=27 Januarie 2026 |website=St. George News |language=en-US }}</ref> Op 27 Maart het Robinson se prokureurs 'n aansoek ingedien om toekomstige hofverrigtinge uit te stel op grond van bewerings dat 'n ontleding van die ATF nie 'n koeëlfragment wat tydens Kirk se nadoodse ondersoek verkry is, afdoende met die geweer wat na bewering in die sluipmoord gebruik is, kon verbind nie.<ref>{{Cite news |first=Loreben |last=Tuquero |date=2 April 2026 |title=Does a bullet analysis clear Charlie Kirk's suspected killer? What an 'inconclusive' result means |url=https://www.politifact.com/article/2026/apr/02/charlie-kirk-tyler-robinson-bullet-inconclusive/ |work=PolitiFact |access-date=20 Junie 2026}}</ref> Op dieselfde dag het die balju van Washington-distrik, Nate Brooksby, wat Robinson oorspronklik in aanhouding geneem het, uit die departement bedank ná klagtes van seksuele teistering en bewerings dat hy hom ingemeng het in die ondersoek na 'n etiekoortreding deur een van sy adjunkte (wat nie met die Robinson-saak verband gehou het nie).<ref>{{Cite news |title=Former sheriff resigned after sexual harassment, investigation interference allegations, Washington County says |date=3 April 2026 |first=Brooke |last=Larsen |newspaper=The Salt Lake Tribune |url=https://www.sltrib.com/news/2026/04/03/former-southern-utah-sheriff/ |access-date=20 Junie 2026}}</ref> Vroeg in Mei het regter Graf beslis dat kameras in die hofsaal toegelaat sou word. Hy het ook die voorlopige verhoor uitgestel weens die groot hoeveelheid getuienis in die saak.<ref>{{Cite news |last=Ede-Osifo |first=Uwa |date=8 Mei 2026 |title=Cameras to be allowed in courtroom in Charlie Kirk killing case, judge rules |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/may/08/charlie-kirk-courtroom-cameras-allowed |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=17 Mei 2026}}</ref> Op 26 Junie het hy 'n vervolger skuldig bevind aan minagting van die hof omdat dié 'n bevel oor voorverhoorpublisiteit oortree het; hy het egter die verdediging se versoek van die hand gewys om vervolgers te verbied om die doodstraf te vra.<ref>{{Cite web |last=Babineau |first=Andi |last2=Brown |first2=Nicki |date=26 Junie 2026 |title=Judge for Charlie Kirk shooting case holds prosecutor in contempt, keeps death penalty on the table |url=https://www.cnn.com/2026/06/26/us/charlie-kirk-tyler-robinson-contempt-ruling |access-date=26 Junie 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Die vyfdaagse voorlopige verhoor, wat oorspronklik vir Mei beplan is,<ref name="robinsonlgbt">{{Cite magazine |last=Ring |first=Trudy |date=18 Desember 2025 |title=Charlie Kirk's accused killer, Tyler Robinson, on LGBTQ+ issues: It's complicated |url=https://www.advocate.com/crime/charlie-kirk-suspect-lgbtq-issues |access-date=18 Desember 2025 |magazine=The Advocate }}</ref> is van 6 tot 10 Julie gehou.<ref>{{Cite news |last=Ede-Osifo |first=Uwa |date=10 Julie 2026 |title=Judge to decide if Charlie Kirk case will go to murder trial after five-day hearing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jul/10/charlie-kirk-shooting-hearing |access-date=10 Julie 2026 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> Hoewel Erika Kirk gevra het dat alle getuienis openbaar gemaak word, het Graf besluit dat sommige getuienis geredigeer mag word.<ref>{{Cite web |last=Skinner |first=Paige |date=9 Julie 2026 |title=Judge Smacks Down Erika Kirk's Request On Evidence In Husband's Killing |url=https://www.huffpost.com/entry/charlie-kirk-erika-kirk-all-evidence-public_n_6a4fab89e4b058c3455825f7 |access-date=9 Julie 2026 |website=HuffPost}}</ref> Ná die sluitingsargumente van die voorlopige verhoor op 1 September 2026<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Li |date=1 September 2026 |title=Judge To Determine Whether Man Accused Of Killing Charlie Kirk Will Stand Trial |url=https://www.huffpost.com/entry/live-updates_n_6a956d45e4b07f4e6696ac03/liveblog_6a974306e4b0f5af04101025 |access-date=1 September 2026 |website=HuffPost |language=en}}</ref> het Graf beslis dat Robinson tereg sal staan op 'n aanklag van manslag met verswarende omstandighede.<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Li |date=1 September 2026 |title=Erika Kirk Responds To Judge's Ruling In Charlie Kirk Murder Case |url=https://www.huffpost.com/entry/live-updates_n_6a956d45e4b07f4e6696ac03/liveblog_6a977069e4b0f5af041047cb |access-date=1 September 2026 |website=HuffPost |language=en}}</ref> Op dieselfde dag het Robinson op al die aanklagte onskuldig gepleit, en sy volgende hofverskyning is vir 23 Oktober bepaal.<ref name="NBC 2026 plea" /> == Nasleep == === Regering === [[Lêer:JD Vance hosts The Charlie Kirk Show (cropped).jpg|duimnael|Visepresident [[J.D. Vance]] bied op 15 September 2025 Kirk se podsending ter ere van hom aan]] Ná Kirk se sluipmoord het Republikeinse regeringsbeamptes op staats- en federale vlak die publiek opgeroep om enigeen aan te gee wat uitlatings oor die sluipmoord gemaak het wat as onvanpas of smaakloos beskou is. Die veldtog is later uitgebrei om ook uitlatings in te sluit wat krities teenoor Kirk was.<ref name="Riccardi 2025" /> ''The New York Times'' het beskryf hoe die veldtog in 'n konserwatiewe weergawe van "[[Kanselleerkultuur|kanselleerkultuur]]" ontwikkel het.<ref>{{Cite news |last=Fausset |first=Richard |date=20 September 2025 |title=He Wrote a Biting Post About Charlie Kirk. The Fury Came Fast. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/20/us/florida-charlie-kirk-free-speech.html |url-access=limited |access-date=20 September 2025}}</ref> Op 15 September het die Trump-administrasie 'n wydverspreide optrede teen liberale groepe en skenkers in die vooruitsig gestel en beweer dat 'n netwerk van liberale organisasies geweld bevorder en ontbind sou word. Trump het gesê hy ondersoek die moontlikheid om sommige as "terreurorganisasies" te klassifiseer, en visepresident [[J.D. Vance]] het belowe om agter niewinsorganisasies soos die Open Society Foundations en die Ford Foundation aan te gaan, wat finansiële steun aan liberale en progressiewe sake verskaf het. ''The New York Times'' het aangevoer dat regte kragtens die Eerste Wysiging dit vir die Trump-administrasie moeilik sou maak.<ref name="Rogers 2025">{{Cite news |last1=Rogers |first1=Katie |last2=Kanno-Youngs |first2=Zolan |date=15 September 2025 |title=White House Plans Broad Crackdown on Liberal Groups |url=https://www.nytimes.com/2025/09/15/us/politics/jd-vance-charlie-kirk-show.html |url-access=limited |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Die aankondiging het gekom te midde van die Trump-administrasie se gelyktydige wydverspreide optrede teen politieke opponente en die burgerlike samelewing.<ref name="Rogers 2025" /><ref name="Sentner 2025">{{Cite news |last=Sentner |first=Irie |date=15 September 2025 |title=Vance, White House promise to 'go after' left-leaning organizations |url=https://www.politico.com/news/2025/09/15/vance-white-house-promise-to-crack-down-on-radical-left-lunatics-00564766 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917114904/https://www.politico.com/news/2025/09/15/vance-white-house-promise-to-crack-down-on-radical-left-lunatics-00564766 |archive-date=17 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref name="Bose 2025">{{Cite news |last1=Bose |first1=Nandita |last2=Coster |first2=Helen |date=15 September 2025 |title=After Charlie Kirk's death, Trump team calls for dismantling leftist groups |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/after-charlie-kirks-death-trump-team-calls-dismantling-leftist-groups-2025-09-16/ |access-date=15 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Die administrasie se dreigemente om liberale groepe te ondersoek en te ontbind, het wye kritiek van voorstanders van [[Vryheid van spraak|vryheid van spraak]] en regskenners ontlok, wat dit veroordeel het as die gebruik van Kirk se sluipmoord as voorwendsel om teen politieke opposisie op te tree.<ref name="Kanno-Youngs 2025" /><ref name="Megerian 2025">{{Cite news |last1=Megerian |first1=Chris |last2=Mascaro |first2=Lisa |last3=Richer |first3=Alanna Durkin |date=17 September 2025 |title=Trump's threat to target 'radical left' after Kirk killing raises fears he's trying to silence foes |url=https://apnews.com/article/trump-charlie-kirk-radical-left-political-opposition-3875efd0674ed2a22a719dfb42ace6ab |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918132649/https://apnews.com/article/trump-charlie-kirk-radical-left-political-opposition-3875efd0674ed2a22a719dfb42ace6ab |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Associated Press}}</ref><ref name="Bose 2025" /> NBC News het beskryf hoe die Trump-administrasie voorgekom het asof dit "Kirk se sluipmoord as verskoning gebruik om teen linkse mense en groepe op te tree".<ref name="Schapiro 2025">{{Cite news |last1=Schapiro |first1=Rich |last2=Rohde |first2=David |last3=De Luce |first3=Dan |date=17 September 2025 |title=Trump administration says it will target far-left groups for Kirk's assassination. Prosecutors made no such link. |url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/trump-administration-says-will-target-far-left-groups-kirks-assassinat-rcna231605 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917095100/https://www.nbcnews.com/politics/white-house/trump-administration-says-will-target-far-left-groups-kirks-assassinat-rcna231605 |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=NBC News}}</ref> In reaksie op Trump se dreigemente het 100 liberale filantropiese organisasies 'n ope brief geskryf waarin hulle hulle werk verdedig en die administrasie se voorneme om hulle te ontbind, gekritiseer het: {{Blockquote|Organisasies behoort nie aangeval te word omdat hulle hulle missies uitvoer of hulle waardes uitdruk ter ondersteuning van die gemeenskappe wat hulle dien nie. Ons verwerp pogings om politieke geweld te misbruik om ons goeie werk te wanvoorstel of ons fundamentele vryhede, soos die vryheid van spraak en die vryheid om te gee, te beperk. Pogings om spraak stil te maak, opponerende standpunte te kriminaliseer en liefdadigheidsgawes te wanvoorstel en te beperk, ondermyn ons demokrasie en benadeel alle Amerikaners.<ref>{{Cite news |last=Schleifer |first=Theodore |date=17 September 2025 |title=100 Liberal Philanthropies Prepare to Push Back Against Trump Crackdown |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/17/us/politics/trump-liberal-philanthropies-pushback.html |url-access=limited |access-date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919145950/https://www.nytimes.com/2025/09/17/us/politics/trump-liberal-philanthropies-pushback.html |archive-date=19 September 2025}}</ref>}} Prokureur-generaal [[Pam Bondi]] het tweepartyweerstand ontlok nadat sy gesê het dat die administrasie sommige kritiek teen Kirk as "[[Haatspraak|haatspraak]]" sou teiken en vervolg,<ref>{{Cite news |last=Ruhiyyih Ewing |first=Gisele |date=16 September 2025 |title='That is not the law': Bondi promised to target 'hate speech.' She's facing backlash from all corners |url=https://www.politico.com/news/2025/09/16/pam-bondi-first-amendment-hate-speech-prosecution-00566424 |access-date=17 September 2025 |work=Politico |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917222143/https://www.politico.com/news/2025/09/16/pam-bondi-first-amendment-hate-speech-prosecution-00566424 |archive-date=17 September 2025 |url-status=live}}</ref> waaronder bedekte kritiek deur die Hooggeregshofregter Sonia Sotomayor.<ref>{{Cite news |last=Orden |first=Erica |date=16 September 2025 |title=Sotomayor rebukes calls to 'criminalize free speech' in apparent swipe at Pam Bondi |url=https://www.politico.com/news/2025/09/16/sonia-sotomayor-free-speech-pam-bondi-00566449 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916190824/https://www.politico.com/news/2025/09/16/sonia-sotomayor-free-speech-pam-bondi-00566449 |archive-date=16 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Politico}}</ref> Bondi se uitlating is ook deur sommige konserwatiewe politieke kommentators gekritiseer, waaronder [[Tucker Carlson]] en Erick Erickson.<ref>{{cite news |last1=Lubin |first1=Rhian |title=Tucker Carlson says Trump administration is using Charlie Kirk's killing to trample First Amendment |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/tucker-carlson-trump-charlie-kirk-free-speech-b2829584.html |work=[[The Independent]] |date=19 September 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Blake |first=Aaron |date=16 September 2025 |title=Pam Bondi's 'hate speech' comments lead even some conservatives to cry foul |url=https://www.cnn.com/2025/09/16/politics/pam-bondi-hate-speech-conservatives-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916220746/https://www.cnn.com/2025/09/16/politics/pam-bondi-hate-speech-conservatives-analysis |archive-date=16 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Ná Bondi se kommentaar het Jonathan Karl van ABC News die president gevra wat hy dink van uitlatings deur sommige van sy bondgenote wat haatspraak as vrye spraak beskou. Trump het geantwoord dat sy administrasie "waarskynlik agter mense soos jy sal aangaan, want jy behandel my so onregverdig, dit is haat. Jy het baie haat in jou hart."<ref>{{Cite news |last=Bauder |first=David |date=16 September 2025 |title=Trump files $15B defamation lawsuit against The New York Times |url=https://apnews.com/article/trump-lawsuit-new-york-times-b2a615192ebe2dcec859eb883368dfbb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917154150/https://apnews.com/article/trump-lawsuit-new-york-times-b2a615192ebe2dcec859eb883368dfbb |archive-date=17 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Volgens Fox News het Bondi haar vertroue in FBI-direkteur Kash Patel verloor weens sy hantering van die ondersoek en die mensejag.<ref>{{cite news |last=Feinberg |first=Andrew |date=16 September 2025 |title=Asked about under-fire FBI Director Kash Patel, Trump says AG Pam Bondi has done 'unbelievable job' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/kash-patel-testimony-bondi-fbi-b2827583.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917203607/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/kash-patel-testimony-bondi-fbi-b2827583.html |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Sedert Kirk se sluipmoord het die Amerikaanse departement van justisie na berig word 'n studie van 2024 met die titel "What NIJ Research Tells Us About Domestic Terrorism" van sy webwerf verwyder.<ref>{{Cite magazine |last=Ferguson |first=Ferguson |date=16 September 2025 |title=DOJ Quietly Deletes Study on Politics of Domestic Terrorists |url=https://newrepublic.com/post/200537/justice-department-deletes-study-politics-domestic-terrorists-right-wing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918115323/https://newrepublic.com/post/200537/justice-department-deletes-study-politics-domestic-terrorists-right-wing |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Gedeon 2025">{{Cite news |last=Gedeon |first=Joseph |date=17 September 2025 |title=US justice department removes study finding far-right extremists commit 'far more' violence |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/17/justice-department-study-far-right-extremist-violence |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918035410/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/17/justice-department-study-far-right-extremist-violence |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> Die studie het bevind dat [[Wit oppergesag|wit-oppergesag]]- en verregse geweld "steeds alle ander soorte terrorisme en binnelandse gewelddadige ekstremisme" in die Verenigde State oortref,<ref name="Maiberg 2025">{{Cite web |last=Maiberg |first=Emanuel |date=16 September 2025 |title=DOJ Deletes Study Showing Domestic Terrorists Are Most Often Right Wing |url=https://www.404media.co/doj-deletes-study-showing-domestic-terrorists-are-most-often-right-wing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916165919/https://www.404media.co/doj-deletes-study-showing-domestic-terrorists-are-most-often-right-wing/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=404 Media}}</ref> in teenstelling met verklarings wat deur die Trump-administrasie gemaak is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2025 |title=Research on extremism removed from US Justice Dept website |url=https://www.nzherald.co.nz/world/research-on-extremism-removed-from-us-justice-dept-website/BG2Y7AYCFJBCPAH4KJB26R3IH4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917204015/https://www.nzherald.co.nz/world/research-on-extremism-removed-from-us-justice-dept-website/BG2Y7AYCFJBCPAH4KJB26R3IH4/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=NZ Herald}}</ref> Dit is vervang met 'n kennisgewing wat sê dat die departement se Office of Justice Programs sy webwerwe en materiaal in ooreenstemming met onlangse uitvoerende bevele hersien en dat sommige bladsye en publikasies gedurende die hersiening onbeskikbaar sou wees.<ref name="Maiberg 2025" /> [[Lêer:Impromptu Memorial at UVU After Charlie Kirk Shooting.jpg|duimnael|Nabyfoto van die gedenkplek vir Kirk op die UVU-kampus, 17 September 2025]] Die Amerikaanse departement van buitelandse sake het gesê dat dit die regsstatus van immigrante sou hersien wat bevind word dat hulle Kirk se sluipmoord "loof, rasionaliseer of gering ag".<ref>{{Cite news |last=Childers |first=Andrew |date=11 September 2025 |title=State Department warns immigrants not to mock Kirk's death |url=https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-immigrants-state-department |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911190308/https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-immigrants-state-department |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Axios |language=en}}</ref> Die Withuis se adjunkstafhoof vir beleid, [[Stephen Miller]], het gesê Kirk se sluipmoord was die gevolg van 'n "ideologie" wat "in oorlog is met die gesin en die natuur ... wat altyd, onvermydelik en doelbewus tot geweld lei".<ref name="Knutson 2025">{{cite web |last=Knutson |first=Jakob |date=11 September 2025 |title=Seizing on Kirk Killing, Trump and Allies Pledge a Crackdown on Political Opponents |url=https://www.democracydocket.com/news-alerts/trump-charlie-kirk-killing-political-crackdown-political-opponents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912040204/https://www.democracydocket.com/news-alerts/trump-charlie-kirk-killing-political-crackdown-political-opponents/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=11 September 2025 |publisher=Democracy Docket}}</ref> Hy het later belowe om die gewelddadige radikale linkse organisasies in die Verenigde State te "ontbind en aan te pak" deur "die mag van wetstoepassing, onder president Trump se leierskap" te gebruik.<ref>{{Cite news |last=Henderson |first=Cameron |date=13 September 2025 |title=White House vows to 'dismantle radical Left' after Charlie Kirk killing |url=https://www.telegraph.co.uk/us/politics/2025/09/13/white-house-dismantle-radical-left-charlie-kirk-killing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915195201/https://www.telegraph.co.uk/us/politics/2025/09/13/white-house-dismantle-radical-left-charlie-kirk-killing/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |issn=0307-1235}}</ref> Op 17 September, 'n week ná die skietvoorval, het Trump verklaar dat hy [[Antifa (Verenigde State)|antifa]] as 'n terreurgroep sou klassifiseer.<ref>{{Cite news |last1=Treene |first1=Alayna |last2=Judd |first2=Donald |last3=Liptak |first3=Kevin |date=18 September 2025 |title=Trump says he's designating Antifa as a terrorist organization |url=https://www.cnn.com/2025/09/17/politics/antifa-terrorist-designation-trump |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918010141/https://www.cnn.com/2025/09/17/politics/antifa-terrorist-designation-trump |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=18 September 2025 |title=Trump targets antifa movement as 'terrorist organization' |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-targets-antifa-movement-terrorist-organization-2025-09-18/ |access-date=18 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 25 September het Trump 'n nasionale veiligheidsmemorandum onderteken wat die departement van justisie, die FBI en die Joint Terrorism Task Force opdrag gee om op antifascistiese politieke geweld te fokus "voordat dit tot gewelddadige politieke dade lei", met verwysing na "aanwysers" soos antikapitalisme, anti-Amerikanisme en "vyandigheid teenoor dié wat tradisionele Amerikaanse sienings huldig".<ref>{{Cite web |last=Weiss |first=Benjamin S. |date=30 September 2025 |title=Dems condemn Trump's broad 'domestic terrorism' directive — but offer few concrete steps for opposition |url=https://www.courthousenews.com/dems-condemn-trumps-broad-domestic-terrorism-directive-but-offer-few-concrete-steps-for-opposition |access-date=1 Oktober 2025 |website=Courthouse News Service }}</ref> In Januarie 2026 het die Utah-senator Mike Lee gevra dat Robinson in die openbaar tereggestel word. Robinson se prokureurs het aangevoer dat sulke uitlatings deur openbare amptenare dit moeiliker kan maak om billike, onbevooroordeelde jurielede te vind.<ref>{{Cite web |last=Baird |first=Addy |last2=Schreifels |first2=Jessica |last3=Banta |first3=Megan |date=2026-01-20 |title=Mike Lee calls for public execution of accused Charlie Kirk killer |url=https://www.sltrib.com/news/politics/2026/01/20/charlie-kirk-mike-lee-calls/ |access-date=2026-02-04 |website=The Salt Lake Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alberty |first=Erin |date=2026-01-20 |title=Mike Lee calls for public execution of man charged in Charlie Kirk's death |url=https://www.axios.com/local/salt-lake-city/2026/01/20/mike-lee-public-execution-charlie-kirk-tyler-robinson |access-date=2026-02-04 |website=Axios}}</ref> 'n Verklikkerverslag wat die Illinois-senator Dick Durbin in Februarie 2026 gedeel het, het gesê dat die FBI se span vir die rekonstruksie van skietvoorvalle 'n dag lank vertraag is om by die toneel uit te kom weens 'n tekort aan vliegtuie en vlieëniers wat veroorsaak is deur FBI-direkteur Kash Patel se gebruik van die agentskap se vliegtuie vir persoonlike doeleindes.<ref>{{Cite web |last=Weiss |first=Benjamin S. |date=2026-02-24 |title=Whistleblower to top Democrat: Kash Patel's FBI jet use delayed response to Kirk assassination, Brown University shooting |url=https://courthousenews.com/whistleblower-to-top-democrat-kash-patels-fbi-jet-use-delayed-response-to-kirk-assassination-brown-university-shooting |access-date=2026-02-25 |website=Courthouse News Service |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Beitsch |first=Rebecca |date=2026-02-24 |title=Durbin whistleblowers accuse Patel of jet usage, decisionmaking that hindered FBI responses |url=https://thehill.com/homenews/administration/5753195-whistleblower-allege-fbi-jet-misuse/ |access-date=2026-02-25 |website=The Hill}}</ref> === Begrafnis, gedenkdienste en postume eerbewyse === [[Lêer:P20250921DT-1638 President Donald Trump attends the Memorial Service for Charlie Kirk.jpg|duimnael|President [[Donald Trump]] omhels [[Erika Kirk]] by haar man se gedenkdiens op 21 September 2025]] Op 11 September is Kirk se kis, in die geselskap van die Amerikaanse visepresident J.D. Vance, die tweede dame Usha Vance en Erika,<ref>{{Cite news |date=12 September 2025 |title=Trump says he'll attend funeral – and second lady comforts widow |url=https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911062656/https://news.sky.com/story/charlie-kirk-latest-manhunt-under-way-for-killer-as-trump-condemns-heinous-assassination-13428517 |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=[[Sky News]]}}</ref> met Air Force Two van Salt Lake City, Utah, na [[Phoenix, Arizona]], vervoer.<ref>{{Cite news |last=Mendoza |first=Diego |date=11 September 2025 |title="You didn't deserve it," air traffic controller honors Charlie Kirk as casket lands in Arizona |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-11-25#cmfgefsou00053b6nis9lvw8w |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911092047/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-11-25#cmfgefsou00053b6nis9lvw8w |archive-date=11 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Trump het beveel dat alle federale regeringsvlae tot 14 September om 18:00 halfstok gehang word ter ere van Kirk.<ref name="Zeleny 2025" /> Kritici het daarop gewys dat Trump nie dieselfde gedoen het toe die Demokratiese volksverteenwoordiger van Minnesota, Melissa Hortman, in Junie doodgemaak is nie.<ref>{{Cite web |last=Izzo |first=Jack |date=12 September 2025 |title=Fact Check: Trump ordered flags flown at half-staff for Charlie Kirk, but not for Melissa Hortman |url=https://www.yahoo.com/news/articles/fact-check-trump-ordered-flags-190100352.html |access-date=14 September 2025 |website=Yahoo News}}</ref><ref name="Crowley 2025" /> ''The New York Times'' het Trump se uitlatings gekritiseer<ref name="Sanger 2025">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=12 September 2025 |title=Trump Downplays Violence on the Right and Says the Left Is the Problem |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/politics/trump-charlie-kirk-shooting.html |url-access=limited |access-date=13 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> en beskryf hoe hy die tradisionele presidensiële rol as verenigende figuur laat vaar het om eerder sy opponente te blameer en wraak te belowe.<ref name="Baker 2025">{{Cite news |last1=Baker |first1=Peter |date=14 September 2025 |title=In an Era of Deep Polarization, Unity Is Not Trump's Mission |url=https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/politics/trump-kirk-polarization-unity.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915013249/https://www.nytimes.com/2025/09/14/us/politics/trump-kirk-polarization-unity.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Trump het later 'n video-huldeblyk aan Kirk vrygestel en aangekondig dat Kirk postuum die Presidensiële Vryheidsmedalje sou ontvang.<ref>{{Cite news |last=Kamisar |first=Ben |date=11 September 2025 |title=Trump says he will award Charlie Kirk the Presidential Medal of Freedom posthumously |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-will-posthumously-award-charlie-kirk-presidential-medal-fre-rcna230581 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911142827/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-will-posthumously-award-charlie-kirk-presidential-medal-fre-rcna230581 |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=NBC News}}</ref> Ook op 11 September is 'n brief van 16 Republikeine in die Kongres aan die Speaker van die Huis, [[Mike Johnson]], aanlyn gepubliseer waarin gevra word dat 'n standbeeld ter nagedagtenis van Kirk in die Amerikaanse Kapitool opgerig word.<ref>{{cite news |last=Schermele |first=Zachary |date=11 September 2025 |title=Republicans push for a monument to Charlie Kirk in the Capitol |url=https://eu.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/charlie-kirk-statue-capitol-building/86097316007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915102858/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/09/11/charlie-kirk-statue-capitol-building/86097316007/ |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Op 15 September het die New College of Florida planne aangekondig om 'n standbeeld van Kirk op sy kampus in Sarasota op te rig.<ref>{{cite news |last=Moody |first=Josh |date=18 September 2025 |title=New College Plans Kirk Statue on Campus |url=https://www.insidehighered.com/news/quick-takes/2025/09/18/new-college-plans-kirk-statue-campus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918083833/https://www.insidehighered.com/news/quick-takes/2025/09/18/new-college-plans-kirk-statue-campus |archive-date=18 September 2025 |access-date=19 September 2025 |work=Inside Higher Ed}}</ref> Verskeie regeringsbeamptes, soos Karoline Leavitt, Mike Johnson en Robert F. Kennedy jr., het op 14 September by 'n gebedswaak in die Kennedy-sentrum bymekaargekom om Kirk se lewe en werk te eer en daaroor te praat.<ref name="Sarnoff 2025" /> 'n Gedenkdiens is op 21 September in die State Farm-stadion in Glendale, Arizona, gehou en is onder andere deur Erika, Trump, Vance en [[Elon Musk]] bygewoon.<ref name="Sky News 2025b" /> Tydens die diens het Trump onder meer gesê dat Kirk "nie sy opponente gehaat het nie. Hy wou die beste vir hulle hê. Dit is waar ek van Charlie verskil het. Ek haat my opponent, en ek wil nie die beste vir hulle hê nie."<ref>{{Cite news |last1=Messerly |first1=Megan |last2=Ward |first2=Myah |date=21 September 2025 |title=Trump lionizes Charlie Kirk, warns of dangers to America |url=https://www.politico.com/news/2025/09/21/trump-lionizes-charlie-kirk-warns-of-dangers-to-america-00574586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922075233/https://www.politico.com/news/2025/09/21/trump-lionizes-charlie-kirk-warns-of-dangers-to-america-00574586 |archive-date=22 September 2025 |access-date=22 September 2025 |work=Politico}}</ref> === Afdankings oor kommentaar === [[Lêer:Jimmy Kimmel June 2022.jpg|duimnael|[[Jimmy Kimmel]] se program ''Jimmy Kimmel Live!'' is tydelik opgeskort nadat die Federal Communications Commission die uitsaaier, ABC, gedreig het om sy uitsaailisensies in te trek weens Kimmel se kommentaar oor die sluipmoord.]] Ná Kirk se sluipmoord is werkers en studente op groot skaal afgedank of geskors weens uitlatings of sosialemediaplasings wat óf Kirk se dood gevier het óf beweer is krities teenoor Kirk of teenoor Republikeinse pogings om munt uit sy dood te slaan, te wees. Onder dié wat afgedank is, was onderwysers, brandbestryders en lede van die weermag en die Amerikaanse Geheime Diens; baie van hulle het doodsdreigemente ontvang.<ref name="Firings">{{Multiref2|{{Cite news |last1=Feuer |first1=Alan |last2=Bensinger |first2=Ken |last3=Salhotra |first3=Pooja |date=12 September 2025 |title=Right-Wing Activists Urge Followers to Expose Those Celebrating Kirk Killing |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/us/politics/charlie-kirk-shooting-firings-celebration.html |url-access=limited |access-date=13 September 2025 }}|{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/charlie-kirk-death-teachers-professors-nationwide-fired-disciplined-s-rcna230845 |title=After Charlie Kirk's death, teachers and professors nationwide fired or disciplined over social media posts |date=12 September 2025 |work=NBC News }}|{{cite news |last1=Nguyen |first1=Audrey |last2=Joffe-Block |first2=Jude |last3=Jingnan |first3=Huo |date=13 September 2025 |title=People are losing jobs due to social media posts about Charlie Kirk |url=https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5538476/charlie-kirk-jobs-target-social-media-critics-resign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913091517/https://www.npr.org/2025/09/13/nx-s1-5538476/charlie-kirk-jobs-target-social-media-critics-resign |archive-date=13 September 2025 |work=[[NPR]]}}|{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/13/charlie-kirk-shooting-people-fired-social-media |title=Several people fired after clampdown on speech over Charlie Kirk shooting |first=Richard |last=Luscombe |work=[[The Guardian]] |date=13 September 2025 }}}}</ref><ref name="Maruf 2025" /><ref name="Satter 2025" /> Verregse aktiviste soos Laura Loomer het tot geweld en wraak opgeroep<ref name="Gilbert 2025">{{Cite magazine |last=Gilbert |first=David |date=10 September 2025 |title='War Is Here': The Far-Right Responds to Charlie Kirk Shooting With Calls for Violence |url=https://www.wired.com/story/far-right-reactions-charlie-kirk-shooting-civil-war/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911002641/https://www.wired.com/story/far-right-reactions-charlie-kirk-shooting-civil-war/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Wired |issn=1059-1028}}</ref> en die persoonlike inligting van mense wat hulle daarvan beskuldig het dat hulle Kirk se dood vier of regverdig, openbaar gemaak.<ref>{{Cite magazine |last=Gilbert |first=David |date=11 September 2025 |title=Right-Wing Activists Are Targeting People for Allegedly Celebrating Charlie Kirk's Death |url=https://www.wired.com/story/right-wing-activists-are-targeting-people-for-allegedly-celebrating-charlie-kirks-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911181348/https://www.wired.com/story/right-wing-activists-are-targeting-people-for-allegedly-celebrating-charlie-kirks-death/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> 'n Organisasie wat aanvanklik Expose Charlie's Murderers genoem is (en later herdoop is tot die Charlie Kirk Data Foundation) het na berig word meer as 63 000 insendings van openbare kommentaar oor Kirk versamel.<ref name="Olmsted 2025">{{Cite magazine |last=Olmsted |first=Edith |date=15 September 2025 |title=MAGA's Doxing War Over Charlie Kirk Is Already Going Off the Rails |url=https://newrepublic.com/post/200472/maga-doxxing-charlie-kirk-going-off-rails |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915230620/https://newrepublic.com/post/200472/maga-doxxing-charlie-kirk-going-off-rails |archive-date=15 September 2025 |access-date=16 September 2025 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Brumfiel 2025" /><ref name="Owen 2025" /> Die webwerf, wat op die platform Epik gehuisves is, is op 16 September verwyder nadat dit die diensvoorwaardes oortree het. Volgens Epik is die domein met valse inligting geregistreer en het hulle geloofwaardige dreigemente van ontsegging-van-diens-aanvalle ontvang.<ref name="Murphy 2025">{{Cite web |last=Murphy |first=Kevin |date=26 September 2025 |title=Epik took down Charlie Kirk doxing site |url=https://domainincite.com/31360-epik-took-down-charlie-kirk-doxing-site |access-date=10 Oktober 2025 |website=Domain Incite |language=en-US }}</ref><ref>{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=16 September 2025 |title=JD Vance backs mass 'doxing' campaign to find and harass Charlie Kirk critics |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/jd-vance-doxing-charlie-kirk-critics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916123803/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/16/jd-vance-doxing-charlie-kirk-critics |archive-date=16 September 2025 |access-date=19 September 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Drie dae ná die skietvoorval het die werf 30 000 insendings opgebou; kubersekerheidskenners het die werf beskryf as 'n manier om teistering te koördineer en as 'n eggo van Turning Point USA se Professor Watchlist.<ref name="Maruf 2025">{{cite news |last=Maruf |first=Ramishah |date=13 September 2025 |title=People are getting fired for allegedly celebrating Charlie Kirk's murder. It looks like a coordinated effort |url=https://www.cnn.com/2025/09/13/business/charlie-kirk-death-fired-comments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913200858/https://www.cnn.com/2025/09/13/business/charlie-kirk-death-fired-comments |archive-date=13 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Leingang 2025" /> Reuters het berig dat sommige regse beïnvloeders wat mense aangemoedig het om sosialemediaplasings aan te gee, voorheen self politieke geweld bespot het, en het uitlatings van regse aktiviste, ook Kirk, oor vroeëre gebeure aangehaal.<ref name="Satter 2025">{{Cite news |last1=Satter |first1=Raphael |last2=Vicens |first2=A. J. |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk's allies warn Americans: Mourn him properly or else |url=https://www.reuters.com/world/us/charlie-kirks-allies-warn-americans-mourn-him-properly-or-else-2025-09-13/ |access-date=13 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref> Verskeie mense is verkeerdelik uitgewys as diegene wat haatlike kommentaar oor Kirk of sy dood gemaak het, waaronder 'n laerskoolonderwyser in Wisconsin en 'n IT-tegnikus by Walmart wie se familie hulle huis moes ontvlug nadat sy persoonlike inligting openbaar gemaak is.<ref name="Olmsted 2025" /> Op 12 September het die komediant [[Jimmy Kimmel]] op sy aandprogram ''Jimmy Kimmel Live!'' op ABC Trump geblameer omdat hy nie die land ná Kirk se dood verenig het nie, maar eerder Demokrate aangeval het.<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=12 September 2025 |title=Jimmy Kimmel Calls Out Donald Trump For Divisive Remarks Following Charlie Kirk Shooting |url=https://deadline.com/2025/09/jimmy-kimmel-trump-charlie-kirk-1236529900/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912153822/https://deadline.com/2025/09/jimmy-kimmel-trump-charlie-kirk-1236529900/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> In die episode van 15 September het Kimmel gesê die "MAGA-bende" probeer "desperaat om hierdie kind wat Charlie Kirk vermoor het, as enigiets anders as een van hulle voor te stel" en probeer "politieke punte aanteken" uit die misdaad eerder as om opreg te rou. Die hoof van die Federal Communications Commission (FCC), Brendan Carr, het gesê dat Kimmel dit voorgekom het asof hy "die Amerikaanse publiek direk mislei" en het moontlike stappe teen ABC gedreig, waaronder die intrekking van die uitsaailisensies van sy eie stasies.<ref name="Johnson 2025">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=17 September 2025 |title=FCC Chairman Warns ABC Over Jimmy Kimmel Comment About Charlie Kirk Assassination Suspect |url=https://deadline.com/2025/09/fcc-jimmy-kimmel-charlie-kirk-suspect-1236547238/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917212605/https://deadline.com/2025/09/fcc-jimmy-kimmel-charlie-kirk-suspect-1236547238/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |website=Deadline}}</ref><ref name="Mangan 2025">{{Cite news |last=Mangan |first=Dan |date=18 September 2025 |title=FCC Chair Carr says 'we're not done yet' after Jimmy Kimmel suspension by ABC |url=https://www.cnbc.com/2025/09/18/jimmy-kimmel-charlie-kirk-fcc-carr.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918140635/https://www.cnbc.com/2025/09/18/jimmy-kimmel-charlie-kirk-fcc-carr.html |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=CNBC |language=en}}</ref> Op 17 September het die Nexstar Media Group aangekondig dat hulle ''Kimmel'' op hulle 32 ABC-geaffilieerde stasies "vir die afsienbare toekoms" sou staak.<ref>{{cite news |last1=Johnson |first1=Ted |last2=Hayes |first2=Dade |date=17 September 2025 |title=Nexstar's Decision To Drop Jimmy Kimmel's Show From Its ABC Stations Indefinitely Comes As It Seeks FCC Approval For Major Merger |url=https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-charlie-kirk-1236547382/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917225546/https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-charlie-kirk-1236547382/ |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Deadline Hollywood}}</ref> Nexstar het op daardie tydstip FCC-goedkeuring gesoek vir 'n oorname van Tegna Inc. ter waarde van $6,2 miljard.<ref name="Mangan 2025" /> ABC het daarna aangekondig dat dit die program vir onbepaalde tyd sou opskort.<ref name="Johnson 2025" /><ref name="Reilly 2025b">{{Cite news |last1=Reilly |first1=Liam |last2=Stelter |first2=Brian |last3=Wagmeister |first3=Elizabeth |date=17 September 2025 |title=ABC yanks Jimmy Kimmel's show 'indefinitely' after remarks about Charlie Kirk |url=https://www.cnn.com/2025/09/17/media/jimmy-kimmel-charlie-kirk-trump-fcc-brendan-carr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917210654/https://www.cnn.com/2025/09/17/media/jimmy-kimmel-charlie-kirk-trump-fcc-brendan-carr |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref> Kimmel se program het uiteindelik 'n paar dae later ná 'n openbare teenreaksie teruggekeer.<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=23 September 2025 |title=Nexstar Stations Will Continue To Preempt Jimmy Kimmel When Host Returns To ABC Tonight |url=https://deadline.com/2025/09/nexstar-jimmy-kimmel-preemption-1236553268/ |access-date=23 September 2025 |website=Deadline |language=en-US }}</ref> Op 15 September, terwyl hy Kirk se podsending aangebied het, het visepresident Vance Amerikaners opgeroep om diegene wat Kirk se sluipmoord vier, by hulle werkgewers aan te gee, en het hy belowe om die federale regering te gebruik om liberale organisasies en skenkers te ondersoek en te straf. Die Associated Press het die veldtog beskryf as een wat "uitgebrei het om selfs dié in te sluit wie se uitlatings krities teenoor Kirk was sonder om sy sluipmoord te vier". Adam Goldstein van die Foundation for Individual Rights and Expression het die verskuiwing beskryf as 'n vorm van regse kanselleerkultuur en opgemerk dat mense geteiken word bloot omdat hulle Kirk aanhaal of nie genoegsaam oor sy heengaan rou nie. Goldstein het gesê dat "regeringsbetrokkenheid hierby dit wel nader aan iets soos McCarthyisme skuif".<ref name="Riccardi 2025" /> CNN het berig dat werknemers en personeel van Disney doodsdreigemente ontvang het en dat hulle e-posadresse en telefoonnommers openbaar gemaak is.<ref name="Wagmeister 2025">{{cite news |last=Wagmeister |first=Elizabeth |date=18 September 2025 |title=ABC hopes to bring Jimmy Kimmel back, but temperature needs to be taken down under FCC threats |url=https://edition.cnn.com/2025/09/18/entertainment/abc-jimmy-kimmel-what-comes-next |access-date=20 September 2025 |work=[[CNN]] }}</ref> Senator [[Ted Cruz]] het die FCC se optrede veroordeel en dit "ongelooflik gevaarlik" genoem "dat die regering hom in die posisie plaas om te sê: 'Ons gaan besluit watter spraak ons goedvind en watter nie, en ons gaan dreig om jou daar uit te haal as ons nie hou van wat jy sê nie'", en het opgemerk dat hierdie gedrag in die toekoms teen konserwatiewes gebruik kan word.<ref name="Dent 2025">{{cite news |last=Dent |first=Alec |title=Republican Ted Cruz says FCC chair's threats about Kimmel are 'dangerous' |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2025/09/19/ted-cruz-carr-fcc-jimmy-kimmel/ |access-date=20 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=19 September 2025 }}</ref> Ná Kirk se dood was daar verskeie gevalle waar mense wat negatief geraak is deur kommentaar oor sy dood, skikkings ontvang het uit hofsake oor hulle afdankings en oor beweerde skendings van hulle grondwetlike regte. Werkgewers en instellings het teen Julie 2026 meer as $4 miljoen in regsskikkings betaal aan individue wat afgedank of gestraf is oor hulle aanlyn-reaksies op Kirk se dood.<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-florida-biologist-settlement-9fc72faec821c7b73131e9e754bb7860 |title=Florida biologist fired over Charlie Kirk post after his death wins $485,000 settlement |first=Hannah |last=Schoenbaum |work=AP News}}</ref><ref>{{cite web |title=Tennessee man jailed over Charlie Kirk post wins $835,000 settlement |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-facebook-arrest-tennessee-bushart-b8c5808d77f47a2d93497d12cf0daf84 |website=AP News |access-date=20 Mei 2026 |language=en |date=20 Mei 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quinlan Houghtaling |first=Ellie |date=2026-05-28 |title=People Punished Over Charlie Kirk Comments Win Millions—and Counting |url=https://www.yahoo.com/news/politics/articles/people-punished-over-charlie-kirk-185515492.html |access-date=2026-06-10 |website=Yahoo News |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rubin |first1=Madaleine |title=Professor Fired for Criticizing Charlie Kirk Wins $1.9 Million Settlement |url=https://www.nytimes.com/2026/07/01/us/tennessee-professor-charlie-kirk-settlement.html |website=[[The New York Times]] |access-date=22 Julie 2026 |date=1 Julie 2026}}</ref> == Reaksies en analise == Kort ná Kirk se dood het Erika met kykers gepraat in 'n regstreekse uitsending uit sy ou podsendingstudio by Turning Point USA se hoofkwartier. Sy het die uitsending begin deur nooddienswerkers, Kirk se personeel en die Withuis te bedank, en het belowe: "My man se stem sal bly."<ref name="Sarnoff 2025">{{Cite news |last1=Sarnoff |first1=Leah |last2=Kindelan |first2=Katie |date=14 September 2025 |title=Erika Kirk delivers emotional remarks to the nation after killing of husband Charlie Kirk |url=https://abcnews.go.com/US/charlie-kirks-widow-erika-set-deliver-1st-public/story?id=125528319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912233530/https://abcnews.go.com/US/charlie-kirks-widow-erika-set-deliver-1st-public/story?id=125528319 |archive-date=12 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=ABC News}}</ref> Sy het ook vergelding teen "kwaaddoeners" gevra en gesê: "Julle het geen idee van die vuur wat julle in hierdie vrou aangesteek het nie; die kreet van hierdie weduwee sal soos 'n oorlogskreet oor die wêreld weerklink."<ref name="Sarnoff 2025" /> Sy het belowe om haar man se ideale en beweging voort te dra en vir kykers gesê dat sy sou seker maak dat sy naam nooit vergeet word nie.<ref name="Sarnoff 2025" /><ref>{{Cite news |last1=Saad |first1=Nardine |last2=Matza |first2=Max |date=13 September 2025 |title=Erika Kirk pledges 'my husband's voice will remain' in tribute to Charlie Kirk |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz9je8lxge4o |access-date=18 September 2025 |work=[[BBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917225407/https://www.bbc.com/news/articles/cz9je8lxge4o |archive-date=17 September 2025}}</ref> === Binnelandse reaksie === [[Lêer:1975- Ideology of political murders - US.svg|duimnael|Ure ná Kirk se dood het Trump "radikale linkse" groepe vir die dood en vir toenemende politieke geweld in die land geblameer, maar oor dekades heen is die meeste ekstremistiese moorde in die Verenigde State deur regse daders gepleeg (die 11 September-aanvalle uitgesluit).<ref name="Schneid 2025" />]] Die voorval het onmiddellike nasionale reaksies ontlok. President Donald Trump het na hom verwys as "'n wonderlike ou van bo na onder"<ref name=":0" /> en visepresident J.D. Vance het na hom verwys as "'n opreg goeie ou en 'n jong vader".<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysignal.com/2025/09/10/breaking-charlie-kirk-shot-western-university/|title=‘SHOTS FIRED’: University Police Confirm Shooting at Campus Hosting Charlie Kirk Event|last=O'Neil|first=Tyler|date=10 September 2025|website=dailysignal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195402/https://www.dailysignal.com/2025/09/10/breaking-charlie-kirk-shot-western-university/|archive-date=10 September 2025|access-date=10 September 2025}}</ref> FBI-direkteur Kash Patel het verklaar dat agente vinnig ter plaatse sou wees en dat die FBI die ondersoek ten volle ondersteun.<ref name=":0" /> Die skietvoorval is deur politici van beide partye veroordeel.<ref>{{Cite news |last=Stein |first=Chris |date=11 September 2025 |title='Despicable': Republicans and Democrats condemn violence after Charlie Kirk killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-reaction |access-date=11 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916181109/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-reaction |archive-date=16 September 2025}}</ref> Boodskappe van simpatie het gekom van Trump, Vance,<ref name="Moreau 2025">{{cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=10 September 2025 |title=Conservative Activist Charlie Kirk Shot During Utah Debate |url=https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-shot-debate-1236514470/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910193659/https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-shot-debate-1236514470/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |magazine=Variety}}</ref> die eerste dame Melania Trump,<ref>{{Cite news |last=Hutzler |first=Alexandra |date=10 September 2025 |title=Outpouring of grief from Trump, Vance other leaders after Charlie Kirk fatal shooting |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-vance-lawmakers-react-shooting-charlie-kirk/story?id=125452435 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910195257/https://abcnews.go.com/Politics/trump-vance-lawmakers-react-shooting-charlie-kirk/story?id=125452435 |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=ABC News}}</ref> die Speaker van die Huis Mike Johnson, die Senaat se meerderheidsleier John Thune<ref>{{Cite news |last=Ceballos |first=Ana |date=11 September 2025 |title=Moment of silence for Charlie Kirk on Capitol Hill spirals into partisan shouting match |url=https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-11/capitol-hill-charlie-kirk |newspaper=[[Los Angeles Times]] |access-date=12 September 2025 }}</ref> en die voormalige president [[George W. Bush]]<ref>{{cite web |last=Bush |first=George W. |date=10 September 2025 |title=Statement by President George W. Bush on Charlie Kirk |url=https://www.bushcenter.org/newsroom/statement-by-president-george-w-bush-on-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912201146/https://www.bushcenter.org/newsroom/statement-by-president-george-w-bush-on-charlie-kirk |archive-date=12 September 2025 |publisher=George W. Bush Presidential Center |access-date=25 September 2025}}</ref>, asook ander Republikeine.<ref name="Zeleny 2025" /> Vance het vir die episode van 15 September as aanbieder van die podsending ''The Charlie Kirk Show'' oorgeneem en gesê dat hy nie visepresident sou geword het sonder Kirk nie, en beloof om sy nalatenskap voort te dra.<ref>{{cite news |last1=Nuyen |first1=Suzanne |title=JD Vance vows to carry on Kirk's legacy. And, the Fed meets to decide interest rates. |url=https://www.npr.org/2025/09/16/g-s1-88997/up-first-newsletter-jd-vance-charlie-kirk-kash-patel-testimony-federal-reserve-interest-rates |access-date=18 September 2025 |work=[[NPR]] |date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201326/https://www.npr.org/2025/09/16/g-s1-88997/up-first-newsletter-jd-vance-charlie-kirk-kash-patel-testimony-federal-reserve-interest-rates |archive-date=16 September 2025}}</ref> Demokratiese politici het die skietvoorval veroordeel, waaronder die voormalige presidente [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]] en [[Joe Biden]],<ref name="Zeleny 2025" /><ref name="Bogel-Burroughs 2025a" /> die Senaat se minderheidsleier Chuck Schumer, die Huis se minderheidsleier Hakeem Jeffries,<ref>{{Cite news |last=Carpenter |first=Susan |date=10 September 2025 |title=Republicans and Democrats condemn political violence after Charlie Kirk shot and killed |url=https://spectrumnews1.com/ky/lexington/politics/2025/09/10/reactions-to-charlie-kirk-shooting-run-the-gamut |access-date=11 September 2025 |work=Spectrum News 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916103425/https://spectrumnews1.com/ky/lexington/politics/2025/09/10/reactions-to-charlie-kirk-shooting-run-the-gamut |archive-date=16 September 2025}}</ref> die goewerneur van Kalifornië, Gavin Newsom, en die volksverteenwoordiger van Minnesota, [[Ilhan Omar]].<ref name="Brumfiel 2025">{{cite news |last1=Brumfiel |first1=Geoff |last2=Jingnan |first2=Huo |last3=Joffe-Block |first3=Jude |last4=Nguyen |first4=Audrey |title=Charlie Kirk's assassination sparks grief and rage online |url=https://www.npr.org/2025/09/11/nx-s1-5537736/charlie-kirk-conservative-influencers-reaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911195452/https://www.npr.org/2025/09/11/nx-s1-5537736/charlie-kirk-conservative-influencers-reaction |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[NPR]] |publication-date=11 September 2025}}</ref> Politici het die skietvoorval met breër politieke debatte verbind. Verskeie Republikeine in die Kongres het Demokrate geblameer en links daarvan beskuldig dat hulle geweld met retoriek aanhits.<ref name="Karni 2025" /><ref name="Bidgood 2025">{{Cite news |last=Bidgood |first=Jess |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk and America's Grim Routine |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/political-violence-charlie-kirk-shooting.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911192347/https://www.nytimes.com/2025/09/10/us/politics/political-violence-charlie-kirk-shooting.html |archive-date=11 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Tanfani 2025">{{Cite news |last1=Tanfani |first1=Joseph |last2=Parker |first2=Ned |last3=Schiffman |first3=John |date=11 September 2025 |title=Right-wing anger surges as Kirk's killing fuels calls for vengeance |url=https://www.reuters.com/world/us/right-wing-anger-surges-kirks-killing-fuels-calls-vengeance-2025-09-12/ |access-date=12 September 2025 |work=[[Reuters]] }}</ref> Demokrate en verskeie ontleders het daarteenoor aangevoer dat Trump se verdelende retoriek ook 'n faktor was in die verruwing van die openbare debat, en dat politieke geweld beide partye getref het. Demokrate het die dood ook aangehaal om die gesprek oor wetgewing op vuurwapenveiligheid te bevorder.<ref name="Allen 2025" /> In sy landwye toespraak het Trump slegs die radikale linkses vir Kirk en ander onlangse sterftes geblameer en nie onlangse Demokratiese slagoffers van geweld genoem nie.<ref>{{Cite news |last1=Pereira |first1=Ivan |date=11 September 2025 |title=Trump condemns political violence, but doesn't mention attacks on Democrats |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-condemns-political-violence-mention-attacks-democrats/story?id=125475029 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911185321/https://abcnews.go.com/Politics/trump-condemns-political-violence-mention-attacks-democrats/story?id=125475029 |archive-date=11 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref name="Allen 2025" /> NBC News het Trump se reaksie "veel meer polariserend as baie van die ander boodskappe wat deur politici en verteenwoordigers van beide partye gelewer is" genoem.<ref name="Allen 2025" /> Verskeie publikasies, waaronder ''[[The Economist]]'',<ref name="Economist_20250912">{{cite magazine |title=Is "radical-left" violence really on the rise in America? |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2025/09/12/is-radical-left-violence-really-on-the-rise-in-america |magazine=[[The Economist]] |date=12 September 2025}}</ref> ''The New York Times'',<ref name="Sanger 2025" /> PBS<ref name="Jipson 2025">{{cite news |last1=Jipson |first1=Art |last2=Becker |first2=Paul J. |title=Right-wing extremist violence is more frequent and more deadly than left-wing violence − what the data shows |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/right-wing-extremist-violence-is-more-frequent-and-deadly-than-left-wing-violence-data-shows |work=PBS NewsHour |agency=The Conversation |date=22 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925132707/https://www.pbs.org/newshour/politics/right-wing-extremist-violence-is-more-frequent-and-deadly-than-left-wing-violence-data-shows |archive-date=25 September 2025 |url-status=live}}</ref> en ''[[Time (tydskrif)|Time]]'',<ref name="Schneid 2025">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |title=Trump Called for a Crackdown on the 'Radical Left.' But Right-Wing Extremists Are Responsible for More Political Violence |url=https://time.com/7317383/political-violence-america-trump-crackdown-right/ |magazine=[[Time (tydskrif)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918205014/https://time.com/7317383/political-violence-america-trump-crackdown-right/ |archive-date=18 September 2025 |date=16 September 2025 |url-status=live |access-date=25 September 2025 |url-access=limited}}</ref> het opgemerk dat, in teenstelling met Trump se aantygings, die meeste daders van politieke geweld regsgesind was,<ref name="Fayyad 2025">{{cite web |last1=Fayyad |first1=Abdallah |date=11 September 2025 |title=Donald Trump is lying about political violence |url-access=limited |url=https://www.vox.com/politics/461314/charlie-kirk-death-trump-political-violence-source |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915023457/https://www.vox.com/politics/461314/charlie-kirk-death-trump-political-violence-source |archive-date=15 September 2025 |access-date=21 September 2025 |website=Vox}}</ref> 'n navorsingsbevinding wat herhaaldelik bevestig is.<ref name="Somin 2025">{{Cite magazine |last=Somin |first=Ilya |date=11 September 2025 |title=Assessing the Extent of Political Violence in America |url=https://reason.com/volokh/2025/09/11/assessing-the-extent-of-political-violence-in-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912015146/https://reason.com/volokh/2025/09/11/assessing-the-extent-of-political-violence-in-america/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |magazine=Reason}}</ref><ref name="Grobe 2025">{{Cite news |last=Grobe |first=Stefan |date=12 September 2025 |title=A divided America and its searing spiral of violence – the new normal? |url=http://www.euronews.com/2025/09/12/a-divided-america-and-its-searing-spiral-of-violence-the-new-normal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912091001/https://www.euronews.com/2025/09/12/a-divided-america-and-its-searing-spiral-of-violence-the-new-normal |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=Euronews}}</ref> Ten spyte van Trump se bewering dat "die radikales op links die probleem is", is al 61 politieke moorde van 2022 tot 2024 deur regse ekstremiste gepleeg.<ref name="AP_20250914">{{cite news |last1=Riccardi |first1=Nicholas |title=Blame game after acts of political violence can lead to further attacks, experts warn |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-political-violence-shootings-utah-7b4e9b662932943a77635a0f8e839270 |work=AP News |date=14 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915125254/https://apnews.com/article/charlie-kirk-political-violence-shootings-utah-7b4e9b662932943a77635a0f8e839270 |archive-date=15 September 2025 |url-status=live}}</ref> In reaksie op Trump het die goewerneur van Pennsilvanië, Josh Shapiro, wat self enkele maande vroeër die teiken van 'n brandstigtingsaanval was, gesê: "Die president moet nie kies en keur wat tel en wat nie tel nie. Wanneer hy dit doen, gee dit sommige 'n vrypas. Ons kan dit nie hê nie. Dit is 'n oomblik waarin leiers met morele helderheid moet praat en optree, waarin ons hierdie soort geweld in ons gemeenskappe en in ons politiek moet veroordeel."<ref>{{cite news |last=Hoffman |first=Chris |date=11 September 2025 |title=Shapiro says there's 'no place' for political violence after shooting of Charlie Kirk |url=https://www.cbsnews.com/pittsburgh/news/josh-shapiro-reaction-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912010834/https://www.cbsnews.com/pittsburgh/news/josh-shapiro-reaction-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Die volgende dag het Trump gesê: "Ons het radikale linkse maniakke daar buite en ons moet hulle net pap slaan", maar het later gesê dat hy hoop sy ondersteuners sou nie gewelddadig wees nie.<ref>{{Cite news |last1=Johansen |first1=Ben |date=11 September 2025 |title=Trump says 'we have to beat the hell' out of 'radical left lunatics' after Kirk killing |url=https://www.politico.com/news/2025/09/11/trump-says-we-have-to-beat-the-hell-out-of-radical-left-lunatics-after-kirk-killing-00559170 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912013558/https://www.politico.com/news/2025/09/11/trump-says-we-have-to-beat-the-hell-out-of-radical-left-lunatics-after-kirk-killing-00559170 |archive-date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025 |work=Politico}}</ref> Tydens 'n onderhoud op ''Fox &amp; Friends'' op 12 September, toe hy oor die teenwoordigheid van radikales aan beide politieke kante gevra is, het Trump geantwoord: "Ek sal jou iets sê wat my in die moeilikheid gaan bring, maar ek gee nie om nie. Die radikales op regs is dikwels radikaal omdat hulle nie misdaad wil sien nie ... Die radikales op links is die probleem."<ref name="Hutzler 2025">{{cite news |last1=Hutzler |first1=Alexandra |last2=Stoddart |first2=Michelle |date=12 September 2025 |title=Trump doubles down on blaming 'radical left' after vow to go after political violence |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-doubles-blaming-radical-left-after-vow-after/story?id=125509965 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912185213/https://abcnews.go.com/Politics/trump-doubles-blaming-radical-left-after-vow-after/story?id=125509965 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=ABC News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pilkington |first=Ed |date=12 September 2025 |title=Trump declines to call for unity after Charlie Kirk killing in stunning move |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/trump-fox-friends-charlie-kirk-shooting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912191931/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/12/trump-fox-friends-charlie-kirk-shooting |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Trump se raadgewer Stephen Miller het gesê dat linkse politieke organisasies "'n uitgestrekte binnelandse terreurbeweging" uitmaak en dat "ons elke hulpbron wat ons het ... deur hierdie regering gaan gebruik om hierdie netwerke te identifiseer, te ontwrig, te ontbind en te vernietig".<ref name="Jipson 2025" /> Sowel meningsredakteurs<ref name="Van Reybrouck 2025">{{cite news |last1=Van Reybrouck |first1=David |title=We must not let the shooting of Charlie Kirk become Trump's Reichstag fire |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/sep/17/shooting-charlie-kirk-donald-trump-reichstag-fire-european-history-us-president |newspaper=[[The Guardian]] |date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917091032/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/sep/17/shooting-charlie-kirk-donald-trump-reichstag-fire-european-history-us-president |archive-date=17 September 2025 |url-status=live}}</ref> as verregse kommentators<ref name="Owen 2025">{{cite news |last1=Owen |first1=Tess |title=Far-right commentators echo Trump in calling for 'vengeance and retribution' for Charlie Kirk's death |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/11/charlie-kirk-shooting-death-trump-reaction |newspaper=[[The Guardian]] |date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918221643/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/11/charlie-kirk-shooting-death-trump-reaction |archive-date=18 September 2025 |url-status=live}}</ref> en Trump-kritici<ref name="Horsey 2025">{{cite news |last1=Horsey |first1=David |title=Is this America's Reichstag fire moment? |url=https://www.seattletimes.com/opinion/is-this-americas-reichstag-fire-moment/ |newspaper=The Seattle Times |date=19 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920114415/https://www.seattletimes.com/opinion/is-this-americas-reichstag-fire-moment/ |archive-date=20 September 2025 |url-status=live}}</ref> het Kirk se dood met die Ryksdagbrand vergelyk{{Ndash}} die brandstigting in 1933 van die Duitse parlementsgebou wat Hitler as voorwendsel gebruik het om burgerlike vryhede op te skort en die politieke opposisie te vervolg<ref name="Horsey 2025" />{{Ndash}} en sommige het die dood Trump se "Ryksdagbrand-oomblik" genoem.<ref name="Van Reybrouck 2025" /> Kirk se dood is ook bespreek in die konteks van "politieke martelaarskap", waar nasies die martelaarskap van oorlede individue bevorder.<ref>{{cite news |last=Lindstaedt |first=Natasha |date=15 Oktober 2025 |title=Charlie Kirk: the latest in a long line of political martyrs, from left and right |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/charlie-kirk-the-latest-in-a-long-line-of-political-martyrs-from-left-and-right-266264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214015852/https://theconversation.com/charlie-kirk-the-latest-in-a-long-line-of-political-martyrs-from-left-and-right-266264 |archive-date=14 Desember 2025 |access-date=13 Desember 2025}}</ref> Professor Steven Levitsky, die skrywer van ''How Democracies Die'', het aangevoer dat die uitbuiting van Kirk se dood om aanvalle op kritici te regverdig, "bladsy een van die outoritêre draaiboek" is.<ref name="Guardian_20251011">{{cite news |last1=Stone |first1=Peter |title='Page one of the authoritarian playbook': how Trump and allies are exploiting Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/oct/11/charlie-kirk-trump-maga-allies |work=[[The Guardian]] |date=11 Oktober 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011121928/https://www.theguardian.com/us-news/2025/oct/11/charlie-kirk-trump-maga-allies |archive-date=11 Oktober 2025 |url-status=live}}</ref> [[Lêer:Subcommittee Hearing on Politically Violent Attacks - October 28, 2025.webm|duimnael|thumbtime=58:44|'n Kongresverhoor van 'n subkomitee op 28 Oktober 2025 oor politieke geweld in die Verenigde State, waar Kirk se sluipmoord dikwels genoem word]] Johnson het 'n stilte van 30 sekondes in die Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers vir Kirk gehou, wat deur al die Huislede nagekom is. Ná meningsverskille op die vloer het die geleentheid in partypolitieke twis en beskuldigings deur beide kante ontaard.<ref>{{cite news |last1=Santaliz |first1=Andrew |last2=Solender |first2=Kate |date=11 September 2025 |title=Chaos erupts on House floor over Charlie Kirk shooting |url=https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-house-boebert-luna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911070812/https://www.axios.com/2025/09/11/charlie-kirk-shooting-house-boebert-luna |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Axios |language=en}}</ref> Die minister van verdediging, [[Pete Hegseth]], het gesê dat die Pentagon "baie noukeurig" enige burgerlike en militêre werknemer dophou wat 'n kritikus van Kirk is of sy dood gevier het, om straf op te lê.<ref>{{Cite news |last1=Kube |first1=Courtney |last2=Lee |first2=Carol E. |date=12 September 2025 |title=Pete Hegseth tells Pentagon staff to hunt for negative Charlie Kirk posts by service members |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/hegseth-pentagon-staff-negative-charlie-kirk-posts-service-members-rcna230915 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912231336/https://www.nbcnews.com/politics/national-security/hegseth-pentagon-staff-negative-charlie-kirk-posts-service-members-rcna230915 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=NBC News |language=en}}</ref> Die adjunkminister van buitelandse sake, Christopher Landau, het sosialemediagebruikers versoek om buitelandse inwoners van die Verenigde State aan te gee wat Kirk se dood bespot of gevier het.<ref>{{Cite web |last1=Bowden |first1=John |date=11 September 2025 |title=Rubio's top deputy calls on social media to rat out 'foreigners who glorify violence' after Charlie Kirk killing |url=https://ca.news.yahoo.com/rubio-top-deputy-calls-social-181317710.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912002103/https://ca.news.yahoo.com/rubio-top-deputy-calls-social-181317710.html |archive-date=12 September 2025 |via=Yahoo News |work=[[The Independent]]}}</ref> [[Elon Musk]] het in 'n videogreep gesê dat "mense van links" Kirk se dood vier, en bygevoeg: "Of jy geweld kies of nie, geweld kom na jou. Jy veg terug of jy sterf."<ref>{{Cite news |last=Suter |first=Tara |date=14 September 2025 |title=Musk: 'The left is the party of murder' |url=https://thehill.com/policy/technology/5502535-elon-musk-charlie-kirk-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914134015/https://thehill.com/policy/technology/5502535-elon-musk-charlie-kirk-death/ |archive-date=14 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Aan die einde van September het Musk die Anti-Defamation League (ADL) 'n "haatgroep" genoem en dit daarvan beskuldig dat dit anti-Christelik van aard is. Dit het gevolg nadat die sluipmoord nuwe aandag gevestig het op die ADL se insluiting van Turning Point USA, Kirk en die ekstremistiese Christian Identity-beweging in sy dokumentasie van beweerde regse ekstremisme en rassisme.<ref>{{cite web |last1=Scott |first1=Owen |date=30 September 2025 |title=Elon Musk labels the ADL a 'hate group' after Turning Point USA is named as an extremist group |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/elon-musk-adl-turning-point-usa-b2835605.html |work=[[The Independent]] |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Robins-Early |first1=Nick |date=29 September 2025 |title=Musk calls Anti-Defamation League 'hate group' for documenting Christian extremism |url=https://www.theguardian.com/technology/2025/sep/29/elon-musk-anti-defamation-league-christian-extremism |work=[[The Guardian]] |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref> Ná die teenreaksie van Musk en ander prominente konserwatiewes het die FBI bande met die ADL verbreek en het direkteur Kash Patel 'n verklaring uitgereik waarin hy die ADL veroordeel het.<ref>{{cite news |last1=Power |first1=John |date=2 Oktober 2025 |title=FBI cuts ties with Anti-Defamation League amid conservative backlash |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/2/fbi-cuts-ties-with-anti-defamation-league-amid-conservative-backlash |work=Al Jazeera |access-date=4 Oktober 2025 }}</ref> Die ADL het aangekondig dat dit sy "Glossary of Extremism" sou laat vaar omdat "'n toenemende aantal inskrywings in die glossarium verouderd was".<ref>{{cite web |last=King |first=Jordan |date=1 Oktober 2025 |title=ADL Scraps 'Glossary of Extremism' After Backlash |url=https://www.newsweek.com/adl-scraps-glossary-of-extremism-after-backlash-10808711 |publisher=[[Newsweek]] |access-date=13 Oktober 2025}}</ref> === Internasionale reaksies === Kirk se dood het boodskappe van medelye van wêreldleiers en buitelandse politici ontlok.<ref name="Reuters 2025">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Reactions to the fatal shooting of US right-wing activist Charlie Kirk |url=https://www.reuters.com/world/us/reactions-fatal-shooting-us-right-wing-activist-charlie-kirk-2025-09-10/ |access-date=11 September 2025 |work=[[Reuters]] }}</ref><ref name="The Punch 2025">{{Cite news |date=11 September 2025 |title=World leaders condemn Charlie Kirk's assassination, decry political violence |url=https://punchng.com/world-leaders-condemn-charlie-kirks-assassination-decry-political-violence/ |access-date=11 September 2025 |newspaper=The Punch}}</ref> Die Argentynse president [[Javier Milei]], die Australiese premier [[Anthony Albanese]], die Britse premier [[Keir Starmer]] en minister van buitelandse sake Yvette Cooper, die Kanadese premier [[Mark Carney]], die Tsjeggiese premier Petr Fiala, die Franse ministerie van buitelandse sake, die Georgiese president Mikheil Kavelasjwili en premier Irakli Kobachidze, die Hongaarse premier [[Viktor Orbán]], die Israeliese premier [[Benjamin Netanyahu]], die Italiaanse premier [[Giorgia Meloni]], die Mexikaanse president [[Claudia Sheinbaum]], die Nieu-Seelandse adjunkpremier David Seymour, die Poolse president Karol Nawrocki, die Skotse eerste minister John Swinney, die Serwiese president [[Aleksandar Vučić]], die Sweedse adjunkpremier Ebba Busch en die [[Vatikaanstad|Vatikaanse]] staatsekretaris Pietro Parolin het hulle medelye betuig en die skietvoorval veroordeel.<ref name="Reuters 2025" /><ref name="The Punch 2025" /><ref name="Georgia Today 2025">{{Cite news |date=12 September 2025 |title=Georgian leaders condemn assassination of US far-right commentator Charlie Kirk |url=https://georgiatoday.ge/georgian-leaders-condemn-assassination-of-us-far-right-commentator-charlie-kirk/ |access-date=14 September 2025 |work=Georgia Today }}</ref><ref name="AP_20250924">{{Cite news |last=Kinnard |first=Meg |date=24 September 2025 |title=World leaders at UN shocked by 'macabre response' on social media to Charlie Kirk's death |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-un-general-assembly-serbia-515ed8e65e2b8424da6dce20c9b6eb2a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924231605/https://apnews.com/article/charlie-kirk-un-general-assembly-serbia-515ed8e65e2b8424da6dce20c9b6eb2a |archive-date=24 September 2025 |access-date=22 Junie 2026 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Cardinal Parolin on Charlie Kirk death: 'We are against all types of violence' |url=https://www.ewtnnews.com/vatican/vatican-secretary-of-state-cardinal-parolin-on-charlie-kirk-death-we-are-against-all-types-of-violence |access-date=14 September 2025 |last1=Brockhaus |first1=Hannah |last2=di Donato |first2=Valentina |work=Catholic News Agency }}</ref> Die Salvadoraanse president Nayib Bukele het die media se dekking van die gebeure gekritiseer.<ref>{{Cite news |date=10 September 2025 |title=Presidente Bukele sobre falsas noticias del atentado hacia activista política en EEUU: 'No odian lo suficiente a los medios' |trans-title=President Bukele oor vals nuus oor die aanval op 'n politieke aktivis in die VSA: "Hulle haat die media nie genoeg nie" |language=es |url=https://lapagina.com.sv/politica/presidente-bukele-sobre-falsas-noticias-del-atentado-hacia-activista-politica-en-eeuu-no-odian-lo-suficiente-a-los-medios/ |access-date=11 September 2025 |work=Diario La Página |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911123532/https://lapagina.com.sv/politica/presidente-bukele-sobre-falsas-noticias-del-atentado-hacia-activista-politica-en-eeuu-no-odian-lo-suficiente-a-los-medios/ |archive-date=11 September 2025 |url-status=live}}</ref> [[Pous Leo XIV]] het kommer oor politieke geweld uitgespreek en vir Kirk en sy familie gebid.<ref>{{Cite news |date=16 September 2025 |title=Pope tells new US ambassador he is praying for Charlie Kirk and his family |url=https://apnews.com/article/vatican-pope-comment-charlie-kirk-prayers-5b21388dd7c84f887df0a8c01cb4bf2c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918052701/https://apnews.com/article/vatican-pope-comment-charlie-kirk-prayers-5b21388dd7c84f887df0a8c01cb4bf2c |archive-date=18 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] het die sluipmoord op 24 September tydens die 80ste sitting van die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies aangehaal as 'n voorbeeld van "opskrifte oor gewelddadige aanvalle wat oral in die wêreld gebeur" en het sy medelye betuig.<ref name="AP_20250924" /> Die Russiese president [[Wladimir Poetin]] het sy medelye betuig en die sluipmoord 'n "weersinwekkende misdaad" genoem.<ref>{{Cite news |last=Soldatkin |first=Vladimir |date=2 Oktober 2025 |title=Putin says murder of Charlie Kirk is sign of deep rift in US |url=https://www.reuters.com/world/putin-says-murder-charlie-kirk-is-sign-deep-rift-us-2025-10-02/ |work=[[Reuters]] |access-date=2 Oktober 2025}}</ref> [[Lêer:Santiago Abascal Freedom.jpg|duimnael|Die Spaanse politikus Santiago Abascal vier dae ná Kirk se dood met 'n hemp soortgelyk aan dié wat Kirk gedra het toe hy geskiet is]] Europese regse populistiese leiers het Kirk se dood gebruik om hulle ondersteuners te mobiliseer en links te veroordeel.<ref name="Reuters 2025" /> Orbán van die regerende Hongaarse [[Fidesz]]-party het Kirk se sluipmoord verbind met die aanvalle op die voormalige Tsjeggiese premier [[Andrej Babiš]] en die Slowaakse premier [[Robert Fico]] en het aangedring dat "die haatsaaiende linkses gestop word".<ref name="The Punch 2025" /> Die Georgiese president Kavelasjwili en premier Kobachidze het die sluipmoord op soortgelyke wyse met [[Links (politiek)|linkse politiek]] verbind; Kobachidze het beweer dat die sluipmoord wys "waarheen hierdie sogenaamde liberale en pseudoliberale die moderne wêreld sleep".<ref name="Georgia Today 2025" /> [[Geert Wilders]] van die Nederlandse [[Party vir die Vryheid]] het gesê: "Ek herhaal sy ware woorde wat ook vir Europa geld: Islam is die swaard wat links gebruik om Europa se keel af te sny."<ref name="Reuters 2025" /> Jordan Bardella van die Franse [[Rassemblement National]] het "die ontmenslikende retoriek van links en sy onverdraagsaamheid [wat] politieke geweld aanblaas" geblameer, en Alice Weidel van die [[Alternative für Deutschland]] het gesê dat Kirk deur "'n fanatikus wat ons lewenswyse haat" doodgemaak is.<ref>{{Cite news |date=17 September 2025 |title=How the EU's far right has seized on Charlie Kirk's killing |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/17/how-the-eus-far-right-has-seized-on-charlie-kirks-killing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917203256/https://www.theguardian.com/world/2025/sep/17/how-the-eus-far-right-has-seized-on-charlie-kirks-killing |archive-date=17 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref> [[Matteo Salvini]], die Italiaanse adjunkpremier en leier van Lega, het gesê dat hy oor Kirk se dood "gehuil" het en dat hy hom wou navolg deur direk met jongmense te praat.<ref>{{Cite news |date=14 September 2025 |title=Matteo Salvini: 'Ho pianto per Charlie Kirk, ora cambia tutto: voglio parlare ai giovani come faceva lui' |trans-title=Matteo Salvini: "Ek het oor Charlie Kirk gehuil, nou verander alles: ek wil met jongmense praat soos hy gedoen het" |url=https://www.huffingtonpost.it/politica/2025/09/14/news/matteo_salvini_ho_pianto_per_charlie_kirk_voglio_parlare_ai_giovani_come_faceva_lui-20033452/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916031804/https://www.huffingtonpost.it/politica/2025/09/14/news/matteo_salvini_ho_pianto_per_charlie_kirk_voglio_parlare_ai_giovani_come_faceva_lui-20033452/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=18 September 2025 |work=HuffPost Italia |language=it}}</ref> In Spanje het Santiago Abascal, die president van Vox en Patriots.eu, tydens sy party se jaarlikse kongres 'n huldeblyk aan Kirk gebring deur 'n hemp te dra soortgelyk aan dié wat Kirk gedra het toe hy geskiet is.<ref>{{Cite news |date=13 September 2025 |title=Abascal homenajea a Charlie Kirk con una camiseta en la cumbre 'Europa Viva 25' |trans-title=Abascal bring 'n huldeblyk aan Charlie Kirk met 'n hemp by die Europa Viva 25-beraad |url=https://www.20minutos.es/nacional/abascal-homenajea-charlie-kirk-camiseta-cumbre-europa-viva_6325831_0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913232010/https://www.20minutos.es/nacional/abascal-homenajea-charlie-kirk-camiseta-cumbre-europa-viva_6325831_0.html |archive-date=13 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=20 minutos |language=es}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het [[Reform UK]] se leier [[Nigel Farage]] 'n huldeblyk aan Kirk in die Laerhuis gebring en gesê dat hy die verlies van 'n vriend betreur,<ref>{{Cite news |last=George |first=Susannah |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk mourned by a global right he influenced |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/13/charlie-kirk-global-right-israel-netanyahu-hungary-orban-japan-south-korea-uk/ |access-date=21 September 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> en het Tommy Robinson die dood gebruik om steun te mobiliseer vir die anti-immigrasie-byeenkoms Unite the Kingdom in Londen op 13 September.<ref>{{Cite news |last1=Clayton |first1=Freddie |date=13 September 2025 |title=Tens of thousands join far-right rally in London where Charlie Kirk was mourned |url=https://www.nbcnews.com/world/europe/london-braces-mass-far-right-rally-charlie-kirk-will-mourned-rcna230978 |access-date=17 September 2025 |work=NBC News }}</ref> Op 11 September het die Europese Konserwatiewes en Hervormers-groep en die Groep van Soewereine Nasies van Europa, die regse en verregse politieke groepe in die [[Europese Parlement]], 'n mosie voorgestel om 'n minuut stilte ter ere van Kirk te hou. Die mosie is deur die parlementspresident Roberta Metsola verwerp, hoewel die Sweedse Europarlementslid Charlie Weimers toegelaat is om 'n verklaring oor Kirk se dood te maak voordat die stemsitting begin het. Weimers se poging om 'n deel van sy tyd vir 'n oomblik van stilte af te staan, is deur die parlement se visepresident Katarina Barley onderbreek.<ref>{{Cite news |last1=Griera |first1=Max |last2=Starcevic |first2=Seb |date=11 September 2025 |title=Uproar as EU Parliament declines to hold minute of silence for Charlie Kirk |url=https://www.politico.eu/article/chalie-kirk-eu-parliament-declines-minute-of-silence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911125041/https://www.politico.eu/article/chalie-kirk-eu-parliament-declines-minute-of-silence/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Politico}}</ref> Die Franse Europarlementslid Nathalie Loiseau van [[Renew Europe]] het gesê dat sy doodsdreigemente ontvang het nadat sy die minuut stilte teengestaan het, en het gesê dat Kirk wel 'n slagoffer was, maar dat hy "in Frankryk as 'n misdadiger beskou sou word" weens sy "rassistiese, antisemitiese en homofobiese" menings.<ref>{{Cite web |date=13 September 2025 |title=Assassinat de Charlie Kirk : l'eurodéputée Nathalie Loiseau a reçu des menaces de mort après s'être opposée à une minute de silence |trans-title=Sluipmoord op Charlie Kirk: Europarlementslid Nathalie Loiseau het doodsdreigemente ontvang nadat sy 'n minuut stilte teengestaan het |url=https://www.franceinfo.fr/monde/usa/assassinat-de-charlie-kirk/assassinat-de-charlie-kirk-l-eurodeputee-nathalie-loiseau-a-recu-des-menaces-de-mort-apres-s-etre-opposee-a-une-minute-de-silence_7490347.html |access-date=17 September 2025 |website=France Info |language=fr }}</ref> Valérie Hayer, die leier van die Renew Europe-groep, het soortgelyk gesê dat die Europese Parlement Kirk nie moes vereer nie weens sy "supremasistiese, rassistiese, teen-aborsie- en pro-Russiese" sienings.<ref>{{Cite news |first=Audrey |last=Senecal |date=15 September 2025 |title=«Suprémaciste, raciste, prorusse...» : les propos de Valérie Hayer sur Charlie Kirk suscitent de vives réactions sur X |trans-title="Supremasisties, rassisties, pro-Russies..." Valérie Hayer se uitlatings oor Charlie Kirk ontlok sterk reaksies op X |url=https://www.lejdd.fr/politique/supremaciste-raciste-prorusse-les-propos-de-valerie-hayer-sur-charlie-kirk-suscitent-de-vives-reactions-sur-x-161918 |access-date=17 September 2025 |work=Le Journal du Dimanche |language=fr }}</ref> 'n Oomblik van stilte vir Kirk is op 18 September in die [[Seimas]] (die Litause parlement) gehou ná 'n voorstel van die parlementslid Rimas Jonas Jankūnas.<ref>{{Cite news |date=18 September 2025 |title=Lithuanian parliament observes moment of silence to honour Charlie Kirk |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2683373/lithuanian-parliament-observes-moment-of-silence-to-honour-charlie-kirk |access-date=18 September 2025 |work=Lithuanian National Radio and Television }}</ref> Op 18 September het die Tsjeggiese kardinaal Dominik Duka 'n [[Requiem (tipe mis)|requiemmis]] vir Kirk in die Kerk van Ons Liewe Vrou voor Týn gevier. Die mis is deur honderde gelowiges bygewoon, onder hulle politici, terwyl dosyne betogers voor die kerk bymekaargekom het met plakkate wat Kirk as "fascisties, rassisties en seksisties" beskryf het.<ref>{{cite web |title=Cardinal Duka criticised for celebrating Requiem Mass for Charlie Kirk in Prague |url=https://thecatholicherald.com/article/cardinal-duka-criticised-for-celebrating-requiem-mass-for-charlie-kirk-in-prague |website=The Catholic Herald |access-date=4 November 2025 }}</ref> Ná die aankondiging van Kirk se dood het Russiese staatsmedia op sosiale platforms gesê dat die Verenigde State hulle vir 'n moontlike burgeroorlog gereed maak. Chinese staatsmedia het die voorval voorgestel as 'n aanduiding van 'n ontwrigte en verslegtende samelewing wat deur politieke onrus en vuurwapengeweld geteister word.<ref name="De Luce_2025">{{cite news |last1=De Luce |first1=Dan |last2=Collier |first2=Kevin |date=19 September 2025 |title=Russia tries to exploit divisions sparked by Kirk's murder, researchers say |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/russia-tries-exploit-divisions-sparked-kirks-murder-researchers-say-rcna232160 |access-date=22 September 2025 |newspaper=NBC News }}</ref> === Media === Nuus van Kirk se skietvoorval en daaropvolgende dood het die dag se nuusagenda oorheers, met groot nuusnetwerke wat om ongeveer 14:50 (Oostelike Tyd) in "blitsnuusmodus" oorgegaan het toe hulle verneem het dat Kirk in die nekstreek geskiet is, en deurlopende dekking het die hele dag voortgeduur.<ref>{{cite news |last=Mwachiro |first=Mark |date=10 September 2025 |title=How the News Networks Covered the Charlie Kirk Shooting |url=https://www.adweek.com/tvnewser/how-the-news-networks-covered-the-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911075217/https://www.adweek.com/tvnewser/how-the-news-networks-covered-the-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Adweek}}</ref> Media-organisasies het oor die algemeen grepe van die gebeure uitgesaai wat verkort of andersins gesensor is om die beeld van die skietvoorval te verwyder.<ref name="BauderAP" /> Aansienlike openbare belangstelling in die gebeure het daartoe gelei dat Fox News, MSNBC en CNN alles "groter gehore as gewoonlik getrek" het. Op 10 September 2025 het die drie netwerke gesamentlik 'n gemiddeld van 6,9 miljoen kykers gehad, 'n sprong van 65% van die 4,2 miljoen wat 'n week vroeër gekyk het. Op 11 September het die drie netwerke 'n gesamentlike gehoor van 6,2 miljoen getrek, 72% meer as die vorige week se 3,6 miljoen.<ref>{{cite news |last=Porter |first=Rick |date=12 September 2025 |title=TV Ratings: Cable News Spikes With Coverage of Charlie Kirk Murder |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/charlie-kirk-cable-news-tv-ratings-1236369636/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913024608/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/charlie-kirk-cable-news-tv-ratings-1236369636/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Hollywood Reporter}}</ref> Op 12 September het Fox News 'n spitstyd-spesiale program met die titel ''Charlie Kirk: An American Original'' aangebied.<ref>{{cite magazine |date=12 September 2025 |title=FOX News to Present Charlie Kirk Tribute |url=https://talkers.com/2025/09/12/fox-news-to-present-charlie-kirk-tribute/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912143731/https://talkers.com/2025/09/12/fox-news-to-present-charlie-kirk-tribute/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=Talkers Magazine}}</ref> Terwyl hulle die skietvoorval veroordeel het, het linkse publikasies soos ''The National'', ''The Nation'' en ''The New Republic'' die massamedia daarvan beskuldig dat hulle Kirk se loopbaan "witwas".<ref>{{cite news |last=Gomersall |first=Ellie |date=11 September 2025 |title=Global reaction to Charlie Kirk shooting is whitewashing his extremism |url=https://www.thenational.scot/politics/25460706.global-reaction-charlie-kirk-shooting-whitewashing-extremism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911212121/https://www.thenational.scot/politics/25460706.global-reaction-charlie-kirk-shooting-whitewashing-extremism/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The National}}</ref><ref>{{cite news |last=Spiers |first=Elizabeth |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk's Legacy Deserves No Mourning |url=https://www.thenation.com/article/politics/charlie-kirk-assassination-maga/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912222312/https://www.thenation.com/article/politics/charlie-kirk-assassination-maga/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Nation}}</ref><ref>{{cite magazine |date=12 September 2025 |title=The Media Is Totally Blowing Its Coverage of Charlie Kirk |url=https://newrepublic.com/article/200411/media-blowing-coverage-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912204914/https://newrepublic.com/article/200411/media-blowing-coverage-charlie-kirk |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref> Die Fox News-aanbieder Jesse Watters het gesê: "Hulle is in oorlog met ons ... Ons gaan Charlie se dood wreek op die manier waarop hy dit gewreek sou wou hê ... Charlie sou wou hê ons plaas soveel druk as moontlik op hierdie mense."<ref>{{Cite news |last=Baragona |first=Justin |date=10 September 2025 |title=Jesse Watters declares 'They are at war with us!' after Charlie Kirk killing |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/jesse-watters-charlie-kirk-assassination-war-b2824273.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910230850/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/jesse-watters-charlie-kirk-assassination-war-b2824273.html |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref> Die linkse stroomdienspersoonlikheid [[Hasan Piker]], wat later in September met Kirk sou debatteer, het die dood 'n "skrikwekkende voorval" genoem en gesê: "Die naklank van mense wat wraak soek in die nadraai van hierdie gewelddadige, afskuwelike voorval gaan werklik kommerwekkend wees."<ref name="Leingang 2025">{{Cite news |last=Leingang |first=Rachel |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk's death shows political violence is now a feature of US life |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-political-violence |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910215109/https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/10/charlie-kirk-shooting-political-violence |archive-date=10 September 2025 |access-date=10 September 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref> === Populêre kultuur === Op die dag van die sluipmoord het die Amerikaanse webwerf ''Jezebel'' 'n satiriese artikel van 8 September met die titel "We Paid Some Etsy Witches to Curse Charlie Kirk" verwyder en dit met 'n nuwe opskrif en teks vervang om te beklemtoon dat dit 'n humoristiese stuk was wat nie bedoel was om iemand skade aan te doen nie.<ref>{{cite web |last=Spangler |first=Todd |date=10 September 2025 |title=Jezebel Removes Article About Hiring 'Witches to Curse Charlie Kirk' Published Two Days Before He Was Assassinated |work=Variety |url=https://variety.com/2025/digital/news/jezebel-charlie-kirk-editors-note-witches-curse-1236514904/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911040959/https://variety.com/2025/digital/news/jezebel-charlie-kirk-editors-note-witches-curse-1236514904/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 Desember 2025}}</ref> Op die aand van Kirk se sluipmoord het Comedy Central alle geskeduleerde heruitsendings van die ''[[South Park]]''-episode "Got a Nut" gekanselleer, waarin die karakter Eric Cartman 'n parodiese weergawe van Kirk voorstel.<ref>{{cite magazine |last=Hailu |first=Selome |date=11 September 2025 |title='South Park' Episode Making Fun of Charlie Kirk Pulled From Comedy Central but Remains on Paramount+ |url=https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-south-park-pulled-comedy-central-1236515229/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912201146/https://variety.com/2025/tv/news/charlie-kirk-south-park-pulled-comedy-central-1236515229/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=11 September 2025 |magazine=Variety}}</ref> Dit het gevolg op 'n aanlynveldtog om die program te laat kanselleer weens sy satiriese uitbeelding van Kirk kort voor sy dood.<ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination: 'South Park' faces Backlash and calls for cancellation over parody episode weeks before shooting |url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/english/charlie-kirk-assassination-south-park-faces-backlash-and-calls-for-cancellation-over-parody-episode-weeks-before-shooting/articleshow/123824702.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911072730/https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/english/charlie-kirk-assassination-south-park-faces-backlash-and-calls-for-cancellation-over-parody-episode-weeks-before-shooting/articleshow/123824702.cms |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=[[The Times of India]]}}</ref> Kirk self het sy parodie in ''South Park'' "skreeusnaaks" genoem.<ref>{{cite news |last1=Hibberd |first1=James |date=11 September 2025 |title=MAGA Blames 'South Park' for Charlie Kirk Assassination as Comedy Central Pulls Episode |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/south-park-charlie-kirk-maga-1236368149/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911152853/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/south-park-charlie-kirk-maga-1236368149/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=The Hollywood Reporter}}</ref> In die week ná sy dood het verskeie professionele sportgeleenthede oomblikke van stilte vir Kirk gehou.<ref>{{Cite web |date=14 September 2025 |title=In nine early Sunday games, five home teams held a moment of silence for Charlie Kirk |url=https://www.nbcsports.com/nfl/profootballtalk/rumor-mill/news/in-nine-early-sunday-games-five-home-teams-held-a-moment-of-silence-for-charlie-kirk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915075223/https://www.nbcsports.com/nfl/profootballtalk/rumor-mill/news/in-nine-early-sunday-games-five-home-teams-held-a-moment-of-silence-for-charlie-kirk |archive-date=15 September 2025 |access-date=22 September 2025 |website=NBC Sports}}</ref> Volgens die ''Hindustan Times'' het sommige mense hulle verontwaardiging op sosiale media uitgespreek teenoor spanne van die National Football League wat nie 'n oomblik van stilte gehou het nie.<ref>{{Cite news |date=15 September 2025 |title='Shame on you'; Public outcry as two NFL teams decline to honor Charlie Kirk with moments of silence, who are they? |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/public-outcry-as-two-nfl-teams-decline-to-honor-charlie-kirk-with-moments-of-silence-who-are-they-101757877402033.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915075510/https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/public-outcry-as-two-nfl-teams-decline-to-honor-charlie-kirk-with-moments-of-silence-who-are-they-101757877402033.html |archive-date=15 September 2025 |access-date=22 September 2025 |work=[[Hindustan Times]]}}</ref> Op 16 September is 'n KI-gegenereerde lied wat aan Spalexma toegeskryf word, "We Are Charlie Kirk", op musiekstroomdienste vrygestel. Dit was kortliks op die eerste plek op [[Spotify]] se virale liedjielys en het ook op ''Billboard'' se Hot Christian Songs-lys beland.<ref name="HCS">{{cite magazine |date=13 Desember 2025 |title=Hot Christian Songs: Week of December 13, 2025 |url=https://www.billboard.com/charts/christian-songs/2025-12-13/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212021450/https://www.billboard.com/charts/christian-songs/2025-12-13/ |archive-date=12 Desember 2025 |access-date=9 Desember 2025 |magazine=Billboard}}</ref><ref name="Murray-2">{{Cite news |last=Murray |first=Conor |title=AI-Generated 'We Are Charlie Kirk' Tops Spotify Viral Songs Chart |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/11/20/apparently-ai-generated-song-honoring-charlie-kirk-goes-viral-but-its-far-from-the-first/ |access-date=26 November 2025 |work=[[Forbes]]}}</ref> ==== Sosiale media ==== Die nuus van Kirk se dood het hewige reaksies op [[Sosiale media|sosiale media]] ontlok.<ref>{{cite news |last=Siwak |first=Miranda |date=11 September 2025 |title=Stars React to Political Commentator Charlie Kirk's Death at 31: Chris Pratt, Danica Patrick, More |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/stars-react-after-conservative-commentator-charlie-kirk-shot-dead-at-31/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910232206/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/stars-react-after-conservative-commentator-charlie-kirk-shot-dead-at-31/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=11 September 2025 |work=Us Weekly}}</ref> ''The New York Times'' het beskryf hoe sosiale media opregte boodskappe van sowel links as regs, angs oor politieke geweld en skerp partypolitieke en politieke standpunte gehad het.<ref name="Kircher 2025">{{cite news |last1=Kircher |first1=Madison Malone |last2=McKinley |first2=Jesse |date=10 September 2025 |title=Social Media Falls Into Well Worn Grooves After Charlie Kirk's Death |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/10/style/charlie-kirk-social-media-reaction.html |access-date=11 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Verwysings na en vergelykings met die Ryksdagbrand en die moord op Horst Wessel het skerp toegeneem.<ref name="Cramer 2025">{{cite news |last1=Cramer |first1=Philissa |date=11 September 2025 |title=Antisemitism flares and 'Reichstag' mentions soar online in wake of Charlie Kirk assassination |url=https://www.jta.org/2025/09/11/united-states/antisemitism-flares-and-reichstag-mentions-soar-online-in-wake-of-charlie-kirk-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911142431/https://www.jta.org/2025/09/11/united-states/antisemitism-flares-and-reichstag-mentions-soar-online-in-wake-of-charlie-kirk-assassination |archive-date=11 September 2025 |access-date=21 September 2025 |work=Jewish Telegraphic Agency}}</ref><ref>{{cite news |last1=Cohen |first1=Benyamin |last2=Feuer |first2=Hannah |date=11 September 2025 |title=Who was Horst Wessel, and why are people comparing Charlie Kirk to him? |url=https://forward.com/news/768607/horst-wessel-charlie-kirk-nazi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223752/https://forward.com/news/768607/horst-wessel-charlie-kirk-nazi/ |archive-date=11 September 2025 |work=[[The Forward]]}}</ref> 'n Uitlating wat Kirk in 2023 gemaak het{{Ndash}} "Dit is die moeite werd om ongelukkig elke jaar 'n paar vuurwapensterftes as koste te hê sodat ons die Tweede Wysiging kan hê om ons ander God-gegewe regte te beskerm"{{Ndash}} is ná die skietvoorval talle kere op sosiale media herplaas.<ref name="Kircher 2025" /> Nog 'n greep het weer opgeduik en viraal gegaan waarin hy gesê het: "Ek kan eintlik nie die woord empatie verdra nie. Ek dink empatie is 'n versonne, nuwetydse term wat baie skade aanrig."<ref>{{cite web |last=Banerjee |first=Shamik |date=10 September 2025 |title=Charlie Kirk's past comment on empathy resurfaces after UVU shooting: 'I can't stand the word' |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/charlie-kirks-past-comment-on-empathy-resurfaces-after-uvu-shooting-i-cant-stand-the-word-101757544866670.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910233030/https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/charlie-kirks-past-comment-on-empathy-resurfaces-after-uvu-shooting-i-cant-stand-the-word-101757544866670.html |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 Desember 2025}}</ref> Verskeie verregse figure het vergeldingsgeweld teen Demokrate aangemoedig en die dood as 'n werwingsgeleentheid beskou.<ref name="Gilbert 2025" /><ref name="Owen 2025" /><ref name="Knutson 2025" /> Nog voordat die skutter se identiteit en motiewe bekend was, het verskeie invloedryke regse stemme wraak en oorlog geëis.<ref name="Bidgood 2025" /><ref name="Tanfani 2025" /> In die dae ná die skietvoorval het sosialemediaplatforms soos [[Meta Platforms|Meta]], [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Bluesky]] verklarings uitgereik waarin hulle plasings veroordeel het wat Kirk se dood verheerlik, wat in uiterste gevalle aanhitsing tot geweld teen ander regse kommentators of mediafigure soos [[J.K. Rowling]] ingesluit het.<ref name="Farber 2025">{{cite news |last=Farber |first=Alex |date=12 September 2025 |title='Get JK Rowling next': Bluesky users celebrate death of Charlie Kirk |url=https://www.thetimes.com/uk/media/article/bluesky-charlie-kirk-shooting-death-8h8xdrk0f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914004808/https://www.thetimes.com/uk/media/article/bluesky-charlie-kirk-shooting-death-8h8xdrk0f |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Times]]}}</ref> Volgens die Associated Press het ongesensorde video's wat wys hoe Kirk geskiet word, teen "blitsspoed" oor sosiale media versprei.<ref name="BauderAP">{{cite news |last=Bauder |first=David |date=11 September 2025 |title=Graphic video of Charlie Kirk's death spreads fast, showing traditional media's fading grip |url=https://apnews.com/article/charlie-kirk-video-graphic-online-social-media-6cfd4dfde356b960aeea69c01ea3ec34 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911015338/https://apnews.com/article/charlie-kirk-video-graphic-online-social-media-6cfd4dfde356b960aeea69c01ea3ec34 |archive-date=11 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> Die video's is oor die algemeen as "grafies" of "gruwelik" beskryf, wat by sommige die verwagting geskep het dat dit gesensor moes word, hoewel die video's nie noodwendig platformbeleide oortree het nie.<ref name="BauderAP" /> In soverre oproepe om sensuur van Republikeinse politici gekom het, het ''Politico'' 'n oënskynlike ommeswaai opgemerk deurdat baie sosialemediamaatskappye voorheen "baie van hulle beskermingsmaatreëls teen toksiese inhoud afgebreek het{{Ndash}} in baie gevalle om Republikeinse kritiek te vermy".<ref name="MakPolitico">{{Cite news |last1=Mak |first1=Aaron |last2=Lippman |first2=Daniel |date=15 September 2025 |title=Republicans put tech firms in a vise on Kirk social-media posts |work=Politico |url=https://www.politico.com/news/2025/09/15/kirk-social-media-gop-trump-tiktok-meta-x-censorship-00564655 |access-date=17 September 2025}}</ref> Die Tech Transparency Project, 'n niewinsgewende waghondorganisasie, het berig dat [[Instagram]] se tienerrekeninge, wat met "bykomende veiligheidskenmerke vir tieners" ontwerp is, video's van die skietvoorval maklik kon vind. Organisasies wat media vir kinders monitor, waaronder Common Sense Media en die ouerbeheerprogram Bark, het skerp toenames in verkeer ná die skietvoorval gerapporteer terwyl ouers raad gesoek het oor hoe om met hulle kinders daaroor te praat en te verhoed dat hulle die video sien. Die dag ná die skietvoorval was die meeste van die grafiese video's van sosiale media verwyder, hoewel dit steeds in soektogte en algoritmiese strome opgeduik het, veral op X en [[TikTok]].<ref>{{cite news |last=Hunter |first=Tatum |date=12 September 2025 |title='My kid has seen this. Now what?': Parents reel as Charlie Kirk video goes viral |url-access=limited |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/09/12/charlie-kirk-death-video-kids-teens/ |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Toe hy oor Kirk gevra is, het senator Chris Coons die internet vir die ekstremistiese politiek van die Verenigde State geblameer en gewys op wye steun in die Kongres vir die Kids Online Safety Act, 'n voorgestelde wet wat CBS News beskryf as 'n poging om "kinders teen gevaarlike aanlyn-inhoud te beskerm".<ref>{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/chris-coons-james-lankford-congress-extremism-internet/ |title=Sen. Chris Coons: The internet "is driving extremism in our country" |last=Hubbard |first=Kaia |work=Face the Nation |date=2025-09-14}}</ref> Die klank van die geweerskoot wat Kirk doodgemaak het, het 'n meem op TikTok geword.<ref name="Kirsch 2026">{{Cite news |last=Kirsch |first=Noah |date=2026-07-09 |title='His legacy is cringe': how Charlie Kirk became a meme among the young – even his supporters |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jul/09/charlie-kirk-meme-young-supporters |access-date=2026-07-09 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> In September 2026 het sosialemediagebruikers die terme "Kirkiversary", "Kirkmas" en "Kirkentine's Day" begin gebruik as donker grappe wat bedoel was om die eerste herdenking van die sluipmoord te bespot.<ref>{{Cite web |last=Carry |first=Owen |title=What is the 'Kirkiversary?' Charlie Kirk's death is a meme, again |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/2026/09/10/kirkiversary-memes-charlie-kirk-death-september-10/91592986007/ |access-date=2026-09-10 |website=[[USA Today]] |language=en-US}}</ref> Op 10 September 2026 het die goewerneur van Utah, Spencer Cox, die dag as "Charlie Kirk-dag" in die staat afgekondig.<ref>{{Cite web |last=Bhakta |first=Mira |date=10 September 2026 |title=Utah governor designates Sept. 10 as 'Charlie Kirk Day' 1 year after assassination |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/6082031-utah-spencer-cox-charlie-kirk-day/ |access-date=10 September 2026 |website=The Hill}}</ref> ==== Gebruik van kunsmatige intelligensie op sosiale media ==== [[Lêer:Mona Lisa Kirkification.jpg|duimnael|upright=0.6|'n "gekirkifiseerde" beeld van die ''[[Mona Lisa]]'', geskep met 'n KI-gesigsverwisselingsinstrument]] [[Kunsmatige intelligensie]] is vermoedelik gebruik in plasings op sosiale media deur ondersteuners en roubeklaers van Kirk om hom te gedenk, waaronder plasings deur groot gemeentes wat wys hoe hy deur [[Jesus van Nasaret|Jesus]] in die hemel verwelkom word.<ref name="Press-Reynolds 2025" /> Daarbenewens het 'n neiging ontstaan om KI-gegenereerde "gekirkifiseerde" meembeelde te skep en te versprei wat Kirk se gelaat op die gesigte van figure uit die populêre kultuur of van willekeurige mense plak.<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Charlie Kirk Memes Are Taking Over the Internet |url=https://www.politico.com/news/magazine/2026/01/17/charlie-kirk-memes-ai-00722839 |access-date=2026-04-14 |website=Politico |language=en |last=McHugh |first=Calder}}</ref><ref name="Kirsch 2026" /> Die joernalis Kieran Press-Reynolds het hierdie verskynsel in ''GQ'' "kirkslop" genoem en dit gedefinieer as "'n reaksie of teenreaksie op die manier waarop sommige konserwatiewes probeer het om Kirk ná sy moord tot 'n soort volksheld te verhef", en dit verder beskryf as "wreedheid ter wille van kliks en betrokkenheid" en 'n "haas-aas-kernwapenwedloop".<ref name="Press-Reynolds 2025">{{cite web |last1=Press-Reynolds |first1=Kieran |title=The Shocking Online Afterlife of Charlie Kirk |url=https://www.gq.com/story/charlie-kirkslop |website=gq.com |publisher=GQ |access-date=26 November 2025}}</ref> === Publieke reaksie === ==== Meningsopnames ==== Openbare kommer oor politieke geweld was hoog ná Kirk se dood.<ref>{{cite web |last=Rucker |first=Karah |date=16 September 2025 |title=After Kirk assassination, new polls show growing fears of political violence |url=https://san.com/cc/after-kirk-assassination-new-polls-show-growing-fears-of-political-violence/ |access-date=24 September 2025 |website=Straight Arrow News}}</ref> In 'n YouGov-opname van 12 September het 87% saamgestem dat politieke geweld 'n probleem is. Agtien persent van die liberale en 7% van die konserwatiewe respondente het gesê dat politieke geweld "soms geregverdig kan wees". Onder dié tussen 18 en 29 jaar het 22% saamgestem, teenoor slegs 3% van dié bo 65. YouGov het gesê dat openbare houdings oor tyd gewissel het na aanleiding van die identiteit van die slagoffers, met kommer wat meer toeneem ná 'n aanval op 'n lid van die eie party.<ref>{{Cite web |last=Montgomery |first=David |date=12 September 2025 |title=What Americans really think about political violence |url=https://today.yougov.com/politics/articles/52960-charlie-kirk-americans-political-violence-poll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913042601/https://today.yougov.com/politics/articles/52960-charlie-kirk-americans-political-violence-poll |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |publisher=YouGov}}</ref> Ander media het op vroeëre opnames met verskillende uitslae gewys: in 'n opname van Mei 2025 het ongeveer 20% van beide partye geweld as "aanvaarbaar" vir politieke doeleindes beskou,<ref name="Grobe 2025" /> terwyl in twee opnames van 2023 en 2024 ongeveer 10% van Demokrate en 30% van Republikeine gesê het dat geweld "nodig" mag wees.<ref>{{Cite news |date=12 September 2025 |title=10 Political Violence Experts on What Comes Next for America |url=https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/12/charlie-kirk-political-violence-expert-analysis-00558638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912110725/https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/12/charlie-kirk-political-violence-expert-analysis-00558638 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref>{{Cite news |last=Stanage |first=Niall |date=10 September 2025 |title=The Memo: Shocking killing of Charlie Kirk heightens fears over nation's path |url=https://thehill.com/homenews/administration/5497117-political-violence-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910225215/https://thehill.com/homenews/administration/5497117-political-violence-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=10 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Volgens G. Elliott Morris oordryf meningsopnames die steun vir politieke geweld; navorsing deur Bright Line Watch het bevind dat minder as 5% gewelddadige misdade goedkeur om politieke doelwitte te bereik, met min verskil tussen die partye.<ref>{{Cite web |last=Morris |first=G. Elliott |date=12 September 2025 |title=America's Reichstag fire |url=https://www.gelliottmorris.com/p/americas-reichstag-moment |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913120722/https://www.gelliottmorris.com/p/americas-reichstag-moment |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |website=Strength in Numbers}}</ref> Individue is ook geneig om die goedkeuring van geweld binne die ander party aansienlik te oorskat, en is minder geneig om dit self te ondersteun wanneer hulle van die werklike statistieke ingelig word.<ref>{{Cite web |last=Morris |first=G. Elliott |date=14 September 2025 |title=People are more likely to support partisan violence when they think the other party does too |url=https://www.gelliottmorris.com/p/people-are-more-likely-to-support |access-date=14 September 2025 |website=Strength in Numbers}}</ref> [[Lêer:Charlie Kirk memorial Salt Lake City.jpg|duimnael|265x265px|'n Gedenkgeleentheid vir Kirk by die Utah-staatskapitool op 11 September 2025]] Die dag ná die skietvoorval het 'n YouGov-opname gevra of dit aanvaarbaar is om bly te wees oor die dood van 'n openbare figuur: 56% het gesê dit is nooit aanvaarbaar nie, 22% het gesê dit is gewoonlik onaanvaarbaar, 6% het gesê dit is gewoonlik aanvaarbaar en 3% het gesê dit is altyd aanvaarbaar. Republikeine was meer geneig as Demokrate en onafhanklikes om te sê dat dit altyd eerder as gewoonlik onaanvaarbaar is.<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=Do you generally consider it to be acceptable or unacceptable for a person to be happy about the death of a public figure they oppose?: Daily Question |url=https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/11/d157f/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915202007/https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/11/d157f/2 |archive-date=15 September 2025 |access-date=16 September 2025 |publisher=YouGov}}</ref> In 'n opname van 14 September het 51% gesê dat die persoon wat Kirk vermoor het, deur politieke oortuigings gedryf is, waaronder 63% van die Republikeine, 44% van die Demokrate en 46% van die onafhanklikes. Veertig persent van die respondente was onseker oor die politieke affiliasie van die moordenaar; 24% het gesê hulle glo hy was 'n Republikein (41% van die Demokrate en 13% van die Republikeine), 21% 'n Demokraat (40% van die Republikeine en 8% van die Demokrate) en 15% met geeneen verbonde nie.<ref>{{Cite web |title=As far as you know, is the person who shot Charlie Kirk...? |url=https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/15/d30fd/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915201924/https://today.yougov.com/topics/international/survey-results/daily/2025/09/15/d30fd/2 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |publisher=YouGov |date=14 September 2025}}</ref> 'n Opname van 19 September deur die Associated Press en die NORC Center for Public Affairs Research het 'n toename in negatiewe sentiment onder Republikeinse kiesers ná Kirk se sluipmoord gevind. Slegs 49% van die Republikeinse kiesers het gesê hulle voel die land is op die regte pad, teenoor die vorige opname van Junie 2025, waarin 70% van die respondente wat hulle as Republikeine identifiseer, gesê het die land is op die regte pad. Dieselfde opname het bevind dat 8% van die Demokrate gesê het die land beweeg in die regte rigting, af van 12% in Junie, en 14% van die onafhanklikes, af van 23% in die Junie-opname.<ref>{{cite news |url=https://www.masslive.com/news/2025/09/poll-shows-drastic-movement-from-republicans-after-charlie-kirk-killing.html |title=Poll shows drastic movement from Republicans after Charlie Kirk killing |last=Bass |first=Adam |date=19 September 2025 |work=MassLive |access-date=20 September 2025 }}</ref> ==== Nagwake en skenkings ==== Ná Kirk se dood is 'n muurskildery en gedenkplek op die Utah Valley University-kampus naby die plek van die skietvoorval opgerig.<ref name="Bedayn 2025" /> Kersligwakes{{Ndash}} meestal, maar nie uitsluitlik nie, deur Turning Point gereël{{Ndash}} is in verskeie stede regoor die Verenigde State gehou.<ref>{{cite news |last1=Leeman |first1=Zachary |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk remembered at vigils across the US; Turning Point USA to host event |url=https://eu.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/13/charlie-kirk-shooting-suspect-tyler-robinson-updates/86134339007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916200828/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2025/09/13/charlie-kirk-shooting-suspect-tyler-robinson-updates/86134339007/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=15 September 2025 |work=[[USA Today]]}}</ref> Soortgelyke wakes is ook in Albanië, Australië, Kanada, Frankryk, Duitsland, Italië, Malta, Spanje, Suid-Afrika, Suid-Korea en die Verenigde Koninkryk gehou.<ref name="Pal 2025">{{cite news |last1=Pal |first1=Alasdair |last2=Hsu |first2=Cordelia |last3=Yalahuzian |first3=Vitalii |date=12 September 2025 |title=At Australian and UK vigils, Charlie Kirk supporters say death won't kill his message |url=https://www.reuters.com/world/us/australian-uk-vigils-charlie-kirk-supporters-say-death-wont-kill-his-message-2025-09-12/ |access-date=15 September 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref name="Conesa 2025">{{cite news |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/09/13/charlie-kirk-hailed-as-a-martyr-by-europe-s-far-right_6745355_4.html |title=Charlie Kirk hailed as a 'martyr' by Europe's far right |last1=Conesa |first1=Elsa |last2=Hivert |first2=Anne-Françoise |last3=Kaval |first3=Allan |last4=Lesueur |first4=Corentin |date=13 September 2025 |work=[[Le Monde]] |access-date=15 September 2025 }}</ref><ref name="Kirchick 2025">{{cite news |url=https://www.politico.com/news/magazine/2025/09/13/charlie-kirk-europe-america-populist-nationalist-movement-00561497 |title=The Global Reaction to Charlie Kirk's Death Proves the Populist Convergence |last=Kirchick |first=James |date=13 September 2025 |work=Politico |access-date=15 September 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |date=13 September 2025 |title=Vigil Held For Charlie Kirk Outside Malta's US Embassy |url=https://maltadaily.mt/vigil-held-for-charlie-kirk-outside-maltas-us-embassy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201416/https://maltadaily.mt/vigil-held-for-charlie-kirk-outside-maltas-us-embassy/ |archive-date=16 September 2025 |access-date=16 September 2025 |website=Malta Daily |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.koreatimes.co.kr/southkorea/politics/20250916/right-wing-korean-youth-group-holds-memorial-event-for-charlie-kirk |title=Right-wing Korean youth group holds memorial event for Charlie Kirk |last=Ung |first=Park |date=16 September 2025 |work=The Korea Times |access-date=30 September 2025 }}</ref> Verskeie aanlyn-insamelingsveldtogte is in Kirk se naam op die been gebring om sy nalatenskap te eer en finansiële steun aan sy familie te verskaf. Teen 14 September het die verskillende veldtogte skenkings van meer as $6 miljoen ontvang.<ref>{{cite news |url=https://www.newsweek.com/donations-honor-charlie-kirk-top-6-million-2129599 |title=Donations in Honor of Charlie Kirk Top $6 Million |date=14 September 2025 |work=[[Newsweek]] |access-date=15 September 2025 }}</ref> == Waninligting en komplotteorieë == Waninligting oor Robinson is wyd op sosiale media deur sowel die politieke linkses as die regses versprei, waaronder 'n gemanipuleerde foto van hom met 'n pro-Trump-hemp en valse bewerings dat hy 'n geregistreerde Republikein was, tot Trump se veldtog geskenk het of 'n geregistreerde lid van die Democratic Socialists of America was.<ref name="Dale 2025">{{cite news |last1=Dale |first1=Daniel |date=12 September 2025 |title=Misinformation about the suspect in Charlie Kirk's killing is swirling on X |url=https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-12-25#cmfh7y68u00193b6n9wv23l6f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913161502/https://www.cnn.com/us/live-news/charlie-kirk-shot-utah-death-09-12-25#cmfh7y68u00193b6n9wv23l6f |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Goldin 2025">{{cite news |last=Goldin |first=Melissa |date=13 September 2025 |title=Charlie Kirk shooting: Debunking the false claims about the murder and alleged shooter Tyler Robinson |url=https://www.the-independent.com/news/world/americas/crime/charlie-kirk-tyler-robinson-b2825925.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913130933/https://www.the-independent.com/news/world/americas/crime/charlie-kirk-tyler-robinson-b2825925.html |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Independent]]}}</ref><ref name="Thompson 2025">{{Cite news |last=Thompson |first=Stuart A. |date=11 September 2025 |title=With Few Facts About Kirk Shooting, Wild Speculation Abounds |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/technology/charlie-kirk-falsehoods-speculation-conspiracy.html |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> China, Iran en Rusland het waninligting versprei deur sosialemediabotte te gebruik om verdeeldheid aan te blaas en hulle buitelandse beleidsdoelwitte te bevorder.<ref>{{Cite news |last=Nickel |first=Dana |date=17 September 2025 |title=After Charlie Kirk's killing, false claims flourish online — with help from US adversaries |url=https://www.politico.com/news/2025/09/17/charlie-kirk-shooting-disinformation-russia-china-iran-00570357 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918093623/https://www.politico.com/news/2025/09/17/charlie-kirk-shooting-disinformation-russia-china-iran-00570357 |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=Politico}}</ref><ref name="De Luce_2025" /> Instrumente van kunsmatige intelligensie soos [[Grok (kletsbot)|Grok]], [[Perplexity.ai|Perplexity AI]] en AI Overviews het ook waninligting versprei.<ref>{{cite news |last1=Fichten |first1=Lauren |last2=Ingram |first2=Julia |date=12 September 2025 |title=AI fuels false claims after Charlie Kirk's death, CBS News analysis reveals |url=https://www.cbsnews.com/news/ai-false-claims-charlie-kirk-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913012209/https://www.cbsnews.com/news/ai-false-claims-charlie-kirk-death/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=16 September 2025 |work=CBS News}}</ref> Die politieke konsultant Roger Stone het gesê die aanval het voorgekom asof dit "'n professionele moord was, óf deur 'n nasiestaat, skelm elemente van ons eie regering, óf 'n terreurorganisasie".<ref name="Thompson 2025" /> Een teorie, wat deur die Russiese staatsmedia RT versprei is, het gehandel oor mense wat naby Kirk gestaan het en na bewering "ongewone gebare" gemaak het voordat hy doodgemaak is.<ref name="Taylor 2025">{{Cite news |last=Taylor |first=Caleb |date=12 September 2025 |title=Charlie Kirk murder: Wild conspiracy theories flood the internet including 'strange hand signals' and 'explosions' seen in clips |url=https://7news.com.au/news/charlie-kirk-murder-wild-conspiracy-theories-flood-the-internet-including-strange-hand-signals-and-explosions-seen-in-clips--c-19995510 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912064912/https://7news.com.au/news/charlie-kirk-murder-wild-conspiracy-theories-flood-the-internet-including-strange-hand-signals-and-explosions-seen-in-clips--c-19995510 |archive-date=12 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=Seven News}}</ref><ref name="Thompson 2025" /> Verskeie senior Russiese amptenare, waaronder die voormalige president [[Dmitri Medwedef]] en die Kremlin se spesiale gesant Kirill Dmitrijef, het op sosiale media gespekuleer oor 'n verband tussen Kirk se dood en Amerikaanse steun aan Oekraïne, omdat Kirk 'n kritikus van Westerse finansiële en politieke steun aan Oekraïne in sy konflik met Rusland was.<ref>{{cite news |date=11 September 2025 |title=Medvedev Blames Political Violence in U.S. on Support for Ukraine After Charlie Kirk Killing |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/09/11/medvedev-blames-political-violence-in-us-on-support-for-ukraine-after-charlie-kirk-killing-a90496 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911155015/https://www.themoscowtimes.com/2025/09/11/medvedev-blames-political-violence-in-us-on-support-for-ukraine-after-charlie-kirk-killing-a90496 |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Moscow Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Cole |first=Brendan |date=11 September 2025 |title=Russian Officials Use Charlie Kirk's Death to Attack Ukraine |url=https://www.newsweek.com/kirk-killing-medvedev-maga-2128048 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911101943/https://www.newsweek.com/kirk-killing-medvedev-maga-2128048 |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Newsweek]]}}</ref> Ander komplotteorieë was dat Kirk sy dood voorgegee het en 'n bloedsak onder sy hemp weggesteek het,<ref>{{cite news |last=Elmas |first=Matthew |date=22 September 2025 |title=Viral conspiracy theory about Charlie Kirk's death is false |url=https://www.aap.com.au/factcheck/viral-conspiracy-theory-about-charlie-kirks-death-is-false/ |access-date=1 April 2026 |work=AAP}}</ref> dat Robinson 'n sondebok vir die werklike sluipmoordenaar was,<ref name="Nate Brooksby Resignation">{{Cite news |date=31 Maart 2026 |title=Sheriff who turned in Charlie Kirk's killer Tyler Robinson resigns. 'Total coincidence' amid bullet mismatch? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/sheriff-who-turned-in-charlie-kirks-killer-tyler-robinson-resigns-total-coincidence-amid-bullet-mismatch/articleshow/129929722.cms |access-date=1 April 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> dat Kirk deur skrapnel van 'n plofstof in sy mikrofoon en nie deur 'n koeël nie doodgemaak is,<ref name="penmic">{{cite news |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/charlie-kirk-was-never-shot-with-a-bullet-but-murdered-with-exploding-pen-mic-iranian-hacker-claims/ar-AA2079qQ |last=Martin |first=Catherine |title=Charlie Kirk 'was never shot with a bullet' but murdered with exploding pen mic, Iranian hacker claims |publisher=International Business Times |access-date=12 Mei 2026 |date=4 Maart 2026}}</ref> en dat die sluipmoord 'n vlagoperasie onder valse vlag was om aandag van die Epstein-lêers af te lei.<ref>{{cite news |date=22 September 2025 |title=Some social media users declared Charlie Kirk's death a "false flag" operation |url=https://www.isdglobal.org/media-mentions/some-social-media-users-declared-charlie-kirks-death-a-false-flag-operation/ |access-date=1 April 2026 |work=Institute for Strategic Dialogue}}</ref> Ná die publikasie van die beweerde SMS-boodskappe tussen Robinson en sy lewensmaat in die aanklagstuk van 16 September het kommentators aan beide kante van die politieke spektrum gespekuleer dat dit vals of geskryf was. Kenners van komplotteorieë het gesê dat sulke spekulasie roetine is, en die strafregkenner Steven B. Duke het gesê: "Daar is niks in daardie boodskappe wat dit selfs aanneemlik maak dat hulle deur wetstoepassers geskryf is nie."<ref name="Power 2025">{{cite news |last1=Power |first1=John |date=18 September 2025 |title='A script': Alleged Charlie Kirk assassin's texts fuel conspiracy theories |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/18/a-script-texts-of-alleged-charlie-kirk-killer-fuel-conspiracy-theories |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918043911/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/18/a-script-texts-of-alleged-charlie-kirk-killer-fuel-conspiracy-theories |archive-date=18 September 2025 |work=Al Jazeera}}</ref> === Verklarings deur Candace Owens === Die politieke kommentator Candace Owens, wat 'n vriend en werknemer van Kirk was,<ref>{{Cite news |last=Khan |first=Melina |date=15 Desember 2025 |title=Erika Kirk to meet with Candace Owens amid conspiracy theory strife |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2025/12/15/erika-charlie-kirk-candace-owens-meeting-turning-point-usa/87773611007/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[USA Today]]}}</ref> het verskeie komplotteorieë oor die omstandighede rondom die sluipmoord versprei.<ref name="Reeve 2025">{{Cite news |last=Reeve |first=Elle |date=16 Desember 2025 |title=Candace Owens won't take back conspiracies about Charlie Kirk's death after meeting with Erika Kirk |url=https://www.cnn.com/2025/12/16/politics/candace-owens-erika-kirk-podcast |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[CNN]]}}</ref><ref name="Stirewalt 2025">{{Cite news |last=Stirewalt |first=Chris |date=16 Desember 2025 |title=2 unhappy indicators on the effects of the assassination of Charlie Kirk |url=https://thehill.com/homenews/administration/5650172-assassination-charlie-kirk-implications/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=The Hill}}</ref><ref name="penmic" /> Owens het teorieë versprei wat aangevoer het dat verskeie groepe by die sluipmoord betrokke kon gewees het, waaronder Kirk se sekuriteitspan en die regerings van Frankryk, [[Israel]] of Egipte.<ref name="Reeve 2025" /><ref name="Stirewalt 2025" /> Kirk se weduwee, Erika, het in 'n onderhoud op Owens se bewerings gereageer en gesê: "Stop. Dis dit. Dis al wat ek te sê het. Stop."<ref>{{Cite news |last=Murray |first=Stephanie |date=14 Desember 2025 |title=Erika Kirk tells Candace Owens to 'stop' spreading conspiracies |url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2025/12/14/erika-kirk-tells-candace-owens-to-stop-spreading-conspiracies/87742351007/ |access-date=23 Februarie 2026 |work=The Arizona Republic}}</ref> In Desember 2025 het Owens en Erika daarna 'n vergadering gehad wat laasgenoemde as "'n baie produktiewe gesprek" beskryf het.<ref name="Reeve 2025" /> In Januarie 2026 het Owens gesê dat Kirk "gedink het hy is 'n tydreisiger", dat hy moontlik voorkennis van sy eie dood gehad het, dat daar "agente was wat hom sy hele lewe lank omring het" en dat Kirk "van kleins af gemerk was".<ref>{{Cite news |last=Perets |first=Shir |date=16 Januarie 2026 |title=Candace Owens pushes theory Charlie Kirk was 'time traveller' who went to 'X-Men school' |url=https://www.jpost.com/omg/viral-news-from-the-web/article-883608 |access-date=23 Februarie 2026 |work=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Sy het vrygestel wat volgens haar 'n "afsydige" uitgelekte klankopname van Erika was wat 'n paar dae ná Kirk se dood gemaak is.<ref>{{Cite news |last=Hazard |first=Charlotte |date=29 Januarie 2026 |title=Candace Owens drops alleged audio of Erika Kirk five days after husband's assassination |url=https://abc3340.com/news/nation-world/candace-owens-drops-alleged-audio-of-erika-kirk-five-days-after-husbands-assassination-charlie-kirk-turning-point-usa-israel |access-date=23 Februarie 2026 |work=ABC 33/40}}</ref> === Waninligting oor "transgender-ideologie" === Konserwatiewe kommentators het gespekuleer dat die skutter transgender was omdat Kirk 'n vraag oor transgender massaskutters geantwoord het toe hy geskiet is.<ref name="Woods 2025">{{cite magazine |last=Woods |first=Mel |date=11 September 2025 |title=Trans people didn't ask to get pulled into any of this |url=https://xtramagazine.com/power/politics/charlie-kirk-shooter-trans-276593 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915060421/https://xtramagazine.com/power/politics/charlie-kirk-shooter-trans-276593 |archive-date=15 September 2025 |access-date=15 September 2025 |magazine=Xtra Magazine}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Quinlan Houghtaling |first=Ellie |date=11 September 2025 |title=MAGA Is Already Blaming Trans People for Charlie Kirk's Death |url=https://newrepublic.com/post/200362/maga-charlie-kirk-blaming-trans-people |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911220450/https://newrepublic.com/post/200362/maga-charlie-kirk-blaming-trans-people |archive-date=11 September 2025 |access-date=15 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref> ''The New York Times'' het opgemerk dat dit "'n somber toeval was wat aanlyn-komplotteorieë en spekulasie aangevuur het", en Hunter Kozak, wat die vraag aan Kirk gestel het, het later gesê: "Ek kon nie 'n slegter vraag gevra het nie."<ref name="Healy 2025a">{{cite news |last=Healy |first=Jack |date=11 September 2025 |title=The Last Person to Question Charlie Kirk |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/charlie-kirk-question-utah-kozak.html?smid=url-share |access-date=15 September 2025 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Vroeë beriggewing, veral in ''[[The Wall Street Journal]]'', het valslik gesê dat boodskappe wat met "transgender-ideologie" verband hou, op die koeëls ingeskryf was, met verwysing na 'n interne omsendbrief van die ATF.<ref name="Migdon 2025">{{cite news |last=Migdon |first=Brooke |date=12 September 2025 |title=HRC demands WSJ retract report linking Kirk shooting to transgender community |url=https://thehill.com/homenews/lgbtq/5501615-human-rights-campaign-wsj-retraction-kirk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912230902/https://thehill.com/homenews/lgbtq/5501615-human-rights-campaign-wsj-retraction-kirk/ |archive-date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |work=The Hill}}</ref> Die Trans Journalists Association het gewaarsku dat "transgender-ideologie" 'n term is wat algemeen in regse kringe gebruik word om transgender-identiteit as 'n politieke keuse voor te stel.<ref>{{cite web |title=TJA urges caution in reporting on details of Charlie Kirk shooting investigation |url=https://www.transjournalists.org/tja-urges-caution-in-reporting-on-details-of-charlie-kirk-shooting-investigation/ |publisher=Trans Journalists Association |date=11 September 2025 |access-date=13 September 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920125839/https://www.transjournalists.org/tja-urges-caution-in-reporting-on-details-of-charlie-kirk-shooting-investigation/ |archive-date=20 September 2025}}</ref> ''The New York Times'' het berig dat 'n senior wetstoepasser met kennis van die saak gesê het dat die omsendbrief nie geverifieer is nie en nie met ander samevattings van die getuienis ooreengestem het nie;<ref name="Migdon 2025" /><ref>{{Cite magazine |last=Russell |first=John |date=12 September 2025 |title=MAGA podcaster subpoenaed after starting rumor that Charlie Kirk shooter was transgender |url=https://www.lgbtqnation.com/2025/09/maga-podcaster-subpoenaed-after-starting-rumor-that-charlie-kirk-was-transgender/ |access-date=13 September 2025 |magazine=LGBTQ Nation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913154110/https://www.lgbtqnation.com/2025/09/maga-podcaster-subpoenaed-after-starting-rumor-that-charlie-kirk-was-transgender/ |archive-date=13 September 2025}}</ref> tog het prominente konserwatiewe figure steeds op ''The Wall Street Journal'' se berig gesteun om verdere optrede teen die transgemeenskap te eis, waaronder die verbod op trotsvlae en die massa-aanhouding van alle transgendermense.<ref>{{Cite magazine |last=Wiggins |first=Christopher |date=16 September 2025 |title=Trump says he'd consider banning LGBTQ+ Pride flags in alarming Oval Office exchange |url=https://www.advocate.com/news/trump-considers-pride-flag-bans |access-date=17 September 2025 |magazine=The Advocate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920053202/https://www.advocate.com/news/trump-considers-pride-flag-bans |archive-date=20 September 2025}}</ref> In 'n pamflet oor teenterreurstrategie in Mei 2026 het die Withuis Kirk se sluipmoordenaar beskryf as "'n radikale wat ekstreme transgender-ideologieë aangehang het" en die dood aangehaal in sy opdrag om "anti-Amerikaanse, radikaal pro-transgender- en anargistiese" groepe te teiken.<ref>{{cite news |last1=Ogles |first1=Jacob |title=White House puts trans rights groups in counterterrorism crosshairs |url=https://www.advocate.com/politics/national/transgender-activists-terrorism-threat |access-date=8 Mei 2026 |work=The Advocate |date=7 Mei 2026}}</ref> Die werklike ingeskrewe boodskappe het geen verwysings na transgender-identiteit bevat nie, en die Human Rights Campaign het 'n ope brief gepubliseer waarin 'n terugtrekking en 'n openbare verskoning geëis is: "Hierdie beriggewing was onverskillig en onverantwoordelik, en dit het gelei tot 'n golf van dreigemente teen die transgemeenskap deur regse beïnvloeders{{Ndash}} en 'n gevolglike golf van angs vir 'n gemeenskap wat reeds in vrees leef."<ref name="Migdon 2025" /><ref>{{Cite magazine |last1=Carnell |first1=Henry |last2=Mitchell |first2=Schuyler |last3=Pauly |first3=Madison |title=It's never too soon for the right to blame trans people |url=https://www.motherjones.com/politics/2025/09/charlie-kirk-shooter-trans-ideology-false/ |access-date=15 September 2025 |magazine=Mother Jones }}</ref> ''The Wall Street Journal'' het die berig later met 'n nota van die redakteur gewysig, maar nie 'n terugtrekking uitgereik nie.<ref name="Wiggins 2025">{{cite magazine |last1=Wiggins |first1=Christopher |title=Wall Street Journal quietly walks back false claim Charlie Kirk shooter had pro-trans messages on his bullets |url=https://www.advocate.com/news/wall-street-journal-charlie-kirk |access-date=3 Oktober 2025 |magazine=The Advocate |date=12 September 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thewrap.com/wsj-trans-ideology-charlie-kirk-bullets-false-report/ |date=12 September 2025 |access-date=13 September 2025 |title=WSJ Torched for False Report of 'Trans Ideology' on Charlie Kirk Shooter's Bullets, Muted Retraction: 'So Little Accountability' |work=TheWrap |last=Bryant |first=Jacob }}</ref> Meer transgender-komplotteorieë is versprei nadat berig is dat die vermoedelike skutter 'n transgender lewensmaat gehad het, met sommige wat gespekuleer het dat Robinson moontlik gemotiveer was om Kirk dood te maak omdat Kirk 'n voorstander was van die ongegronde bewering dat massaskutters buite verhouding geneig is om transgender te wees.<ref>{{Cite news |last1=Rector |first1=Kevin |last2=Ceballos |first2=Ana |date=16 September 2025 |title=Charlie Kirk railed against transgender rights. His killing has further fueled the fight |url=https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-16/charlie-kirk-railed-against-transgender-rights-his-killing-has-further-fueled-the-fight |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918070122/https://www.latimes.com/politics/story/2025-09-16/charlie-kirk-railed-against-transgender-rights-his-killing-has-further-fueled-the-fight |archive-date=18 September 2025 |access-date=17 September 2025 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> Jacey Thornton, 'n uitvoerende direkteur van die LGBTQ-belangegroep Rainbow Utah, het opgemerk: "Dit klink asof hulle regtig sukkel om 'n manier te vind om dit aan die transgemeenskap te verbind", en bygevoeg dat dit "baie skadelik is vir hierdie voortgesette gesprek wat plaasvind, veral op sosiale media".<ref name="Healy 2025b" /> === Beweerde Groyper-motief === Sosialemediagebruikers het gespekuleer dat een van die inskrywings op die koeëls 'n verwysing kon wees na die verregse Groyper-kultuur,<ref name="Groyper culture">{{Multiref2 | {{Cite news |date=13 September 2025 |title=The Police Found Messages After Kirk's Killing. What They Mean Is Unclear. |url-access=limited |url=https://www.nytimes.com/2025/09/13/us/politics/tyler-robinson-messages-bullets-charlie-kirk.html |access-date=14 September 2025 |work=[[The New York Times]] }} | {{Cite magazine |last=Rivera |first=Joshua |date=12 September 2025 |title=Groypers, Helldivers 2, Furries: What Do the Messages Left by Charlie Kirk's Alleged Killer Actually Mean? |url=https://www.vanityfair.com/news/story/charlie-kirk-tyler-robinson-memes-meaning |access-date=13 September 2025 |magazine=Vanity Fair }} }}</ref> deels op grond van die vyandige houding wat die Groypers teenoor Kirk gehad het, soos tydens hulle uittartingsveldtog in 2019.<ref name="Roush 2025">{{Cite news |last=Roush |first=Ty |date=13 September 2025 |title=What Is A Groyper? Nick Fuentes Says His Followers 'Framed' In Charlie Kirk Shooting. |url=https://www.forbes.com/sites/tylerroush/2025/09/13/what-is-a-groyper-nick-fuentes-says-his-followers-framed-in-charlie-kirk-shooting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913213752/https://www.forbes.com/sites/tylerroush/2025/09/13/what-is-a-groyper-nick-fuentes-says-his-followers-framed-in-charlie-kirk-shooting/ |archive-date=13 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[Forbes]]}}</ref> ''Axios'' het hierdie spekulasie as "ongegrond" beskryf.<ref name="Caputo 2025b">{{cite news |last1=Caputo |first1=Marc |title=How Charlie Kirk's killing sparked unfounded theories about Groypers |url=https://www.axios.com/2025/09/15/groyper-charlie-kirk-nick-fuentes-tyler-robinson |date=16 September 2025 |work=Axios }}</ref> Die Groyper-leier Nick Fuentes het die spekulasie ook verwerp en gesê dat sy volgelinge "ingeloop word".<ref name="Roush 2025" /><ref name="Caputo 2025b" /> === Beweerde betrokkenheid van Israel === In die dae onmiddellik ná Kirk se sluipmoord het komplotteorieë oor die betrokkenheid van [[Israel]] ontstaan. Baie bronne, ook Israeliese media, het gesê dat hierdie teorieë in [[antisemitisme]] gewortel is.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Antisemitic conspiracy theories claim Israel, Mossad to blame for Kirk killing |url=https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/charlie-kirk-antisemitic-conspiracy-theories/ |access-date=2026-04-20 |website=Southern Poverty Law Center |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Maltz |first=Judy |date=14 September 2025 |title=Charlie Kirk Assassination Sparks Wave of Antisemitic, anti-Israel Conspiracy Theories, Report Finds |url=https://www.haaretz.com/us-news/2025-09-14/ty-article/.premium/charlie-kirk-assassination-sparks-wave-of-antisemitic-anti-israel-conspiracy-theories/00000199-4767-dc6e-a59f-cfff0b890000 |access-date=14 September 2025 |work=Haaretz}}</ref><ref name="Berman 2025">{{Cite news |last=Berman |first=Lazar |date=12 September 2025 |title=Netanyahu rejects 'insane' conspiracy theories that Israel was behind Charlie Kirk's assassination |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-pans-insane-conspiracy-theories-blaming-israel-for-charlie-kirk-killing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914203431/https://www.timesofisrael.com/netanyahu-pans-insane-conspiracy-theories-blaming-israel-for-charlie-kirk-killing/ |archive-date=14 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=The Times of Israel}}</ref><ref name="Rosenfeld 2025">{{Cite news |last=Rosenfeld |first=Arno |date=11 September 2025 |title=Israel is being blamed for Charlie Kirk's death. Here's what that conspiracy theory says about the far right's divide |url=https://forward.com/news/antisemitism-decoded/768685/charlie-kirk-israel-assasination-mossad/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911223814/https://forward.com/news/antisemitism-decoded/768685/charlie-kirk-israel-assasination-mossad/ |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |work=[[The Forward]]}}</ref> Sommige kommentators het probeer om die gebeure te verbind met die Israeliese [[Mossad]], met Kirk se uitlatings oor die [[Epstein-lêers]], of met Kirk se bewerings dat Epstein "'n skepping van óf Mossad óf die Israeliese intelligensiediens" was.<ref>{{Cite magazine |date=11 September 2025 |title=Dangerous Conspiracies Already Swirling About Charlie Kirk's Death |url=https://newrepublic.com/post/200314/charlie-kirk-death-conspiracy-donald-trump-epstein |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911150855/https://newrepublic.com/post/200314/charlie-kirk-death-conspiracy-donald-trump-epstein |archive-date=11 September 2025 |access-date=14 September 2025 |magazine=The New Republic}}</ref><ref name="Berman 2025" /><ref name="Rosenfeld 2025" /> [[Tucker Carlson]] is deur sommige pro-Israel-groepe in die Verenigde State daarvan beskuldig dat hy antisemitiese uitlatings by die diens vir Kirk gemaak het deur voor te gee dat hy die komplotteorie ondersteun dat Jode of Israel vir die sluipmoord verantwoordelik was. Carlson het gesê dat Kirk se sluipmoord hom aan die dood van Jesus Christus herinner, wat volgens hom deur magtige mense doodgemaak is omdat hy die waarheid vertel het.<ref>{{Cite news |last=Mastrangelo |first=Dominick |date=22 September 2025 |title=Tucker Carlson faces accusations of antisemitism over Kirk eulogy |url=https://thehill.com/homenews/media/5515788-tucker-carlson-antisemitism-charlie-kirk-eulogy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922182332/https://thehill.com/homenews/media/5515788-tucker-carlson-antisemitism-charlie-kirk-eulogy/ |archive-date=22 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=The Hill}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cramer |first=Philissa |date=22 September 2025 |title=Tucker Carlson appears to blame Jews for killing Charlie Kirk with story on Jesus' death |url=https://www.timesofisrael.com/tucker-carlson-appears-to-blame-jews-for-killing-charlie-kirk-with-story-on-jesus-death/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922191304/https://www.timesofisrael.com/tucker-carlson-appears-to-blame-jews-for-killing-charlie-kirk-with-story-on-jesus-death/ |archive-date=22 September 2025 |access-date=23 September 2025 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> Die Israeliese premier [[Benjamin Netanyahu]] het die teorieë verwerp, dit "waansinnig" genoem en verskeie videoboodskappe uitgereik waarin hy gesê het dat die Israeliese regering geen betrokkenheid by die sluipmoord gehad het nie.<ref name="Berman 2025" /><ref>{{cite news |last1=Fortinsky |first1=Sarah |title=Netanyahu responds to 'disgusting' Charlie Kirk murder conspiracies: 'This is insane' |work=The Hill |date=18 September 2025 |url=https://thehill.com/policy/international/5510278-netanyahu-charlie-kirk-shooting-israel-rumors/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Israel formally states it did not kill Charlie Kirk |date=18 September 2025 |url=https://www.theverge.com/policy/781158/benjamin-netanyahu-charlie-kirk-conspiracy |work=The Verge}}</ref> Op 6 Oktober het Candace Owens private [[WhatsApp]]-groepboodskappe bekend gemaak waarin Kirk beweer het dat hy "geen keuse het nie as om die pro-Israel-saak te verlaat" omdat hy $2 miljoen van 'n Joodse skenker verloor het oor sy weiering om Tucker Carlson te veroordeel.<ref>{{Cite web |last=Lapin |first=Andrew |date=10 Oktober 2025 |title='Jewish donors play into all the stereotypes,' Charlie Kirk wrote in leaked text messages before his murder |url=https://www.jta.org/2025/10/10/united-states/jewish-donors-play-into-all-the-stereotypes-charlie-kirk-wrote-in-leaked-text-messages-before-his-murder |access-date=31 Oktober 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |language=en-US}}</ref> 'n Dag later het Turning Point USA se woordvoerder Andrew Kolvet 'n video gepubliseer wat die egtheid van die uitgelekte boodskappe bevestig het.<ref>{{Cite news |date=8 Oktober 2025 |title=TPUSA's Andrew Kolvet confirms Charlie Kirk texts revealed by Candace Owens are real |url=https://thehill.com/video/tpusa's-andrew-kolvet-confirms-charlie-kirk-texts-revealed-by-candace-owens-are-real-rising/11148582/ |work=The Hill}}</ref> Daar is egter geen getuienis ontdek wat aantoon dat die boodskappe en Kirk se sluipmoord met mekaar verband hou nie.<ref>{{Cite news |last=Knowles |first=Hannah |date=2026-07-11 |title=Conspiracy theories about Charlie Kirk's death are still raging, infuriating friends |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/07/11/conspiracy-theories-about-charlie-kirks-death-are-still-raging-infuriating-friends/ |access-date=2026-07-12 |work=[[The Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons|Category:Assassination of Charlie Kirk|Kategorie:Sluipmoord op Charlie Kirk}} * [https://www.documentcloud.org/documents/26090603-robinson-affidavit-of-probable-cause/ Beëdigde verklaring van waarskynlike oorsaak van Utah-distrik] * [https://prod-i.a.dj.com/public/resources/documents/RobinsonInformation.pdf Aanklagstuk van die Utah-distrik se prokureurskantoor] {{Normdata}} [[Kategorie:Sluipmoord]] [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Politiek van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Utah]] 32xuaixck0qbpah8i0c6kbv4nbjcv6f 0 453887 2968423 2965165 2026-09-18T18:38:49Z Sobaka 328 /* 2026 */ bywerk 2968423 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Democratic Alliance campaign poster (bottom) 01.jpg|duimnael|200px|[[Vryheidsfront Plus]]- (bo) en [[Demokratiese Alliansie]]-verkiesingsplakkate (onder) op 'n straatpaal in [[Bloemfontein]] wat kiesers aanmoedig om vir die komende plaaslike verkiesings te registreer.]] Die '''Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2026''' sal op 4 November 2026 in [[Suid-Afrika]] gehou word. Tydens die verkiesing sal rade vir alle distrik-, metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite in elk van die land se nege provinsies verkies word.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> Hierdie verkiesings word elke vyf jaar gehou. Die vorige munisipale verkiesing is in [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|2021]] gehou. Die vyfde termyn van plaaslike regering in Suid-Afrika sal op 1 November 2026 eindig. Op 13 November 2024 het die Suid-Afrikaanse Minister in die Presidensie, [[Khumbudzo Ntshavheni]], in [[Kaapstad]] aangekondig dat die verkiesing tussen 2 November 2026 en 1 Februarie 2027 gehou sal word.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections">{{cite web|url= https://www.sanews.gov.za/south-africa/cabinet-approves-establishment-imc-2026-municipal-elections |title= Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections |author= |publisher= SAnews |date= 13 November 2024 |access-date= 29 Maart 2025 }}</ref> Teen Augustus 2026 was ongeveer 29 miljoen Suid-Afrikaners geregistreer om te stem, volgens die Verkiesingskommissie.<ref name= "IEC adds 754 000 new voters over two registration weekends"></ref> Die grootste ouderdomskategorie vir geregistreerde kiesers teen laat 2025 was 30 tot 39. Wat geslag betref, was 55% van die geregistreerde kiesers vroulik.<ref name= "Voter registration statistics">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/pw/StatsData/Voter-Registration-Statistics |title= Voter registration statistics |author= |publisher= The Electoral Commission of South Africa |date= 31 Desember 2025 |access-date= 31 Desember 2025 }}</ref> 'n Beduidende aantal nuwe kiesers het in die aanloop tot die verkiesings geregistreer. Die Kommissie se twee kieserregistrasie-naweke, wat onderskeidelik in Junie en Augustus 2026 gehou is, het meer as 754 000 nuwe kieserregistrasies aangeteken, waarvan 46% van diegene onder 29 jaar oud was.<ref name= "IEC adds 754 000 new voters over two registration weekends"></ref> Die Suid-Afrikaanse kabinet het die stigting van 'n Interministeriële Komitee (IMK) goedgekeur wat toesig sal hou oor die voorbereidings vir die 2026 Plaaslike Regeringsverkiesing. Die IMK sal byeengeroep word deur die Minister van Samewerkende Regering en Tradisionele Sake, [[Velenkosini Hlabisa]], en bestaan uit verskeie regeringsdepartemente wat 'n rol te speel het in die versekering van 'n suksesvolle verkiesing. Die IMK sal saam met die [[Onafhanklike Verkiesingskommissie van Suid-Afrika]] (OVK) en ander relevante liggame werk om te verseker dat die proses wat tot die verkiesing lei, glad en vreedsaam verloop.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> Soos met alle groot regeringsverkiesings in Suid-Afrika, sal die 2026 munisipale verkiesing georganiseer word deur die land se onafhanklike verkiesingsbestuursliggaam, die Onafhanklike Verkiesingskommissie van Suid-Afrika (OVK). Dit is volgens die liggaam se stigting kragtens hoofstuk nege van die Grondwet, en volgens sy verpligtinge in Artikel 190 van die [[Grondwet van Suid-Afrika|Grondwet]], en pligte in Artikel 5 van die Verkiesingskommissiewet, 1996.<ref name= "What we do - Electoral Commission of South Africa">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/pw/About-Us/What-We-Do |title= What we do - Electoral Commission of South Africa |author= |publisher= Electoral Commission of South Africa |date= |access-date= 1 Mei 2025 }}</ref> ==Verkiesingstelsel== Plaaslike regering in Suid-Afrika bestaan uit [[munisipaliteit]]e van verskillende tipes. Die grootste metropolitaanse gebiede word deur metropolitaanse munisipaliteite beheer, terwyl die res van die land in distriksmunisipaliteite verdeel is, wat elk uit verskeie plaaslike munisipaliteite bestaan. Na die 2016-verkiesing was daar agt metropolitaanse munisipaliteite, 44 distriksmunisipaliteite en 205 plaaslike munisipaliteite.<ref>[https://www.gov.za/about-government/government-system/local-government Local government]. Besoek op 1 Junie 2019</ref> Die rade van metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite word verkies deur 'n stelsel van gemengde-lid proporsionele verteenwoordiging, waarin die helfte van die setels in elke munisipaliteit verkies word op die eerste-oor-die-wenstreep-stelsel in enkellid-wyke en die ander helfte van die setels toegeken word volgens die proporsionele verteenwoordiging (PV)-stelsel. Laasgenoemde neem die aantal wyksetels wat deur 'n party gewen word in ag en verseker dat die finale aantal setels wat deur daardie party gehou word, proporsioneel is tot hul persentasie van die totale stem.<ref>[https://www.elections.org.za/content/Elections/FAQ-Elections/ Frequently Asked Questions: Elections]. Besoek op 1 Junie 2019.</ref> Distriksmunisipaliteitrade word gedeeltelik verkies deur proporsionele verteenwoordiging (DC 40% stemme) en gedeeltelik aangestel deur die rade van die samestellende plaaslike munisipaliteite (DC 60% stemme). Kiesers in beide metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite kies 'n enkele wykskandidaat sowel as 'n proporsionele verteenwoordiger in hul munisipale raad. Inwoners van munisipaliteite wat deel vorm van distriksrade (dit wil sê, metropolitaanse munisipaliteite uitgesluit) bring ook 'n derde stem uit om 'n proporsionele verteenwoordiger vir hul distriksraad te kies, benewens die twee stemme wat hulle vir hul plaaslike raad uitbring.<ref>[https://albertonrecord.co.za/208623/national-provincial-municipal-elections-explained/ National, provincial and municipal elections explained] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508073838/https://albertonrecord.co.za/208623/national-provincial-municipal-elections-explained/ |date=8 Mei 2019 }}, ''Alberton Record'', 7 Mei 2019. Besoek 1 Junie 2019.</ref><ref>[https://www.etu.org.za/toolbox/docs/govern/local.html Local Government Elections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210311081726/https://www.etu.org.za/toolbox/docs/govern/local.html |date=11 Maart 2021 }}. Besoek op 1 Junie 2019.</ref> ==Agtergrond== Die 2026 Munisipale Verkiesing is die eerste wat plaasvind sedert die stigting van Suid-Afrika se [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024| Regering van Nasionale Eenheid]] (RNE), wat na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024 Suid-Afrikaanse algemene verkiesing]] gevorm is.<ref name= "Government of National Unity">{{cite web |url= https://www.stateofthenation.gov.za/government-of-national-unity |title= Government of National Unity |author= |publisher= The Presidency of the Republic of South Africa |date= |access-date= 29 March 2025 |archive-date= 19 April 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250419121958/https://www.stateofthenation.gov.za/government-of-national-unity |url-status= dead }}</ref><ref name= "Which parties make up South Africa's unity government?">{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/africa/which-parties-make-up-south-africas-unity-government-2024-06-24/ |title= Which parties make up South Africa's unity government? |author= Tannur Anders |publisher= Reuters |date= 24 Junie 2024 |access-date= 29 Maart 2025 }}</ref> ===Aanlynkieserregistrasie=== In 2025 het die OVK die doeltreffendheid van aanlyn-kieserselfregistrasie in Suid-Afrika erken, wat tydens die 2021 munisipale verkiesing uitgerol is.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die Kommissie het verklaar dat die aanlynregistrasiestelsel 'n positiewe impak het op die instandhouding van die kieserslys en die geldigheid van die kiesersinligting op die lys.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Nuwe kiesers=== In April 2025 het die OVK aangekondig dat 258 838 nuwe kiesers via sy verskeie platforms geregistreer het, en dat die meerderheid van hulle jongmense was.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Befondsing=== Soos gebruiklik in Suid-Afrikaanse verkiesings, sal politieke partye openbare befondsing ontvang vir die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing. Meer as R355 miljoen uit die nasionale begroting vir die 2024-boekjaar is deur die OVK aan 20 politieke partye verskaf.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-04-23-iec-rules-out-e-voting-for-2026-local-government-elections/ |title= IEC rules out e-voting for 2026 local government elections |author= Nonkululeko Njilo |publisher= Daily Maverick |date= 23 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die Verkiesingskommissie het 'n afname in politieke fondsinsamelingsaktiwiteit opgemerk, met minder partye wat skenkings verklaar het wat die R100 000-drempel oorskry (soos vereis deur Suid-Afrikaanse wetgewing) as in die tydperk voor die 2024-algemene verkiesing.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Elektroniese stemming=== Suid-Afrika gebruik 'n stelsel van fisiese stembriewe vir al sy verkiesings en het nog nooit voorheen elektroniese stemming gebruik nie. In April 2025 het die OVK bevestig dat geen vorm van e-stemming in die 2026 munisipale verkiesing gebruik sal word nie. Dit het gevolg op 'n driedaagse konferensie, gehou deur die Kommissie, wat 'n nasionale bespreking oor die uitvoerbaarheid en moontlike implementering van stemming vir toekomstige verkiesings begin het.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die hoofdirekteur van die Nasionale Tesourie se Openbare Finansies-afdeling, Gillian Wilson, het tydens 'n konferensie in Maart 2025 gesê dat daar nie aangeneem moet word dat stemming geld tydens verkiesings sal bespaar nie. Sy het verder gesê dat dit waarskynlik is dat stemming 'n beduidende uitgawe sal wees, en dat 'n deeglike koste-analise uitgevoer moet word voordat 'n besluit geneem word.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Wilson het ook opgemerk dat die koste vir nasionale en provinsiale verkiesings met 294% van 1994 tot 2024 gestyg het, en vir plaaslike verkiesings met 193% van 2001 tot 2021. Faktore vir die stygings sluit in inflasie, veldtoguitgawes en logistiek wat tot die stygende koste bygedra het.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ==Munisipale wyke== Vir munisipale verkiesings dien Suid-Afrikaanse kiesers stembriewe binne hul wyk in, wat gebaseer is op die gebied waarin hulle hoofsaaklik woon (en dus registreer om te stem). Kiesers word verteenwoordig deur 'n spesifieke Wyksraadslid, wat dalk 'n verbintenis met 'n politieke party het of nie. In Mei 2025 het die Munisipale Afbakeningsraad (MAR) verklaar dat hul werk vir Suid-Afrikaanse munisipale wyksafbakenings goed op koers was. Suid-Afrika het destyds 4 468 wyke gehad.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE">{{cite web|url= https://www.sabcnews.com/sabcnews/countrys-municipal-wards-in-for-a-shake-up-ahead-of-2026-lge/ |title= Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE |author= Ntebo Mokobo |publisher= SABC News |date= 3 Mei 2025 |access-date= 12 Junie 2025}}</ref> Wyke word verdeel as die toename in die aantal mense wat daarin woon, die norm oorskry (die toename oor alle wyke gedurende die 5-jaar periode tussen verkiesings). Wyksverdeling word streng gereguleer in Suid-Afrika, en as deel van die verdeelproses moet motiverings vir die begeerte om dit te doen, aangevoer en beoordeel word. Daar moet aangedui word wat die implikasies van die verdeling is, of dit in stryd met die [[Suid-Afrikaanse Grondwet]] sou wees, en of mense gesegregeer word of gemeenskappe op 'n onvanpaste wyse verdeel word.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> As deel van die proses het die MDB 'n landwye openbare konsultasieproses oor wyksafbakening van stapel gestuur. Aansoeke vir die herbepaling van munisipale wyke word deur die MDB ontvang, waarna daar 'n 14-dae-periode is waartydens lede van die publiek besware kan indien. Daarna gaan dit na die Raad vir besluitneming. Indien 'n wyk verdeel word, stel die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) kiesers in kennis en herregistreer hulle as deel van hul nuwe wyke. Die OVK bevestig ook dat sy stemdistrikgrense met die wyke ooreenstem. Teen Mei 2025 het die OVK altesaam 23 292 stemdistrikte gelys.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> 'n Totaal van 4 488 stemdistrikte is vir die 2026-verkiesings bevestig.<ref name= "Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from"></ref> Oor hierdie distrikte was die totale aantal stemlokale wat deur die Verkiesingskommissie bevestig is, 23 699.<ref name= "Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from"></ref> Die raad het verklaar dat dit sy verslag oor wyksafbakenings in Oktober 2025 aan die OVK sou oorhandig.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> Die MAR-wyksoorhandiging het op 10 Desember 2025 plaasgevind.<ref name= "Official 2026 Wards Handover Ceremony – Virtual">{{cite web|url= https://www.demarcation.org.za/webinars/virtual-official-2026-wards-handover-ceremony |title= Official 2026 Wards Handover Ceremony – Virtual |author= |publisher= MDB |date= |access-date= 2 Mei 2026 }}</ref> In Desember 2025 het die Minister van Samewerkende Regering en Tradisionele Sake, Velenkosini Hlabisa, bevestig dat die MAR die aantal wyke in Suid-Afrika met 20 verhoog het, wat die totaal na 4 488 verskuif het. Hy het ook verklaar dat die buitenste munisipale grense onveranderd sou bly voor die 2026/27-verkiesing om stabiliteit te verseker. Die Minister het beklemtoon dat munisipale wyke die fondament van plaaslike demokrasie is, wat duidelike verantwoordelikhede vir raadslede bied, billike verteenwoordiging verseker en munisipaliteite in staat stel om te beplan, hulpbronne toe te ken en dienste effektief te lewer.<ref name= "Ward boundaries finalised ahead of local elections">{{cite web|url= https://www.sanews.gov.za/south-africa/ward-boundaries-finalised-ahead-local-elections |title= Ward boundaries finalised ahead of local elections |author= |publisher= The South African Government News Agency |date= 11 Desember 2025 |access-date= 31 Desember 2025 }}</ref> Volgens die nuwe afbakenings was die wyktotale per provinsie soos volg: <ref name= "The Municipal Demarcation Board (MDB) hands over Final Wards to the Electoral Commission in Preparation for the 2026-27 Local Government Elections">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/pw/News-And-Media/News-List/News/News-Article/The-Municipal-Demarcation-Board-(MDB)-hands-over-Final-Wards-to-the-Electoral-Commission-in-Preparation-for-the-2026-27-Local-Government-Elections?a=AISDGvpz75ps1usOfX7oiqbPvuLI7bLrI7HPB2MY0oE= |title= The Municipal Demarcation Board (MDB) hands over Final Wards to the Electoral Commission in Preparation for the 2026-27 Local Government Elections |author= |publisher= IEC |date= 10 Desember 2025 |access-date= 2 Mei 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- |+Wyke volgens provinsie voor die plaaslike verkiesing van 2026 |- ! Provinsie ! Totale aantal wyke ! Verandering sedert die vorige plaaslike verkiesing |- | Oos-Kaap | 703 | toename met 7 |- | Vrystaat | 311 | afname met 8 |- | Gauteng | 526 | afname met 3 |- | KwaZulu-Natal | 921 | toename met 20 |- | Limpopo | 568 | onveranderd |- | Mpumalanga | 408 | toename met 8 |- | Noordwes | 402 | afname met 1 |- | Noord-Kaap | 233 | toename met 1 |- | Wes-Kaap | 416 | toename met 10 |- ! Totale aantal wyke (nasionaal) ! 4 488 ! Toename 34 |} ==Politieke partye== ''Sien ook'': [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika]] 'n Totaal van 620 politieke partye het geregistreer om aan die plaaslike verkiesings van 2026 deel te neem.<ref name= "Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from"></ref> Met 'n stemaandeel van 45,59% was die [[African National Congress]] (ANC) die grootste party in die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|vorige munisipale verkiesing]], wat in 2021 plaasgevind het. Nadat dit egter onder 50 persent gedaal het, was dit die party se swakste vertoning in munisipale verkiesings sedert die instelling van algemene stemreg. Die ANC het 'n skerp afname in sy stemaandeel in munisipale verkiesings gesien sedert sy hoogtepunt in 2011, toe dit 64,82% behaal het. Van die skerpste dalings in die ANC se stemaandeel het in Suid-Afrika se grootste stede plaasgevind. In die drie [[Gauteng]]se metropolitaanse munisipaliteite ([[Johannesburg]], [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane]]) het die ANC se stemaandeel tot in die 30 persent-reeks gedaal, terwyl [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City]] die enigste metropolitaanse munisipaliteit was waar dit daarin geslaag het om 'n absolute meerderheid te wen. Ten spyte van hierdie afname beklee die ANC steeds ses van die agt burgemeestersposte in metropolitaanse gebiede, asook om deel te wees van die regerende koalisie in [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane]].<ref>{{cite news|url=https://mg.co.za/politics/2024-10-09-actionsa-clinches-its-first-mayor-in-tshwane/|title=ActionSA clinches its first mayor in Tshwane|date=9 Oktober 2024|work=[[Mail & Guardian]]|access-date=31 Mei 2025|language=en-ZA|archive-date=}}</ref> Suid-Afrika se tweede grootste party, die [[Demokratiese Alliansie]], het 'n afname in stemaandeel in die munisipale verkiesings van 2021 gesien, maar hulle het 8 munisipaliteite gewen om die hoogste resultaat in daardie opsig in onlangse jare te behaal. Dit is die tweede munisipale verkiesing vir die party onder die leierskap van [[John Steenhuisen]]. Die Stad Johannesburg is 'n sleutelmetrogebied vir die party. Dit is ook die eerste munisipale verkiesing waartydens die Demokratiese Alliansie deel was van die Suid-Afrikaanse regering. In vorige sulke verkiesings het die party die status van amptelike opposisie beklee, maar vir die 2026-verkiesings sal hulle deel wees van die Regering van Nasionale Eenheid (GNU) - President Ramaphosa se Derde Kabinet. Die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) party sal vir die eerste keer in 2026 aan munisipale verkiesings deelneem. Die leierskap het verklaar dat die party op talle metropolitaanse gebiede in Gauteng gefokus is, met die doel om die ANC uit die posisie te verwyder. Die party, wat die land se derde grootste is in terme van setels in die Parlement, het 15% van die stemme in die algemene verkiesing van 2024 ontvang.<ref name= "MK Party eyes Gauteng metros in bid to unseat ANC in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/04/13/mk-party-eyes-gauteng-metros-in-bid-to-unseat-anc-in-2026-municipal-elections |title= MK Party eyes Gauteng metros in bid to unseat ANC in 2026 municipal elections |author= Nokukhanya Mntambo |publisher= EWN |date= 13 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] (SAKP) het as 'n politieke party geregistreer en is van voorneme om aan die 2026-verkiesings deel te neem. Terwyl die SAKP histories die ANC gesteun het, staan dit nou onafhanklik. In onlangse jare het die ANC-SAKP-alliansie verbrokkel, met die SAKP wat toenemend krities raak oor die ANC se ekonomiese beleid, bestuur en hantering van korrupsieskandale.<ref name= "SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-03-18-sacp-will-contest-2026-municipal-elections-independent-of-anc/ |title= SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC |author= Mandisa Nyathi |publisher= Mail & Guardian |date= 18 March 2025 |access-date= 12 June 2025 }}</ref> Die enigste keer dat die SAKP onafhanklik van die ANC aan 'n verkiesing deelgeneem het, was tydens die tussenverkiesings van die Metsimaholo-munisipaliteit in 2017.<ref name= "SACP resolves to contest all municipalities in 2026 local govt elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2024/12/14/sacp-resolves-to-contest-all-municipalities-in-2026-local-govt-elections |title= SACP resolves to contest all municipalities in 2026 local govt elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 14 Desember 2024 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die OVK het aanvanklik verklaar dat die SAKP nie aan die vereistes vir verkiesing voldoen het nie en het die party opdrag gegee om homself vir die 2026-verkiesings te deregistreer. Saam met ander partye wat deur die OVK opdrag gegee is om te deregistreer, het die SAKP nie aan die statutêre vereistes voldoen nie, was nie in enige wetgewende liggaam verteenwoordig nie, het nie sedert hul registrasie aan plaaslike regeringsverkiesings deelgeneem nie, en het hulle versuim om hul registrasie teen die sperdatum van 31 Januarie 2025 te hernu.<ref name= "SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC"></ref> Die OVK het egter later geoordeel dat die SAKP geskik was om aan die verkiesing deel te neem, en het die party toestemming gegee om dit te doen.<ref name= "ANC has no right to stop SACP from contesting polls on its own">{{cite web|url= https://www.sabcnews.com/sabcnews/1027430-2/ |title= ANC has no right to stop SACP from contesting polls on its own |author= Ntlantla Kgatlane |publisher= SABC News |date= 7 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> ===Partyderegistrasie=== In April 2025 het die OVK aangekondig dat hulle, as deel van standaard administrasieprosedures, van voorneme is om 192 politieke partye te deregistreer. Van daardie partye het 136 vertoë gerig om hul status as geregistreerde partye te behou. 3 politieke partye het die OVK versoek om hul registrasies te kanselleer, en 53 partye het nie op die uitnodiging gereageer om vertoë te rig nie.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die OVK het destyds verklaar dat die kansellasie van registrasies van onaktiewe politieke partye nodig was om te verseker dat slegs aktiewe politieke partye op die partyregister bly. Die Kommissie het ook gesê dat die kansellasie van onaktiewe partye die gebruik van name, verkorte name, logo's en kleurskemas vir aspirantpartye sou vrystel.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ==Tydlyn== ===2024=== *6 November: Die Suid-Afrikaanse Minister in die Presidensie, [[Khumbudzo Ntshavheni]], het in [[Kaapstad]] aangekondig dat die volgende munisipale verkiesings tussen 2 November 2026 en 1 Februarie 2027 gehou sal word.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> *13 Desember: [[COSATU]], Suid-Afrika se grootste vakbond, het verklaar dat dit steeds nie seker is of dit die African National Congress (ANC) of die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] (SAKP) in die 2026-verkiesing sal steun nie. Dit het tradisioneel 'n alliansie met beide entiteite gehad, en 2026 is die eerste groot verkiesing waarin die ANC en SAKP afsonderlik sal deelneem.<ref name= "COSATU still mulling if it will back the ANC or SACP in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2024/12/13/cosatu-still-mulling-if-it-will-back-the-anc-or-sacp-in-2026-municipal-elections |title= COSATU still mulling if it will back the ANC or SACP in 2026 municipal elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 13 Desember 2024 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> ===2025=== *'''15 Januarie''': [[ActionSA]] en die [[Forum for Service Delivery|Forum 4 Service Delivery]] (F4SD) kondig 'n samesmelting aan, waardeur hulle saam onder eersgenoemde se vaandel aan die komende verkiesing sal deelneem, maar dubbele lidmaatskap sal behou om hul bestaande munisipale verteenwoordiging te beskerm. [[Herman Mashaba]] het verklaar dat dit 'n stap is om opposisiepartye te verenig om teen die GNU en die EFF-MK-koalisie op te staan.<ref name= "ActionSA forms alliance with F4SD for 2026 local government elections">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-01-15-actionsa-forms-alliance-with-f4sd-for-2026-local-government-elections/ |title= ActionSA forms alliance with F4SD for 2026 local government elections |author= Mandisa Nyathi |publisher= Mail & Guardian |date= 15 Januarie 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> *'''23 April''': Die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) het in [[Centurion]] aangekondig dat hulle met voorbereidings vir die 2026-verkiesing begin het. Die Kommissie het ook die toewysing van die politieke partybefondsing aangekondig. *'''9 Junie''': [[Helen Zille]], Federale Raadsvoorsitter en voormalige leier van die Demokratiese Alliansie, het aangekondig dat sy ernstig oorweeg om vir die posisie van [[Burgemeester van Johannesburg]] te staan. Sy het verder verklaar dat sy sal fokus op die stabilisering van die stad se finansies en om wanbestuur reg te stel. Zille het gesê sy sal haar besluit openbaar maak voor die sluitingsdatum vir kandidaataansoeke op 15 Junie 2025.<ref name= "Helen Zille eyes Joburg mayorship after DA’s top picks decline post">{{cite web |url= https://www.daily/ |title= Helen Zille eyes Joburg mayorship after DA’s top picks decline post |author= Ferial Haffajee |publisher= Daily Maverick |date= 9 Junie 2025 |access-date= 10 Junie 2025 |archive-date= 25 Julie 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130725152640/http://daily/ |url-status= dead }}</ref> *'''15 Junie''': Daar is berig dat Helen Zille haar aansoek voor die sperdatum ingedien het om vir burgemeester van Johannesburg te staan. Zille het gesê sy is al 'n geruime tyd deur mede-DA-lede genader wat wou hê sy moes vir die amp staan, voordat sy die aankondiging gemaak het.<ref name= "Helen Zille officially throws hat into the ring for Joburg mayor post ">{{cite web|url= https://sundayworld.co.za/news/helen-zille-officially-throws-hat-into-the-ring-for-joburg-mayor-post/ |title= Helen Zille officially throws hat into the ring for Joburg mayor post |author= Mandisa Nyathi |publisher= Sunday World |date= 15 Junie 2025 |access-date= 19 Junie 2025 }}</ref> *'''26 Junie''': President Ramaphosa het 'n brief aan DA-adjunkminister [[Andrew Whitfield]] gestuur waarin hy hom ontslaan het vir insubordinasie. Whitfield het voorheen 'n goed gereguleerde parlementêre reël oortree wat lede van die Nasionale Vergadering verbied om amptelike oorsese reise sonder presidensiële goedkeuring te onderneem. Whitfield het, sonder Ramaphosa se goedkeuring, na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gereis as deel van 'n 2025-afvaardiging. Hy het aansoek gedoen om toestemming om te reis, maar het geen antwoord ontvang nie. Hy het besluit om in elk geval te reis en het dus die reël oortree. Die President het die voormalige adjunkminister bedank vir die tyd wat hy in die rol gedien het. Destyds is geen rede vir die ontslag openbaar gemaak nie.<ref name= "Ramaphosa axes DA's Whitfield as deputy minister of trade and industry">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-06-26-ramaphosa-axes-das-whitfield-as-deputy-minister-of-trade-industry/ |title= Ramaphosa axes DA's Whitfield as deputy minister of trade and industry |author= Kgothatso Madisa |publisher= Times Live |date= 26 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''26 Junie''': Die leier van die DA, [[John Steenhuisen]], het 'n ultimatum aan die President gestel en verklaar dat Ramaphosa nie op 'n soortgelyke wyse opgetree het teenoor ANC-lede wat beskuldig word van of skuldig is aan korrupsie, soos Thembi Simelane, [[David Mahlobo]] en [[Zweli Mkhize]] nie. Steenhuisen het ook verklaar dat Ramaphosa nie 'n bespreking oor die ontslag met enigiemand van die DA gefasiliteer het nie, wat 'n algemene hoflikheid sou gewees het. Die ultimatum het geëis dat die President die sittende ANC-kabinetslede Thembi Simelane en [[Nobuhle Nkabane]] binne 48 uur verwyder, anders sou die DA ongespesifiseerde gevolge meebring.<ref name= "‘This is the moment of truth’ — Steenhuisen gives Ramaphosa 48-hour ultimatum after Whitfield’s axing">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-06-26-this-is-the-moment-of-truth-steenhuisen-gives-ramaphosa-48-hour-ultimatum-after-whitfields-axing/ |title= ‘This is the moment of truth’ — Steenhuisen gives Ramaphosa 48-hour ultimatum after Whitfield’s axing |author= Victoria O’Regan |publisher= Daily Maverick |date= 26 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''28 Junie''': Nadat hy 'n amptelike besoek aan [[Sevilla]], [[Spanje]], gekanselleer het en die taak aan die Minister van Buitelandse Sake [[Ronald Lamola]] gedelegeer het, het President Ramaphosa 'n verklaring uitgereik waarin hy die DA se ultimatum veroordeel het. Die President het gesê dat hy Whitfield afgedank het weens die oortreding van parlementêre reëls, bevestig dat hy die gesag en verantwoordelikheid het om dit eensydig te doen, en gesê dat hy Steenhuisen van sy besluit om dit te doen in kennis gestel het voordat hy die ontslagbrief aan Whitfield gestuur het. Die President het verklaar dat hy nie aan dreigemente sou swig nie, en dat daar geen gronde was vir die DA om die soort ultimatum uit te reik wat dit gehad het nie.<ref name= "‘I will not yield to threats’: Ramaphosa responds to DA’s 48-hour ultimatum on Ministerial corruption">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-06-27-i-will-not-yield-to-threats-ramaphosa-responds-to-das-48-hour-ultimatum-on-ministerial-corruption/ |title= ‘I will not yield to threats’: Ramaphosa responds to DA’s 48-hour ultimatum on Ministerial corruption |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 28 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''21 Julie''': Nadat vasgestel is dat die destydse Minister van Hoër Onderwys, [[Nobuhle Nkabane]], vir die Parlement gelieg het, dat haar sogenaamde SETA-aanstellingspaneel 'n klug was, en nadat sy 'n Parlementêre verhoor oor haar gedrag rakende die SETA-raadaanstellingssaak gemis het, het President Ramaphosa haar afgedank. Nkabane se Adjunkminister, [[Buti Manamela]], is as die nuwe Minister ingehuldig, saam met die nuwe Adjunkminister, Nomsa Ncube-Dube. Na aanleiding van hierdie veranderinge het die Demokratiese Alliansie gesê dat hulle sal voortgaan om oor begrotingswetsontwerpe te stem.<ref name= "Fired minister Nkabane’s Seta panel existed in name only, MPs conclude">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-07-22-fired-minister-nkabanes-seta-panel-existed-in-name-only-mps-conclude/ |title= Fired minister Nkabane’s Seta panel existed in name only, MPs conclude |author= Siyabonga Goni |publisher= Daily Maverick |date= 22 Julie 2025 |access-date= 24 Julie 2025 }}</ref> *'''23 Julie''': Na 'n sitting by die Kaapstad Internasionale Konferensiesentrum het die Nasionale Vergadering 'n Begrotingswetsontwerp ([[begroting]]) aangeneem. Dit baan die weg vir die goedkeuring van die volledige skedule van stemmings vir 42 departementele en ander entiteite, sowel as die tweede lesing van die Wetsontwerp. Die Wetsontwerp het maklik die vereiste eenvoudige meerderheid van 201 stemme bereik en dit aansienlik oortref, met 262 stemme ten gunste. Die ANC, DA, GOOD, IFP, PA, FF+, ActionSA, UDM, Al-Jama-ah, BOSA, Rise Mzansi, en PAC het ten gunste van die wetsontwerp gestem, wat 'n positiewe eenheid binne die koalisie-nasionale regering aandui.<ref name= "National Assembly passes Appropriation Bill amid opposition objections">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-07-23-national-assembly-passes-appropriation-bill-amid-opposition-objections/ |title= National Assembly passes Appropriation Bill amid opposition objections |author= |publisher= IOL |date= 23 Julie 2025 |access-date= 17 November 2024 }}</ref> *'''31 Julie''': Adjunkpresident [[Paul Mashatile]], 'n lid van die ANC, het eienaarskap van twee luukse eiendomme met 'n gekombineerde waarde van R65 miljoen verklaar. Een eiendom ter waarde van R37 miljoen is in Waterfall, Midrand, geleë. Die ander, 'n huis van R28,9 miljoen in [[Constantia]], Kaapstad, is een wat Mashatile voorheen ontken het dat hy besit het, en eerder gesê het dat dit deur sy skoonseun se maatskappy besit word. Ander eiendomme is ook as besit deur Mashatile verklaar. Mashatile se kantoor het verklaar dat geen provinsiale of nasionale departement onder sy toesig as Adjunkpresident ooit tenders toegeken is, daarvan beskuldig is dat hulle toegeken het, of ondersoek is vir die toekenning van tenders aan enige maatskappye wat met sy familie verbind word nie. Die [[Valke (SAPD)|Valke]] (Direktoraat vir Prioriteitsmisdaadondersoek) se nasionale woordvoerder, Brigadier Thandi Mbambo, het bevestig dat die eenheid korrupsieverwante eise ondersoek wat fondse behels wat gebruik is om die Constantia-huis te koop.<ref name= "Mashatile declares R65 million mansions in Constantia and Waterfall on R3 million salary">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-07-30-mashatile-declares-r65-million-mansions-in-constantia-and-waterfall-on-r3million-salary/ |title= Mashatile declares R65 million mansions in Constantia and Waterfall on R3 million salary |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 31 Julie 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref><ref name= "all coming from inside the mansion: what Mashatile’s properties mean come election time">{{cite web |url= https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2025-08-04-justice-malala--call-coming-from-inside-the-mansion-what-mashatiles-properties-mean-come-election-time/ |title= all coming from inside the mansion: what Mashatile’s properties mean come election time |author= Justice Malala |publisher= Times LIVE |date= 4 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 |archive-date= 4 Augustus 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250804032306/https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2025-08-04-justice-malala--call-coming-from-inside-the-mansion-what-mashatiles-properties-mean-come-election-time/ |url-status= dead }}</ref> *'''1 Augustus''': Na aanleiding van 'n aankondiging dat Adjunkpresident Paul Mashatile nie 'n [[diamant]] verklaar het wat deur die diamanthandelaar [[Louis Liebenberg]] aan sy vrou geskenk is nie, het die Parlementêre Gesamentlike Etiekkomitee besluit om hom te sanksioneer. President Cyril Ramaphosa het homself van die kwessie gedistansieer en gesê dat Mashatile vir homself moet antwoord. Die kwessie het oproepe vir verhoogde regeringsverantwoordbaarheid laat ontstaan <ref name= "Ramaphosa Distances Himself from Mashatile Scandal">{{cite web|url= https://www.enca.com/top-stories/ramaphosa-distances-himself-mashatile-scandal |title= Ramaphosa Distances Himself from Mashatile Scandal |author= |publisher= eNCA |date= 1 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref> Die Demokratiese Alliansie het 'n ondersoek na Mashatile versoek en gesê die Parlementêre teregwysing en boete was nie genoeg nie.<ref name= "DA wants Mashatile probed over diamond gift from Liebenberg, says rebuke, fine not enough">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/08/01/da-wants-mashatile-probed-over-diamond-gift-from-liebenberg-says-rebuke-fine-not-enough |title= DA wants Mashatile probed over diamond gift from Liebenberg, says rebuke, fine not enough |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 1 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref> *'''5 Augustus''': Talle minderheidspartye in Johannesburg se Regering van Plaaslike Eenheid (RPE) het gedreig om hul steun vir die ANC binne die stadsraad te onttrek. Die minderheidspartye het verklaar dat hulle nie deur die ANC gerespekteer voel nie, en dat hulle nie deur die ANC as stigterslede van die RPE erken word nie. Die tussentydse voorsitter van die Johannesburgse Minderheidsregerende Partye (MRP) het verklaar dat die posisie in die Johannesburgse Finansiële MMC aan een van sy lede moet gaan, in plaas van 'n lid van die ANC. Na aanleiding van die verklarings het die ANC opgemerk dat hulle geen ooreenkoms oortree het nie, en genoeg stemme het om Johannesburg voort te sit as die minderheidspartye hul steun onttrek.<ref name= "Joburg political drama deepens as minority parties threaten to pull support for coalition">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/joburg-political-drama-deepens-as-minority-parties-threaten-to-pull-support-for-coalition-20250804-1223 |title= Joburg political drama deepens as minority parties threaten to pull support for coalition |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 5 Augustus 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''6 Augustus''': ANC-sekretaris-generaal [[Fikile Mbalula]] het die Demokratiese Alliansie, 'n RNE-lid, daarvan beskuldig dat hulle die katalisator was vir die onlangs geïmplementeerde straftariewe en dreigemente van sanksies teen ANC-leiers deur die Verenigde State. Mbalula het gesê die rede hiervoor was die DA se sogenaamde veldtog teen Suid-Afrika se transformerende beleid tydens die party se reise na die VSA. Hy het die DA daarvan beskuldig dat hulle verklarings gemaak het wat die ongedaanmaking van [[Swart Ekonomiese Bemagtiging]] (SEB)-beleide in Suid-Afrika ondersteun, bloot om die Amerikaanse regering te paai. Mbalula het die Suid-Afrikaanse regering se steun vir SEB-beleide herbevestig en die VSA uitgedaag om sanksies teen ANC-leiers op te lê en gesê dat sulke dreigemente deur Amerikaanse kongreslede die ANC nie sou afskrik om sy transformasie-agenda na te streef nie.<ref name= "Mbalula blames DA for Trump's tariffs, US threats to sanction ANC leaders">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-08-06-mbalula-blames-da-for-trumps-tariffs-and-us-threats-to-sanction-anc-leaders/ |title= Mbalula blames DA for Trump's tariffs, US threats to sanction ANC leaders |author= Lizeka Tandwa |publisher= Times Live |date= 6 Augustus 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''11 Augustus''': Voormalige COSATU-vakbondlid en [[Mail & Guardian]]-politieke kommentator, Ebrahim Harvey, het Helen Zille, voorsitter van die Demokratiese Alliansie Federale Raad, vir die posisie van burgemeester van Johannesburg onderskryf. Harvey het gesê dat Johannesburg in sy ergste toestand van verval in die geskiedenis is, en het Kaapstad erken as Suid-Afrika se bes bestuurde metropolitaanse munisipaliteit. Hy het verder gesê dat Zille se prestasiegeskiedenis as voormalige burgemeester van Kaapstad en Wes-Kaapse premier haar een van die geskikste kandidate maak om Johannesburg om te keer.<ref name= "Helen Zille's Joburg mayoral candidacy gets a nod">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/08/11/zilles-running-as-a-mayoral-candicate-get-a-nod |title= Helen Zille's Joburg mayoral candidacy gets a nod |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 11 August 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''8 September''': [[Floyd Shivambu]] het sy nuwe politieke party, die Afrika Mayibuye-beweging, tydens 'n media-inligtingsessie in Johannesburg aangekondig. Shivambu het verklaar dat die party reeds geregistreer is ingevolge die Verkiesingskommissiewet van 1996, wat dit toelaat om aan verkiesings deel te neem. Hy het verder gesê dat die party alle wyke in die plaaslike regeringsverkiesings van 2026 sal deelneem.<ref name= "Floyd Shivambu: ‘Mayibuye Afrika Movement will win 2026 and 2029 elections’">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-08-floyd-shivambu-mayibuye-afrika-movement-will-win-2026-and-2029-elections/ |title= Floyd Shivambu: ‘Mayibuye Afrika Movement will win 2026 and 2029 elections’ |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 8 September 2025 |access-date= 13 September 2025 }}</ref> *'''10 September''': In 'n [[SABC]]-onderhoud het AMM-leier Floyd Shivambu sy voormalige party, die EFF, "rigtingloos" genoem en nie op die mense gefokus nie. Hy het verder gesê die EFF het korrupte regeringspraktyke aangeneem, sy stigtingswaardes laat vaar en is ongeskik om die ANC te vervang. Shivambu het ook gesê die EFF het 'n giftige kultuur van selfverryking en is nie gefokus op mandate soos dienslewering en werkskepping nie.<ref name= "Floyd Shivambu: EFF is just like the ANC, directionless and unfit to lead">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-10-floyd-shivambu-eff-is-just-like-the-anc-directionless-and-unfit-to-lead/ |title= Floyd Shivambu: EFF is just like the ANC, directionless and unfit to lead |author= |publisher= IOL |date= 10 September 2025 |access-date= 13 September 2025 }}</ref> *'''15 September''': Die Suid-Afrikaanse en ANC-president Cyril Ramaphosa het erken dat munisipaliteite onder leiding van die Demokratiese Alliansie (DA) baie beter bestuur word as ANC-geleide munisipaliteite. Tydens 'n ANC-geleentheid by die [[FNB-stadion]] in [[Soweto]] het Ramaphosa gesê dat die ANC bekwame mense moet ontplooi om plaaslike regerings te bestuur, en dat die party by DA-munisipaliteite, soos [[Kaapstad]] en [[Stellenbosch]], kan leer oor hoe om hul dienslewering te verbeter.<ref name= "‘DA run municipalities better, learn from them’ Ramaphosa tells ANC councillors">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-15-da-run-municipalities-better-learn-from-them-ramaphosa-tells-anc-councillors/ |title= ‘DA run municipalities better, learn from them’ Ramaphosa tells ANC councillors |author= Kamogelo Moichela |publisher= IOL |date= 15 September 2025 |access-date= 17 September 2025 }}</ref> *'''15 September''': Die ANC het om verskoning gevra aan die mense van die [[Noordwes]] en die [[Vrystaat]] en gesê dat hulle beter bestuur van die party verdien. Die twee provinsies het die ANC histories sterk ondersteun, maar hulle bevat van Suid-Afrika se swakste bestuurde munisipaliteite. Sommige van daardie munisipaliteite is onder administrasie of staar ernstige finansiële probleme in die gesig. Die adjunkvoorsitter van die ANC se Plaaslike Regeringsintervensiekomitee, Dickson Masemola, het gesê die party het nie die vertroue wat die mense in die Noordwes en Vrystaat daarin gestel het, ten volle terugbetaal nie.<ref name= "ANC apologises to people of NW and FS, says they deserve better governance from party">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/15/anc-apologises-to-people-of-nw-and-fs-says-they-deserve-better-governance-from-party |title= ANC apologises to people of NW and FS, says they deserve better governance from party |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 15 September 2025 |access-date= 17 September 2025 }}</ref> *'''16 September''': Die [[Patriotiese Alliansie]] (PA) het aangekondig dat hul kandidaat vir Burgemeester van Johannesburg die party se Adjunkpresident, [[Kenny Kunene]], is. Dit, ten spyte van Kunene se bestaande skorsing. Die party het ook aangekondig dat, ten spyte daarvan dat hy net 'n maand tevore ingehuldig is, Johannesburgse raadslid [[Liam Jacobs]] uit die posisie sou bedank en die PA se burgemeesterskandidaat vir Kaapstad sou word.<ref name= "PA reveals Kenny Kunene as mayoral candidate for Joburg">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/16/pa-reveals-kenny-kunene-as-mayoral-candidate-for-joburg |title= PA reveals Kenny Kunene as mayoral candidate for Joburg |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 16 September 2025 |access-date= 16 September 2025 }}</ref> * '''20 September''' Die Demokratiese Alliansie (DA) het [[Helen Zille]] as die party se kandidaat vir [[Burgemeester van Johannesburg]] aangewys. Indien sy as burgemeester verkies word, het Zille beter lewering van water, elektrisiteit, padherstelwerk en vullisverwyderingsdienste belowe. Die party beoog om die sukses wat dit in die regering van [[Kaapstad]] behaal het, 'n stad wat beskou word as 'n stad met konsekwent baie beter dienslewering as Johannesburg, te herhaal.<ref name= "South Africa's DA names former leader Zille as candidate for Johannesburg mayor">{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/africa/safricas-da-names-former-leader-zille-candidate-johannesburg-mayor-2025-09-20/ |title= South Africa's DA names former leader Zille as candidate for Johannesburg mayor |author= Nqobile Dludla |publisher= Reuters |date= 20 September 2025 |access-date= 21 September 2025 }}</ref> * '''23 September''': Die Patriotiese Alliansie se Adjunkpresident, Kenny Kunene, is van enige oortreding vrygespreek, en sy skorsing is omvergewerp. Dus het die party versoek dat hy as raadslid na die [[Johannesburg|Stad Johannesburg]] terugbesorg word.<ref name= "Pa Deputy President Kenny Kunene Cleared Of Wrongdoing">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/pa-deputy-president-kenny-kunene-cleared-wrongdoing |title= Pa Deputy President Kenny Kunene Cleared Of Wrongdoing |author= |publisher= eNCA |date= 23 September 2025 |access-date= 25 September 2025 }}</ref> * '''26 September''': PA-leier [[Gayton McKenzie]]] het verklaar dat sy party gevoel het dat dit deel was van 'n koalisie waar dit nie gerespekteer word nie, en daarom sou hy op 30 September 2025 aan die [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|Regering van Nasionale Eenheid]] (GNU) onttrek. Hy het verder verklaar dat hy op dieselfde dag as Minister van Sport, Kuns en Kultuur sou bedank. McKenzie het die burgemeester van Johannesburg, [[Dada Morero]], 'n ultimatum gegee om die PA se adjunkpresident, Kenny Kunene, weer aan te stel as sy voormalige burgemeesterslid vir 'n vervoerrol, of om die PA aan die stad se koalisieregering te onttrek. Morero het dit nie gedoen nie. In McKenzie se verklaring het hy bevestig dat die PA aan koalisies op alle vlakke van regering sou onttrek. Indien dit deurgevoer word, sou die PA die eerste party wees wat die GNU verlaat.<ref name= "Gayton McKenzie says Patriotic Alliance will withdraw from Government of National Unity, vows to resign as minister on Tuesday">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/26/gayton-mckenzie-says-patriotic-alliance-will-withdraw-from-government-of-national-unity-vows-to-resign-as-minister-on-tuesday |title= Gayton McKenzie says Patriotic Alliance will withdraw from Government of National Unity, vows to resign as minister on Tuesday |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 26 September 2025 |access-date= 27 September 2025 }}</ref> *'''1 Oktober''': Na 'n vergadering met die ANC het die PA aangekondig dat die twee partye gemeenskaplike grond gevind het, en dat die PA nie die regerende koalisie sou verlaat nie.<ref name= "Unity in uncertainty: PA stays in coalitions as Kunene’s fate hangs in balance">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/unity-in-uncertainty-pa-stays-in-coalitions-as-kunenes-fate-hangs-in-balance-20251001-0640 |title= Unity in uncertainty: PA stays in coalitions as Kunene’s fate hangs in balance |author= Siyamtanda Capa |publisher= news24 |date= 1 Oktober 2025 |access-date= 1 Oktober 2025 }}</ref> *'''1 Oktober''': Die leier van die Ekonomiese Vryheidsvegters (EFF) party en parlementslid, [[Julius Malema]], is skuldig bevind aan vyf oortredings, insluitend die onwettige besit van 'n vuurwapen en ammunisie, die onwettige afvuur van 'n wapen in die openbaar, en roekelose bedreiging. Hierdie oortredings het verband gehou met 'n EFF-byeenkoms, waar Malema tussen 14 en 15 skerp skote op 'n verhoog, voor 20 000 EFF-ondersteuners, afgevuur het. Bekend vir sy strydlustigheid, sal Malema in Januarie 2026 voor vonnisoplegging ondergaan, waar hy kragtens Suid-Afrikaanse wetgewing 'n minimum tronkstraf van 15 jaar in die gesig staar. Verder, volgens die Grondwet van Suid-Afrika, sal Malema dan verbied word om as 'n parlementslid te dien.<ref name= "South African firebrand MP Malema convicted of firing a gun in public">{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/c79vj85px54o |title= South African firebrand MP Malema convicted of firing a gun in public |author= Khanyisile Ngcobo |publisher= BBC |date= 1 Oktober 2025 |access-date= 1 Oktober 2025 }}</ref> *'''3 Oktober''': Die PA se adjunkpresident, Kenny Kunene, is herstel as Johannesburg se burgemeesterslid vir vervoer.<ref name= "Kunene reinstated as Johannesburg transport MMC after coalition dispute">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/kunene-reinstated-as-johannesburg-transport-mmc-after-coalition-dispute-20251003-1218 |title= Kunene reinstated as Johannesburg transport MMC after coalition dispute |author= Noxolo Sibiya |publisher= news24 |date= 3 Oktober 2025 |access-date= 4 Oktober 2025 }}</ref> *'''4 Oktober''': [[ActionSA]] het aangekondig dat Xolani Khumalo hul burgemeesterskandidaat vir [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] is.<ref name= "Sizok'thola's Xolani Khumalo Announced ActionSA's Ekurhuleni Mayoral Candidate">{{cite web|url= https://www.enca.com/top-stories/sizoktholas-xolani-khumalo-announced-actionsas-ekurhuleni-mayoral-candidate |title= Sizok'thola's Xolani Khumalo Announced ActionSA's Ekurhuleni Mayoral Candidate |author= |publisher= eNCA |date= 4 Oktober 2025 |access-date= 4 Oktober 2025 }}</ref> *'''5 Oktober''': [[Unite for Change]] word in [[Johannesburg]], gestig. Dit is die samesmelting van drie politieke partye, naamlik [[RISE Mzansi|Rise Mzansi]], [[GOOD|Good]] en [[Build One South Africa]]. Die party sal geregistreer word om aan die munisipale verkiesings in 2026 deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Goba |first=Thabiso |title=Bosa, Rise Mzansi, and Good Party have united to form 'Unite for Change' |url=https://www.ewn.co.za/2025/10/05/bosa-rise-mzansi-and-good-party-have-united-to-form-unite-for-change |access-date=2025-10-05 |website=EWN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2025-10-05 |title=JUST IN: Bosa, GOOD and Rise Mzanzi merge to form Unite for Change |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/rise-bosa-good-political-parties-merge-form-unite-for-change/ |access-date=2025-10-05 |website=The Citizen |language=en}}</ref> *'''12 Oktober''': Daar is berig dat die ANC oorweeg om tradisie te breek en sy burgemeesterskandidaat van Johannesburg aan te kondig. Histories het die party dit nie gedoen nie, maar DA-kandidaat Helen Zille se hoëprofielkandidatuur kan die ANC dwing om iemand aan te kondig in 'n poging om beheer oor die metro te behou.<ref name= "The Helen Zille effect: ANC plans to break tradition by revealing mayoral candidate">{{cite web|url= https://www.news24.com/citypress/politics/the-helen-zille-effect-anc-plans-to-break-tradition-by-revealing-mayoral-candidate-20251011-0935 |title= The Helen Zille effect: ANC plans to break tradition by revealing mayoral candidate |author= Dawie Boonzaaier |publisher= City Press |date= 12 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''21 Oktober''': [[COSATU]], Suid-Afrika se grootste [[vakbond]], het gesê dat hulle nog nie besluit het watter van sy voormalige drieparty-alliansievennote hulle in die plaaslike verkiesings van 2026 moet steun nie. Dit is die eerste verkiesing waar die SAKP en ANC teen mekaar meeding, en daar word verwag dat COSATU een van die partye sal steun.<ref name= "COSATU yet to decide on which alliance partner to back in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/10/21/cosatu-yet-to-decide-on-which-alliance-partner-to-back-in-2026-municipal-elections |title= COSATU yet to decide on which alliance partner to back in 2026 municipal elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 21 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''24 Oktober''': Net drie maande na sy stigting het die [[Afrika Mayibuye Movement]] (AMM) die party se eerste adjunkpresident, Nolubabalo Mcinga, weens wangedrag verwyder. Mcinga was onlangs betrokke by 'n uitval met partyleier Floyd Shivambu. Sy het ook 'n ongemagtigde vergadering namens die party met 'n reklame-firma gehad, en 'n ongemagtigde vergadering met MK-leier Jacob Zuma.<ref name= "Floyd Shivambu fires deputy Nolubabalo Mcinga over unsanctioned meeting with Jacob Zuma">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-10-24-floyd-shivambu-fires-deputy-nolubabalo-mcinga-over-unsanctioned-meeting-with-mk-partys-jacob-zuma/ |title= Floyd Shivambu fires deputy Nolubabalo Mcinga over unsanctioned meeting with Jacob Zuma |author= Lunga Mzangwe |publisher= Mail & Guardian |date= 24 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''27 Oktober''': Die Suid-Afrikaanse Adjunkpresident (en ANC Adjunkpresident) [[Paul Mashatile]] het partylede tydens 'n byeenkoms in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] meegedeel dat die ANC nie genoeg gedoen het om die lewens van Suid-Afrikaners te verbeter nie, en gesê dat die party daarvoor aanspreeklikheid moet neem. Hy het ook gevra vir beter aanstellings van staatsamptenare in die toekoms.<ref name= "Mashatile: ANC has failed to improve South Africa">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-10-27-mashatile-anc-has-failed-to-improve-south-africa/ |title= Mashatile: ANC has failed to improve South Africa |author= Lunga Mzangwe |publisher= Mail & Guardian |date= 27 Oktober 2025 |access-date= 29 Oktober 2025 }}</ref> *'''3 November''': Die Suid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa het herbevestig dat die Regering van Nasionale Eenheid (RNE) sal voortgaan. Hy het verder gesê dat die 16 maande oue koalisieregering vasbeslote was om meer maniere te vind om saam te werk, en te fokus op hoe om die lewens van Suid-Afrikaners die beste te verbeter. Die aankondiging het gevolg op 'n terugtrekking (strategiese sessie) met RNE-partyleiers, sonder 'n agenda en 'n mandaat om sake privaat te hou, sodat leiers vrylik met mekaar kon praat oor hoe om die beste saam te werk in die voortgesette RNE. President Ramaphosa het gesê die terugtrekking het "uitsonderlik goed verloop", dat leiers die RNE se vordering en transformasiewerk gevier het, en dat verdere sulke vergaderings sou plaasvind. Ander RNE-partyleiers het ook verklaar dat die terugtrekking 'n sukses was.<ref name= "‘The GNU is here to stay’: Ramaphosa">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-11-03-the-gnu-is-here-to-stay-ramaphosa |title= ‘The GNU is here to stay’: Ramaphosa |author= |publisher= Times Live |date= 3 November 2025 |access-date= 7 November 2025 }}</ref> *'''4 November''': Die Verkiesingskommissie het bevestig dat 508 politieke partye geregistreer het om aan die plaaslike verkiesings van 2026 deel te neem. Die totaal het 62 nuwe partye sedert die laaste munisipale verkiesing ingesluit. Van die 508 partye was 295 op nasionale vlak geregistreer, terwyl 404 op provinsiale vlak geregistreer was.<ref name= "IEC Confirms 508 Political Parties Registered">{{cite web|url= https://www.enca.com/news/iec-confirms-508-political-parties-registered |title= IEC Confirms 508 Political Parties Registered |author= |publisher= eNCA |date= 4 November 2025 |access-date= 27 November 2025 }}</ref> *'''6 November''': Helen Zille, die federale voorsitter van die Demokratiese Alliansie (DA), het verklaar dat haar party vier voormalige senior lede van die African National Congress (ANC) in die Wes-Kaap verwelkom het om by die DA aan te sluit, insluitend Neville Delport, die ANC se voormalige provinsiale sekretaris in die Wes-Kaap. Die verskuiwing het gevolg op interne verdeeldheid in die ANC, nadat die nasionale leierskap onlangs sy provinsiale uitvoerende strukture herkonfigureer het. Zille het gesê die vier voormalige ANC-lede het die DA direk genader en verklaar dat hulle nie saamstem met die rigting waarin die ANC op pad is nie, en versoek het om by die DA aan te sluit.<ref name= "Helen Zille: Senior ANC WC members joining DA driven by disillusionment, not money">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/11/06/helen-zille-senior-anc-western-cape-members-joining-da-driven-by-disillusionment-not-money |title= Helen Zille: Senior ANC WC members joining DA driven by disillusionment, not money |author= Celeste Martin |publisher= EWN |date= 6 November 2025 |access-date= 8 November 2025 }}</ref> *'''5 Desember''': Die Verkiesingskommissie van Suid-Afrika het aangekondig dat hulle 'n nuwe [[podsending]]platform en 'n opgedateerde WhatsApp-kanaal in 2026 sal loods, as deel van 'n inisiatief om meer jong Suid-Afrikaners te motiveer om aan die [[Demokrasie|demokratiese proses]] deel te neem deur in verkiesings te stem.<ref name= "South Africa to launch elections podcast to attract young voters">{{cite web|url= https://htxt.co.za/2025/12/south-africa-to-launch-elections-podcast-to-attract-young-voters/ |title= South Africa to launch elections podcast to attract young voters |author= Luis Monzon |publisher= htxt |date= 5 Desember 2025 |access-date= 6 Desember 2025 }}</ref> ===2026=== *'''20 Januarie''': Leier van die Patriotiese Alliansie en Minister van Sport, Kuns en Kultuur, [[Gayton McKenzie]], het verontwaardiging ontlok oor sy optrede, wat daartoe gelei het dat Suid-Afrika onttrek het aan die 61ste Venesië Biënnale, 'n kontemporêre kunsuitstalling met 'n internasionale aanhang. McKenzie het 'n onafhanklike kuratoriale paneel se eenparige keuse van 'n werk deur die kunstenaar Gabrielle Goliath tersyde gestel. Goliath se langlopende opvoeringswerk ''Energy'' spreek temas soos geslagsgebaseerde geweld en die oorlog in Gaza aan. Dus het McKenzie se besluit vrae laat ontstaan oor of sy optrede deur sensuur en politieke inmenging gemotiveer was.<ref name= "South Africa pulls out of Venice Biennale after Minister McKenzie overrules curators">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/01/20/south-africa-pulls-out-of-venice-biennale-after-minister-mckenzie-overrules-curators |title= South Africa pulls out of Venice Biennale after Minister McKenzie overrules curators |author= Kabous Le Roux |publisher= EWN |date= 20 Januarie 2026 |access-date= 21 Januarie 2026 }}</ref> *'''21 Januarie''': Helen Zille het bevestig dat sy nie vir nog 'n termyn as Voorsitter van die Federale Raad van die Demokratiese Alliansie sal staan nie. Zille het gesê sy is van voorneme om te fokus op haar veldtog om Johannesburg se volgende burgemeester te word, en verklaar dat sy voel haar taak is nou om te probeer om plaaslike regering te help herstel, met funksionele metro's wat Suid-Afrika as geheel bevoordeel.<ref name= "Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |title= Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 21 Januarie 2026 |access-date= 24 Januarie 2026 }}</ref> *'''22 Januarie''': Die Suid-Afrikaanse kunstenaar Gabrielle Goliath het besluit om PA-leier en Minister van Sport, Kuns en Kultuur, Gayton McKenzie, te dagvaar oor sy besluit om haar uitstalling by die 61ste Venesië Biënnale-geleentheid te onttrek. Goliath se prokureurs het die Gauteng-afdeling van die Hooggeregshof in Pretoria gevra om te verklaar dat McKenzie se pogings om in te meng met die onafhanklike keurkomitee se besluit om haar werk te kies, te belemmer, ongrondwetlik, onwettig en ongeldig was. Hulle het die hof verder gevra om McKenzie se besluit om haar kunswerk van die geleentheid te onttrek, tersyde te stel en hom te verbied om enige verdere stappe te doen om in te meng met of te belemmer om by die 61ste Venesië Biënnale vertoon te word.<ref name= "Artist Gabrielle Goliath sues Gayton McKenzie over cancellation of work for Venice Biennale">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-01-22-artist-gabrielle-goliath-sues-gayton-mckn-mckenzie-over-cancellation-of-work-for/ |title= Artist Gabrielle Goliath sues Gayton McKenzie over cancellation of work for Venice Biennale |author= Niren Tolsi |publisher= ''Daily Maverick'' |date= 22 Januarie 2026 |access-date= 24 Januarie 2026 }}</ref> *'''26 Januarie''': Die president van ActionSA, [[Herman Mashaba]], het aangekondig dat twee politieke formasies formeel met sy party saamgesmelt het, 'n stap wat hy gesê het nog 'n mylpaal in die groeiende konsolidasie van opposisiemagte voor die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 was. Hy het aangekondig dat die Azanian Independent Community Movement en die Creatives Congress Movement saamgesmelt het, met ActionSA en sodoende ActionSA se openbare verteenwoordiging met sewe plaaslike raadslede verhoog, wat die party se nasionale totaal tot byna 150 verteenwoordigers opstoot.<ref>Mbalenhle Butale (26 Januarie 2026). ActionSA boosts representation ahead of 2026 elections with new councillors. MSN, https://www.msn.com/en-za/news/other/actionsa-boosts-representation-ahead-of-2026-elections-with-new-councillors/ar-AA1V0z3V?ocid=BingNewsVerp Besoek 27 Januarie 2026.</ref> *'''31 Januarie''': Helen Zille, voorsitter van die DA se federale raad het bekend gemaak dat die DA se interne peilings daarop dui dat die party ‘n volstrekte meerderheid in Tshwane tydens die munisipale verkiesing kan behaal.<ref>Van der Westhuizen, Gert. 1 Februarie 2026. DA kan Tshwane vat, wys sy eie peilings. [[Netwerk24]]. https://www.netwerk24.com/nuus/politiek/da-kan-tshwane-vat-wys-sy-eie-peilings-20260201-0912 Besoek 2 Februarie 2026.</ref> *'''4 Februarie''': Die leier van die DA, [[John Steenhuisen]], verklaar dat hy nie vir herverkiesing as die DA-party se leier in April 2026 sal staan nie. Die DA sal dus ‘n nuwe leier vir die munisipale verkiesing in 2026 verkies.<ref>News24, ‘Mission accomplished’ for Steenhuisen as he bows out of DA leadership contest. 4 Februarie 2026. https://www.news24.com/politics/live-steenhuisen-briefing-on-matters-of-national-importance-20260204-0431 Besoek 7 Februarie 2026.</ref> *'''14 Februarie''': [[Willie Spies]] word as burgemeesterskandidaat van die VF+ vir die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]] aangekondig.<ref>Heyns, Tania, 14 Februarie 2026. Die politikus en die prkureur: VF+ het twee burgermeesterkandidate in Tswane. Maroela Media. https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/die-politikus-en-die-prokureur-vf-het-twee-burgemeesterskandidate-in-tshwane/ Besoek 1 Mei 2026.</ref> *'''16 Februarie''': Die leier van ActionSA, [[Herman Mashaba]], het aangekondig dat hy vir sy party se nominasie vir die burgemeestersverkiesing van Johannesburg sal meeding.<ref name= "Mashaba makes his move as he enters race for Joburg mayor">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mashaba-makes-his-move-as-he-enters-race-for-joburg-mayor-20260216-0582 |title= Mashaba makes his move as he enters race for Joburg mayor |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 16 Februarie 2026 |access-date= 17 Februarie 2026 }}</ref> *'''20 Februarie''': Helen Zille, die federale uitvoerende leier van die Demokratiese Alliansie, het in Johannesburg se Wyk 102 veldtog gevoer vir Bea Campbell-Cloete, wat gehoop het om die wyk se nuwe raadslid te word. Wyk 102 bestaan uit die voorstede Bryanston, Hurlingham, Blairgowrie, Bordeaux en Randburg se middestad. Indien Campbell-Cloete die wyk se volgende raadslid word, sal haar proporsionele verteenwoordiging (PR) raadslid se setel vakant word. Dit sal Zille toelaat om daardie setel te vul en by die Johannesburgse Stadsraad aan te sluit, wat Zille beplan om te doen indien die geleentheid hom voordoen. Ten spyte daarvan dat Wyk 102 tradisioneel 'n DA-vesting is, het die party gesê dat hulle niks aan die toeval oorlaat nie en steeds 'n gefokusde veldtog voer.<ref name= "Political chess: Ward 102 win could unlock Zille’s path to the Joburg mayoral chain">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/political-chess-ward-102-win-could-unlock-zilles-path-to-the-joburg-mayoral-chain-20260220-0464 |title= Political chess: Ward 102 win could unlock Zille’s path to the Joburg mayoral chain |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 20 Februarie 2026 |access-date= 21 Februarie 2026 }}</ref> Zille het daarna besluit om nie op die tadsraad te dien nie en voltyds op haar veltog te konsentreer. *'''21 Februarie''': ActionSA het aangekondig dat hul leier, [[Herman Mashaba]], hul kandidaat vir burgemeester van Johannesburg sal wees, nadat hy as die voorkeurkandidaat uit 'n kortlys van vyf na vore gekom het.<ref name= "Herman Mashaba Named ActionSA Joburg Mayoral Candidate">{{cite web|url= https://www.enca.com/breaking-news-herman-mashaba-named-actionsa-joburg-mayoral-candidate |title= Herman Mashaba Named ActionSA Joburg Mayoral Candidate |author= |publisher= eNCA |date= 21 Februarie 2026 |access-date= 22 Februarie 2026 }}</ref> *'''23 Februarie''': Die [[Msunduzi Plaaslike Munisipaliteit]] het tydens 'n media-inligtingsessie aangekondig dat munisipale werknemers wat verbonde is aan die uMkhonto weSizwe Party (MKP) gekoppel is aan beweerde [[sabotasie]] van die munisipaliteit se waterinfrastruktuur. Daar is opgemerk dat die watertoevoer na regeringsinstellings ingemeng is en 'n wateronderbreking tot gevolg gehad het. Die munisipaliteit het gesê die inmenging was polities gemotiveerd en het bevestig dat hulle 'n ondersoek na die saak van stapel gestuur het.<ref name= "MK Party-linked municipal workers accused of sabotaging Pietermaritzburg water supply">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mk-party-linked-municipal-workers-accused-of-sabotaging-pietermaritzburg-water-supply-20260223-0704 |title= MK Party-linked municipal workers accused of sabotaging Pietermaritzburg water supply |author= Sakhiseni Nxumalo |publisher= news24 |date= 23 Februarie 2026 |access-date= 24 Februarie 2026 }}</ref> *'''26 Februarie''': 'n Voormalige ActionSA Johannesburg PR-raadslid het die party verlaat om by die Demokratiese Alliansie aan te sluit. Mandla Nyaqela het ActionSA-leier [[Herman Mashaba]] daarvan beskuldig dat hy 'n diktator is en gesê dat geen keuse of outonomie aan die partylede gegee is nie, en dat almal moes stem volgens wat Mashaba wou hê. Hy het 'n voorbeeld van 'n komende Johannesburgse raadsvergadering aangehaal om 'n adjunkburgemeester te verkies, waar hy gesê het dat alle ActionSA-raadslede aangesê is om volgens Mashaba se besluit te stem, en hy het verder beweer dat die party 'n kultus was. Ongeveer 50 ander ActionSA-lede het die party verlaat en terselfdertyd by die DA aangesluit. Die lede was meestal van [[Soweto]] en was voorheen by vyf ActionSA-takke, insluitend Dobsonville, Zondi, Jabulani, Braamfischerville en Mofolo. DA Federale uitvoerende-voorsitter en Johannesburgse burgemeesterskandidaat Helen Zille het die nuwe partylede verwelkom tydens 'n vergadering in Dobsonville, Soweto op 26 Februarie 2026, waar sy gesê het dat daar verwag word dat verskeie meer ActionSA-lede by die DA sal aansluit.<ref name= "Mashaba ‘is a dictator’: ActionSA councillor defects to DA, along with Soweto branches">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mashaba-is-a-dictator-actionsa-councillor-defects-to-da-along-with-soweto-branches-20260226-0650 |title= Mashaba ‘is a dictator’: ActionSA councillor defects to DA, along with Soweto branches |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 26 Februarie 2026 |access-date= 26 Februarie 2026 }}</ref><ref name= "Zille welcomes former ActionSA member Mandla Nyaqela to DA">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/02/26/zille-welcomes-former-actionsa-member-mandla-nyaqela-to-da |title= Zille welcomes former ActionSA member Mandla Nyaqela to DA |author= Alpha Ramushwana |publisher= EWN |date= 26 Februarie 2026 |access-date= 26 Februarie 2026 }}</ref> *'''27 Februarie''': Die burgemeester van Kaapstad, [[Geordin Hill-Lewis]], het aangekondig dat hy vir die posisie van Leier van die Demokratiese Alliansie sal staan. Met die bekendstelling van sy veldtog in Elsie's River het hy gesê dat hy 'n diep liefde vir Suid-Afrika het en die land wil laat werk. Sy kandidatuur vir die rol is genomineer deur mede-DA-lid en Minister van Basiese Onderwys, [[Siviwe Gwarube]], wat gesê het sy doen dit met oortuiging en glo in 'n nuwe generasie leiers. By die aankondiging het senior partylede die DA se beduidende voortgesette suksesse met regering en dienslewering in Kaapstad uitgelig.<ref name= "Time to renew — Hill-Lewis declares bid for DA’s top job">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-02-27-time-to-renew-hilllewis-declares-bid-for-das-top-job/ |title= Time to renew — Hill-Lewis declares bid for DA’s top job |author= Alpha Ramushwana |publisher= [[Daily Maverick]] |date= 27 Februarie 2026 |access-date= 28 Februarie 2026 }}</ref> *'''27 Februarie''': Die Demokratiese Alliansie (DA) se Gautengse Wetgewerleier, [[Solly Msimanga]], het bevestig dat hy 'n nominasie aanvaar het om vir die posisie van DA Federale Voorsitter te staan. By sy aankondiging in Pretoria het Msimanga, wat die party sedert 2023 in die Gautengse Wetgewer gelei het, gesê hy is nederig oor die nominasie en gesê dat hy dit nie vir titel of prestige aanvaar nie, maar vir 'n doel. Hy het hom daartoe verbind om te werk om die aantal DA-burgemeesters buite die Wes-Kaap te verhoog.<ref name= "Geordin Hill-Lewis, Solly Msimanga Enter DA Leadership Race">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/geordin-hill-lewis-solly-msimanga-enter-da-leadership-race |title= Geordin Hill-Lewis, Solly Msimanga Enter DA Leadership Race |author= |publisher= eNCA |date= 27 Februarie 2026 |access-date= 1 Maart 2026 }}</ref> *'''28 Februarie''': Daar is berig dat Suid-Afrikaners die meerderheid van die politieke skenkings wat vir die tydperk September tot Desember 2025 verklaar is, aan die Demokratiese Alliansie gegee het. Van die totale veldtogbefondsing wat aan die vyf politieke partye gegee is wat skenkings vir daardie tydperk verklaar het, het Suid-Afrikaanse skenkers meer as 89% aan die DA gegee.<ref name= "DA gets lion’s share of R35m political donations declared for September to December">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/da-gets-lions-share-of-r35m-political-donations-declared-for-september-to-december-20260227-1143 |title= DA gets lion’s share of R35m political donations declared for September to December |author= Jan Gerber |publisher= news24 |date= 28 Februarie 2026 |access-date= 2 Maart 2026 }}</ref> *'''1 Maart''': Die [[Demokratiese Alliansie]] het verklaar dat, gebaseer op vorige kiesersopkomsdata, indien 490 000 geregistreerde DA-kiesers in Johannesburg in die munisipale verkiesings opdaag en op beide stembriewe vir die DA stem, die party 'n volstrekte meerderheid in die Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit sou verseker.<ref name= "DA needs 490000 voters to win outright majority in Joburg, says Zille">{{cite web|url= https://www.businessday.co.za/politics/2026-03-01-da-needs-490000-voters-to-win-outright-majority-in-joburg-says-zille/ |title= DA needs 490000 voters to win outright majority in Joburg, says Zille |author= Hajra Omarjee |publisher= Business Day |date= 1 Maart 2026 |access-date= 4 Maart 2026 }}</ref> *'''3 Maart''': Meer aankondigings is gemaak met betrekking tot diegene wat vir topposisies in die DA se Federale Uitvoerende Gesag staan. Die party se Nasionale Vergadering Huisvoorsitter [[Werner Horn]] en Adjunkminister van Finansies [[Ashor Sarupen]] het veldtogte vir die rol van Federale Raadsvoorsitter van stapel gestuur.<ref name= "After Zille: The battle for the DA’s power engine begins">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/after-zille-the-battle-for-the-das-power-engine-begins-20260303-0528 |title= After Zille: The battle for the DA’s power engine begins |author= Velani Ludidi |publisher= news24 |date= 3 Maart 2026 |access-date= 4 Maart 2026 }}</ref> *'''9 Maart''': Die Verkiesingskommissie het begin met 'n landwye poging vir aanlyn kieserregistrasie. Die Kommissie het alle in aanmerking komende burgers aangemoedig om sy OVK-selfbedieningsportaal te gebruik om te registreer, hul besonderhede op te dateer en hul kieserstatus aanlyn na te gaan, voor die verkiesingsdag. Verder het die Kommissie ook begin om sy registrasieveldtogte en burgerlike opvoedingspogings by skole en universiteite te verhoog.<ref name= "IEC Pushes Online Voter Registration Ahead Of 2026 Municipal Polls">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/iec-pushes-online-voter-registration-ahead-2026-municipal-polls |title= IEC Pushes Online Voter Registration Ahead Of 2026 Municipal Polls |author= |publisher= eNCA |date= 9 Maart 2026 |access-date= 14 Maart 2026 }}</ref> *'''1 April''': Daar is berig dat die Verkiesingskommissie van Suid-Afrika (OVK) besig was om meer as 70 000 werknemers te werf en op te lei om te help met die registrasienaweek wat op 20 en 21 Junie 2026 plaasvind. Die OVK het sy verkiesingslogo en slagspreuk, "Get Up, Show Up, Vote", by die Gallagher-konferensiesentrum onthul. OVK-voorsitter Mosotho Moepya het gesê albei is ontwerp om die jeugstem te lok.<ref name= "IEC to recruit over 70k staffers to oversee voter registration weekend">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/04/01/iec-to-recruit-over-70k-staffers-to-oversee-voter-registration-weekend |title= IEC to recruit over 70k staffers to oversee voter registration weekend |author= Alpha Ramushwana |publisher= EWN |date= 1 April 2026 |access-date= 4 April 2026 }}</ref> *'''3 April''': [[News24]] het berig oor hoe die DA-kandidaat vir Johannesburg se burgemeester, Helen Zille, 'n nuwe soort veldtog voer - een wat humor en [[sosiale media]] gebruik om ernstige infrastruktuurkwessies aan te spreek. Zille het gesê sy voer 'n digitale-eerste veldtog wat 'n aanpassing was van hoe die verbruik van nuus en media in die algemeen as gevolg van tegnologie ontwikkel het. Sy het haar jong veldtogspan geprys vir innoverend wees en vir enigiets gereed wees, wat die veldtoginhoud prettig maak. news24 het ook opgemerk hoe die ANC-beheerde Stad Johannesburg aandag gegee het aan infrastruktuurkwessies onmiddellik nadat Zille se veldtog inhoud daaroor vrygestel het. Dit, ten spyte daarvan dat dieselfde probleme reeds deur inwoners deur amptelike kanale aangemeld is.<ref name= "TikTok and trenches: Zille’s digital election campaign stunts shake up Joburg politics">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/tiktok-and-trenches-zilles-digital-election-campaign-stunts-shake-up-joburg-politics-20260402-1228 |title= TikTok and trenches: Zille’s digital election campaign stunts shake up Joburg politics |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 3 April 2026 |access-date= 4 April 2026 }}</ref> *'''12 April''': Tydens die [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026]] is [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Partyleier verkies en [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters. [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> *'''12 April''': Die drie partye [[Build One South Africa]], [[GOOD]] en [[RISE Mzansi]] kondig aan dat die samesmelting bekend as [[Unite for Change]] op ys te plaas en gesê dat "dit nie effektief geïmplementeer kan word onder die druk van 'n verkiesingsveldtog nie. Gevolglik het die partye bepaal dat die beste opsie is om individueel aan die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 deel te neem en daarna konsolidasie na te streef".<ref>{{Cite web |last=Ludidi |first=Velani |title=‘Unite for Change’ stalls as BOSA breaks ranks with new merger |url=https://www.news24.com/southafrica/news/unite-for-change-stalls-as-bosa-breaks-ranks-with-new-merger-20260414-1093 |access-date=2026-04-14 |website=News24 |language=en-US}}</ref> *'''16 April''': Die leier van die Ekonomiese Vryheidsvegters (EFF), Julius Malema, is tot vyf jaar tronkstraf gevonnis nadat hy skuldig bevind is aan aanklagte wat verband hou met die onwettige besit van 'n [[vuurwapen]] en ammunisie, die openbare afvuur van 'n vuurwapen en roekelose bedreiging. Die dade is deur Malema tydens 'n saamtrek gepleeg. Daar is bevind dat hierdie dade deur Malema voor die geleentheid beplan is. Malema is ook onbevoeg verklaar om 'n vuurwapen te besit. Vonnisoplegging het in die Oos-Londense Landdroshof plaasgevind.<ref name= "Julius Malema sentenced to direct imprisonment and fines">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/news/south-africa/courts/julius-malema-sentenced-to-direct-imprisonment-and-fines/ |title= Julius Malema sentenced to direct imprisonment and fines |author= Vhahangwele Nemakonde and Molefe Seeletsa |publisher= The Citizen |date= 16 April 2026 |access-date= 16 April 2026 }}</ref> *'''30 April''': President Cyril Ramaphosa het die datum van die verkiesing aangekondig, dit sal op 4 November 2026 plaasvind.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-04-30-save-the-date-4-november-local-government-election-date-announced-by-ramaphosa/|title=Save the date: 4 November local government election date announced by Ramaphosa|last=O'Regan|first=Victoria|date=2026-04-30|website=Daily Maverick|language=en|access-date=2026-05-05}}</ref> * '''5 Mei:''' [[Fadiel Adams]], parlementslid en stigter en leier van die [[National Coloured Congress]]], is deur die Taakspan vir Politieke Moorde (PKTT) in hegtenis geneem op aanklagte van bedrog en die verydeling of belemmering van die regsproses. Die polisie het verklaar dat "die taakspan ontdek het dat mnr. Adams ingemeng het met die nou veroordeelde en gevonnisde huurmoordenaar op 'n baie sensitiewe en gevorderde stadium van die polisie se ondersoek. Hierdie inmenging was in verband met die moordsaak van voormalige ANC Jeugliga sekretaris-generaal, Sindiso Magaqa, wat in Julie 2017 in Umzimkhulu in KwaZulu-Natal vermoor is <ref>{{Cite web |last=Eyaaz |date=2026-05-05 |title=MP Fadiel Adams fails to surface as an arrest warrant is issued in the Sindiso Magaqa case |url=https://mg.co.za/politics/2026-05-05-mp-fadiel-adams-fails-to-surface-as-an-arrest-warrant-is-issued-in-the-sindiso-magaqa-case/ |access-date=2026-05-29 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> * '''8 Mei:''' Die konstitusionele hof beslis dat die Parlement se stemming in 2022 om nie die verslag van die Phala Phala-saak na 'n onafhanklike paneel te verwys soos deur die reëls van die Nasionale Vergadering beoog nie, ongrondwetlik was en tersyde gestel is en gelas het dat afsettingsverrigtinge teen President plaasvind. Human Rights Watch neem kennis van die vlaag van xenofobiese geweld wat stede soos Durban, Pretoria en Johannesburg oorstroom het, gelei deur vigilante groepe soos [[March and March]]. March and March se leier, [[Jacinta Ngobese-Zuma]], het bewerings van [[xenofobie]] ontken en eerder herhaal dat die organisasie se doel is om die regering onder druk te plaas om strenger immigrasiewette af te dwing.<ref>{{Cite web |last=Nene |first=Ntuthuzelo |title=March and March Movement leader denies xenophobia accusations over rallies |url=https://www.ewn.co.za/2026/05/24/march-and-march-movement-leader-denies-xenophobia-accusations-over-rallies#state=0bbea3ee-cc74-4c65-974c-b01f69cecab8&session_state=91b3ef5e-f770-92d9-6d32-6ab4dfb6776e&iss=https://sso.primedia-service.com/realms/EWN&code=786b624c-5d33-7ffd-6a69-f27eb97d4561.91b3ef5e-f770-92d9-6d32-6ab4dfb6776e.7865df4f-044e-4ac4-9da8-d9dfb92948ff |access-date=2026-05-28 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-05-20 |title=South Africa: New Waves of Xenophobic Attacks {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2026/05/20/south-africa-new-waves-of-xenophobic-attacks |access-date=2026-05-28 |language=en}}</ref> * '''28 Mei:''' Die Demokratiese Alliansie het geskiedenis gemaak deur 'n munisipale wyksetel in [[Evaton]], [[Emfuleni Plaaslike Munisipaliteit|Emfuleni]] te wen. Hulle het die 100% swart dorpswyk van die ANC afgeneem in 'n tussenverkiesing vir die eerste keer in die demokratiese geskiedenis.<ref>{{Cite web |last=Sussman |first=Wayne |date=2026-05-28 |title=DA makes history with first Gauteng township ward victory in Evaton West |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-05-28-da-makes-history-with-first-gauteng-township-ward-victory-in-evaton-west/ |access-date=2026-05-28 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> *'''7 Junie''': Wes-Kaapse LPV en [[GOOD]]-sekretaris-generaal Brett Herron is aangekondig as die burgemeesterskandidaat van Kaapstad vir beide GOOD en [[RISE Mzansi]].<ref name= "Brett Herron announced as joint GOOD and Rise Mzansi mayoral candidate for Cape Town">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/06/07/brett-herron-announced-as-joint-good-and-rise-mzansi-mayoral-candidate-for-cape-town |title= Brett Herron announced as joint GOOD and Rise Mzansi mayoral candidate for Cape Town |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 7 Junie 2026 |access-date= 7 Junie 2026 }}</ref> *'''18 Junie''': Die Speaker van die Nasionale Vergadering, [[Thoko Didiza]], het die aanklagte van minagting van die Parlement teen die EFF-leier [[Julius Malema]] na die Komitee vir Bevoegdhede en Voorregte verwys. Dit was as gevolg van Malema se voortgesette weiering om om verskoning te vra vir die gebruik van sy platform om 'n regter te ondervra wat in 2019 teen die EFF beslis het. Malema is beveel om om verskoning te vra nadat die Parlement in 2021 'n aanbeveling van die Etiekkomitee aangeneem het dat hy dit moes doen.<ref name= "Malema in trouble in Parliament for flouting 5-year-old order to apologise to judge">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/malema-in-trouble-in-parliament-for-flouting-5-year-old-order-to-apologise-to-judge-20260618-0989 |title= Malema in trouble in Parliament for flouting 5-year-old order to apologise to judge |author= Suné Payne |publisher= news24 |date= 18 Junie 2026 |access-date= 20 Junie 2026 }}</ref> *[[Lêer:Electoral Commission Voter Registration Sign in Cape Town, for the 2026 South African Local Elections.jpg|duimnael|Kiesersregistrasieplakaat van die Verkiesingskommissie in Kaapstad vir die 2026 Suid-Afrikaanse Plaaslike Verkiesings.]]'''20 Junie''': Die Verkiesingskommissie het 'n kieserregistrasienaweek aangebied en stemlokale regoor Suid-Afrika oopgemaak om in aanmerking komende burgers 'n gerieflike geleentheid te gee om te registreer, hul besonderhede op te dateer of te kyk of hulle op die kieserslys verskyn, voor die November-verkiesings. Die Kommissie het ook bevestig dat Suid-Afrikaners aanlyn kan registreer of hul besonderhede kan opdateer deur middel van sy Kiesersinligtingsportaal.<ref name= "It's voter registration weekend: Here's five things you need to know">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/06/19/its-voter-registration-weekend-heres-five-things-you-need-to-know |title= It's voter registration weekend: Here's five things you need to know |author= Thandoluhle Ngcobo |publisher= EWN |date= 19 Junie 2026 |access-date= 20 Junie 2026 }}</ref> *'''22 Junie''': Die Verkiesingskommissie het die resultate van sy suksesvolle kieserregistrasienaweek aangekondig. Dit het gesê dat ongeveer 90% van die registrasies by fisiese stemlokale plaasgevind het, en dat jong Suid-Afrikaners en nuwe kiesers die meerderheid van die registrasies uitgemaak het.<ref name= "IEC Announces Voter Registration Weekend Results">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories-videos/watch-iec-announces-voter-registration-weekend-results |title= IEC Announces Voter Registration Weekend Results |author= |publisher= eNCA |date= 22 Junie 2026 |access-date= 23 Junie 2026 }}</ref> Die Kommissie het gesê dat hulle 'n totaal van 2,9 miljoen registrasies oor die naweek aangeteken het - 'n verbetering teenoor die 1,7 miljoen geregistreerdes gedurende die registrasienaweek tydens die 2021 plaaslike verkiesings. Verder was 477 174 (16%) van die geregistreerdes nuwe kiesers. Die totale aantal geregistreerde Suid-Afrikaanse kiesers na die naweek was 28,5 miljoen. Die Kommissie het bevestig dat 'n tweede kiesersregistrasienaweek sou plaasvind, van 1 tot 2 Augustus.<ref name= "IEC recorded 2.9-million voter registration transactions this weekend">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2026-06-22-iec-recorded-29-million-voter-registration-transactions-this-weekend/ |title= IEC recorded 2.9-million voter registration transactions this weekend |author= Sisanda Mbolekwa |publisher= Times LIVE |date= 22 Junie 2026 |access-date= 23 Junie 2026 }}</ref> *'''24 Junie''': ANC Minister van Finansies, [[Enoch Godongwana]], het die ANC Johannesburg Burgemeester, [[Dada Morero]], in kennis gestel van planne om die oordrag van fondse van die nasionale regering na Johannesburg te stop, effektief vanaf Vrydag 26 Junie 2026, tensy 'n bevredigende verduideliking van waarom dit nie moet gebeur nie, voor dan deur die Tesourie ontvang is. Dit het gevolg op Godongwana wat in April 2026 aan Morero geskryf het, hom in kennis gestel het van oortredings van die Munisipale Finansiële Bestuurswet, en gedreig het om befondsingsoordragte (R8 miljard in billike deelinkomste) af te sny. Die Stad Johannesburg het teen die wense van die Tesourie voortgegaan met 'n begroting en het nie voldoende verduidelikings vir sy finansiële praktyke ingedien nie, volgens Godongwana. As sodanig het die Minister sy voorneme verklaar om voort te gaan met die beëindiging van oordragte, deur Artikel 216(2) van die Grondwet in te roep. Die Demokratiese Alliansie het met regstappe teen die Minister van Finansies gedreig tensy hy ingryp om te probeer om die finansiële situasie in Johannesburg op te los.<ref name= "Godongwana plans to stop transfer of funds to Joburg after it adopted unfunded budget">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/godongwana-plans-to-stop-transfer-of-funds-to-joburg-after-it-adopted-unfunded-budget-20260624-1219 |title= Godongwana plans to stop transfer of funds to Joburg after it adopted unfunded budget |author= Jenna Verster |publisher= news24 |date= 24 Junie 2026 |access-date= 25 Junie 2026 }}</ref> *'''30 Junie''': President Cyril Ramaphosa het kabinetsveranderinge aangekondig. Voormalige ANC-minister [[Dina Pule]] is aangestel om die pos van Minister van Maatskaplike Ontwikkeling te vul wat vakant gelaat is deur die ontslag van Sisisi Tolashe. Talle veranderinge is op versoek van die Demokratiese Alliansie aangebring, as 'n formele lid van die RNE. Voormalige partyleier [[John Steenhuisen]] is verskuif na die posisie van Adjunkminister van Handel, Nywerheid en Mededinging. [[Willie Aucamp]] vervang hom as Minister van Landbou. [[David Maynier]], wat voorheen as Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Onderwys gedien het, vervang Aucamp in sy vorige rol as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing. Ander DA-aanstellings was [[Alexandra Abrahams]] as Adjunkminister van Elektrisiteit en Energie, [[Jack Bloom]] as Adjunkminister van Water en Sanitasie, en [[Yusuf Cassim]] as Adjunkminister van Hoër Onderwys.<ref name= "Ramaphosa announces cabinet reshuffle">{{cite web|url= https://businesstech.co.za/news/government/865094/ramaphosa-announces-cabinet-reshuffle/ |title= Ramaphosa announces cabinet reshuffle |author= |publisher= BusinessTech |date= 30 Junie 2026 |access-date= 2 Julie 2026 }}</ref> *'''3 Julie''': Ernstige watertekorte wat vir verskeie weke in [[Ratanda]], die [[Lesedi Plaaslike Munisipaliteit]], veroorsaak intense diensleweringsprotesoptogte. Betogers versper hoofroetes en stop ekonomiese aktiwiteit. Toenemende geweld het gelei tot die brand van die burgemeester se huis en die plundering van nabygeleë besighede. Botsings tussen wetstoepassing en inwoners lei daartoe dat die polisie rubberkoeëls afvuur.<ref>{{Cite web |date=2026-07-03 |title=IPID investigates shooting as tensions rise in Ratanda - eNCA |url=https://www.enca.com/top-stories/ipid-investigates-shooting-tensions-rise-ratanda |access-date=2026-07-03 |website=www.enca.com |language=en}}</ref> *'''25 Julie''': Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) het sy verkiesingsmanifes bekend gestel en sy burgemeesterskandidate vir die munisipale verkiesing aangekondig tydens die party se 13de verjaardagviering by die Thohoyandou-stadion in [[Thohoyandou]]. Die party het die [[Verenigde Nasies]] se spesiale rapporteur oor die reg op gesondheid, dr. [[Tlaleng Mofokeng]], as sy burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg aangewys. Die party het ook EFF-nasionale voorsitter [[Nontando Nolutshungu]] vir die Stad Kaapstad, [[Omphile Maotwe]] vir die Stad Tshwane, [[Hlengiwe Mkhaliphi]] vir eThekwini, voormalige raadspeaker Nthabiseng Tshivenga vir die Stad Ekurhuleni, [[Sam Matiase]] vir Mangaung, [[Sinawo Thambo]] vir Nelson Mandelabaai en Mkhululi Dlevu vir Buffalo City aangewys. Die party het verder kandidate vir verskeie "strategiese" munisipaliteite aangekondig, waaronder Lawrence Mapoulo vir Polokwane, party-adjunkpresident [[Godrich Gardee]] vir Mbombela, Israel Monaise vir Rustenburg en [[Florence Tito]] vir Sol Plaatje.<ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/eff-2026-mayoral-candidates-eight-metropolitan-municipalities/|title=Here are the EFF's 2026 mayoral candidates for the eight metropolitan municipalities|last=Westerdale|first=Jarryd|date=2026-07-25|website=The Citizen|language=en|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ewn.co.za/in-pics-eff-2026-local-government-elections-manifesto/|title=IN PICS {{!}} EFF 2026 local government elections manifesto|website=EWN|language=en|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/politics/2026-07-25-eff-deploys-top-brass-to-key-metros-as-malema-unveils-mayoral-candidates/|title=EFF deploys top brass to key metros as Malema unveils mayoral candidates|last=Tandwa|first=Lizeka|date=2026-07-25|website=TimesLIVE|language=en|access-date=2026-07-25}}</ref> *'''29 Julie 2026''': Die SA Verkiesingskommissie het aangekondig dat die totale aantal geregistreerde politieke partye in die aanloop tot die plaaslike verkiesings 620 bereik het. Dit verteenwoordig 'n toename van meer as 100 partye sedert Maart dieselfde jaar. Die Kommissie het ook verklaar dat 76 partye en 39 onafhanklike kandidate begin het om hul Aanlyn Kandidaatnominasiestelsel (ONCS) te gebruik. Die Verkiesingskommissie het ook bevestig dat hulle, gebaseer op aanvraag, op 'n totaal van 23 699 stemlokale vir die 2026-verkiesings besluit het. Laastens het die Kommissie bevestig dat hul tweede en laaste kieserregistrasienaweek oor 1 en 2 Augustus 2026 gehou sal word.<ref name= "Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/get-the-party-started-sas-ballot-paper-now-has-620-to-choose-from-20260729-0902 |title= Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from |author= Siyamtanda Capa |publisher= news24 |date= 29 Julie 2026 |access-date= 30 Julie 2026 }}</ref> *'''1 Augustus 2026''': Die Verkiesingskommissie het aangekondig dat hulle gedurende die eerste dag van hul tweede registrasienaweek 'n verdere 30 000 nuwe kieserregistrasies aangeteken het.<ref name= "Final voter registration weekend sees 238,000 transactions by midday, says IEC">{{cite web|url= https://insidemetros.co.za/2026/08/01/final-voter-registration-weekend-sees-238000-transactions-by-midday-says-iec/ |title= Final voter registration weekend sees 238,000 transactions by midday, says IEC |author= |publisher= Inside Metros |date= 1 Augustus 2026 |access-date= 2 Augustus 2026 }}</ref> *'''3 Augustus 2026''': Die Verkiesingskommissie het bevestig dat oor die twee dae van hul laaste kieserregistrasienaweek 'n totaal van 299 000 nuwe kieserregistrasies aangeteken is. Daarom was die totale nuwe kieserregistrasies oor die twee registrasienaweke 754 000. Die Kommissie het bevestig dat die totale geregistreerde kiesers ongeveer 29 miljoen was, en dat aanlynregistrasie op 7 Augustus 2026 sou sluit.<ref name= "IEC adds 754 000 new voters over two registration weekends">{{cite web|url= https://mg.co.za/news/south-africa/2026-08-03-iec-adds-754-000-new-voters-over-two-registration-weekends/ |title= IEC adds 754 000 new voters over two registration weekends |author= Nkateko Joseph Mabasa |publisher= Mail & Guardian |date= 3 August 2026 |access-date= 4 Augustus 2026 }}</ref> *'''4 Augustus 2026''': Nadat hy beheer oor die partyfinansies geneem het, het Jacob Zuma [[John Hlophe]] as uMkhonto weSizwe Party (MKP) se Eerste Adjunkpresident afgedank en sy eie seun, Duduzane Zuma, in die rol aangestel. Verder het Jacob Zuma sy langdurige bondgenoot Nathi Nhleko uit die rol van Nasionale Voorsitter van die party verwyder en hom met Mxolisi Phakathi vervang.<ref name= "Zuma dumps Hlophe, appoints son Duduzane as MK Party's first deputy president">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2026-08-04-zuma-dumps-hlophe-appoints-son-duduzane-as-mk-party-s-first-deputy-president/ |title= Zuma dumps Hlophe, appoints son Duduzane as MK Party's first deputy president |author= |publisher= Mail & Guardian |date= 4 Augustus 2026 |access-date= 6 Augustus 2026 }}</ref> * '''8 Augustus 2026''': Die Demokratiese Alliansie (DA) het amptelik sy manifes vir die plaaslike verkiesings bekendgestel. Die bekendstelling van die Nasionale Manifes vir die Verkiesing 2026 is in [[Johannesburg]] gehou, met die hooftoespraak gelewer deur partyleier [[Geordin Hill-Lewis]]. Voorheen het die manifes werkswinkels onder die DA se lede ondergaan en die week voor die bekendstellingsgeleentheid deur die DA se Federale Raad goedgekeur. By die bekendstelling het die DA Nasionale Tesourie-data, munisipale ouditstatistieke en infrastruktuurmetrieke gebruik om te ondersoek hoe dit, in tegniese terme, sou verbind tot die verbetering van dienslewering. Die tegniese bloudruk het gefokus op die afbakening van nutsdienste-inkomste om in infrastruktuurontwikkeling te belê, die beëindiging van die kaderontplooiing waarop ander partye staatgemaak het, en die aanstelling van personeel op grond van meriete, insluitend finansiële kundiges, beplanners en ingenieurs.<ref name= "DA Sets National Manifesto Launch For 8 August 2026">{{cite web|url= https://www.da.org.za/2026/07/da-sets-national-manifesto-launch-for-08-august-2026 |title= DA Sets National Manifesto Launch For 8 Augustus 2026 |author= |publisher= Democratic Alliance |date= 22 July 2026 |access-date= 12 Augustus 2026 }}</ref><ref name= "From promises to prescriptions: How DA’s manifesto got granular on fixing municipalities">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/from-promises-to-prescriptions-how-das-manifesto-got-granular-on-fixing-municipalities-20260808-0953 |title= From promises to prescriptions: How DA’s manifesto got granular on fixing municipalities |author= Norman Masungwini |publisher= news24 |date= 9 Augustus 2026 |access-date= 12 Augustus 2026 }}</ref> * '''19 Augustus 2026''': Tydens sy tweede verskyning voor die [[Madlanga-kommissie]] het [[Fadiel Adams]] – ’n geskorste parlementslid en leier van die [[National Coloured Congress]] – erken dat hy vir die kommissie gelieg het oor die ontvangs van sy e-posse. Adams het aanvanklik beweer dat hy ’n foutiewe skootrekenaar herhaaldelik na die parlement se IT-afdeling gestuur het, en dit as rede aangevoer waarom hy nie die kommissie se e-pos oor vrae wat hy moes beantwoord, ontvang het nie. Die parlement het dit egter betwis en verklaar dat hulle nie daarvan bewus was dat Adams se amptelike toestel nie in werking was nie. Tydens sy tweede verskyning voor die kommissie het Adams gesê dat hy die e-pos wel ontvang, maar dit toe vergeet het. Toe die kommissie hom oor sy plasings op [[sosiale media]] uitvra, het Adams gesê: "Vergeet wat ek op sosiale media sê; dis ek wat die helfte van die tyd soos ’n dwaas optree".<ref name="I Take The Commission Seriously - Fadiel Adams">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/i-take-commission-seriously-fadiel-adams |title= I Take The Commission Seriously - Fadiel Adams |author= |publisher= eNCA |date= 19 Augustus 2026 |access-date= 21 Augustus 2026}}</ref> *'''2 September 2026:''': Die voorsitter van die OVK, Mosotho Moepya, het gesê 142 072 kandidate is genomineer om aan die munisipale verkiesings van 4 November deel te neem. 'n Totaal van 299 politieke partye en 127 onafhanklike kandidate het die aanlyn kandidaatnominasiestelsel gebruik om hul lyste in te dien, terwyl nog 205 politieke partye en 634 onafhanklike kandidate hul lyste handmatig ingedien het. Die voorsitter van die OVK het gesê 40 241 proporsionele verteenwoordigingskandidate, 100 856 wykskandidate en 975 onafhanklike kandidate sou aan die verkiesings deelneem, 'n toename van 43% in die deelnamekoers in 2021. 'n Totaal van 227 politieke partye het op nasionale vlak deelgeneem, 33 op provinsiale vlak, 49 op metrovlak en 237 op distriksvlak. Moepya het gesê die OVK sal van 4 tot 16 September met 'n kandidaatverifikasie- en finaliseringsproses begin.<ref>Gert van der Westhuizen, 2 September 2026, 42 000 meer kandidate in munisipale verkiesing as in 2021. Netwerk 24. https://www.netwerk24.com/plaaslikeverkiesing/2026/42000-meer-kandidate-in-munisipale-verkiesing-as-in-2021-20260902-1050 Besoek 4 September 2026.</ref> ==Meningspeilings== {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" ! rowspan="2"|Peilingsorganisasie ! rowspan="2"|Veldwerkdatum ! rowspan="2"|Steekproef-<br>grootte ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[African National Congress|ANC]] ! class="unsortable" style="width:60px;" |[[Demokratiese Alliansie|DA]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Inkatha Vryheidsparty|IVP]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Vryheidsfront Plus|VF+]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[ActionSA|ASA]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Patriotic Alliance|PA]] ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Lys van politieke partye in Suid-Afrika|Ander]] ! rowspan="2"|Onseker{{Efn|Sluit onthouding en geen-antwoord reaksies in}} ! rowspan="2" data-sort-type="number"|Voorsprong |- ! data-sort-type="number" style="background:#016936;"| ! data-sort-type="number" style="background:#001489;"| ! data-sort-type="number" style="background:#000000;color:#FFFFFF;"| ! data-sort-type="number" style="background:#DE3831;"| ! data-sort-type="number" style="background:#C60800;"| ! data-sort-type="number" style="background:#FF8200;"| ! data-sort-type="number" style="background:#003D7C;"| ! data-sort-type="number" style="background:#00A651;"| |- |Social Research Foundation/The Common Sense<ref>{{cite web|url=https://www.thecommonsense.co.za/Polls/anc-leads-da-by-11-points-in-latest-poll|title=ANC loop DA met 11 punte voor in jongste peiling |website=The Common Sense}}</ref> |Maart 2026 |2&nbsp;222 |style="background:#CCFFCC;"|'''39%''' |28% |10% |6% |5% |4% |3% |3% |N.v.t. |N.v.t |style="background:#CCFFCC;"|11 |- |} {{notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Verkiesings in Suid-Afrika}} [[Kategorie:Verkiesings in Suid-Afrika]] ro58rag6hk108je64eeit15pvpaw414 0 456259 2968420 2922720 2026-09-18T18:22:24Z Sobaka 328 /* Arrestasie */ bywerk 2968420 wikitext text/x-wiki '''Julius Mkhwanazi''' (gebore 1973) is 'n Suid-Afrikaanse wetstoepassingsbeampte wat as adjunkhoof van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiedepartement (EMPD) gedien het. Hy het in November 2025 nasionale aandag getrek toe hy deur die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Ekurhuleni]] geskors is na bewerings van [[korrupsie]], magsmisbruik en onreëlmatige bevorderings binne die departement.<ref name="TimesLIVE11Nov2">{{cite news |last=Mabena |first=Sibongile |date=11 November 2025 |title=Ekurhuleni suspends metro police deputy chief Julius Mkhwanazi |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2025-11-11-ekurhuleni-suspends-metro-police-deputy-chief-julius-mkhwanazi/ |access-date=17 November 2025 |work=TimesLIVE}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Ekurhuleni |first=City of |date=2025-11-11 |title=CITY OF EKURHULENI SUSPENDS DEPUTY POLICE CHIEF AND LAUNCHES BROADER PROBE INTO EMPD |url=https://www.ekurhuleni.gov.za/press-releases/empd/city-of-ekurhuleni-suspends-deputy-police-chief-and-launches-broader-probe-into-empd/ |access-date=2025-11-17 |website=City of Ekurhuleni |language=en-ZA}}</ref> ==Vroeë lewe== Julius Mkhwanazi is op [[5 Februarie]] [[1973]] in [[KwaZulu-Natal]], Suid-Afrika, gebore. ==Loopbaan== Mkhwanazi het deur die geledere van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiedepartement beweeg en die adjunkhoof daarvan geword. Volgens getuienis wat by die [[Madlanga-kommissie]] van ondersoek gelewer is, het hy soms as hoof van die Gemeenskapsveiligheiddepartement opgetree, wat toesig hou oor die EMPD.<ref name="EWNSpies2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=Julius Mkhwanazi appointed himself as acting EMPD chief – Spies |url=https://ewn.co.za/2025/11/11/julius-mkhwanazi-appointed-himself-as-acting-empd-chief-spies |access-date=17 November 2025 |work=Eyewitness News}}</ref> ===Madlanga-kommissie=== In 2025 is Mkhwanazi geïmpliseer in 'n reeks bewerings wat voor die [[Madlanga-kommissie]] van ondersoek ingedien is, 'n geregtelike ondersoek na korrupsie in wetstoepassingstrukture. Die voormalige adjunkhoof Revo Spies het getuig dat Mkhwanazi meer as 50 bevorderings binne die EMPD oor 'n tydperk van drie maande gemagtig het sonder behoorlike keuring of administratiewe prosedure.<ref name="TimesLIVEPromotions2">{{cite news |date=7 November 2025 |title=EMPD’s Julius Mkhwanazi accused of making 55 irregular promotions in 3 months |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2025-11-07-empds-julius-mkhwanazi-accused-of-making-55-irregular-promotions-in-3-months/ |access-date=17 November 2025 |work=TimesLIVE}}</ref> ===Beweerde skakels met kriminele elemente=== Berigte deur ''Eyewitness News'' en ander media beweer dat Mkhwanazi die installering van blou ligte op voertuie gemagtig het wat aan [[Vusimuzi Matlala]] behoort, 'n individu wat na bewering kriminele verbintenisse met die [[Groot Vyf-kartel]] het.<ref name="EWNLinks2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=EMPD’s Mkhwanazi suspended for having links with alleged criminal 'Cat' Matlala |url=https://ewn.co.za/2025/11/11/empds-mkhwanazi-suspended-for-having-links-with-alleged-criminal-cat-matlala |access-date=17 November 2025 |work=Eyewitness News}}</ref> === Vervalste ooreenkomste en misbruik van mag === Volgens beriggewing deur ''[[The Star]]'' het amptenare beweer dat Mkhwanazi se departement moontlik gebruik gemaak het van vervalste memorandums van ooreenkoms (MOU's) wat nie-amptelike werksverhoudinge tussen die EMPD en maatskappye wat verband hou met dié van Vusimuzi Matlala geskep het.<ref name="TheStarMOUs2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=City of Ekurhuleni suspends Julius Mkhwanazi amid allegations of links to ‘Cat’ Matlala |url=https://www.thestar.co.za/mercury/2025-11-11-city-of-ekurhuleni-suspends-julius-mkhwanazi-metro-police-deputy-chief-who-has-alleged-links-to-cat-matlala/ |access-date=17 November 2025 |work=The Star}}</ref> ===Misdaadtoneelpeuter en diefstal=== Die Madlanga-kommissie het ook bewerings aangehoor dat Mkhwanazi met misdaadtonele ingemeng het.<ref name="eNCATheft2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=EMPD suspends deputy chief Julius Mkhwanazi |url=https://www.enca.com/news/empd-suspends-deputy-chief-julius-mkhwanazi |access-date=17 November 2025 |work=eNCA}}</ref> Tydens die kommissie se verhore is 'n video gewys van Mkhwanazi en die skelm eenheid wat 'n fabriek in [[Meyerton]], buite hul operasiegrense, ondersoek. Mkhwanazi en die skelm EMPD-beamptes het [[koper]] by 'n werkswinkel in Augustus 2022 gesteel. Jaco Hanekom, 'n toesighouer en fluitjieblaser wat die EMPD-operasie by die genoemde werkswinkel blootgelê het, is later in Maart 2023 vermoor nadat die EMPD-beamptes wat in hegtenis geneem is, borgtog toegestaan is.<ref>{{Cite news |last=SABC |first= |date=2025-11-10 |title=Jaco Hanekom killed after exposing EMPD corruption, Spies testifies |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/jaco-hanekom-killed-after-exposing-empd-corruption-spies-testifies/ |url-status=live |work=SABC News}}</ref> Getuienis het ook aan die lig gebring dat Mkhwanazi na bewering geweier het om formele keuring deur die [[Staatsveiligheidsagentskap]] te ondergaan, ten spyte van 'n ondersoek in 2022 wat na bewering honderde beamptes met kriminele rekords binne die EMPD geïdentifiseer het.<ref name="BusinessDayVetting2">{{cite news |date=7 November 2025 |title=EMPD deputy chief refused to be vetted by State Security Agency, Madlanga Commission hears |url=https://www.businessday.co.za/news/law/2025-11-07-empd-deputy-chief-refused-to-be-vetted-by-state-security-agency-madlanga-commission-hears/ |access-date=17 November 2025 |work=Business Day}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |last=Wicks |first=Karyn Maughan and Bernadette |title=‘Take the body and dump it’: Witness links Matlala’s brigadier to murder cover-up |url=https://www.news24.com/southafrica/crime-and-courts/take-the-body-and-dump-it-witness-links-matlalas-brigadier-to-murder-cover-up-20251114-1276 |access-date=2025-11-17 |website=News24 |language=en-US}}</ref> Nog 'n bewering teen Mkhwanazi is dat hy 'n medepligtige was tot 'n [[moord]] wat op 15 April 2022 in die [[Brakpan]]-gebied plaasgevind het. Daar word beweer dat die slagoffer op die toneel gemartel is en die liggaam op Mkhwanazi se instruksie in 'n dam gestort is.<ref name="auto1"/> Hierdie inligting is deur [[Marius van der Merwe]] aan die Madlanga-kommissie verskaf voordat hy 'n week later vermoor is.<ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/held-marius-van-der-merwe-woensdag-gegroet/|title=‘Held’ Marius van der Merwe Woensdag gegroet|last=Plessis|first=Janice du|date=2025-12-17|website=Maroela Media|language=af|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/news/2025-12-15-funeral-of-slain-madlanga-commission-witness-marius-vlam-van-der-merwe-to-be-held-on-wednesday/|title=Funeral of slain Madlanga commission witness Marius ‘Vlam’ van der Merwe to be held on Wednesday|date=2025-12-15|website=TimesLIVE|language=en|access-date=2025-12-17}}</ref> EMPD se gespesialiseerde dienste-eenheid, onder Mkhwanazi se bevel, word ook gekoppel aan die diefstal van 'n vragmotor en sy vrag in Putfontein, [[Benoni]], en die ontvoering van die bestuurder in Maart 2023.<ref>{{Cite web |last=Koka |first=Mpho |date=2025-11-15 |title=The rot inside the EMPD criminal enterprise: murder, copper cable theft, kidnapping |url=https://sundayworld.co.za/news/the-rot-inside-the-empd-criminal-enterprise-murder-copper-cable-theft-kidnapping/ |access-date=2025-11-17 |website=Sunday World |language=en-ZA}}</ref> Daar word ook beweer dat Mkhwananzi en sy ongemagtigde eenheid betrokke was by die "edelgesteentes"-saak, wat in 2024 in die [[Hillbrow]]-[[Kensington, Johannesburg|Kensington]]-gebied plaasgevind het, waar die polisie daarvan beskuldig word dat hulle edelgesteentes ter waarde van R45 miljoen gesteel het.<ref>{{Cite web |last=Cruywagen |first=Vincent |date=2025-11-12 |title=Ekurhuleni officials allegedly protected ‘rogue’ metro police boss Mkhwanazi |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-12-ekurhuleni-officials-allegedly-protected-metro-police-boss-julius-mkhwanazi-and-his-rogue-unit-for-years/ |access-date=2025-11-17 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> ==Skorsing== Op 11 November 2025 het die Stad Ekurhuleni aangekondig dat hulle Mkhwanazi geskors het hangende dissiplinêre stappe en verdere ondersoek.<ref name="CityPressRelease2">{{cite web |date=11 November 2025 |title=City of Ekurhuleni suspends Deputy Police Chief and launches broader probe into EMPD |url=https://www.ekurhuleni.gov.za/press-releases/empd/city-of-ekurhuleni-suspends-deputy-police-chief-and-launches-broader-probe-into-empd/ |access-date=17 November 2025 |publisher=City of Ekurhuleni}}</ref><ref name="auto"/> Die stadsbestuurder het beklemtoon dat die skorsing 'n administratiewe maatreël was en nie 'n skuldbevinding daargestel het nie.<ref>{{Cite web |last=Ekurhuleni |first=City of |date=2025-11-11 |title=CITY OF EKURHULENI SUSPENDS DEPUTY POLICE CHIEF AND LAUNCHES BROADER PROBE INTO EMPD |url=https://www.ekurhuleni.gov.za/press-releases/empd/city-of-ekurhuleni-suspends-deputy-police-chief-and-launches-broader-probe-into-empd/ |access-date=2025-11-18 |website=City of Ekurhuleni |language=en-ZA}}</ref> Die bewerings en daaropvolgende skorsing het nasionale aandag gevestig op kwessies van korrupsie, onvoldoende toesig en beweerde kriminele infiltrasie binne Suid-Afrikaanse munisipale polisiedepartemente.<ref name="CentralNews2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=Madlanga Commission: Revo Spies accuses Julius Mkhwanazi of self-appointing as acting EMPD chief amid widespread corruption allegations |url=https://centralnews.co.za/madlanga-commission-revo-spies-accuses-julius-mkhwanazi-of-self-appointing-as-acting-empd-chief-amid-widespread-corruption-allegations/ |access-date=17 November 2025 |work=Central News South Africa}}</ref> ===Arrestasie=== Op 18 April 2026 is Julius Mkhwanazi in hegtenis geneem na sy getuienis voor die Madlanga-kommissie van ondersoek in die vorige dae. Hy staan tereg op aanklagte van [[bedrog]], [[korrupsie]] en regsverydeling.<ref>https://www.citizen.co.za/news/just-in-empds-julius-mkhwanazi-reportedly-arrested/</ref> Op 20 April 2026 is borgtog van R30 000 aan Mkhwanazi deur die Boksburg-landdroshof toegestaan. Op 8 Julie 2026 is Mkhwanazi weer in hegtenis geneem, hierdie keer saam met Kemi Behari (die geskorste hoof van Ekurhuleni se regsrisikodienste), Imogen Mashazi (voormalige stadbestuurder van Ekurhuleni) en Linda Gxasheka (hoof van menslike hulpbronne by Ekurhuleni). Die vier het die volgende dag in die Germiston-landdroshof verskyn in verband met beweerde bedrog en korrupsie wat tydens die Madlanga-kommissie aan die lig gekom het.<ref>{{Cite web |last=Pijoos |first=Iavan |title=Julius Mkhwanazi, Imogen Mashazi among those arrested by task team in Ekurhuleni |url=https://www.news24.com/southafrica/crime-and-courts/julius-mkhwanazi-imogen-mashazi-among-those-arrested-by-task-team-in-ekurhuleni-20260709-0601 |access-date=2026-07-09 |website=News24 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malinga-Mnisi |first=Nkosikhona |title=Julius Mkhwanazi among 4 suspects arrested in alleged corruption case |url=https://www.ewn.co.za/2026/07/09/julius-mkhwanazi-among-4-suspects-arrested-in-alleged-corruption-case |access-date=2026-07-09 |website=EWN |language=en}}</ref> == Persoonlike lewe == Julius Mkhwanazi is getroud met Esethu Mkhwanzi en hulle het drie kinders. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mkhwanazi, Julius}} [[Kategorie:Korrupsie]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] tmxpabd4r5cu68ehpmh87kuf5e40j23 2968421 2968420 2026-09-18T18:23:35Z Sobaka 328 /* Skorsing */ bywerk 2968421 wikitext text/x-wiki '''Julius Mkhwanazi''' (gebore 1973) is 'n Suid-Afrikaanse wetstoepassingsbeampte wat as adjunkhoof van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiedepartement (EMPD) gedien het. Hy het in November 2025 nasionale aandag getrek toe hy deur die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Ekurhuleni]] geskors is na bewerings van [[korrupsie]], magsmisbruik en onreëlmatige bevorderings binne die departement.<ref name="TimesLIVE11Nov2">{{cite news |last=Mabena |first=Sibongile |date=11 November 2025 |title=Ekurhuleni suspends metro police deputy chief Julius Mkhwanazi |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2025-11-11-ekurhuleni-suspends-metro-police-deputy-chief-julius-mkhwanazi/ |access-date=17 November 2025 |work=TimesLIVE}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Ekurhuleni |first=City of |date=2025-11-11 |title=CITY OF EKURHULENI SUSPENDS DEPUTY POLICE CHIEF AND LAUNCHES BROADER PROBE INTO EMPD |url=https://www.ekurhuleni.gov.za/press-releases/empd/city-of-ekurhuleni-suspends-deputy-police-chief-and-launches-broader-probe-into-empd/ |access-date=2025-11-17 |website=City of Ekurhuleni |language=en-ZA}}</ref> ==Vroeë lewe== Julius Mkhwanazi is op [[5 Februarie]] [[1973]] in [[KwaZulu-Natal]], Suid-Afrika, gebore. ==Loopbaan== Mkhwanazi het deur die geledere van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiedepartement beweeg en die adjunkhoof daarvan geword. Volgens getuienis wat by die [[Madlanga-kommissie]] van ondersoek gelewer is, het hy soms as hoof van die Gemeenskapsveiligheiddepartement opgetree, wat toesig hou oor die EMPD.<ref name="EWNSpies2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=Julius Mkhwanazi appointed himself as acting EMPD chief – Spies |url=https://ewn.co.za/2025/11/11/julius-mkhwanazi-appointed-himself-as-acting-empd-chief-spies |access-date=17 November 2025 |work=Eyewitness News}}</ref> ===Madlanga-kommissie=== In 2025 is Mkhwanazi geïmpliseer in 'n reeks bewerings wat voor die [[Madlanga-kommissie]] van ondersoek ingedien is, 'n geregtelike ondersoek na korrupsie in wetstoepassingstrukture. Die voormalige adjunkhoof Revo Spies het getuig dat Mkhwanazi meer as 50 bevorderings binne die EMPD oor 'n tydperk van drie maande gemagtig het sonder behoorlike keuring of administratiewe prosedure.<ref name="TimesLIVEPromotions2">{{cite news |date=7 November 2025 |title=EMPD’s Julius Mkhwanazi accused of making 55 irregular promotions in 3 months |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2025-11-07-empds-julius-mkhwanazi-accused-of-making-55-irregular-promotions-in-3-months/ |access-date=17 November 2025 |work=TimesLIVE}}</ref> ===Beweerde skakels met kriminele elemente=== Berigte deur ''Eyewitness News'' en ander media beweer dat Mkhwanazi die installering van blou ligte op voertuie gemagtig het wat aan [[Vusimuzi Matlala]] behoort, 'n individu wat na bewering kriminele verbintenisse met die [[Groot Vyf-kartel]] het.<ref name="EWNLinks2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=EMPD’s Mkhwanazi suspended for having links with alleged criminal 'Cat' Matlala |url=https://ewn.co.za/2025/11/11/empds-mkhwanazi-suspended-for-having-links-with-alleged-criminal-cat-matlala |access-date=17 November 2025 |work=Eyewitness News}}</ref> === Vervalste ooreenkomste en misbruik van mag === Volgens beriggewing deur ''[[The Star]]'' het amptenare beweer dat Mkhwanazi se departement moontlik gebruik gemaak het van vervalste memorandums van ooreenkoms (MOU's) wat nie-amptelike werksverhoudinge tussen die EMPD en maatskappye wat verband hou met dié van Vusimuzi Matlala geskep het.<ref name="TheStarMOUs2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=City of Ekurhuleni suspends Julius Mkhwanazi amid allegations of links to ‘Cat’ Matlala |url=https://www.thestar.co.za/mercury/2025-11-11-city-of-ekurhuleni-suspends-julius-mkhwanazi-metro-police-deputy-chief-who-has-alleged-links-to-cat-matlala/ |access-date=17 November 2025 |work=The Star}}</ref> ===Misdaadtoneelpeuter en diefstal=== Die Madlanga-kommissie het ook bewerings aangehoor dat Mkhwanazi met misdaadtonele ingemeng het.<ref name="eNCATheft2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=EMPD suspends deputy chief Julius Mkhwanazi |url=https://www.enca.com/news/empd-suspends-deputy-chief-julius-mkhwanazi |access-date=17 November 2025 |work=eNCA}}</ref> Tydens die kommissie se verhore is 'n video gewys van Mkhwanazi en die skelm eenheid wat 'n fabriek in [[Meyerton]], buite hul operasiegrense, ondersoek. Mkhwanazi en die skelm EMPD-beamptes het [[koper]] by 'n werkswinkel in Augustus 2022 gesteel. Jaco Hanekom, 'n toesighouer en fluitjieblaser wat die EMPD-operasie by die genoemde werkswinkel blootgelê het, is later in Maart 2023 vermoor nadat die EMPD-beamptes wat in hegtenis geneem is, borgtog toegestaan is.<ref>{{Cite news |last=SABC |first= |date=2025-11-10 |title=Jaco Hanekom killed after exposing EMPD corruption, Spies testifies |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/jaco-hanekom-killed-after-exposing-empd-corruption-spies-testifies/ |url-status=live |work=SABC News}}</ref> Getuienis het ook aan die lig gebring dat Mkhwanazi na bewering geweier het om formele keuring deur die [[Staatsveiligheidsagentskap]] te ondergaan, ten spyte van 'n ondersoek in 2022 wat na bewering honderde beamptes met kriminele rekords binne die EMPD geïdentifiseer het.<ref name="BusinessDayVetting2">{{cite news |date=7 November 2025 |title=EMPD deputy chief refused to be vetted by State Security Agency, Madlanga Commission hears |url=https://www.businessday.co.za/news/law/2025-11-07-empd-deputy-chief-refused-to-be-vetted-by-state-security-agency-madlanga-commission-hears/ |access-date=17 November 2025 |work=Business Day}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |last=Wicks |first=Karyn Maughan and Bernadette |title=‘Take the body and dump it’: Witness links Matlala’s brigadier to murder cover-up |url=https://www.news24.com/southafrica/crime-and-courts/take-the-body-and-dump-it-witness-links-matlalas-brigadier-to-murder-cover-up-20251114-1276 |access-date=2025-11-17 |website=News24 |language=en-US}}</ref> Nog 'n bewering teen Mkhwanazi is dat hy 'n medepligtige was tot 'n [[moord]] wat op 15 April 2022 in die [[Brakpan]]-gebied plaasgevind het. Daar word beweer dat die slagoffer op die toneel gemartel is en die liggaam op Mkhwanazi se instruksie in 'n dam gestort is.<ref name="auto1"/> Hierdie inligting is deur [[Marius van der Merwe]] aan die Madlanga-kommissie verskaf voordat hy 'n week later vermoor is.<ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/held-marius-van-der-merwe-woensdag-gegroet/|title=‘Held’ Marius van der Merwe Woensdag gegroet|last=Plessis|first=Janice du|date=2025-12-17|website=Maroela Media|language=af|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/news/2025-12-15-funeral-of-slain-madlanga-commission-witness-marius-vlam-van-der-merwe-to-be-held-on-wednesday/|title=Funeral of slain Madlanga commission witness Marius ‘Vlam’ van der Merwe to be held on Wednesday|date=2025-12-15|website=TimesLIVE|language=en|access-date=2025-12-17}}</ref> EMPD se gespesialiseerde dienste-eenheid, onder Mkhwanazi se bevel, word ook gekoppel aan die diefstal van 'n vragmotor en sy vrag in Putfontein, [[Benoni]], en die ontvoering van die bestuurder in Maart 2023.<ref>{{Cite web |last=Koka |first=Mpho |date=2025-11-15 |title=The rot inside the EMPD criminal enterprise: murder, copper cable theft, kidnapping |url=https://sundayworld.co.za/news/the-rot-inside-the-empd-criminal-enterprise-murder-copper-cable-theft-kidnapping/ |access-date=2025-11-17 |website=Sunday World |language=en-ZA}}</ref> Daar word ook beweer dat Mkhwananzi en sy ongemagtigde eenheid betrokke was by die "edelgesteentes"-saak, wat in 2024 in die [[Hillbrow]]-[[Kensington, Johannesburg|Kensington]]-gebied plaasgevind het, waar die polisie daarvan beskuldig word dat hulle edelgesteentes ter waarde van R45 miljoen gesteel het.<ref>{{Cite web |last=Cruywagen |first=Vincent |date=2025-11-12 |title=Ekurhuleni officials allegedly protected ‘rogue’ metro police boss Mkhwanazi |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-12-ekurhuleni-officials-allegedly-protected-metro-police-boss-julius-mkhwanazi-and-his-rogue-unit-for-years/ |access-date=2025-11-17 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> ==Skorsing== Op 11 November 2025 het die Stad Ekurhuleni aangekondig dat hulle Mkhwanazi geskors het hangende dissiplinêre stappe en verdere ondersoek.<ref name="CityPressRelease2">{{cite web |date=11 November 2025 |title=City of Ekurhuleni suspends Deputy Police Chief and launches broader probe into EMPD |url=https://www.ekurhuleni.gov.za/press-releases/empd/city-of-ekurhuleni-suspends-deputy-police-chief-and-launches-broader-probe-into-empd/ |access-date=17 November 2025 |publisher=City of Ekurhuleni}}</ref><ref name="auto"/> Die stadsbestuurder het beklemtoon dat die skorsing 'n administratiewe maatreël was en nie 'n skuldbevinding daargestel het nie.<ref>{{Cite web |last=Ekurhuleni |first=City of |date=2025-11-11 |title=CITY OF EKURHULENI SUSPENDS DEPUTY POLICE CHIEF AND LAUNCHES BROADER PROBE INTO EMPD |url=https://www.ekurhuleni.gov.za/press-releases/empd/city-of-ekurhuleni-suspends-deputy-police-chief-and-launches-broader-probe-into-empd/ |access-date=2025-11-18 |website=City of Ekurhuleni |language=en-ZA}}</ref> Die bewerings en daaropvolgende skorsing het nasionale aandag gevestig op kwessies van korrupsie, onvoldoende toesig en beweerde kriminele infiltrasie binne Suid-Afrikaanse munisipale polisiedepartemente.<ref name="CentralNews2">{{cite news |date=11 November 2025 |title=Madlanga Commission: Revo Spies accuses Julius Mkhwanazi of self-appointing as acting EMPD chief amid widespread corruption allegations |url=https://centralnews.co.za/madlanga-commission-revo-spies-accuses-julius-mkhwanazi-of-self-appointing-as-acting-empd-chief-amid-widespread-corruption-allegations/ |access-date=17 November 2025 |work=Central News South Africa}}</ref> ===Arrestasie=== Op 18 April 2026 is Julius Mkhwanazi in hegtenis geneem na sy getuienis voor die Madlanga-kommissie van ondersoek in die vorige dae. Hy staan tereg op aanklagte van [[bedrog]], [[korrupsie]] en regsverydeling.<ref>https://www.citizen.co.za/news/just-in-empds-julius-mkhwanazi-reportedly-arrested/</ref> Op 20 April 2026 is borgtog van R30 000 aan Mkhwanazi deur die Boksburg-landdroshof toegestaan. Op 8 Julie 2026 is Mkhwanazi weer in hegtenis geneem, hierdie keer saam met Kemi Behari (die geskorste hoof van Ekurhuleni se regsrisikodienste), Imogen Mashazi (voormalige stadbestuurder van Ekurhuleni) en Linda Gxasheka (hoof van menslike hulpbronne by Ekurhuleni). Die vier het die volgende dag in die Germiston-landdroshof verskyn in verband met beweerde bedrog en korrupsie wat tydens die Madlanga-kommissie aan die lig gekom het.<ref>{{Cite web |last=Pijoos |first=Iavan |title=Julius Mkhwanazi, Imogen Mashazi among those arrested by task team in Ekurhuleni |url=https://www.news24.com/southafrica/crime-and-courts/julius-mkhwanazi-imogen-mashazi-among-those-arrested-by-task-team-in-ekurhuleni-20260709-0601 |access-date=2026-07-09 |website=News24 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malinga-Mnisi |first=Nkosikhona |title=Julius Mkhwanazi among 4 suspects arrested in alleged corruption case |url=https://www.ewn.co.za/2026/07/09/julius-mkhwanazi-among-4-suspects-arrested-in-alleged-corruption-case |access-date=2026-07-09 |website=EWN |language=en}}</ref> ===Moord op Emmanuel Mbense=== Op 5 Augustus 2026 is Mkhwanazi in hegtenis geneem saam met die sakeman Cobus Janse van Rensburg, Adrian Norman Mackenzie (’n voormalige EMPD-beampte), Bhekokwakhe Sibande (’n voormalige SAPD-beampte) en Keisha-Leigh Stols, vir die [[moord]] op Emmanuel Mbense, wat in 2022 vermoor en wie se liggaam in ’n dam in [[Brakpan]] gestort is.<ref>https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-08-13-watch-live-julius-mkhwanazi-and-co-accused-in-court/</ref><ref>https://www.sabcnews.com/sabcnews/julius-mkhwanazi-co-accused-back-in-court-for-emmanuel-mbense-murder/</ref> == Persoonlike lewe == Julius Mkhwanazi is getroud met Esethu Mkhwanzi en hulle het drie kinders. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mkhwanazi, Julius}} [[Kategorie:Korrupsie]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8om5z9xkk3l0y314bw4kbk3aie37xm8 0 457357 2968448 2912947 2026-09-18T20:58:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2968448 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | beeld = Béla Tarr.jpg | naam = Béla Tarr | beeldonderskrif = Tarr tydens die Midnight Sun-rolprentfees in Sodankylä, Finland (2012). | geboortedatum = {{geboortedatum|1955|07|21|}} | geboorteplek = [[Pécs]], [[Hongarye|Hongaarse Volksrepubliek]] | lewensmaat = | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|2026|01|06|1955|07|21|}} | sterfplek = [[Boedapest]], [[Hongarye]] | noemenswaardige_werke = {{ubl|''Kárhozat'' (1988)|''Sátántangó'' (1994)|''Werckmeister harmóniák'' (2000)|''A torinói ló'' (2011)}} | nasionaliteit = [[Hongare|Hongarye]] | beroep = Rolprentvervaardiger | jare_aktief = 1971–2019 | handtekening = Béla Tarr signature.svg }} '''Béla Tarr''' ([[21 Julie]] [[1955]] – [[6 Januarie]] [[2026]]) was 'n Hongaarse rolprentregisseur, -draaiboekskrywer en -vervaardiger. Sy rolprente word onderskei deur 'n langsame tempo, skerp swart-en-wit visuele elemente en 'n gebrek aan konvensionele dramatiese strukture en storielyne, en word ook gekenmerk deur ongewone kamerawerk met soms baie langsame bewegings.<ref name="hollywood"/> Hulle ondersoek eksistensiële temas en fokus dikwels op gemarginaliseerde, desperate karakters in somber landskappe.<ref name="hollywood"/> Hy het bekend geword as 'n stigtersfiguur van die langsame-rolprent-genre, veral met sy invloedryke rolprent ''Sátántangó'' uit 1994.<ref name="hollywood">{{cite web |last1=Roxborough |first1=Scott |title=Béla Tarr, Hungarian Master of Slow Cinema, Dies at 70 |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/bela-tarr-dead-hungarian-film-director-slow-cinema-70-1236465456/ |website=Hollywood Reporter |access-date=6 Januarie 2026}}</ref><ref name=James2010>Nick James. [https://web.archive.org/web/20120802234411/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/49591 Syndromes of a new century]. ''Sight & Sound'', Februarie 2010</ref> Tarr het sy buiging gemaak met ''Családi tűzfészek'' (1979). Sy aanvanklike regisseursloopbaan was daarop gemik om alledaagse stories oor gewone mense te vertel, dikwels in die styl van cinema vérité. ''Őszi almanach'' (1984) handel oor die inwoners van 'n vervalle woonstel wat dit moeilik vind om saam te leef en vyandelik teenoor mekaar is. Die drama ''Kárhozat'' (1988) is geprys vir sy langsame en beheerste kamerabewegings, waarvoor Tarr internasionaal bekend sou word. ''Sátántangó'' (1994) en ''Werckmeister harmóniák'' (2000) sit sy somber en verlate voorstellings van die werklikheid voort en sluit apokaliptiese temas in. Tarr sou later by die [[Cannes-rolprentfees 2007]] meeding met sy rolprent, ''A londoni férfi'', wat in die algemeen positiewe resensies ontvang het. Na die vrystelling van die krities bekroonde ''A torinói ló'' (2011), het Tarr sy uittrede as filmregisseur aangekondig. In Februarie 2012 het hy na Sarajevo verhuis en in 2013 'n internasionale filmskool bekend as film.factory begin, en daarna in Boedapest en Sarajevo gewoon. Die filmskool word geprys as een van die opwindendste ter wêreld,<ref>{{Cite AV media |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/features/personal-report-adventure-called-filmfactory |title=A personal report on an adventure called film.factory |language=en |access-date=2025-12-18 |via=www.bfi.org.uk}}</ref> en beoefen 'n onkonvensionele en oop studieformaat, met bekroonde internasionale filmkunstenaars as onderwysers.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.screendaily.com/news/gus-van-sant-to-teach-in-sarajevo/5054797.article |title=Gus Van Sant to teach in Sarajevo |language=en |access-date=2025-12-18 |via=www.screendaily.com}}</ref> Gedurende sy laaste dekades het hy voortgegaan om nie-tradisionele rolprentgenres te verken. In 2017 het hy by die Eye-rolprentmuseum in Amsterdam 'n tentoonstelling gehou met die titel ''Till the End of the World''<ref>{{Cite web|title=Béla Tarr—Till the End of the World – W86th|url=https://www.west86th.bgc.bard.edu/exhibitionnotes/bela-tarr/|access-date=2021-06-19|language=en-US|archive-date=24 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204330/https://www.west86th.bgc.bard.edu/exhibitionnotes/bela-tarr/|url-status=live}}</ref> 'n kruising tussen 'n rolprent, 'n teaterstel en 'n tentoonstelling, wat meer as 40 000 besoekers gelok het. In opdrag van die Wiener Festwochen het hy in 2019 ''Missing People'' geskryf, 'n plekspesifieke projek wat 'n skepping is tussen opvoering, tentoonstelling en rolprent, waarby 250 Weense haweloses betrokke was. Die regisseuse en redaktrise Ágnes Hranitzky was sedert hul ontmoeting in 1978 Tarr se lewensmaat en het saam met hom gewerk as rolprentredaktrise en mede-regisseur.<ref>{{Cite news |last=Romney |first=Jonathan |date=2001-03-24 |title=Out of the shadows |language=en|work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2001/mar/24/books.guardianreview |access-date=2023-07-18 |issn=0261-3077}}</ref> Tarr het ook saamgewerk met die Nobelpryswenner en romansier [[László Krasznahorkai]], die [[komponis|rolprentkomponis]] Mihály Víg, die kinematograaf Fred Kelemen en die aktrise Erika Bók. [[Lêer:Belatarr.jpg|duimnael|regs|Béla Tarr tydens die Sarajevo-rolprentfees in 2007]] == Filmografie == === Rolprente === * ''Családi tűzfészek / Family Nest'' (1979)<ref name=":0">{{Cite web |title=Béla Tarr Movies List |url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/bela_tarr |access-date=2026-01-07 |website=Rotten Tomatoes |language=en}}</ref> * ''Szabadgyalog / The Outsider'' (1981)<ref name=":0" /> * ''Panelkapcsolat / The Prefab People'' (1982)<ref>{{Cite web |title=Panelkapcsolat (The Prefab People) |url=http://www.rottentomatoes.com/m/prefab_people/ |website=Rotten Tomatoes}}</ref> * ''Őszi almanach / Almanac of Fall'' (1984)<ref name=":0" /> * ''Kárhozat / Damnation'' (1988)<ref name=":0" /> * ''Sátántangó / Satan's Tango'' (1994)<ref name=":0" /> * ''Werckmeister harmóniák / Werckmeister Harmonies'' (2000)<ref name=":0" /> * ''A londoni férfi / The Man from London'' (2007)<ref name=":0" /> * ''A torinói ló / The Turin Horse'' (2011)<ref name=":0" /> === Televisiefilms === * ''Macbeth'' (1982)<ref>{{Cite web |title=Macbeth · Shakespeare |url=https://learningonscreen.ac.uk/shakespeare/search/index.php/title/av37762 |access-date=2026-01-07 |website=British Universities Film and Video Council}}</ref> === Kortfilms === * ''Hotel Magnezit'' (1978)<ref>{{Cite web |title=Hotel Magnezit, Béla Tarr |url=https://festival-larochelle.org/film/hotel-magnezit/ |access-date=2026-01-07 |website=Fema La Rochelle |language=fr-FR}}</ref> * ''Cinemarxisme'' (1979)<ref>{{Cite web |title=The Analytical Camera and the Economy of Relationships. The Case of Cinemarxisme (1979) |url=https://classiques-garnier.com/ecrans-2024-2-n-22-revoir-bela-tarr-genealogies-influences-resonances-the-analytical-camera-and-the-economy-of-relationships.html |access-date=2026-01-07 |website=Classiques Garnier |at=First Page preview |language=fr}}</ref> * ''Utazás az alföldön / Journey on the Plain'' (1995)<ref name=":0" /> * ''Visions of Europe'' (2004) ** segment: ''Prologue<ref name=":02">{{Cite web |last=Felperin |first=Leslie |date=2004-09-28 |title=Visions of Europe |url=https://variety.com/2004/film/reviews/visions-of-europe-1200530699/ |access-date=2023-09-26 |website=Variety |language=en}}</ref>'' === Dokumentêre rolprente === * ''Az utolsó hajó / The Last Boat'' (1990, 31 min), segment uit ''City Life''<ref>{{Cite web |year=2011 |title=The Last Boat |url=https://www.centrepompidou.fr/en/program/calendar/event/c5p4Edy |access-date=2026-01-07 |website=The Centre Pompidou |language=fr}}</ref> * ''Muhamed'' (2017, 10 min)<ref>{{Cite web |last= |title=Muhamed |url=http://www.film-documentaire.fr/4DACTION/w_fiche_film/63825 |access-date=2026-01-07 |website=Film-documentaire.fr |language=fr |archive-date=2026-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108152045/http://www.film-documentaire.fr/4DACTION/w_fiche_film/63825 |url-status=dead }}</ref> * ''Missing People'' (2019, 95 min)<ref>{{Cite web |last=Chatrian |first=Carlo |year=2020 |title=On Béla Tarr’s latest work Missing People |url=https://www.berlinale.de/en/2020/topics/bela-tarr.html |access-date=2026-01-07 |website=Berlinale |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Ramón Andrés, «Nada. A propósito de ''El caballo de Turín'' de Béla Tarr», en ''Pensar y no caer'' (Barcelona: Acantilado, 2016), pp.&nbsp;195–220. * Thorsten Botz-Bornstein, ''Organic Cinema: Film Architecture, and the Work of Bela Tarr'' (New York: Berghahn, 2017) * Jacques Rancière, ''Béla Tarr, the Time After'' (Minneapolis: Univocal, 2013) * András Bálint Kovács, ''The Cinema of Béla Tarr: The Circle Closes'' (Londen: Wallflower, 2013) * Ira Jaffe: ''Slow Movies, Countering the Cinema of Action'' (Nieu-York: Wallflower Press, 2014) == Eksterne skakels == * {{commons category-inline}} * {{IMDb name|850601|Béla Tarr}} * [https://web.archive.org/web/20140707121121/http://cinefoundation.org/2010/12/board-of-directors Béla Tarr on the Board of Directors for Cine Foundation International] * [http://arquivo.pt/wayback/20090713081044/http://www.brightlightsfilm.com/30/belatarr1.html Brightlightsfilm.com Onderhoud] * [http://www.kinoeye.org/01/01/hames01.php Kinoeye Essay] * [https://web.archive.org/web/20050925155637/http://www.fipresci.org/news/archive/archive_2005/btarr.htm Declaration of Solidarity for Béla Tarr], deur Fred Kelemen, FIPRESCI-webwerf, Maart 2005, besoek op 17 April 2006 * [https://web.archive.org/web/20071028230445/http://www.vajramedia.com/oblique/st_frset.htm Vajramedia Presents: ''Sátántangó'' Berlinale 1994 Forum Dokumentasie] * {{discogs artist|Tarr Béla}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tarr, Bela}} [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Draaiboekskrywers]] ppjjat26betxm8f1kj3da3j6opx9q5u 3 458094 2968586 2929001 2026-09-19T10:14:09Z Gaius le Roux 203341 /* Nog Engelse kleurterme */ nuwe afdeling 2968586 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:35, 20 Februarie 2026 (UTC) == Byvoegings by [[Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum]]-artikel == Ek wil graag teks en foto’s oor die verskillende artefakte van die SALM-museum byvoeg, maar ek is nie seker of ek by die bestaande inligting en foto’s teks en foto’s moet byvoeg en of ek ’n splinternuwe inskrywing moet begin nie. Die inhoud van die voorgestelde artikel kan in elk geval soos volg lyk: '''Die vroeë tydperk (1976 tot 1980)''' Hierdie gedeelte sal handel oor die Museum by Lanseria, museumvliegtuie by Snake Valley en die SALM-museum se uitstallings by Aviation Africa in Oktober 1977. '''Lugskoue wat van 1991 tot 2008 gehou is''' Internasionale Museumdag op 18 Mei 1991 Lugskou: die amptelike opening van die SALM-museum by Swartkop Die eerste Museumvliegdag op 21 Augustus 1993 SALM-museum-vliegtuie by Waterkloof: Die viering van die SALM se 80ste bestaansjaar en Africa Aerospace and Defence 2000 en 2002 '''Vliegtuie en ander artefakte by Swartkop, Port Elizabeth en Ysterplaat''' Besoek aan Swartkop op 31 Mei 2008 en moontlik ander datums: binne- en buite-uitstallings Besoek aan Port Elizabeth op 22 November 2005 Besoek aan Ysterplaat op 2 Desember 2005 en moontlik artefakte op ander datums afgeneem [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:27, 17 Februarie 2026 (UTC) == Stulugturbine == {{ping|Gaius le Roux}}, ek het die artikel [[Stulugturbine]] uit Engels (Ram air turbine) vertaal maar is nie 100% of die naam korrek is nie. Jou opinie asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:43, 27 Februarie 2026 (UTC) :Daar is steun vir die vertaling "stulugturbine" in die Konseplys Vliegtuigbouterme wat ek het. Al die samestellings met "ram-air" en "turbine" word as "stulug-" en "turbine-" vertaal. :In die Terblanche- tegniese woordeboek wat ek het, word "ram jet" (die simpleks) as "stustraalenjin" OF 'stustraalvliegtuig" (ook "stustraler") vertaal. :As mens al hierdie terme as analoë gebruik, is daar steun vir "stu". :Ek het tot onlangs net in Engels gewerk wanneer ek met lugvaartterme gewerk het. Vandat ek op die Afrikaanse Wikipedia werk, werk ek met Afrikaanse lugvaartterme. Ek is dus nog aan die begin met Afrikaans wat die lugvaart betref en leer nog. Ek moet my ongelukkig op die bronne verlaat wat ek het omdat ek tans nie veel praktiese ervaring van Afrikaanse lugvaartterme het nie. Daarom moet ek soms heelwat navorsing doen wanneer ek lugvaartterme na Afrikaans moet vertaal. Soms omskryf ek 'n term in plaas daarvan om die Engelse term in Afrikaans te vertaal. :Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:41, 27 Februarie 2026 (UTC) == Name van die verskillende klappe == {{ping|Gaius le Roux}}, ek soek die korrekte name vir die volgende: * Plain flap * Split flap * Slotted flap * Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. * Junkers flap * Gouge flap * Fairey-Youngman flap * Zap flap * Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] * Gurney flap * Leading edge flap (leirandklap)? * Blown flap Dink daaroor! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 28 Februarie 2026 (UTC) :Middag, Oesjaar :Dis ongeveer 13:30 op Saterdag, was vanoggend in die winkels, gaan nou eers aan met eie projek. Môre kom die kleinkinders kuier; ek hoop om Maandag aan hierdie terme te werk. :Groete [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-13155-32|&#126;2026-13155-32]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-13155-32|talk]]) 11:36, 28 Februarie 2026 (UTC) ::Dankie. Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 28 Februarie 2026 (UTC) :::{{ping|Gaius le Roux}}, staak asb die gewoonte om net in hoofletters te skryf. Ons volg standaard skryf reëls. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:25, 1 Maart 2026 (UTC) == Flaperon == {{ping|Gaius le Roux}}, wat sê jou slim boek is 'n Flaperon in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:44, 1 Maart 2026 (UTC) == Ontmoet == {{ping|Gaius le Roux}}, kan ons more ontmoet? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:37, 30 Maart 2026 (UTC) :Ja, 10:00, maar waar? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:41, 30 Maart 2026 (UTC) ::Goeie naand, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Ek het vergeet môre, Dinsdag, 31 Maart 2026, is wasdag - so ons sal nie kan ontmoet nie. Liewer op 'n ander dag, asseblief. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], was agter die ore ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:12, 30 Maart 2026 (UTC) == Oefensessie == Hallo Gaius, jou "Oefensessies" kan liefs in die '''Sandput''' uitgevoer word. (Klik op die 6de duimnael in die linkerkantbalk). Daar kan jy na hartelus eksperimenteer, sonder om teks aan 'n bestaande artikel te verander. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:21, 2 April 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Ek het eers probeer om in die sandput te oefen voordat ek in die teks van die bestaande artikel geoefen het. Die sandput het my ongelukkig nie toegelaat om die stappe te volg wat ek op die ou end in die bestaande teks gevolg het nie. Dit is hoekom ek in die bestaande teks in plaas van in die sandput geoefen het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:02, 3 April 2026 (UTC) ::Jy moes 'n advokaat geword het, jy gee my grys hare! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:12, 3 April 2026 (UTC) == Redigeer van Lockheed Constellation == Hallo Gaius, klik asb op die artikel se "Wys geskiedenis" sodat jy kan sien wat daar (aanlyn) aangaan. Jy hoef nie "LET WEL: Ek is nog nie klaar nie - ek wil nog foto's byvoeg." te meld nie, ons kan sien jy is nog besig! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 2 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]Ten spyte daarva dat julle gesien het ek is besig, het julle veranderings aangebring; gevolglik het my wysigings verlore geraak, en nou moet ek alles oordoen! Oesjaar het gesê hy gaan die "Die" uit die titel van die artikel uithaal. Het jy of Oesjaar dit gedoen? Ek het gehoop Oesjaar sal my bel voordat hy die wysiging aanbring. Ek is nie te kwaad nie, ek sal nie doodgaan nie en sal niks daarvan oorkom om die wysigings weer aan te bring nie! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:42, 2 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}}, gaan kyk asb in die ''Wys Geskiedenis'' blad en jy sal sien dat ek nog nie EEN keer in jou artikel gekrap het nie. Ag nee... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:05, 2 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek het gaan kyk. Dit is Aliwal2012 wat die artikel geskuif het en sodoende die "Die" in die titel verwyder het. (Ek het hom daarvoor bedank.) Ek het jou naam genoem omdat jy gesê jy gaan later die middag (Satermiddag) die nodige doen om die "Die" te verwyder. Ek sien BurgerT het ook iets gewysig. :::My wysigings het waarskynlik verlore geraak toe Aliwal2012 die artikel geskuif het. MAAR, ek is nie meer kwaad nie en ek het in die proses om die wysigings oor te doen baie geleer, so dit het alles gehelp. :::In die stadium wat ek ontdek my wysigings is verlore, was ek gefrustreerd omdat ek toe reeds baie tyd aan die artikel gespandeer het. Maar nou is alles verby en dit is 'n nuwe dag en ek kan voortgaan! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:27, 3 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd == Hallo. Ek hoop jy beplan om 'n artikel in te skryf vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]]. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:25, 5 Mei 2026 (UTC) :Ja @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek beoog om dit te doen. Ek is net nog besig om aan die artikel te skaaf. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:25, 5 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}} Hallo, laat weet die gemeenskap asb dringend watter artikel(s) jy vir die skryfwedstryd wil inskryf. ::Die rede hiervoor is dat ander wiki-bydraers dan nie daaraan mag werk nie, tot na die beoordeling afgehandel is. ::Hoop jy vind dit in orde. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 5 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek wil die artikel Lockheed Constellation vir die kompetisie inskryf, maar jy en BurgertB het reeds op 2 Mei wysigings aan die artikel aangebring. Kan dit steeds ingeskryf word? Ek is ook besig om aan 'n DC-3-artikel te werk wat 'n ingrypende wysiging van die bestaande een sal wees en wil hom ook inskryf. Mag ek hom inskryf wanneer ek klaar is al is dit nie 'n splinternuwe artikel wat geskep sal word nie? Anders sal ek 'n ander, nuwe artikel moet skep. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:58, 5 Mei 2026 (UTC) ::::Die reëls sê: dit moet 'n nuwe artikel wees (een wat nog nie bestaan nie), of 'n saadjie ('n baie kort artikel) wat uitgebrei word. ::::Noteer asb jou inskrywing by [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026#Inskrywing]], anders tel dit nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:39, 5 Mei 2026 (UTC) :::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is gedoen. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:10, 5 Mei 2026 (UTC) == Lugvaartterme == {{ping|Gaius le Roux}}, loer asb na [[Lugvaartterme]] as jy nuwe terminilogie gebruik en opdateer waar moontlik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 11 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek sal so maak en die terme waaroor Viva terugvoer gegee het, byvoeg. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 03:54, 12 Mei 2026 (UTC) == Ek het...ek het...ek het... == Jou aanhoudende sinsnede "ek het..." in jou wysigingsopsommings is regtig oorbodig. Ons publiseer verkieslik in die derde persoon, nie die eerste persoon (ek) nie. Terloops, geluk met jou tweede prys in die Skryfwedstryd, hou so aan! Groete--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:45, 26 Junie 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Ek sal ophou om te sê "ek het..." MAAR, hoe moet ek aandui ek is nog besig met die dokument? Die een waarmee ek nou besig is, is redelik lank. Hy sal my heeldag besig hou. :::Daar is 'n sjabloon {{sj|nog besig}} wat sê: {{nog besig}} :Dankie vir die gelukwensing; die artikel waarvoor ek die tweede prys gewen het, het besonder baie energie en tyd geverg. :Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:59, 26 Junie 2026 (UTC) ::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Dit is 'n sinvolle en praktiese antwoord! [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:21, 26 Junie 2026 (UTC) == Vertaling van Engelse kleurterme == {{ping|Oesjaar|Aliwal2012|Rooiratel|Dumbassman|Sobaka|Suidpunt|Martinvl}} en enigiemand anders. Goeie middag almal. Waar kan ek op die internet die Afrikaans vir terme soos Deep Buff, Dark Earth, Dark Green, Azure Blue, ensovoorts kry? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 10:21, 8 Augustus 2026 (UTC) :Weet nie van ‘n enkele bron in die verband nie, maar hierdie terme klink soos amptelike Britse militêre, lugvaart- of voertuigverfkleure. Daar is waarskynlik nie ’n enkele internetbron met vaste Afrikaanse vertalings vir almal nie, omdat name soos ''Dark Earth'' en ''Deep Buff'' dikwels gestandaardiseerde kleurbenamings of verfspesifikasies is. :Vir jou voorbeelde kan die volgende moontlik werk :Engels Moontlike Afrikaans :''Deep Buff'' diep dofgeel of donker geelbruin :''Dark Earth'' donker aardbruin :''Dark Green '' donkergroen :''Azure Blue'' asuurblou :''Sky Blue'' hemelsblou :''Light Earth'' ligte aardbruin :''Middle Stone'' middelsteengrys of medium klipkleur :’n Belangrike onderskeid: wanneer dit ’n amptelike verfnaam is—byvoorbeeld ''RAF Dark Earth''—is nog ‘n opsie om die oorspronklike naam te behou en ’n Afrikaanse verklaring tussen hakies te gee: :''Dark Earth'' (donker aardbruin) :''Deep Buff'' (diep dofgeel) :Dit voorkom dat ’n vertaling verkeerdelik voorgee dat dit presies dieselfde gestandaardiseerde kleurskakering aandui. Vir ’n Wikipedia-artikel kan die Engelse naam dus by die eerste vermelding behou word en daarna die Afrikaanse beskrywing gebruik word. Hoop dit help. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 16:45, 8 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie môre, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Die leiding wat jy verskaf het, help beslis! ::Die terme "Dark Earth" en "Deep Buff" word byvoorbeeld gebruik wanneer die kleurskema van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Mirage IIICZ beskryf word. As die artikel vir modelvliegtuigbouers bedoel is, sal daar beslis van die amptelike terme gebruik gemaak moet word en kan Afrikaanse verklarings tussen hakies gebruik word. In die Wikipedia-artikel wat ek beoog om te skryf, sal "donker aardbruin" en "diep dofgeel" egter werk. Dit sal 'n algemene beskrywing van 'n spesifieke vliegtuig se kleurskema wees. ::Nogmaals dankie en groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:34, 9 Augustus 2026 (UTC) ::Hier is nog 'n kleurterm wat ek in 'n Wikipedia-artikel wil gebruik: ''Olive Drab''. Kan "olyfgroen"/"dowwe olyfgroen" werk? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:14, 22 Augustus 2026 (UTC) :::Middag Gaius. ''Olive Drab'' kan in Afrikaans vertaal word as dowwe olyfgroen of miskien mat olyfgroen. :::In ’n lugvaartkonteks is dowwe olyfgroen waarskynlik die beste keuse, omdat dit verwys na die gedempte, groenbruin kamoefleerkleur wat veral op Amerikaanse militêre vliegtuie gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:49, 22 Augustus 2026 (UTC) ::::Stem saam met dowwe olyfgroen. Uit 'n praktiese oogpunt verwys "drab" kleredrag na gemaks/loslit/slenteruitrustings. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 22 Augustus 2026 (UTC) :::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Groete. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:33, 23 Augustus 2026 (UTC) ::::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:21, 23 Augustus 2026 (UTC) == Nog Engelse kleurterme == Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en Oesjaar. Vir 'n artikel wat ek iewers in die volgende paar dae wil publiseer, verlang ek die Afrikaans van Aircraft Blue en Arctic Blue. Die kleur wat daarmee saamgaan, is White (ek aanvaar dit is maar "wit"). Dit is die laaste kleurskema wat die Atlas Impalas van die Silwer Valke gehad het (met natuurlik silwer). Sover het ek in my artikel donker blou, lig blou en wit as algemene kleurterme gebruik. Dit is dan bloot 'n beskrywing van die kleure soos dit vir my lyk en nie die gestandaardiseerde terme nie. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:14, 19 September 2026 (UTC) 8a5rcgp6kj332f4quvu86ey5z7doxb0 2968605 2968586 2026-09-19T10:33:51Z Sobaka 328 /* Nog Engelse kleurterme */ 2968605 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:35, 20 Februarie 2026 (UTC) == Byvoegings by [[Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum]]-artikel == Ek wil graag teks en foto’s oor die verskillende artefakte van die SALM-museum byvoeg, maar ek is nie seker of ek by die bestaande inligting en foto’s teks en foto’s moet byvoeg en of ek ’n splinternuwe inskrywing moet begin nie. Die inhoud van die voorgestelde artikel kan in elk geval soos volg lyk: '''Die vroeë tydperk (1976 tot 1980)''' Hierdie gedeelte sal handel oor die Museum by Lanseria, museumvliegtuie by Snake Valley en die SALM-museum se uitstallings by Aviation Africa in Oktober 1977. '''Lugskoue wat van 1991 tot 2008 gehou is''' Internasionale Museumdag op 18 Mei 1991 Lugskou: die amptelike opening van die SALM-museum by Swartkop Die eerste Museumvliegdag op 21 Augustus 1993 SALM-museum-vliegtuie by Waterkloof: Die viering van die SALM se 80ste bestaansjaar en Africa Aerospace and Defence 2000 en 2002 '''Vliegtuie en ander artefakte by Swartkop, Port Elizabeth en Ysterplaat''' Besoek aan Swartkop op 31 Mei 2008 en moontlik ander datums: binne- en buite-uitstallings Besoek aan Port Elizabeth op 22 November 2005 Besoek aan Ysterplaat op 2 Desember 2005 en moontlik artefakte op ander datums afgeneem [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:27, 17 Februarie 2026 (UTC) == Stulugturbine == {{ping|Gaius le Roux}}, ek het die artikel [[Stulugturbine]] uit Engels (Ram air turbine) vertaal maar is nie 100% of die naam korrek is nie. Jou opinie asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:43, 27 Februarie 2026 (UTC) :Daar is steun vir die vertaling "stulugturbine" in die Konseplys Vliegtuigbouterme wat ek het. Al die samestellings met "ram-air" en "turbine" word as "stulug-" en "turbine-" vertaal. :In die Terblanche- tegniese woordeboek wat ek het, word "ram jet" (die simpleks) as "stustraalenjin" OF 'stustraalvliegtuig" (ook "stustraler") vertaal. :As mens al hierdie terme as analoë gebruik, is daar steun vir "stu". :Ek het tot onlangs net in Engels gewerk wanneer ek met lugvaartterme gewerk het. Vandat ek op die Afrikaanse Wikipedia werk, werk ek met Afrikaanse lugvaartterme. Ek is dus nog aan die begin met Afrikaans wat die lugvaart betref en leer nog. Ek moet my ongelukkig op die bronne verlaat wat ek het omdat ek tans nie veel praktiese ervaring van Afrikaanse lugvaartterme het nie. Daarom moet ek soms heelwat navorsing doen wanneer ek lugvaartterme na Afrikaans moet vertaal. Soms omskryf ek 'n term in plaas daarvan om die Engelse term in Afrikaans te vertaal. :Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:41, 27 Februarie 2026 (UTC) == Name van die verskillende klappe == {{ping|Gaius le Roux}}, ek soek die korrekte name vir die volgende: * Plain flap * Split flap * Slotted flap * Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. * Junkers flap * Gouge flap * Fairey-Youngman flap * Zap flap * Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] * Gurney flap * Leading edge flap (leirandklap)? * Blown flap Dink daaroor! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 28 Februarie 2026 (UTC) :Middag, Oesjaar :Dis ongeveer 13:30 op Saterdag, was vanoggend in die winkels, gaan nou eers aan met eie projek. Môre kom die kleinkinders kuier; ek hoop om Maandag aan hierdie terme te werk. :Groete [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-13155-32|&#126;2026-13155-32]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-13155-32|talk]]) 11:36, 28 Februarie 2026 (UTC) ::Dankie. Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 28 Februarie 2026 (UTC) :::{{ping|Gaius le Roux}}, staak asb die gewoonte om net in hoofletters te skryf. Ons volg standaard skryf reëls. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:25, 1 Maart 2026 (UTC) == Flaperon == {{ping|Gaius le Roux}}, wat sê jou slim boek is 'n Flaperon in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:44, 1 Maart 2026 (UTC) == Ontmoet == {{ping|Gaius le Roux}}, kan ons more ontmoet? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:37, 30 Maart 2026 (UTC) :Ja, 10:00, maar waar? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:41, 30 Maart 2026 (UTC) ::Goeie naand, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Ek het vergeet môre, Dinsdag, 31 Maart 2026, is wasdag - so ons sal nie kan ontmoet nie. Liewer op 'n ander dag, asseblief. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], was agter die ore ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:12, 30 Maart 2026 (UTC) == Oefensessie == Hallo Gaius, jou "Oefensessies" kan liefs in die '''Sandput''' uitgevoer word. (Klik op die 6de duimnael in die linkerkantbalk). Daar kan jy na hartelus eksperimenteer, sonder om teks aan 'n bestaande artikel te verander. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:21, 2 April 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Ek het eers probeer om in die sandput te oefen voordat ek in die teks van die bestaande artikel geoefen het. Die sandput het my ongelukkig nie toegelaat om die stappe te volg wat ek op die ou end in die bestaande teks gevolg het nie. Dit is hoekom ek in die bestaande teks in plaas van in die sandput geoefen het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:02, 3 April 2026 (UTC) ::Jy moes 'n advokaat geword het, jy gee my grys hare! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:12, 3 April 2026 (UTC) == Redigeer van Lockheed Constellation == Hallo Gaius, klik asb op die artikel se "Wys geskiedenis" sodat jy kan sien wat daar (aanlyn) aangaan. Jy hoef nie "LET WEL: Ek is nog nie klaar nie - ek wil nog foto's byvoeg." te meld nie, ons kan sien jy is nog besig! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 2 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]Ten spyte daarva dat julle gesien het ek is besig, het julle veranderings aangebring; gevolglik het my wysigings verlore geraak, en nou moet ek alles oordoen! Oesjaar het gesê hy gaan die "Die" uit die titel van die artikel uithaal. Het jy of Oesjaar dit gedoen? Ek het gehoop Oesjaar sal my bel voordat hy die wysiging aanbring. Ek is nie te kwaad nie, ek sal nie doodgaan nie en sal niks daarvan oorkom om die wysigings weer aan te bring nie! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:42, 2 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}}, gaan kyk asb in die ''Wys Geskiedenis'' blad en jy sal sien dat ek nog nie EEN keer in jou artikel gekrap het nie. Ag nee... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:05, 2 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek het gaan kyk. Dit is Aliwal2012 wat die artikel geskuif het en sodoende die "Die" in die titel verwyder het. (Ek het hom daarvoor bedank.) Ek het jou naam genoem omdat jy gesê jy gaan later die middag (Satermiddag) die nodige doen om die "Die" te verwyder. Ek sien BurgerT het ook iets gewysig. :::My wysigings het waarskynlik verlore geraak toe Aliwal2012 die artikel geskuif het. MAAR, ek is nie meer kwaad nie en ek het in die proses om die wysigings oor te doen baie geleer, so dit het alles gehelp. :::In die stadium wat ek ontdek my wysigings is verlore, was ek gefrustreerd omdat ek toe reeds baie tyd aan die artikel gespandeer het. Maar nou is alles verby en dit is 'n nuwe dag en ek kan voortgaan! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:27, 3 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd == Hallo. Ek hoop jy beplan om 'n artikel in te skryf vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]]. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:25, 5 Mei 2026 (UTC) :Ja @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek beoog om dit te doen. Ek is net nog besig om aan die artikel te skaaf. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:25, 5 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}} Hallo, laat weet die gemeenskap asb dringend watter artikel(s) jy vir die skryfwedstryd wil inskryf. ::Die rede hiervoor is dat ander wiki-bydraers dan nie daaraan mag werk nie, tot na die beoordeling afgehandel is. ::Hoop jy vind dit in orde. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 5 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek wil die artikel Lockheed Constellation vir die kompetisie inskryf, maar jy en BurgertB het reeds op 2 Mei wysigings aan die artikel aangebring. Kan dit steeds ingeskryf word? Ek is ook besig om aan 'n DC-3-artikel te werk wat 'n ingrypende wysiging van die bestaande een sal wees en wil hom ook inskryf. Mag ek hom inskryf wanneer ek klaar is al is dit nie 'n splinternuwe artikel wat geskep sal word nie? Anders sal ek 'n ander, nuwe artikel moet skep. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:58, 5 Mei 2026 (UTC) ::::Die reëls sê: dit moet 'n nuwe artikel wees (een wat nog nie bestaan nie), of 'n saadjie ('n baie kort artikel) wat uitgebrei word. ::::Noteer asb jou inskrywing by [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026#Inskrywing]], anders tel dit nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:39, 5 Mei 2026 (UTC) :::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is gedoen. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:10, 5 Mei 2026 (UTC) == Lugvaartterme == {{ping|Gaius le Roux}}, loer asb na [[Lugvaartterme]] as jy nuwe terminilogie gebruik en opdateer waar moontlik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 11 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek sal so maak en die terme waaroor Viva terugvoer gegee het, byvoeg. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 03:54, 12 Mei 2026 (UTC) == Ek het...ek het...ek het... == Jou aanhoudende sinsnede "ek het..." in jou wysigingsopsommings is regtig oorbodig. Ons publiseer verkieslik in die derde persoon, nie die eerste persoon (ek) nie. Terloops, geluk met jou tweede prys in die Skryfwedstryd, hou so aan! Groete--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:45, 26 Junie 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Ek sal ophou om te sê "ek het..." MAAR, hoe moet ek aandui ek is nog besig met die dokument? Die een waarmee ek nou besig is, is redelik lank. Hy sal my heeldag besig hou. :::Daar is 'n sjabloon {{sj|nog besig}} wat sê: {{nog besig}} :Dankie vir die gelukwensing; die artikel waarvoor ek die tweede prys gewen het, het besonder baie energie en tyd geverg. :Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:59, 26 Junie 2026 (UTC) ::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Dit is 'n sinvolle en praktiese antwoord! [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:21, 26 Junie 2026 (UTC) == Vertaling van Engelse kleurterme == {{ping|Oesjaar|Aliwal2012|Rooiratel|Dumbassman|Sobaka|Suidpunt|Martinvl}} en enigiemand anders. Goeie middag almal. Waar kan ek op die internet die Afrikaans vir terme soos Deep Buff, Dark Earth, Dark Green, Azure Blue, ensovoorts kry? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 10:21, 8 Augustus 2026 (UTC) :Weet nie van ‘n enkele bron in die verband nie, maar hierdie terme klink soos amptelike Britse militêre, lugvaart- of voertuigverfkleure. Daar is waarskynlik nie ’n enkele internetbron met vaste Afrikaanse vertalings vir almal nie, omdat name soos ''Dark Earth'' en ''Deep Buff'' dikwels gestandaardiseerde kleurbenamings of verfspesifikasies is. :Vir jou voorbeelde kan die volgende moontlik werk :Engels Moontlike Afrikaans :''Deep Buff'' diep dofgeel of donker geelbruin :''Dark Earth'' donker aardbruin :''Dark Green '' donkergroen :''Azure Blue'' asuurblou :''Sky Blue'' hemelsblou :''Light Earth'' ligte aardbruin :''Middle Stone'' middelsteengrys of medium klipkleur :’n Belangrike onderskeid: wanneer dit ’n amptelike verfnaam is—byvoorbeeld ''RAF Dark Earth''—is nog ‘n opsie om die oorspronklike naam te behou en ’n Afrikaanse verklaring tussen hakies te gee: :''Dark Earth'' (donker aardbruin) :''Deep Buff'' (diep dofgeel) :Dit voorkom dat ’n vertaling verkeerdelik voorgee dat dit presies dieselfde gestandaardiseerde kleurskakering aandui. Vir ’n Wikipedia-artikel kan die Engelse naam dus by die eerste vermelding behou word en daarna die Afrikaanse beskrywing gebruik word. Hoop dit help. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 16:45, 8 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie môre, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Die leiding wat jy verskaf het, help beslis! ::Die terme "Dark Earth" en "Deep Buff" word byvoorbeeld gebruik wanneer die kleurskema van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Mirage IIICZ beskryf word. As die artikel vir modelvliegtuigbouers bedoel is, sal daar beslis van die amptelike terme gebruik gemaak moet word en kan Afrikaanse verklarings tussen hakies gebruik word. In die Wikipedia-artikel wat ek beoog om te skryf, sal "donker aardbruin" en "diep dofgeel" egter werk. Dit sal 'n algemene beskrywing van 'n spesifieke vliegtuig se kleurskema wees. ::Nogmaals dankie en groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:34, 9 Augustus 2026 (UTC) ::Hier is nog 'n kleurterm wat ek in 'n Wikipedia-artikel wil gebruik: ''Olive Drab''. Kan "olyfgroen"/"dowwe olyfgroen" werk? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:14, 22 Augustus 2026 (UTC) :::Middag Gaius. ''Olive Drab'' kan in Afrikaans vertaal word as dowwe olyfgroen of miskien mat olyfgroen. :::In ’n lugvaartkonteks is dowwe olyfgroen waarskynlik die beste keuse, omdat dit verwys na die gedempte, groenbruin kamoefleerkleur wat veral op Amerikaanse militêre vliegtuie gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:49, 22 Augustus 2026 (UTC) ::::Stem saam met dowwe olyfgroen. Uit 'n praktiese oogpunt verwys "drab" kleredrag na gemaks/loslit/slenteruitrustings. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 22 Augustus 2026 (UTC) :::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Groete. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:33, 23 Augustus 2026 (UTC) ::::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:21, 23 Augustus 2026 (UTC) == Nog Engelse kleurterme == Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en Oesjaar. Vir 'n artikel wat ek iewers in die volgende paar dae wil publiseer, verlang ek die Afrikaans van Aircraft Blue en Arctic Blue. Die kleur wat daarmee saamgaan, is White (ek aanvaar dit is maar "wit"). Dit is die laaste kleurskema wat die Atlas Impalas van die Silwer Valke gehad het (met natuurlik silwer). Sover het ek in my artikel donker blou, lig blou en wit as algemene kleurterme gebruik. Dit is dan bloot 'n beskrywing van die kleure soos dit vir my lyk en nie die gestandaardiseerde terme nie. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:14, 19 September 2026 (UTC) :Middag Gaius. Sover ek kon vastel lyk dit of ''Aircraft Blue'' en ''Arctic Blue'' na spesifieke verf- of kleurbenamings verwys en nie gewone kleurbeskrywings is nie. :*''Aircraft Blue'': letterlik vliegtuigblou, maar in ’n histories-tegniese artikel sou ek die oorspronklike naam behou. ''Aircraft Blue'' is inderdaad ’n gestandaardiseerde Britse kleur, BS 381C No. 108, en nie bloot ’n algemene term vir enige blou wat op vliegtuie gebruik word nie. Paintman identifiseer dit uitdruklik as ''Aircraft Blue – BS108.'' :*''Arctic Blue'': Arktiese blou is die natuurlike Afrikaanse vertaling. Dit is egter nie, sover ek kon vasstel, ’n universeel gestandaardiseerde lugvaartkleur nie; verskillende vervaardigers gebruik die naam vir verskillende skakerings. :Moontlike formuleering kan wees: :“Die laaste kleurskema het uit silwer, wit en die blouskakerings ''Aircraft Blue'' en ''Arctic Blue'' bestaan.” :‘n ander opsie kon wees “Die Impalas was in silwer, donkerblou (''Aircraft Blue''), ligblou (''Arctic Blue'') en wit geverf.” : Baie dankie vir al die werk op vliegtuie en die Lugmagerfenis-onderwerpe. Dit is baie uniek en maak 'n betekenisvolle bydrae tot ons kennisbasis. Groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:33, 19 September 2026 (UTC) 7lfyjf1bnig0h7o6hvmyk2vtbgwc1zp 2968609 2968605 2026-09-19T10:58:22Z Gaius le Roux 203341 /* Nog Engelse kleurterme */ Antwoord 2968609 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:35, 20 Februarie 2026 (UTC) == Byvoegings by [[Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum]]-artikel == Ek wil graag teks en foto’s oor die verskillende artefakte van die SALM-museum byvoeg, maar ek is nie seker of ek by die bestaande inligting en foto’s teks en foto’s moet byvoeg en of ek ’n splinternuwe inskrywing moet begin nie. Die inhoud van die voorgestelde artikel kan in elk geval soos volg lyk: '''Die vroeë tydperk (1976 tot 1980)''' Hierdie gedeelte sal handel oor die Museum by Lanseria, museumvliegtuie by Snake Valley en die SALM-museum se uitstallings by Aviation Africa in Oktober 1977. '''Lugskoue wat van 1991 tot 2008 gehou is''' Internasionale Museumdag op 18 Mei 1991 Lugskou: die amptelike opening van die SALM-museum by Swartkop Die eerste Museumvliegdag op 21 Augustus 1993 SALM-museum-vliegtuie by Waterkloof: Die viering van die SALM se 80ste bestaansjaar en Africa Aerospace and Defence 2000 en 2002 '''Vliegtuie en ander artefakte by Swartkop, Port Elizabeth en Ysterplaat''' Besoek aan Swartkop op 31 Mei 2008 en moontlik ander datums: binne- en buite-uitstallings Besoek aan Port Elizabeth op 22 November 2005 Besoek aan Ysterplaat op 2 Desember 2005 en moontlik artefakte op ander datums afgeneem [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:27, 17 Februarie 2026 (UTC) == Stulugturbine == {{ping|Gaius le Roux}}, ek het die artikel [[Stulugturbine]] uit Engels (Ram air turbine) vertaal maar is nie 100% of die naam korrek is nie. Jou opinie asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:43, 27 Februarie 2026 (UTC) :Daar is steun vir die vertaling "stulugturbine" in die Konseplys Vliegtuigbouterme wat ek het. Al die samestellings met "ram-air" en "turbine" word as "stulug-" en "turbine-" vertaal. :In die Terblanche- tegniese woordeboek wat ek het, word "ram jet" (die simpleks) as "stustraalenjin" OF 'stustraalvliegtuig" (ook "stustraler") vertaal. :As mens al hierdie terme as analoë gebruik, is daar steun vir "stu". :Ek het tot onlangs net in Engels gewerk wanneer ek met lugvaartterme gewerk het. Vandat ek op die Afrikaanse Wikipedia werk, werk ek met Afrikaanse lugvaartterme. Ek is dus nog aan die begin met Afrikaans wat die lugvaart betref en leer nog. Ek moet my ongelukkig op die bronne verlaat wat ek het omdat ek tans nie veel praktiese ervaring van Afrikaanse lugvaartterme het nie. Daarom moet ek soms heelwat navorsing doen wanneer ek lugvaartterme na Afrikaans moet vertaal. Soms omskryf ek 'n term in plaas daarvan om die Engelse term in Afrikaans te vertaal. :Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:41, 27 Februarie 2026 (UTC) == Name van die verskillende klappe == {{ping|Gaius le Roux}}, ek soek die korrekte name vir die volgende: * Plain flap * Split flap * Slotted flap * Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. * Junkers flap * Gouge flap * Fairey-Youngman flap * Zap flap * Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] * Gurney flap * Leading edge flap (leirandklap)? * Blown flap Dink daaroor! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 28 Februarie 2026 (UTC) :Middag, Oesjaar :Dis ongeveer 13:30 op Saterdag, was vanoggend in die winkels, gaan nou eers aan met eie projek. Môre kom die kleinkinders kuier; ek hoop om Maandag aan hierdie terme te werk. :Groete [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-13155-32|&#126;2026-13155-32]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-13155-32|talk]]) 11:36, 28 Februarie 2026 (UTC) ::Dankie. Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 28 Februarie 2026 (UTC) :::{{ping|Gaius le Roux}}, staak asb die gewoonte om net in hoofletters te skryf. Ons volg standaard skryf reëls. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:25, 1 Maart 2026 (UTC) == Flaperon == {{ping|Gaius le Roux}}, wat sê jou slim boek is 'n Flaperon in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:44, 1 Maart 2026 (UTC) == Ontmoet == {{ping|Gaius le Roux}}, kan ons more ontmoet? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:37, 30 Maart 2026 (UTC) :Ja, 10:00, maar waar? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:41, 30 Maart 2026 (UTC) ::Goeie naand, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Ek het vergeet môre, Dinsdag, 31 Maart 2026, is wasdag - so ons sal nie kan ontmoet nie. Liewer op 'n ander dag, asseblief. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], was agter die ore ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:12, 30 Maart 2026 (UTC) == Oefensessie == Hallo Gaius, jou "Oefensessies" kan liefs in die '''Sandput''' uitgevoer word. (Klik op die 6de duimnael in die linkerkantbalk). Daar kan jy na hartelus eksperimenteer, sonder om teks aan 'n bestaande artikel te verander. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:21, 2 April 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Ek het eers probeer om in die sandput te oefen voordat ek in die teks van die bestaande artikel geoefen het. Die sandput het my ongelukkig nie toegelaat om die stappe te volg wat ek op die ou end in die bestaande teks gevolg het nie. Dit is hoekom ek in die bestaande teks in plaas van in die sandput geoefen het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:02, 3 April 2026 (UTC) ::Jy moes 'n advokaat geword het, jy gee my grys hare! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:12, 3 April 2026 (UTC) == Redigeer van Lockheed Constellation == Hallo Gaius, klik asb op die artikel se "Wys geskiedenis" sodat jy kan sien wat daar (aanlyn) aangaan. Jy hoef nie "LET WEL: Ek is nog nie klaar nie - ek wil nog foto's byvoeg." te meld nie, ons kan sien jy is nog besig! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 2 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]Ten spyte daarva dat julle gesien het ek is besig, het julle veranderings aangebring; gevolglik het my wysigings verlore geraak, en nou moet ek alles oordoen! Oesjaar het gesê hy gaan die "Die" uit die titel van die artikel uithaal. Het jy of Oesjaar dit gedoen? Ek het gehoop Oesjaar sal my bel voordat hy die wysiging aanbring. Ek is nie te kwaad nie, ek sal nie doodgaan nie en sal niks daarvan oorkom om die wysigings weer aan te bring nie! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:42, 2 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}}, gaan kyk asb in die ''Wys Geskiedenis'' blad en jy sal sien dat ek nog nie EEN keer in jou artikel gekrap het nie. Ag nee... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:05, 2 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek het gaan kyk. Dit is Aliwal2012 wat die artikel geskuif het en sodoende die "Die" in die titel verwyder het. (Ek het hom daarvoor bedank.) Ek het jou naam genoem omdat jy gesê jy gaan later die middag (Satermiddag) die nodige doen om die "Die" te verwyder. Ek sien BurgerT het ook iets gewysig. :::My wysigings het waarskynlik verlore geraak toe Aliwal2012 die artikel geskuif het. MAAR, ek is nie meer kwaad nie en ek het in die proses om die wysigings oor te doen baie geleer, so dit het alles gehelp. :::In die stadium wat ek ontdek my wysigings is verlore, was ek gefrustreerd omdat ek toe reeds baie tyd aan die artikel gespandeer het. Maar nou is alles verby en dit is 'n nuwe dag en ek kan voortgaan! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:27, 3 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd == Hallo. Ek hoop jy beplan om 'n artikel in te skryf vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]]. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:25, 5 Mei 2026 (UTC) :Ja @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek beoog om dit te doen. Ek is net nog besig om aan die artikel te skaaf. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:25, 5 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}} Hallo, laat weet die gemeenskap asb dringend watter artikel(s) jy vir die skryfwedstryd wil inskryf. ::Die rede hiervoor is dat ander wiki-bydraers dan nie daaraan mag werk nie, tot na die beoordeling afgehandel is. ::Hoop jy vind dit in orde. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 5 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek wil die artikel Lockheed Constellation vir die kompetisie inskryf, maar jy en BurgertB het reeds op 2 Mei wysigings aan die artikel aangebring. Kan dit steeds ingeskryf word? Ek is ook besig om aan 'n DC-3-artikel te werk wat 'n ingrypende wysiging van die bestaande een sal wees en wil hom ook inskryf. Mag ek hom inskryf wanneer ek klaar is al is dit nie 'n splinternuwe artikel wat geskep sal word nie? Anders sal ek 'n ander, nuwe artikel moet skep. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:58, 5 Mei 2026 (UTC) ::::Die reëls sê: dit moet 'n nuwe artikel wees (een wat nog nie bestaan nie), of 'n saadjie ('n baie kort artikel) wat uitgebrei word. ::::Noteer asb jou inskrywing by [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026#Inskrywing]], anders tel dit nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:39, 5 Mei 2026 (UTC) :::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is gedoen. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:10, 5 Mei 2026 (UTC) == Lugvaartterme == {{ping|Gaius le Roux}}, loer asb na [[Lugvaartterme]] as jy nuwe terminilogie gebruik en opdateer waar moontlik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 11 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek sal so maak en die terme waaroor Viva terugvoer gegee het, byvoeg. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 03:54, 12 Mei 2026 (UTC) == Ek het...ek het...ek het... == Jou aanhoudende sinsnede "ek het..." in jou wysigingsopsommings is regtig oorbodig. Ons publiseer verkieslik in die derde persoon, nie die eerste persoon (ek) nie. Terloops, geluk met jou tweede prys in die Skryfwedstryd, hou so aan! Groete--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:45, 26 Junie 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Ek sal ophou om te sê "ek het..." MAAR, hoe moet ek aandui ek is nog besig met die dokument? Die een waarmee ek nou besig is, is redelik lank. Hy sal my heeldag besig hou. :::Daar is 'n sjabloon {{sj|nog besig}} wat sê: {{nog besig}} :Dankie vir die gelukwensing; die artikel waarvoor ek die tweede prys gewen het, het besonder baie energie en tyd geverg. :Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:59, 26 Junie 2026 (UTC) ::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Dit is 'n sinvolle en praktiese antwoord! [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:21, 26 Junie 2026 (UTC) == Vertaling van Engelse kleurterme == {{ping|Oesjaar|Aliwal2012|Rooiratel|Dumbassman|Sobaka|Suidpunt|Martinvl}} en enigiemand anders. Goeie middag almal. Waar kan ek op die internet die Afrikaans vir terme soos Deep Buff, Dark Earth, Dark Green, Azure Blue, ensovoorts kry? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 10:21, 8 Augustus 2026 (UTC) :Weet nie van ‘n enkele bron in die verband nie, maar hierdie terme klink soos amptelike Britse militêre, lugvaart- of voertuigverfkleure. Daar is waarskynlik nie ’n enkele internetbron met vaste Afrikaanse vertalings vir almal nie, omdat name soos ''Dark Earth'' en ''Deep Buff'' dikwels gestandaardiseerde kleurbenamings of verfspesifikasies is. :Vir jou voorbeelde kan die volgende moontlik werk :Engels Moontlike Afrikaans :''Deep Buff'' diep dofgeel of donker geelbruin :''Dark Earth'' donker aardbruin :''Dark Green '' donkergroen :''Azure Blue'' asuurblou :''Sky Blue'' hemelsblou :''Light Earth'' ligte aardbruin :''Middle Stone'' middelsteengrys of medium klipkleur :’n Belangrike onderskeid: wanneer dit ’n amptelike verfnaam is—byvoorbeeld ''RAF Dark Earth''—is nog ‘n opsie om die oorspronklike naam te behou en ’n Afrikaanse verklaring tussen hakies te gee: :''Dark Earth'' (donker aardbruin) :''Deep Buff'' (diep dofgeel) :Dit voorkom dat ’n vertaling verkeerdelik voorgee dat dit presies dieselfde gestandaardiseerde kleurskakering aandui. Vir ’n Wikipedia-artikel kan die Engelse naam dus by die eerste vermelding behou word en daarna die Afrikaanse beskrywing gebruik word. Hoop dit help. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 16:45, 8 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie môre, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Die leiding wat jy verskaf het, help beslis! ::Die terme "Dark Earth" en "Deep Buff" word byvoorbeeld gebruik wanneer die kleurskema van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Mirage IIICZ beskryf word. As die artikel vir modelvliegtuigbouers bedoel is, sal daar beslis van die amptelike terme gebruik gemaak moet word en kan Afrikaanse verklarings tussen hakies gebruik word. In die Wikipedia-artikel wat ek beoog om te skryf, sal "donker aardbruin" en "diep dofgeel" egter werk. Dit sal 'n algemene beskrywing van 'n spesifieke vliegtuig se kleurskema wees. ::Nogmaals dankie en groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:34, 9 Augustus 2026 (UTC) ::Hier is nog 'n kleurterm wat ek in 'n Wikipedia-artikel wil gebruik: ''Olive Drab''. Kan "olyfgroen"/"dowwe olyfgroen" werk? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:14, 22 Augustus 2026 (UTC) :::Middag Gaius. ''Olive Drab'' kan in Afrikaans vertaal word as dowwe olyfgroen of miskien mat olyfgroen. :::In ’n lugvaartkonteks is dowwe olyfgroen waarskynlik die beste keuse, omdat dit verwys na die gedempte, groenbruin kamoefleerkleur wat veral op Amerikaanse militêre vliegtuie gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:49, 22 Augustus 2026 (UTC) ::::Stem saam met dowwe olyfgroen. Uit 'n praktiese oogpunt verwys "drab" kleredrag na gemaks/loslit/slenteruitrustings. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 22 Augustus 2026 (UTC) :::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Groete. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:33, 23 Augustus 2026 (UTC) ::::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:21, 23 Augustus 2026 (UTC) == Nog Engelse kleurterme == Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en Oesjaar. Vir 'n artikel wat ek iewers in die volgende paar dae wil publiseer, verlang ek die Afrikaans van Aircraft Blue en Arctic Blue. Die kleur wat daarmee saamgaan, is White (ek aanvaar dit is maar "wit"). Dit is die laaste kleurskema wat die Atlas Impalas van die Silwer Valke gehad het (met natuurlik silwer). Sover het ek in my artikel donker blou, lig blou en wit as algemene kleurterme gebruik. Dit is dan bloot 'n beskrywing van die kleure soos dit vir my lyk en nie die gestandaardiseerde terme nie. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:14, 19 September 2026 (UTC) :Middag Gaius. Sover ek kon vastel lyk dit of ''Aircraft Blue'' en ''Arctic Blue'' na spesifieke verf- of kleurbenamings verwys en nie gewone kleurbeskrywings is nie. :*''Aircraft Blue'': letterlik vliegtuigblou, maar in ’n histories-tegniese artikel sou ek die oorspronklike naam behou. ''Aircraft Blue'' is inderdaad ’n gestandaardiseerde Britse kleur, BS 381C No. 108, en nie bloot ’n algemene term vir enige blou wat op vliegtuie gebruik word nie. Paintman identifiseer dit uitdruklik as ''Aircraft Blue – BS108.'' :*''Arctic Blue'': Arktiese blou is die natuurlike Afrikaanse vertaling. Dit is egter nie, sover ek kon vasstel, ’n universeel gestandaardiseerde lugvaartkleur nie; verskillende vervaardigers gebruik die naam vir verskillende skakerings. :Moontlike formuleering kan wees: :“Die laaste kleurskema het uit silwer, wit en die blouskakerings ''Aircraft Blue'' en ''Arctic Blue'' bestaan.” :‘n ander opsie kon wees “Die Impalas was in silwer, donkerblou (''Aircraft Blue''), ligblou (''Arctic Blue'') en wit geverf.” : Baie dankie vir al die werk op vliegtuie en die Lugmagerfenis-onderwerpe. Dit is baie uniek en maak 'n betekenisvolle bydrae tot ons kennisbasis. Groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:33, 19 September 2026 (UTC) ::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit baie. Ek dink ek sal iets soos die beskrywing "Die Impalas was in silwer, donkerblou (Aircraft Blue), ligblou (Arctic Blue) en wit geverf." gebruik. ::Ek het sommer ook in die AWS gekyk oor die skryfwyse van donkerblou x donker blou EN ligblou x ligte blou en iets geleer! ::Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:58, 19 September 2026 (UTC) dun6vcrttbifyuly64zj4ubxghnjbxv 3 458743 2968475 2883512 2026-09-19T00:03:15Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Gebruikerbespreking:Lhoussine BENTAYFASTE]] reggemaak 2968475 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:Lhoussine BENTAYFASTE]] ago7dt58qc3cedv0om989k24otw2uic 0 460611 2968604 2895829 2026-09-19T10:28:18Z Pynappel 70858 2968604 wikitext text/x-wiki '''Fezeka Mbiko''' (gebore 1958 of 1959) is 'n Suid-Afrikaanse [[politikus]] wat sedert Oktober 2024 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] is. As 'n lid van die [[Demokratiese Alliansie]] het sy voorheen vir drie maande van Februarie 2019 tot Mei 2019 in die [[Oos-Kaapse Provinsiale Wetgewer]] gedien. Mbiko het in Oktober 2024 weer die frontlinie-politiek betree toe sy as 'n DA-lid van die Nasionale Vergadering ingesweer is, en [[Renaldo Gouws]] opgevolg het, wie se partylidmaatskap beëindig is.<ref name="mype">{{Cite web |date=2024-10-18 |title=Fezeka Mbiko Replaces Renaldo Gouws |url=https://mype.co.za/fezeka-mbiko-replaces-renaldo-gouws/ |access-date=2024-11-23 |website=MyPE |language=en-US}}</ref> Sy is aangestel as kiesafdelingleier van die party se Phesheya Kwenciba-kiesafdeling, wat die dorpe [[Butterworth]], [[Elliotdale]], [[Willowvale]], [[Dutywa]], [[Komga|Qumrha]], [[Chintsa]] en [[Keimond]] insluit.<ref name="mype" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} [[Kategorie:Geboortes in die 1950's]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] 1gxrgiuij5h9j9mbdbwwe1naw8ooyzx 0 460926 2968356 2968253 2026-09-18T14:14:59Z JMK 649 +prente 2968356 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Gezicht op Isandlwana en Fort Pearson te Zoeloeland, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|300px|Uitsig op Fort Pearson op die heuwelkruin aan die suidgrens van Zoeloeland, ca. 1880^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] '''Fort Pearson''' was ‘n Britse fort aan die [[Tugelarivier]] wat ‘n rol gespeel het in die [[Anglo-Zoeloe-oorlog]] van 1879. ==Ligging== Die fort lê op ‘n 100 m hoë krans op die suidelike oewer van die rivier en digby die rivierbrug van die [[N2 (Suid-Afrika)|N2]]-hoofweg. Hier is ook die [[Harold Johnson-natuurreservaat]], die [[Ultimatumboom]] en suikerrietlande. Die punt bied ‘n uitsig oor die rivier, strand, see en ’n groot deel van die historiese [[Zululand]]. Voorheen was hier ‘n hotel by ‘n drif in die rivier. ==Reeks forte== Die bou van die forte langs die rivier dagteken uit die periode van onrus wat daar in Zoeloeland geheers het na 1854 toe [[Cetshwayo]] se stryd met sy broers begin het. Na die Slag van Ndondakusuka op 2 Desember 1856 waarin Cetshwayo sy broer Mbulazi verslaan en gedood het, is daar in die streek ‘n reeks forte gebou om die Natalse grens te beskerm: Fort Scott in 1857, Fort Buckingham in 1861 (wat in 1879 met Fort Cherry vervang is) en Fort Williamson ook in 1861 by die ou wadrif naby die rivier se mond. Laasgenoemde is in 1878 vervang deur Fort Pearson. Tydens die Anglo-Zoeloeoorlog van 1879 is [[Fort Tenedos]] regoor Fort Pearson gebou. In 1861 is Fort Cross gebou langs die destydse hoofpad so halfpad tussen [[Kranskop]] en Mapumulo. ==Hierdie fort== [[Lêer:Kolonel Charles Knight Pearson, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|240px|Kolonel Charles Knight Pearson het Zoeloeland in 1879 met meer as 1000 manskappe van die fort af binnegeval, en dan 'n twee maande lange beleg te Eshowe getrotseer.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronillustrasie, sien lêerinligting}}}]] Die fort bestaande uit grondwalle is in November 1878 op bevel van kommandant F.W. Sullivan deur matrose van die ''H.M.S. Tenedos'' en die ''H.M.S. Active'' opgerig onder leiding van kol. Charles Knight Pearson, die bevelhebber van lord [[Chelmsford]] se suidelike kolonne. Die fort moes die pont bewaak, dien as voorraaddepot en hospitaal. Daar is twee kanonne van die skepe na die fort oorgeplaas. Verder was daar ‘n begraafplaas, ‘n hoenderwerf en ‘n groentetuin. ==Monument== Die oorblywende murasie en kanonne is op 25 Augustus 1950 tot gedenkwaardigheid verklaar en die oorlogsbegraafplaas is in 1981 opgeknap. Toegang (liefs vergesel van ‘n gids) kan via die Harold Johnson-natuurreservaat verkry word. ==Lees ook== *[[Historiese slagveldroete van KwaZulu-Natal]] ==Bibliografie== *[[Thomas Victor Bulpin|Bulpin, T.V.]]: Natal and the Zulu Country. Kaapstad: Books of Africa, 1966 *https://www.battlefieldsroute.co.za/place/fort-pearson-and-ultimatum-tree/ *Oberholster, J.J.: Die historiese monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Kultuurstigting Rembrandt van Rijn vir die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]], 1972 {{koördinate|29|12|49|S|31|25|59|O|type:landmark_region:ZA|aansig=titel}} [[Kategorie:Forte in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] kujw58im89lv2eh2xar5inrfov3djuk 0 465462 2968422 2962929 2026-09-18T18:31:40Z Ymblanter 41217 + afb 2968422 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Lithabaneng | nedersetting_tipe = Gemeenskapsraad | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Lesotho}} | onderafdelingtipe1 = Distrik | onderafdelingnaam1 = [[Maseru (distrik)|Maseru]] | koördinate = {{Koördinate|-29.36611|27.53806|display=inline,title}} | bevolking_totaal = 28371 | population_as_of = 2006 | tydsone = [[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]] | image = Lithabaneng Qeme Plateau seen from Ha Matala.jpg }} '''Lithabaneng''' is 'n gemeenskapsraad van die distrik [[Maseru (distrik)|Maseru]], [[Lesotho]]. Lithabaneng het 28&nbsp;371 inwoners in 2006 gehad. {{Saadjie}} {{Normdata}} h8vgynga7e4frje5hqeclkwsb58ltp7 1 467804 2968534 2962033 2026-09-19T09:00:39Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Bespreking:Spoor]] na [[Bespreking:Spoor (rolprent)]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat 2962033 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468942 2968367 2967162 2026-09-18T15:51:05Z Gaius le Roux 203341 Teksredigering. Die vorige manier waarop die sin geskryf was, was korrek. 2968367 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Infrastruktuur 1992-12-10 Dunnot 121 her 1014x615.jpg|duimnael|Die beheertoring en ander infrastruktuur by Dunnottar in Desember 1992.]] '''Lugmagbasis Dunnottar''' was ’n basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]], was geleë te Dunnottar (tussen Springs en Nigel) aan die Oos-Rand van Gauteng en het verskillende name gehad. Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. [[North American T-6 Texan|Harvards]], [[De Havilland Tiger Moth|Tiger Moths]], [[Douglas DC-3|Dakotas]], Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was in daardie stadium ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die Tiger Moth is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool (VOS) Dunnottar verander, maar die naam Sentrale Vliegskool is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin. Die laaste vleuelsparade by Dunnottar was op 10 Desember 1992. Nadat die Sentrale Vliegskool na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] in die Kaapprovinsie verskuif het, is die basis deur die [[Suid-Afrikaanse Leër]] oorgeneem.<ref>{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref> == Nuusbrokkies uit die geskiedenis van VOS Dunnottar == * Sertifikate is op Vrydag, 18 Augustus 1972 tydens ’n voorstellingsparade by VOS Dunnottar aan vyf onderkorporaals en ’n weerman oorhandig, en hulle het as opgeleide vakmanne gekwalifiseer wat as radio-, vliegtuig- of elektriese monteurs kon werk. * Volgens ’n berig in die ''Paratus'' van Junie 1973 het twee lede van 40 Eskader tydens ’n medaljeparade by VOS Dunnottar medaljes ontvang en een lid het sy kommissie as offisier ontvang. * Kolonel JZ Eloff was vanaf Augustus 1974 die bevelvoerder van Dunnottar. Hierdie gedeelte is uit die volgende bronne verkry:<ref>{{Cite journal |date=October 1972 |title=Voorstellingsparade VOS Dunnottar |journal=Paratus |pages=51 |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref><ref>{{Cite journal |date=June 1973 |title=FTS Dunnottar |journal=Paratus |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref><ref>{{Cite journal |date=May 1975 |title=Die Bevelvoerder |journal=Byvoegsel tot Paratus |pages=vii |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref> == Eenhede wat by Dunnottar gebaseer was == === 40 Eskader === 40 Eskader was van Augustus 1965 tot Augustus 1982 by die Sentrale Vliegskool by Dunnottar gebaseer. Die laaste van die eenheid se Harvards is op 27 Augustus 1982 na die Sentrale Vliegskool oorgeplaas. Die eenheid se rol was taktiese verkenning.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=334, 336 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7637 2003-05-04 FAGM P5045535 her 800x600.jpg|Harvard 7637 Lêer:7637 2003-05-04 FAGM P5045724 crhor 800x600.jpg|40 Eskader-wapen </gallery> === Sentrale Vliegskool === Die Sentrale Vliegskool by Dunnottar het vir 'n groot deel van sy bestaan Harvard-vliegtuie bedryf. <gallery mode="packed"> Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 op 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 op 10 Desember 1992 </gallery> === Die Harvard-vertoonspan === Die Harvard-vertoonspan van die Suid-Afrikaanse Lugmag het by verskillende geleenthede opgetree. ==== 1980’s ==== ===== Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 ===== [[Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|geen|duimnael|Harvards 7676, 7111 en 7661 van die vertoonspan 20 Junie 1986]] ==== 1990’s ==== ===== Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 ===== <gallery mode="packed"> Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 </gallery> ===== Amptelike opening van Lugmagbasis Mmabatho van die Bophuthatswana-lugmag op 28 November 1992 ===== <gallery mode="packed"> Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie </gallery> == Laaste vleuelsparade by Dunnottar op 10 Desember 1992 == Die laaste vleuelsparade by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind. Daarna het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verhuis.<gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards vorm die letters CFS Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 besig om te ry Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Formasiewegbreek en vliegtuie met werkende enjins op grond Lêer:6886 1992-12-10 CFS Dun 222 her 72dpi.jpg|Douglas C-47 reeksnommer 6886 en C-47TP’s reeksnommers 6835 en 6885 Lêer:6835 1992-12-10 CFS Dun 221 her 800x486.jpg|C-47TP’s reeksnommers 6835 en 6885 van 44 Eskader </gallery> == Infrastruktuur == Infrastruktuur te Dunnottar word in Oktober 1992 van links na regs met betrekking tot die vluglyne en die beheertoring uitgebeeld. <gallery mode="packed"> Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 070 her 1006x611.jpg Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 065 her 1009x612.jpg Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 075 her 1010x613.jpg </gallery> == Hekwag == North American Harvard Mk III reeksnommer 7573 was vanaf 25 Mei 1973 die hekwag by Lugmagbasis Dunnottar. Die vliegtuig is op 20 Desember 1992 na die dorp Dunnottar verskuif.[[Lêer:7573 0000 Dunottar 972 ELshd upsize 800x526.jpg|senter|duimnael|North American Harvard Mk III reeksnommer 7573]] == Verwysings == {{Verwysings}} 1gh8ypbb0xs4ez8za5o9sko2sg1w0xg 2968493 2968367 2026-09-19T07:04:13Z Aliwal2012 39067 My weergawe is ook korrek Gaius! 2968493 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Infrastruktuur 1992-12-10 Dunnot 121 her 1014x615.jpg|duimnael|Die beheertoring en ander infrastruktuur by Dunnottar in Desember 1992.]] '''Lugmagbasis Dunnottar''' was ’n [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]basis, wat geleë was te Dunnottar (tussen Springs en Nigel) aan die Oos-Rand van Gauteng en het verskillende name gehad. Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. [[North American T-6 Texan|Harvards]], [[De Havilland Tiger Moth|Tiger Moths]], [[Douglas DC-3|Dakotas]], Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was in daardie stadium ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die Tiger Moth is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool (VOS) Dunnottar verander, maar die naam Sentrale Vliegskool is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin. Die laaste vleuelsparade by Dunnottar was op 10 Desember 1992. Nadat die Sentrale Vliegskool na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] in die Kaapprovinsie verskuif het, is die basis deur die [[Suid-Afrikaanse Leër]] oorgeneem.<ref>{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref> == Nuusbrokkies uit die geskiedenis van VOS Dunnottar == * Sertifikate is op Vrydag, 18 Augustus 1972 tydens ’n voorstellingsparade by VOS Dunnottar aan vyf onderkorporaals en ’n weerman oorhandig, en hulle het as opgeleide vakmanne gekwalifiseer wat as radio-, vliegtuig- of elektriese monteurs kon werk. * Volgens ’n berig in die ''Paratus'' van Junie 1973 het twee lede van 40 Eskader tydens ’n medaljeparade by VOS Dunnottar medaljes ontvang en een lid het sy kommissie as offisier ontvang. * Kolonel JZ Eloff was vanaf Augustus 1974 die bevelvoerder van Dunnottar. Hierdie gedeelte is uit die volgende bronne verkry:<ref>{{Cite journal |date=October 1972 |title=Voorstellingsparade VOS Dunnottar |journal=Paratus |pages=51 |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref><ref>{{Cite journal |date=June 1973 |title=FTS Dunnottar |journal=Paratus |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref><ref>{{Cite journal |date=May 1975 |title=Die Bevelvoerder |journal=Byvoegsel tot Paratus |pages=vii |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref> == Eenhede wat by Dunnottar gebaseer was == === 40 Eskader === 40 Eskader was van Augustus 1965 tot Augustus 1982 by die Sentrale Vliegskool by Dunnottar gebaseer. Die laaste van die eenheid se Harvards is op 27 Augustus 1982 na die Sentrale Vliegskool oorgeplaas. Die eenheid se rol was taktiese verkenning.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=334, 336 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7637 2003-05-04 FAGM P5045535 her 800x600.jpg|Harvard 7637 Lêer:7637 2003-05-04 FAGM P5045724 crhor 800x600.jpg|40 Eskader-wapen </gallery> === Sentrale Vliegskool === Die Sentrale Vliegskool by Dunnottar het vir 'n groot deel van sy bestaan Harvard-vliegtuie bedryf. <gallery mode="packed"> Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 op 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 op 10 Desember 1992 </gallery> === Die Harvard-vertoonspan === Die Harvard-vertoonspan van die Suid-Afrikaanse Lugmag het by verskillende geleenthede opgetree. ==== 1980’s ==== ===== Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 ===== [[Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|geen|duimnael|Harvards 7676, 7111 en 7661 van die vertoonspan 20 Junie 1986]] ==== 1990’s ==== ===== Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 ===== <gallery mode="packed"> Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 </gallery> ===== Amptelike opening van Lugmagbasis Mmabatho van die Bophuthatswana-lugmag op 28 November 1992 ===== <gallery mode="packed"> Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie </gallery> == Laaste vleuelsparade by Dunnottar op 10 Desember 1992 == Die laaste vleuelsparade by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind. Daarna het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verhuis.<gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards vorm die letters CFS Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 besig om te ry Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Formasiewegbreek en vliegtuie met werkende enjins op grond Lêer:6886 1992-12-10 CFS Dun 222 her 72dpi.jpg|Douglas C-47 reeksnommer 6886 en C-47TP’s reeksnommers 6835 en 6885 Lêer:6835 1992-12-10 CFS Dun 221 her 800x486.jpg|C-47TP’s reeksnommers 6835 en 6885 van 44 Eskader </gallery> == Infrastruktuur == Infrastruktuur te Dunnottar word in Oktober 1992 van links na regs met betrekking tot die vluglyne en die beheertoring uitgebeeld. <gallery mode="packed"> Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 070 her 1006x611.jpg Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 065 her 1009x612.jpg Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 075 her 1010x613.jpg </gallery> == Hekwag == North American Harvard Mk III reeksnommer 7573 was vanaf 25 Mei 1973 die hekwag by Lugmagbasis Dunnottar. Die vliegtuig is op 20 Desember 1992 na die dorp Dunnottar verskuif.[[Lêer:7573 0000 Dunottar 972 ELshd upsize 800x526.jpg|senter|duimnael|North American Harvard Mk III reeksnommer 7573]] == Verwysings == {{Verwysings}} 9cd8avzorc8m0defooaxktisf5rcg6a 2968494 2968493 2026-09-19T07:07:09Z Aliwal2012 39067 2968494 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Infrastruktuur 1992-12-10 Dunnot 121 her 1014x615.jpg|duimnael|Die beheertoring en ander infrastruktuur by Dunnottar in Desember 1992.]] '''Lugmagbasis Dunnottar''' was ’n [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]basis, geleë te Dunnottar (tussen Springs en Nigel) aan die Oos-Rand van Gauteng en het verskillende name gehad. Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. [[North American T-6 Texan|Harvards]], [[De Havilland Tiger Moth|Tiger Moths]], [[Douglas DC-3|Dakotas]], Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was in daardie stadium ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die Tiger Moth is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool (VOS) Dunnottar verander, maar die naam Sentrale Vliegskool is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin. Die laaste vleuelsparade by Dunnottar was op 10 Desember 1992. Nadat die Sentrale Vliegskool na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] in die Kaapprovinsie verskuif het, is die basis deur die [[Suid-Afrikaanse Leër]] oorgeneem.<ref>{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref> == Nuusbrokkies uit die geskiedenis van VOS Dunnottar == * Sertifikate is op Vrydag, 18 Augustus 1972 tydens ’n voorstellingsparade by VOS Dunnottar aan vyf onderkorporaals en ’n weerman oorhandig, en hulle het as opgeleide vakmanne gekwalifiseer wat as radio-, vliegtuig- of elektriese monteurs kon werk. * Volgens ’n berig in die ''Paratus'' van Junie 1973 het twee lede van 40 Eskader tydens ’n medaljeparade by VOS Dunnottar medaljes ontvang en een lid het sy kommissie as offisier ontvang. * Kolonel JZ Eloff was vanaf Augustus 1974 die bevelvoerder van Dunnottar. Hierdie gedeelte is uit die volgende bronne verkry:<ref>{{Cite journal |date=October 1972 |title=Voorstellingsparade VOS Dunnottar |journal=Paratus |pages=51 |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref><ref>{{Cite journal |date=June 1973 |title=FTS Dunnottar |journal=Paratus |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref><ref>{{Cite journal |date=May 1975 |title=Die Bevelvoerder |journal=Byvoegsel tot Paratus |pages=vii |via=Suid-Afrikaanse Weermag}}</ref> == Eenhede wat by Dunnottar gebaseer was == === 40 Eskader === 40 Eskader was van Augustus 1965 tot Augustus 1982 by die Sentrale Vliegskool by Dunnottar gebaseer. Die laaste van die eenheid se Harvards is op 27 Augustus 1982 na die Sentrale Vliegskool oorgeplaas. Die eenheid se rol was taktiese verkenning.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=334, 336 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7637 2003-05-04 FAGM P5045535 her 800x600.jpg|Harvard 7637 Lêer:7637 2003-05-04 FAGM P5045724 crhor 800x600.jpg|40 Eskader-wapen </gallery> === Sentrale Vliegskool === Die Sentrale Vliegskool by Dunnottar het vir 'n groot deel van sy bestaan Harvard-vliegtuie bedryf. <gallery mode="packed"> Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 op 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 op 10 Desember 1992 </gallery> === Die Harvard-vertoonspan === Die Harvard-vertoonspan van die Suid-Afrikaanse Lugmag het by verskillende geleenthede opgetree. ==== 1980’s ==== ===== Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 ===== [[Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|geen|duimnael|Harvards 7676, 7111 en 7661 van die vertoonspan 20 Junie 1986]] ==== 1990’s ==== ===== Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 ===== <gallery mode="packed"> Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 </gallery> ===== Amptelike opening van Lugmagbasis Mmabatho van die Bophuthatswana-lugmag op 28 November 1992 ===== <gallery mode="packed"> Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie </gallery> == Laaste vleuelsparade by Dunnottar op 10 Desember 1992 == Die laaste vleuelsparade by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind. Daarna het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verhuis.<gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards vorm die letters CFS Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 besig om te ry Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Formasiewegbreek en vliegtuie met werkende enjins op grond Lêer:6886 1992-12-10 CFS Dun 222 her 72dpi.jpg|Douglas C-47 reeksnommer 6886 en C-47TP’s reeksnommers 6835 en 6885 Lêer:6835 1992-12-10 CFS Dun 221 her 800x486.jpg|C-47TP’s reeksnommers 6835 en 6885 van 44 Eskader </gallery> == Infrastruktuur == Infrastruktuur te Dunnottar word in Oktober 1992 van links na regs met betrekking tot die vluglyne en die beheertoring uitgebeeld. <gallery mode="packed"> Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 070 her 1006x611.jpg Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 065 her 1009x612.jpg Lêer:Infrastruktuur 1992-10-00 Dunnot 075 her 1010x613.jpg </gallery> == Hekwag == North American Harvard Mk III reeksnommer 7573 was vanaf 25 Mei 1973 die hekwag by Lugmagbasis Dunnottar. Die vliegtuig is op 20 Desember 1992 na die dorp Dunnottar verskuif.[[Lêer:7573 0000 Dunottar 972 ELshd upsize 800x526.jpg|senter|duimnael|North American Harvard Mk III reeksnommer 7573]] == Verwysings == {{Verwysings}} td580mpv5bbkmkgdupqw0iibjfi06he 0 469089 2968346 2968234 2026-09-18T13:40:15Z Aliwal2012 39067 Ek het juis die opskrifte verminder, nou druk jy hulle weer in 2968346 wikitext text/x-wiki [[Lêer:7703 1977-10-00 FALA 596 EL 600x364.jpg|duimnael|Sentrale Vliegskool se wapen in Oktober 1977 op Harvard 7703]] [[Lêer:62 AS 2008-05-31 FASK 089 800x533.jpg|duimnael|220px|Kunstenaarsvoorstelling van 62 Lugskool se wapen, WOII]] [[Lêer:7569 2000-02-01 Bays 2 600x462.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] [[Lêer:7569 0000 Andy Hheape 296 800x486.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] '''Die Sentrale Vliegskool''' (SVS) van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) is ’n sentrale eenheid waar vlieëniers (insluitende instrukteurs) opgelei word en het oor die jare verskillende tuistes gehad en word tans by [[Lugmagbasis Langebaanweg]] gehuisves. Die SVS het ook die naam 62 Lugskool gehad. Nog ’n naam vir die skool was “Sentrale Vlieërskool”. Daar word byvoorbeeld op bladsy 58 van die ''SA Flyer'' van Februarie 2003 ’n wapen uitgebeeld wat vanaf die begin van die 1950’s in gebruik geneem is en op die groepfoto van SVS-instrukteurskursus 3/1941 na die “Sentrale Vlieërskool” verwys.<ref name=":1">{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref><ref>{{Cite book |last=Embleton |first=Andrew |title=Facta Nostra Vivent — Memories from the South African Air Force Central Flying School 1922 – 1995 |date=2014 |publisher=Reach Publishers |isbn= |edition=1ste |location=Wandsbeck, South Africa |pages=45 |language=en}}</ref> Die skool het op verskillende tye ook verskillende vertoonspanne gehad. Die skool het vir ’n groot gedeelte van sy bestaan Harvards bedryf en gebruik tans die [[Pilatus PC-7]]. == Geskiedenis == Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in 1936 gevorm deur die Vliegopleidingskool by [[Lugmagbasis Swartkop|Swartkop]] te hernommer. Die SVS is vanaf 13 November 1939 net vir die opleiding van vlieginstrukteurs gebruik. Die SVS is op 11 Desember 1939 na Kimberley verskuif en daarna (op 27 Mei 1940) na Bloemfonteim (Tempe-vliegveld). Op 11 November 1940 is die SVS ingevolge die Gesamentlike Lugopleidingskema-numeringstelsel as 62 Lugskool hernoem, maar daar is gedurende die oorlogsjare na die skool as die Sentrale Vliegskool verwys. Opleiding by 62 Lugskool is in Januarie 1945 gestaak en die skool is in die tydperk 19 tot 24 Februarie 1945 gesluit. Die SVS is weer in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. Harvards, Tiger Moths, Dakotas, Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was nou ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die [[Tiger Moth]]s is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool Dunnottar verander, maar die naam "Sentrale Vliegskool" is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards synde steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin.<ref name=":1" /> == Navigasie-oefeninge == [[Lêer:Harvard 7699 a.jpg|regs|duimnael|Harvard 7699 styg by Dunnottar op vir 'n navigasie-oefening oor die mond van die Tugelarivier na Durban en terug.]] 'n Voorbeeld van so 'n vlug was die lang navigasie-oefening wat circa 1978 van Dunnottar na Durban en terug onderneem is. Die Harvard met die reeksnommer 7699 het aan die einde van die instrukteurskursus by Dunnottar opgestyg en oor die mond van die [[Tugelarivier]] na Durban en terug gevlieg. == Laaste vleuelsparade by Dunnottar == Die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool (SVS) by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind, en die SVS het daarna na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] verskuif.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=392 |lang=en}}</ref> === Foto’s van die programbrosjure en die verrigtinge === <gallery> Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 134 708x1019.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 137 570x1017.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 138 601x958.jpg </gallery><gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards op 10 Desember 1992 Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 ry op 10 Desember 1992 Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Vliegtuie met werkende enjins en formasiewegbreek </gallery> == Leuses van die Sentrale Vliegskool == Terwyl die SVS by Dunnottar gebaseer was, was die leuse “Ons dade leef”. Hierdie leuse word egter nie by Langebaanweg gebruik nie. Dáár word die leuse van die basis gebruik, naamlik ''Tenax Propisiti Vinco'' – "Deur volharding kom sukses". == Verhuising van die Sentrale Vliegskool == Nadat die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool by Dunnottar op 10 Desember 1992 plaasgevind het, het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verskuif, en die eerste kursusse is op 1 Februarie 1993 by Langebaanweg aangebied.<ref name=":1" /> == Harvards van die Sentrale Vliegskool == === 1977 en 1992 === <gallery mode="packed"> Lêer:7703 1977-10-00 FALA 593 spot LR lias 800x486.jpg|Harvard 7703 te Lanseria in Oktober 1977 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:7668 1992-10-00 Dunnot 096 her 800x486.jpg|Harvard 7668 in Oktober 1992 te Dunnottar Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 </gallery> == Sentrale Vliegskool te Langebaanweg == === Harvard 7002 === Hierdie vliegtuig het voorheen ’n ander reeksnommer in die SALM gehad, naamlik 7529, wat ’n Harvard III was en op 15 April 1970 as deel van Operasie Klawer na die Gaboenese Presidentswag gegaan het. Die masjien is een van twee vliegtuie wat herbou is nadat hulle van Gaboen teruggekeer het. Sy konstruksienommer is 88-15328, sy VSA-reeksnommer was 41-34011 en sy reeksnommer in die Britse Koninklike Lugmag was EZ138. Die vliegmasjien is uit die romp van ex-SALM 7529/ex-Gaboenese “B” herbou. === Harvard 7073 === Harvard 7073 is die IIA-variant van die North American Harvard, het die konstruksienommer 88-9844 en was voorheen 41-33254 in die VSA en EX331 in die Koninklike Britse Lugmag. === Harvard 7654 === Harvard 7654 is ’n AT-6A met die konstruksienommer 78-6587. === Harvard 7678 === Hierdie vliegtuig is ’n SNJ-4 wat oorspronklik tussen Julie 1952 en September 1953 as deel van ’n groep van 65 vernieude AT-6’e/SNJ’s uit die VSA afgelewer is. Sy konstruksienommer is 88-9156 en hy het die VSA-reeksnommer 05-649 gehad.<ref>{{Cite book |last=Becker and Brent |first=Dave and Winston |title=AT-6 Harvard in South African Service – A pictorial history |date=1995 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-9583880-2-4 |location=Nelspruit, South Africa |pages=94, 95 and 105 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7654 1995-11-17 FALW 778b LR lias 800x486.jpg|Nege Harvards Lêer:7002 1995-11-17 FALW 037 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7002(2) Lêer:7073 1995-11-17 FALW 948 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7073 Lêer:7654 1995-11-17 FALW 992 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7654 Lêer:7678 1995-11-17 FALW 015 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7678 </gallery> == Die Harvard-vertoonspan == Die Harvard-vertoonspan het by verskillende geleenthede opgetree. === 1980’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7688 1984-07-14 FAVG 204 her4 800x486.jpg|Durban Wings Club-lugskou 14 Julie 1984 Lêer:7688 1985-08-03 FANS AH 205 shd25 her4 1008x612.jpg|Nelspruitlugskou 3 Augustus 1985 Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|84 Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 Lêer:7668 1989-03-00 FAYP 208 her 1008x612.jpg|Lugmagbasis Ysterplaat 18 Maart 1989 </gallery> Twee vliegtuie van die Harvard-kunsvliegspan is op 22 Julie 1989 te Lugmagbasis Bloemspruit vertoon. Hulle het die reeksnommers 7515 en 7024 gehad. <gallery mode="packed"> Lêer:7515 1989-07-22 FABL 211 shd25 her4 800x486.jpg|Harvard 7515 is die nommer 1-vliegtuig Lêer:7024 1989-07-22 FABL 209 shd25 her2 800x486.jpg|Harvard 7024 is die nommer 2-vliegtuig Lêer:7515 1989-07-22 FABL 212 her 486x800.jpg|Harvard 7515 Lêer:7024 1989-07-22 FABL 210 her 486x800.jpg|Harvard 7024 </gallery> === 1990’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 213 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 214 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001(2) amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 </gallery> Die vliegtuie van die Harvard-vertoonspan het in November 1995 ’n nommer en die 1994- nasionale vlag op die stertvin asook ’n spesiale wapen gehad. Vier van die vliegtuie van die span was Harvards reeksnommers 7111, 7176, 7153 en 7385 (hulle word hieronder op 17 November 1995 by die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg gesien). Harvard 7111 “Nelson” was die vliegtuig van die leier van die span. Vandaar die “1” op die stertvin van die vliegtuig. Harvard 7176 was die vliegtuig van kaptein Anton Kustner. Hy was vlieënier nommer 2 in die span. Harvard 7153 was die vliegtuig van die derde vlieënier in die span, naamlik majoor Lionel Sawyer. Die vierde vliegtuig in die Harvard-vertoonspan het die reeksnommer 7385 gehad en die vlieënier daarvan was kaptein André Meiring. <gallery mode="packed"> Lêer:7153 1995-11-17 FALW 011 Ice cr 600x364.jpg|Wapen van die Harvard-vertoonspan Lêer:7153 1995-11-17 FALW 945 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7153, wapen net linkerkant Lêer:7385 1995-11-17 FALW 923 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7385, toegerus met rooktoestel Lêer:7111 1995-11-17 FALW 912 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7111 1995-11-17 FALW 007 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson”, spannommer 1 Lêer:7111 1995-11-17 FALW 009 Ice shd25 her 486x800.jpg|Harvard 7111 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 003 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7176, spannommer 2 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 005 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7176 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 998 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7153, spannommer 3 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 001 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7153 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 994 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7385, spannommer 4 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 996 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7385 </gallery> Harvards het gedurende die vieringe van die SALM se 75ste bestaansjaar in 1995 formasieverbyvlugte in die vorm van die syfer 75 gelewer. [[Lêer:1995 SALM 75 Harvard-formasie 132 1007x612.jpg|geen|duimnael|SALM 75-formasie]] === Afskeid van die Harvard in November 1995 === Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in die tydperk 16 tot 18 November 1995 by Langebaanweg van die Harvard afskeid geneem. Gaste het op die 16de aangekom en op die 18de vertrek, en die hoofverrigtinge het op die 17de plaasgevind. Op daardie datum was daar die SALM 75-formasieverbyvlug deur Harvards, ’n massaverbyvlug deur 55 Harvards, ’n formasieverbyvlug deur 16 Harvards en formasielugtoertjies deur die Harvard-vertoonspan. Ná die 55-skip-formasieverbyvlug was daar ’n massa-afskakeling van Harvard-enjins. Daar was ook individuele vertonings deur die SALM-museum se Albatross en Shackleton en vertonings deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Historiese Vlug en die Harvard-klub.<ref>{{Cite book |title=The Last of the Radials, CFS Langebaanweg |date=16 November 1995 |publisher=South African Air Force |lang=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:55-skip 1995-11-17 FALW SAAF 133 her2 1007x612.jpg|Massaverbyvlug van 55 Harvards op 17 November 1995 Lêer:7676 1995-11-17 Lbwg 779a 800x533.jpg|'n Aantal Harvards op 17 November 1995 Lêer:7188 1995-11-17 FALW 039 Ice shd25 her 800x486.jpg|Vyf Harvards met werkende enjins 17 November 1995 Lêer:7406 1995-11-17 FALW 915 Ice radiaal Express teks 800x486.jpg|Totsiens Harvards! </gallery> == Die Pilatus PC-7 in SALM diens == Die Suid-Afrikaans Lugmag het drie Pilatus PC-7’s van die Bophuthatswana-lugmag geërf en 60 PC-7’s van sy eie bedryf. Die SALM se weergawes van die PC-7 was aanvanklik as die Pilatus PC-7 Merk II Astra bekend. Volgens ''75 Years on Wings of Eagles'' is die Pilatus PC-7’s van die ex-Bophuthatswana-lugmag vir oorbruggingsopleiding van lede van die voormalige TBVC- en Niestatutêre Mag gebruik. Die voormalige Bophuthatswana-vliegtuie het hulle Bop-reeksnommers (T400, T410 en T420) en Luiperdplakkers behou. Die ex-Bop-vliegmasjiene is later op ’n Pilatus PC-12 ingeruil.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles—South African Military Aviation History |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=170, 171 |language=en}}</ref> Die eerste Pilatus PC-7 Mk II Astra, nommer 2001, is op 17 Oktober 1994 aan die SVS afgelewer.<ref name=":1" /> <gallery mode="packed"> Lêer:Leopards 1995-03-03 Lbwg 791 LR 800x486.jpg|Drie voormalige Bop-lugmag-PC-7’s by Langebaanweg 3 Maart 1995 Lêer:T420 1995-03-03 Lbwg 792 LR 600x364.jpg|PC-7 reeksnommer T420 ex-Bophuthatswana-lugmag by Langebaanweg 3 Maart 1995 </gallery> === Atlas Astras van die Sentrale Vliegskool naby Langebaanweg === <gallery mode="packed"> Lêer:2001 1995-03-03 Lbwg 780 LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2001 Lêer:2004 1995-03-03 Lbwg 784 spot skoon2 800x533.jpg|Astra reeksnommer 2004 Lêer:2004 1995-03-03 FALW 782 crop LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2004 </gallery> === Pilatus PC-7’s in 2004 === Thabo Mbeki is op 27 April 2004 as Suid-Afrika se president ingehuldig, en die SALM het formasieverbyvlugte oor Pretoria uitgevoer, ook deur Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg. <gallery mode="packed"> Lêer:2 Verbyvlug Astra 0675 LR cr 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0677 EL 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0678 LR cr 600x400.jpg </gallery> Op 21 September 2004 het Astras van die Sentrale Vliegskool te Langebaanweg aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by Waterkloof in Pretoria deelgeneem. <gallery mode="packed"> Lêer:2007 2004-09-21 AAD FAWK 478 600x400.jpg|Vyf Astras Lêer:2046 2004-09-21 AAD FAWK 450 600x400.jpg|Sewe Astras </gallery> In 2007 het Pilatus PC-7 Astra-opleidingsvliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Sentrale Vliegskool gereeld na die Springbok-vliegveld in die Noord-Kaapprovinsie van Suid-Afrika gevlieg. Astra reeksnommer 2050 het op 24 Oktober 2007 skynnaderings by Springbok uitgevoer. <gallery mode="packed"> Lêer:2050 2007-10-24 FASB 7544 resize shd25 shp 800x533.jpg Lêer:2050 2007-10-24 FASB 003 crop LR 800x533.jpg </gallery> === Die Silwer Valke-vertoonspan === Die oorsprong van die Silwer Valke kan na die ''Bumbling Bees''-vertoonspan teruggevoer word, wat oorspronklik in 1953 gevorm is en in 1966 met die Impala Mk I begin vlieg het. Die span is op 22 November 1967 die Silwer Valke herdoop. ’n Pilatus PC-7 Mk II Astra-vertoonspan het op 13 Mei 1999 begin oefen. Daar is besluit om die Silwer Valke by die Sentrale Vliegskool met Astras te hervorm, en die Astra-vertoonspan is amptelik op 30 Oktober 1999 die Silwer Valke herdoop.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=October 2005 |title=History of the Silver Falcons |journal=SA Flyer |issue=120 |pages=29, 30, 33}}</ref> Nadat die vliegtuie van die Silwer Valke jare lank in die standaard opleidingskleurskema bedryf is, is hulle in die kleure van die 1994- nasionale vlag oorgeverf en het nuwe merke ontvang. Die vliegtuie van die Silwer Valke word hieronder in die standaard opleidingskleurskema (2005 en 2007) en die nuwe kleurskema (September 2013) geïllustreer. <gallery mode="packed"> Lêer:2024 2007-10-20 FASB 001 ELshd 800x533.jpg|PC-7 nommer 2024, Valk #2, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 025 shd-lev 1229x819.jpg|Onberispelike formasievliegvertoning, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 027 shd-lev 1229x819.jpg|“Bombars”, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2018 2028 2020 2025 20050902 FALW 023 800x602.jpg|Nou formasie 2 September 2005 </gallery> <gallery mode="packed"> Lêer:2025 2013-09-29 FAGM 062 crop EL 600x397.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2025 2013-09-29 FAGM -052 crop EL 600x400.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM 957 ELshd 800x534.jpg|Silwer Valke 1 tot 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM NAT4862 ELlev 800x534.jpg|Silwer Valke 4 en 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2020 2013-09-29 FAGM NAT4884 crop ELshd 800x534.jpg|Pilatus PC-7 reeksnommer 2020 op 29 September 2013 te Randse Lughawe </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} 29f53lzmmh04r37y03ci6qrebcwpfn3 2968348 2968346 2026-09-18T13:49:06Z Aliwal2012 39067 snoei oormaat opskrifte 2968348 wikitext text/x-wiki [[Lêer:7703 1977-10-00 FALA 596 EL 600x364.jpg|duimnael|Sentrale Vliegskool se wapen in Oktober 1977 op Harvard 7703]] [[Lêer:62 AS 2008-05-31 FASK 089 800x533.jpg|duimnael|220px|Kunstenaarsvoorstelling van 62 Lugskool se wapen, WOII]] [[Lêer:7569 2000-02-01 Bays 2 600x462.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] [[Lêer:7569 0000 Andy Hheape 296 800x486.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] '''Die Sentrale Vliegskool''' (SVS) van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) is ’n sentrale eenheid waar vlieëniers (insluitende instrukteurs) opgelei word en het oor die jare verskillende tuistes gehad en word tans by [[Lugmagbasis Langebaanweg]] gehuisves. Die SVS het ook die naam 62 Lugskool gehad. Nog ’n naam vir die skool was “Sentrale Vlieërskool”. Daar word byvoorbeeld op bladsy 58 van die ''SA Flyer'' van Februarie 2003 ’n wapen uitgebeeld wat vanaf die begin van die 1950’s in gebruik geneem is en op die groepfoto van SVS-instrukteurskursus 3/1941 na die “Sentrale Vlieërskool” verwys.<ref name=":1">{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref><ref>{{Cite book |last=Embleton |first=Andrew |title=Facta Nostra Vivent — Memories from the South African Air Force Central Flying School 1922 – 1995 |date=2014 |publisher=Reach Publishers |isbn= |edition=1ste |location=Wandsbeck, South Africa |pages=45 |language=en}}</ref> Die skool het op verskillende tye ook verskillende vertoonspanne gehad. Die skool het vir ’n groot gedeelte van sy bestaan Harvards bedryf en gebruik tans die [[Pilatus PC-7]]. == Geskiedenis == Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in 1936 gevorm deur die Vliegopleidingskool by [[Lugmagbasis Swartkop|Swartkop]] te hernommer. Die SVS is vanaf 13 November 1939 net vir die opleiding van vlieginstrukteurs gebruik. Die SVS is op 11 Desember 1939 na Kimberley verskuif en daarna (op 27 Mei 1940) na Bloemfonteim (Tempe-vliegveld). Op 11 November 1940 is die SVS ingevolge die Gesamentlike Lugopleidingskema-numeringstelsel as 62 Lugskool hernoem, maar daar is gedurende die oorlogsjare na die skool as die Sentrale Vliegskool verwys. Opleiding by 62 Lugskool is in Januarie 1945 gestaak en die skool is in die tydperk 19 tot 24 Februarie 1945 gesluit. Die SVS is weer in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. Harvards, Tiger Moths, Dakotas, Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was nou ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die [[Tiger Moth]]s is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool Dunnottar verander, maar die naam "Sentrale Vliegskool" is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards synde steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin.<ref name=":1" /> == Navigasie-oefeninge == [[Lêer:Harvard 7699 a.jpg|regs|duimnael|Harvard 7699 styg by Dunnottar op vir 'n navigasie-oefening oor die mond van die Tugelarivier na Durban en terug.]] 'n Voorbeeld van so 'n vlug was die lang navigasie-oefening wat circa 1978 van Dunnottar na Durban en terug onderneem is. Die Harvard met die reeksnommer 7699 het aan die einde van die instrukteurskursus by Dunnottar opgestyg en oor die mond van die [[Tugelarivier]] na Durban en terug gevlieg. == Laaste vleuelsparade by Dunnottar == Die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool (SVS) by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind, en die SVS het daarna na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] verskuif.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=392 |lang=en}}</ref> === Foto’s van die programbrosjure en die verrigtinge === <gallery> Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 134 708x1019.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 137 570x1017.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 138 601x958.jpg </gallery><gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards op 10 Desember 1992 Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 ry op 10 Desember 1992 Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Vliegtuie met werkende enjins en formasiewegbreek </gallery> == Harvards van die Sentrale Vliegskool == === 1977 en 1992 === <gallery mode="packed"> Lêer:7703 1977-10-00 FALA 593 spot LR lias 800x486.jpg|Harvard 7703 te Lanseria in Oktober 1977 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:7668 1992-10-00 Dunnot 096 her 800x486.jpg|Harvard 7668 in Oktober 1992 te Dunnottar Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 </gallery> == Verhuising van die Sentrale Vliegskool na Langebaanweg == Nadat die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool by Dunnottar op 10 Desember 1992 plaasgevind het, het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verskuif, en die eerste kursusse is op 1 Februarie 1993 by Langebaanweg aangebied.<ref name=":1" /> Terwyl die SVS by Dunnottar gebaseer was, was die leuse “Ons dade leef”. Hierdie leuse word egter nie by Langebaanweg gebruik nie. Dáár word die leuse van die basis gebruik, naamlik ''Tenax Propisiti Vinco'' – "Deur volharding kom sukses". === Harvard 7002 === Hierdie vliegtuig het voorheen ’n ander reeksnommer in die SALM gehad, naamlik 7529, wat ’n Harvard III was en op 15 April 1970 as deel van Operasie Klawer na die Gaboenese Presidentswag gegaan het. Die masjien is een van twee vliegtuie wat herbou is nadat hulle van Gaboen teruggekeer het. Sy konstruksienommer is 88-15328, sy VSA-reeksnommer was 41-34011 en sy reeksnommer in die Britse Koninklike Lugmag was EZ138. Die vliegmasjien is uit die romp van ex-SALM 7529/ex-Gaboenese “B” herbou. === Harvard 7073 === Harvard 7073 is die IIA-variant van die North American Harvard, het die konstruksienommer 88-9844 en was voorheen 41-33254 in die VSA en EX331 in die Koninklike Britse Lugmag. === Harvard 7654 === Harvard 7654 is ’n AT-6A met die konstruksienommer 78-6587. === Harvard 7678 === Hierdie vliegtuig is ’n SNJ-4 wat oorspronklik tussen Julie 1952 en September 1953 as deel van ’n groep van 65 vernieude AT-6’e/SNJ’s uit die VSA afgelewer is. Sy konstruksienommer is 88-9156 en hy het die VSA-reeksnommer 05-649 gehad.<ref>{{Cite book |last=Becker and Brent |first=Dave and Winston |title=AT-6 Harvard in South African Service – A pictorial history |date=1995 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-9583880-2-4 |location=Nelspruit, South Africa |pages=94, 95 and 105 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7654 1995-11-17 FALW 778b LR lias 800x486.jpg|Nege Harvards Lêer:7002 1995-11-17 FALW 037 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7002(2) Lêer:7073 1995-11-17 FALW 948 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7073 Lêer:7654 1995-11-17 FALW 992 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7654 Lêer:7678 1995-11-17 FALW 015 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7678 </gallery> == Die Harvard-vertoonspan == Die Harvard-vertoonspan het by verskillende geleenthede opgetree. === 1980’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7688 1984-07-14 FAVG 204 her4 800x486.jpg|Durban Wings Club-lugskou 14 Julie 1984 Lêer:7688 1985-08-03 FANS AH 205 shd25 her4 1008x612.jpg|Nelspruitlugskou 3 Augustus 1985 Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|84 Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 Lêer:7668 1989-03-00 FAYP 208 her 1008x612.jpg|Lugmagbasis Ysterplaat 18 Maart 1989 </gallery> Twee vliegtuie van die Harvard-kunsvliegspan is op 22 Julie 1989 te Lugmagbasis Bloemspruit vertoon. Hulle het die reeksnommers 7515 en 7024 gehad. <gallery mode="packed"> Lêer:7515 1989-07-22 FABL 211 shd25 her4 800x486.jpg|Harvard 7515 is die nommer 1-vliegtuig Lêer:7024 1989-07-22 FABL 209 shd25 her2 800x486.jpg|Harvard 7024 is die nommer 2-vliegtuig Lêer:7515 1989-07-22 FABL 212 her 486x800.jpg|Harvard 7515 Lêer:7024 1989-07-22 FABL 210 her 486x800.jpg|Harvard 7024 </gallery> === 1990’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 213 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 214 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001(2) amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 </gallery> Die vliegtuie van die Harvard-vertoonspan het in November 1995 ’n nommer en die 1994- nasionale vlag op die stertvin asook ’n spesiale wapen gehad. Vier van die vliegtuie van die span was Harvards reeksnommers 7111, 7176, 7153 en 7385 (hulle word hieronder op 17 November 1995 by die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg gesien). Harvard 7111 “Nelson” was die vliegtuig van die leier van die span. Vandaar die “1” op die stertvin van die vliegtuig. Harvard 7176 was die vliegtuig van kaptein Anton Kustner. Hy was vlieënier nommer 2 in die span. Harvard 7153 was die vliegtuig van die derde vlieënier in die span, naamlik majoor Lionel Sawyer. Die vierde vliegtuig in die Harvard-vertoonspan het die reeksnommer 7385 gehad en die vlieënier daarvan was kaptein André Meiring. <gallery mode="packed"> Lêer:7153 1995-11-17 FALW 011 Ice cr 600x364.jpg|Wapen van die Harvard-vertoonspan Lêer:7153 1995-11-17 FALW 945 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7153, wapen net linkerkant Lêer:7385 1995-11-17 FALW 923 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7385, toegerus met rooktoestel Lêer:7111 1995-11-17 FALW 912 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7111 1995-11-17 FALW 007 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson”, spannommer 1 Lêer:7111 1995-11-17 FALW 009 Ice shd25 her 486x800.jpg|Harvard 7111 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 003 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7176, spannommer 2 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 005 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7176 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 998 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7153, spannommer 3 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 001 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7153 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 994 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7385, spannommer 4 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 996 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7385 </gallery> Harvards het gedurende die vieringe van die SALM se 75ste bestaansjaar in 1995 formasieverbyvlugte in die vorm van die syfer 75 gelewer. [[Lêer:1995 SALM 75 Harvard-formasie 132 1007x612.jpg|geen|duimnael|SALM 75-formasie]] === Afskeid van die Harvard in November 1995 === Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in die tydperk 16 tot 18 November 1995 by Langebaanweg van die Harvard afskeid geneem. Gaste het op die 16de aangekom en op die 18de vertrek, en die hoofverrigtinge het op die 17de plaasgevind. Op daardie datum was daar die SALM 75-formasieverbyvlug deur Harvards, ’n massaverbyvlug deur 55 Harvards, ’n formasieverbyvlug deur 16 Harvards en formasielugtoertjies deur die Harvard-vertoonspan. Ná die 55-skip-formasieverbyvlug was daar ’n massa-afskakeling van Harvard-enjins. Daar was ook individuele vertonings deur die SALM-museum se Albatross en Shackleton en vertonings deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Historiese Vlug en die Harvard-klub.<ref>{{Cite book |title=The Last of the Radials, CFS Langebaanweg |date=16 November 1995 |publisher=South African Air Force |lang=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:55-skip 1995-11-17 FALW SAAF 133 her2 1007x612.jpg|Massaverbyvlug van 55 Harvards op 17 November 1995 Lêer:7676 1995-11-17 Lbwg 779a 800x533.jpg|'n Aantal Harvards op 17 November 1995 Lêer:7188 1995-11-17 FALW 039 Ice shd25 her 800x486.jpg|Vyf Harvards met werkende enjins 17 November 1995 Lêer:7406 1995-11-17 FALW 915 Ice radiaal Express teks 800x486.jpg|Totsiens Harvards! </gallery> == Die Pilatus PC-7 in SALM diens == Die Suid-Afrikaans Lugmag het drie Pilatus PC-7’s van die Bophuthatswana-lugmag geërf en 60 PC-7’s van sy eie bedryf. Die SALM se weergawes van die PC-7 was aanvanklik as die Pilatus PC-7 Merk II Astra bekend. Volgens ''75 Years on Wings of Eagles'' is die Pilatus PC-7’s van die ex-Bophuthatswana-lugmag vir oorbruggingsopleiding van lede van die voormalige TBVC- en Niestatutêre Mag gebruik. Die voormalige Bophuthatswana-vliegtuie het hulle Bop-reeksnommers (T400, T410 en T420) en Luiperdplakkers behou. Die ex-Bop-vliegmasjiene is later op ’n Pilatus PC-12 ingeruil.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles—South African Military Aviation History |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=170, 171 |language=en}}</ref> Die eerste Pilatus PC-7 Mk II Astra, nommer 2001, is op 17 Oktober 1994 aan die SVS afgelewer.<ref name=":1" /> <gallery mode="packed"> Lêer:Leopards 1995-03-03 Lbwg 791 LR 800x486.jpg|Drie voormalige Bop-lugmag-PC-7’s by Langebaanweg 3 Maart 1995 Lêer:T420 1995-03-03 Lbwg 792 LR 600x364.jpg|PC-7 reeksnommer T420 ex-Bophuthatswana-lugmag by Langebaanweg 3 Maart 1995 </gallery> === Atlas Astras van die Sentrale Vliegskool naby Langebaanweg === <gallery mode="packed"> Lêer:2001 1995-03-03 Lbwg 780 LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2001 Lêer:2004 1995-03-03 Lbwg 784 spot skoon2 800x533.jpg|Astra reeksnommer 2004 Lêer:2004 1995-03-03 FALW 782 crop LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2004 </gallery> === Pilatus PC-7’s in 2004 === Thabo Mbeki is op 27 April 2004 as Suid-Afrika se president ingehuldig, en die SALM het formasieverbyvlugte oor Pretoria uitgevoer, ook deur Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg. <gallery mode="packed"> Lêer:2 Verbyvlug Astra 0675 LR cr 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0677 EL 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0678 LR cr 600x400.jpg </gallery> Op 21 September 2004 het Astras van die Sentrale Vliegskool te Langebaanweg aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by Waterkloof in Pretoria deelgeneem. <gallery mode="packed"> Lêer:2007 2004-09-21 AAD FAWK 478 600x400.jpg|Vyf Astras Lêer:2046 2004-09-21 AAD FAWK 450 600x400.jpg|Sewe Astras </gallery> In 2007 het Pilatus PC-7 Astra-opleidingsvliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Sentrale Vliegskool gereeld na die Springbok-vliegveld in die Noord-Kaapprovinsie van Suid-Afrika gevlieg. Astra reeksnommer 2050 het op 24 Oktober 2007 skynnaderings by Springbok uitgevoer. <gallery mode="packed"> Lêer:2050 2007-10-24 FASB 7544 resize shd25 shp 800x533.jpg Lêer:2050 2007-10-24 FASB 003 crop LR 800x533.jpg </gallery> === Die Silwer Valke-vertoonspan === Die oorsprong van die Silwer Valke kan na die ''Bumbling Bees''-vertoonspan teruggevoer word, wat oorspronklik in 1953 gevorm is en in 1966 met die Impala Mk I begin vlieg het. Die span is op 22 November 1967 die Silwer Valke herdoop. ’n Pilatus PC-7 Mk II Astra-vertoonspan het op 13 Mei 1999 begin oefen. Daar is besluit om die Silwer Valke by die Sentrale Vliegskool met Astras te hervorm, en die Astra-vertoonspan is amptelik op 30 Oktober 1999 die Silwer Valke herdoop.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=October 2005 |title=History of the Silver Falcons |journal=SA Flyer |issue=120 |pages=29, 30, 33}}</ref> Nadat die vliegtuie van die Silwer Valke jare lank in die standaard opleidingskleurskema bedryf is, is hulle in die kleure van die 1994- nasionale vlag oorgeverf en het nuwe merke ontvang. Die vliegtuie van die Silwer Valke word hieronder in die standaard opleidingskleurskema (2005 en 2007) en die nuwe kleurskema (September 2013) geïllustreer. <gallery mode="packed"> Lêer:2024 2007-10-20 FASB 001 ELshd 800x533.jpg|PC-7 nommer 2024, Valk #2, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 025 shd-lev 1229x819.jpg|Onberispelike formasievliegvertoning, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 027 shd-lev 1229x819.jpg|“Bombars”, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2018 2028 2020 2025 20050902 FALW 023 800x602.jpg|Nou formasie 2 September 2005 </gallery> <gallery mode="packed"> Lêer:2025 2013-09-29 FAGM 062 crop EL 600x397.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2025 2013-09-29 FAGM -052 crop EL 600x400.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM 957 ELshd 800x534.jpg|Silwer Valke 1 tot 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM NAT4862 ELlev 800x534.jpg|Silwer Valke 4 en 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2020 2013-09-29 FAGM NAT4884 crop ELshd 800x534.jpg|Pilatus PC-7 reeksnommer 2020 op 29 September 2013 te Randse Lughawe </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} k5omy20saymbiov5d0gavfus0mf4m1o 2968372 2968348 2026-09-18T15:59:04Z Gaius le Roux 203341 /* Verhuising van die Sentrale Vliegskool na Langebaanweg */ 2968372 wikitext text/x-wiki [[Lêer:7703 1977-10-00 FALA 596 EL 600x364.jpg|duimnael|Sentrale Vliegskool se wapen in Oktober 1977 op Harvard 7703]] [[Lêer:62 AS 2008-05-31 FASK 089 800x533.jpg|duimnael|220px|Kunstenaarsvoorstelling van 62 Lugskool se wapen, WOII]] [[Lêer:7569 2000-02-01 Bays 2 600x462.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] [[Lêer:7569 0000 Andy Hheape 296 800x486.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] '''Die Sentrale Vliegskool''' (SVS) van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) is ’n sentrale eenheid waar vlieëniers (insluitende instrukteurs) opgelei word en het oor die jare verskillende tuistes gehad en word tans by [[Lugmagbasis Langebaanweg]] gehuisves. Die SVS het ook die naam 62 Lugskool gehad. Nog ’n naam vir die skool was “Sentrale Vlieërskool”. Daar word byvoorbeeld op bladsy 58 van die ''SA Flyer'' van Februarie 2003 ’n wapen uitgebeeld wat vanaf die begin van die 1950’s in gebruik geneem is en op die groepfoto van SVS-instrukteurskursus 3/1941 na die “Sentrale Vlieërskool” verwys.<ref name=":1">{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref><ref>{{Cite book |last=Embleton |first=Andrew |title=Facta Nostra Vivent — Memories from the South African Air Force Central Flying School 1922 – 1995 |date=2014 |publisher=Reach Publishers |isbn= |edition=1ste |location=Wandsbeck, South Africa |pages=45 |language=en}}</ref> Die skool het op verskillende tye ook verskillende vertoonspanne gehad. Die skool het vir ’n groot gedeelte van sy bestaan Harvards bedryf en gebruik tans die [[Pilatus PC-7]]. == Geskiedenis == Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in 1936 gevorm deur die Vliegopleidingskool by [[Lugmagbasis Swartkop|Swartkop]] te hernommer. Die SVS is vanaf 13 November 1939 net vir die opleiding van vlieginstrukteurs gebruik. Die SVS is op 11 Desember 1939 na Kimberley verskuif en daarna (op 27 Mei 1940) na Bloemfonteim (Tempe-vliegveld). Op 11 November 1940 is die SVS ingevolge die Gesamentlike Lugopleidingskema-numeringstelsel as 62 Lugskool hernoem, maar daar is gedurende die oorlogsjare na die skool as die Sentrale Vliegskool verwys. Opleiding by 62 Lugskool is in Januarie 1945 gestaak en die skool is in die tydperk 19 tot 24 Februarie 1945 gesluit. Die SVS is weer in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. Harvards, Tiger Moths, Dakotas, Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was nou ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die [[Tiger Moth]]s is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool Dunnottar verander, maar die naam "Sentrale Vliegskool" is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards synde steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin.<ref name=":1" /> == Navigasie-oefeninge == [[Lêer:Harvard 7699 a.jpg|regs|duimnael|Harvard 7699 styg by Dunnottar op vir 'n navigasie-oefening oor die mond van die Tugelarivier na Durban en terug.]] 'n Voorbeeld van so 'n vlug was die lang navigasie-oefening wat circa 1978 van Dunnottar na Durban en terug onderneem is. Die Harvard met die reeksnommer 7699 het aan die einde van die instrukteurskursus by Dunnottar opgestyg en oor die mond van die [[Tugelarivier]] na Durban en terug gevlieg. == Laaste vleuelsparade by Dunnottar == Die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool (SVS) by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind, en die SVS het daarna na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] verskuif.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=392 |lang=en}}</ref> === Foto’s van die programbrosjure en die verrigtinge === <gallery> Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 134 708x1019.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 137 570x1017.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 138 601x958.jpg </gallery><gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards op 10 Desember 1992 Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 ry op 10 Desember 1992 Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Vliegtuie met werkende enjins en formasiewegbreek </gallery> == Harvards van die Sentrale Vliegskool == === 1977 en 1992 === <gallery mode="packed"> Lêer:7703 1977-10-00 FALA 593 spot LR lias 800x486.jpg|Harvard 7703 te Lanseria in Oktober 1977 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:7668 1992-10-00 Dunnot 096 her 800x486.jpg|Harvard 7668 in Oktober 1992 te Dunnottar Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 </gallery> == Verhuising van die Sentrale Vliegskool na Langebaanweg == Nadat die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool by Dunnottar op 10 Desember 1992 plaasgevind het, het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verskuif, en die eerste kursusse is op 1 Februarie 1993 by Langebaanweg aangebied.<ref name=":1" /> Terwyl die SVS by Dunnottar gebaseer was, was die leuse “Ons dade leef”. Hierdie leuse word egter nie by Langebaanweg gebruik nie. Dáár word die leuse van die basis gebruik, naamlik ''Tenax Propositi Vinco'' – "Deur volharding kom sukses". === Harvard 7002 === Hierdie vliegtuig het voorheen ’n ander reeksnommer in die SALM gehad, naamlik 7529, wat ’n Harvard III was en op 15 April 1970 as deel van Operasie Klawer na die Gaboenese Presidentswag gegaan het. Die masjien is een van twee vliegtuie wat herbou is nadat hulle van Gaboen teruggekeer het. Sy konstruksienommer is 88-15328, sy VSA-reeksnommer was 41-34011 en sy reeksnommer in die Britse Koninklike Lugmag was EZ138. Die vliegmasjien is uit die romp van ex-SALM 7529/ex-Gaboenese “B” herbou. === Harvard 7073 === Harvard 7073 is die IIA-variant van die North American Harvard, het die konstruksienommer 88-9844 en was voorheen 41-33254 in die VSA en EX331 in die Koninklike Britse Lugmag. === Harvard 7654 === Harvard 7654 is ’n AT-6A met die konstruksienommer 78-6587. === Harvard 7678 === Hierdie vliegtuig is ’n SNJ-4 wat oorspronklik tussen Julie 1952 en September 1953 as deel van ’n groep van 65 vernieude AT-6’e/SNJ’s uit die VSA afgelewer is. Sy konstruksienommer is 88-9156 en hy het die VSA-reeksnommer 05-649 gehad.<ref>{{Cite book |last=Becker and Brent |first=Dave and Winston |title=AT-6 Harvard in South African Service – A pictorial history |date=1995 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-9583880-2-4 |location=Nelspruit, South Africa |pages=94, 95 and 105 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7654 1995-11-17 FALW 778b LR lias 800x486.jpg|Nege Harvards Lêer:7002 1995-11-17 FALW 037 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7002(2) Lêer:7073 1995-11-17 FALW 948 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7073 Lêer:7654 1995-11-17 FALW 992 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7654 Lêer:7678 1995-11-17 FALW 015 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7678 </gallery> == Die Harvard-vertoonspan == Die Harvard-vertoonspan het by verskillende geleenthede opgetree. === 1980’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7688 1984-07-14 FAVG 204 her4 800x486.jpg|Durban Wings Club-lugskou 14 Julie 1984 Lêer:7688 1985-08-03 FANS AH 205 shd25 her4 1008x612.jpg|Nelspruitlugskou 3 Augustus 1985 Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|84 Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 Lêer:7668 1989-03-00 FAYP 208 her 1008x612.jpg|Lugmagbasis Ysterplaat 18 Maart 1989 </gallery> Twee vliegtuie van die Harvard-kunsvliegspan is op 22 Julie 1989 te Lugmagbasis Bloemspruit vertoon. Hulle het die reeksnommers 7515 en 7024 gehad. <gallery mode="packed"> Lêer:7515 1989-07-22 FABL 211 shd25 her4 800x486.jpg|Harvard 7515 is die nommer 1-vliegtuig Lêer:7024 1989-07-22 FABL 209 shd25 her2 800x486.jpg|Harvard 7024 is die nommer 2-vliegtuig Lêer:7515 1989-07-22 FABL 212 her 486x800.jpg|Harvard 7515 Lêer:7024 1989-07-22 FABL 210 her 486x800.jpg|Harvard 7024 </gallery> === 1990’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 213 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 214 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001(2) amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 </gallery> Die vliegtuie van die Harvard-vertoonspan het in November 1995 ’n nommer en die 1994- nasionale vlag op die stertvin asook ’n spesiale wapen gehad. Vier van die vliegtuie van die span was Harvards reeksnommers 7111, 7176, 7153 en 7385 (hulle word hieronder op 17 November 1995 by die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg gesien). Harvard 7111 “Nelson” was die vliegtuig van die leier van die span, vandaar die “1” op die stertvin van die vliegtuig. Harvard 7176 was die vliegtuig van kaptein Anton Kustner. Hy was vlieënier nommer 2 in die span. Harvard 7153 was die vliegtuig van die derde vlieënier in die span, naamlik majoor Lionel Sawyer. Die vierde vliegtuig in die Harvard-vertoonspan het die reeksnommer 7385 gehad en die vlieënier daarvan was kaptein André Meiring. <gallery mode="packed"> Lêer:7153 1995-11-17 FALW 011 Ice cr 600x364.jpg|Wapen van die Harvard-vertoonspan Lêer:7153 1995-11-17 FALW 945 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7153, wapen net linkerkant Lêer:7385 1995-11-17 FALW 923 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7385, toegerus met rooktoestel Lêer:7111 1995-11-17 FALW 912 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7111 1995-11-17 FALW 007 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson”, spannommer 1 Lêer:7111 1995-11-17 FALW 009 Ice shd25 her 486x800.jpg|Harvard 7111 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 003 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7176, spannommer 2 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 005 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7176 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 998 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7153, spannommer 3 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 001 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7153 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 994 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7385, spannommer 4 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 996 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7385 </gallery> Harvards het gedurende die vieringe van die SALM se 75ste bestaansjaar in 1995 formasieverbyvlugte in die vorm van die syfer 75 gelewer. [[Lêer:1995 SALM 75 Harvard-formasie 132 1007x612.jpg|geen|duimnael|SALM 75-formasie]] === Afskeid van die Harvard in November 1995 === Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in die tydperk 16 tot 18 November 1995 by Langebaanweg van die Harvard afskeid geneem. Gaste het op die 16de aangekom en op die 18de vertrek, en die hoofverrigtinge het op die 17de plaasgevind. Op daardie datum was daar die SALM 75-formasieverbyvlug deur Harvards, ’n massaverbyvlug deur 55 Harvards, ’n formasieverbyvlug deur 16 Harvards en formasielugtoertjies deur die Harvard-vertoonspan. Ná die 55-skip-formasieverbyvlug was daar ’n massa-afskakeling van Harvard-enjins. Daar was ook individuele vertonings deur die SALM-museum se Albatross en Shackleton en vertonings deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Historiese Vlug en die Harvard-klub.<ref>{{Cite book |title=The Last of the Radials, CFS Langebaanweg |date=16 November 1995 |publisher=South African Air Force |lang=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:55-skip 1995-11-17 FALW SAAF 133 her2 1007x612.jpg|Massaverbyvlug van 55 Harvards op 17 November 1995 Lêer:7676 1995-11-17 Lbwg 779a 800x533.jpg|'n Aantal Harvards op 17 November 1995 Lêer:7188 1995-11-17 FALW 039 Ice shd25 her 800x486.jpg|Vyf Harvards met werkende enjins 17 November 1995 Lêer:7406 1995-11-17 FALW 915 Ice radiaal Express teks 800x486.jpg|Totsiens Harvards! </gallery> == Die Pilatus PC-7 in SALM diens == Die Suid-Afrikaans Lugmag het drie Pilatus PC-7’s van die Bophuthatswana-lugmag geërf en 60 PC-7’s van sy eie bedryf. Die SALM se weergawes van die PC-7 was aanvanklik as die Pilatus PC-7 Merk II Astra bekend. Volgens ''75 Years on Wings of Eagles'' is die Pilatus PC-7’s van die ex-Bophuthatswana-lugmag vir oorbruggingsopleiding van lede van die voormalige TBVC- en Niestatutêre Mag gebruik. Die voormalige Bophuthatswana-vliegtuie het hulle Bop-reeksnommers (T400, T410 en T420) en Luiperdplakkers behou. Die ex-Bop-vliegmasjiene is later op ’n Pilatus PC-12 ingeruil.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles—South African Military Aviation History |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=170, 171 |language=en}}</ref> Die eerste Pilatus PC-7 Mk II Astra, nommer 2001, is op 17 Oktober 1994 aan die SVS afgelewer.<ref name=":1" /> <gallery mode="packed"> Lêer:Leopards 1995-03-03 Lbwg 791 LR 800x486.jpg|Drie voormalige Bop-lugmag-PC-7’s by Langebaanweg 3 Maart 1995 Lêer:T420 1995-03-03 Lbwg 792 LR 600x364.jpg|PC-7 reeksnommer T420 ex-Bophuthatswana-lugmag by Langebaanweg 3 Maart 1995 </gallery> === Atlas Astras van die Sentrale Vliegskool naby Langebaanweg === <gallery mode="packed"> Lêer:2001 1995-03-03 Lbwg 780 LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2001 Lêer:2004 1995-03-03 Lbwg 784 spot skoon2 800x533.jpg|Astra reeksnommer 2004 Lêer:2004 1995-03-03 FALW 782 crop LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2004 </gallery> === Pilatus PC-7’s in 2004 === Thabo Mbeki is op 27 April 2004 as Suid-Afrika se president ingehuldig, en die SALM het formasieverbyvlugte oor Pretoria uitgevoer, ook deur Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg. <gallery mode="packed"> Lêer:2 Verbyvlug Astra 0675 LR cr 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0677 EL 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0678 LR cr 600x400.jpg </gallery> Op 21 September 2004 het Astras van die Sentrale Vliegskool te Langebaanweg aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by Waterkloof in Pretoria deelgeneem. <gallery mode="packed"> Lêer:2007 2004-09-21 AAD FAWK 478 600x400.jpg|Vyf Astras Lêer:2046 2004-09-21 AAD FAWK 450 600x400.jpg|Sewe Astras </gallery> In 2007 het Pilatus PC-7 Astra-opleidingsvliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Sentrale Vliegskool gereeld na die Springbok-vliegveld in die Noord-Kaapprovinsie van Suid-Afrika gevlieg. Astra reeksnommer 2050 het op 24 Oktober 2007 skynnaderings by Springbok uitgevoer. <gallery mode="packed"> Lêer:2050 2007-10-24 FASB 7544 resize shd25 shp 800x533.jpg Lêer:2050 2007-10-24 FASB 003 crop LR 800x533.jpg </gallery> === Die Silwer Valke-vertoonspan === Die oorsprong van die Silwer Valke kan na die ''Bumbling Bees''-vertoonspan teruggevoer word, wat oorspronklik in 1953 gevorm is en in 1966 met die Impala Mk I begin vlieg het. Die span is op 22 November 1967 die Silwer Valke herdoop. ’n Pilatus PC-7 Mk II Astra-vertoonspan het op 13 Mei 1999 begin oefen. Daar is besluit om die Silwer Valke by die Sentrale Vliegskool met Astras te hervorm, en die Astra-vertoonspan is amptelik op 30 Oktober 1999 die Silwer Valke herdoop.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=October 2005 |title=History of the Silver Falcons |journal=SA Flyer |issue=120 |pages=29, 30, 33}}</ref> Nadat die vliegtuie van die Silwer Valke jare lank in die standaard opleidingskleurskema bedryf is, is hulle in die kleure van die 1994- nasionale vlag oorgeverf en het nuwe merke ontvang. Die vliegtuie van die Silwer Valke word hieronder in die standaard opleidingskleurskema (2005 en 2007) en die nuwe kleurskema (September 2013) geïllustreer. <gallery mode="packed"> Lêer:2024 2007-10-20 FASB 001 ELshd 800x533.jpg|PC-7 nommer 2024, Valk #2, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 025 shd-lev 1229x819.jpg|Onberispelike formasievliegvertoning, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 027 shd-lev 1229x819.jpg|“Bombars”, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2018 2028 2020 2025 20050902 FALW 023 800x602.jpg|Nou formasie 2 September 2005 </gallery> <gallery mode="packed"> Lêer:2025 2013-09-29 FAGM 062 crop EL 600x397.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2025 2013-09-29 FAGM -052 crop EL 600x400.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM 957 ELshd 800x534.jpg|Silwer Valke 1 tot 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM NAT4862 ELlev 800x534.jpg|Silwer Valke 4 en 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2020 2013-09-29 FAGM NAT4884 crop ELshd 800x534.jpg|Pilatus PC-7 reeksnommer 2020 op 29 September 2013 te Randse Lughawe </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} mey3dp2m5gzho7dq2rf4flqvoyw1188 2968375 2968372 2026-09-18T16:10:14Z Gaius le Roux 203341 'n Opskrif is bygevoeg. Die betrokke gedeelte van die artikel hoorrt nie onder die Harvard-vertoonspan nie. Aliwal 2012 het in 'n vorige rondte te veel opskrifte gesny, en hierdie deel het op verkeerde plek in die teks beland. 2968375 wikitext text/x-wiki [[Lêer:7703 1977-10-00 FALA 596 EL 600x364.jpg|duimnael|Sentrale Vliegskool se wapen in Oktober 1977 op Harvard 7703]] [[Lêer:62 AS 2008-05-31 FASK 089 800x533.jpg|duimnael|220px|Kunstenaarsvoorstelling van 62 Lugskool se wapen, WOII]] [[Lêer:7569 2000-02-01 Bays 2 600x462.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] [[Lêer:7569 0000 Andy Hheape 296 800x486.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] '''Die Sentrale Vliegskool''' (SVS) van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) is ’n sentrale eenheid waar vlieëniers (insluitende instrukteurs) opgelei word en het oor die jare verskillende tuistes gehad en word tans by [[Lugmagbasis Langebaanweg]] gehuisves. Die SVS het ook die naam 62 Lugskool gehad. Nog ’n naam vir die skool was “Sentrale Vlieërskool”. Daar word byvoorbeeld op bladsy 58 van die ''SA Flyer'' van Februarie 2003 ’n wapen uitgebeeld wat vanaf die begin van die 1950’s in gebruik geneem is en op die groepfoto van SVS-instrukteurskursus 3/1941 na die “Sentrale Vlieërskool” verwys.<ref name=":1">{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref><ref>{{Cite book |last=Embleton |first=Andrew |title=Facta Nostra Vivent — Memories from the South African Air Force Central Flying School 1922 – 1995 |date=2014 |publisher=Reach Publishers |isbn= |edition=1ste |location=Wandsbeck, South Africa |pages=45 |language=en}}</ref> Die skool het op verskillende tye ook verskillende vertoonspanne gehad. Die skool het vir ’n groot gedeelte van sy bestaan Harvards bedryf en gebruik tans die [[Pilatus PC-7]]. == Geskiedenis == Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in 1936 gevorm deur die Vliegopleidingskool by [[Lugmagbasis Swartkop|Swartkop]] te hernommer. Die SVS is vanaf 13 November 1939 net vir die opleiding van vlieginstrukteurs gebruik. Die SVS is op 11 Desember 1939 na Kimberley verskuif en daarna (op 27 Mei 1940) na Bloemfonteim (Tempe-vliegveld). Op 11 November 1940 is die SVS ingevolge die Gesamentlike Lugopleidingskema-numeringstelsel as 62 Lugskool hernoem, maar daar is gedurende die oorlogsjare na die skool as die Sentrale Vliegskool verwys. Opleiding by 62 Lugskool is in Januarie 1945 gestaak en die skool is in die tydperk 19 tot 24 Februarie 1945 gesluit. Die SVS is weer in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. Harvards, Tiger Moths, Dakotas, Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was nou ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die [[Tiger Moth]]s is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool Dunnottar verander, maar die naam "Sentrale Vliegskool" is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards synde steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin.<ref name=":1" /> == Navigasie-oefeninge == [[Lêer:Harvard 7699 a.jpg|regs|duimnael|Harvard 7699 styg by Dunnottar op vir 'n navigasie-oefening oor die mond van die Tugelarivier na Durban en terug.]] 'n Voorbeeld van so 'n vlug was die lang navigasie-oefening wat circa 1978 van Dunnottar na Durban en terug onderneem is. Die Harvard met die reeksnommer 7699 het aan die einde van die instrukteurskursus by Dunnottar opgestyg en oor die mond van die [[Tugelarivier]] na Durban en terug gevlieg. == Laaste vleuelsparade by Dunnottar == Die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool (SVS) by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind, en die SVS het daarna na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] verskuif.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=392 |lang=en}}</ref> === Foto’s van die programbrosjure en die verrigtinge === <gallery> Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 134 708x1019.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 137 570x1017.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 138 601x958.jpg </gallery><gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards op 10 Desember 1992 Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 ry op 10 Desember 1992 Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Vliegtuie met werkende enjins en formasiewegbreek </gallery> == Harvards van die Sentrale Vliegskool == === 1977 en 1992 === <gallery mode="packed"> Lêer:7703 1977-10-00 FALA 593 spot LR lias 800x486.jpg|Harvard 7703 te Lanseria in Oktober 1977 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:7668 1992-10-00 Dunnot 096 her 800x486.jpg|Harvard 7668 in Oktober 1992 te Dunnottar Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 </gallery> == Verhuising van die Sentrale Vliegskool na Langebaanweg == Nadat die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool by Dunnottar op 10 Desember 1992 plaasgevind het, het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verskuif, en die eerste kursusse is op 1 Februarie 1993 by Langebaanweg aangebied.<ref name=":1" /> Terwyl die SVS by Dunnottar gebaseer was, was die leuse “Ons dade leef”. Hierdie leuse word egter nie by Langebaanweg gebruik nie. Dáár word die leuse van die basis gebruik, naamlik ''Tenax Propositi Vinco'' – "Deur volharding kom sukses". === Harvard 7002 === Hierdie vliegtuig het voorheen ’n ander reeksnommer in die SALM gehad, naamlik 7529, wat ’n Harvard III was en op 15 April 1970 as deel van Operasie Klawer na die Gaboenese Presidentswag gegaan het. Die masjien is een van twee vliegtuie wat herbou is nadat hulle van Gaboen teruggekeer het. Sy konstruksienommer is 88-15328, sy VSA-reeksnommer was 41-34011 en sy reeksnommer in die Britse Koninklike Lugmag was EZ138. Die vliegmasjien is uit die romp van ex-SALM 7529/ex-Gaboenese “B” herbou. === Harvard 7073 === Harvard 7073 is die IIA-variant van die North American Harvard, het die konstruksienommer 88-9844 en was voorheen 41-33254 in die VSA en EX331 in die Koninklike Britse Lugmag. === Harvard 7654 === Harvard 7654 is ’n AT-6A met die konstruksienommer 78-6587. === Harvard 7678 === Hierdie vliegtuig is ’n SNJ-4 wat oorspronklik tussen Julie 1952 en September 1953 as deel van ’n groep van 65 vernieude AT-6’e/SNJ’s uit die VSA afgelewer is. Sy konstruksienommer is 88-9156 en hy het die VSA-reeksnommer 05-649 gehad.<ref>{{Cite book |last=Becker and Brent |first=Dave and Winston |title=AT-6 Harvard in South African Service – A pictorial history |date=1995 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-9583880-2-4 |location=Nelspruit, South Africa |pages=94, 95 and 105 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7654 1995-11-17 FALW 778b LR lias 800x486.jpg|Nege Harvards Lêer:7002 1995-11-17 FALW 037 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7002(2) Lêer:7073 1995-11-17 FALW 948 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7073 Lêer:7654 1995-11-17 FALW 992 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7654 Lêer:7678 1995-11-17 FALW 015 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7678 </gallery> == Die Harvard-vertoonspan == Die Harvard-vertoonspan het by verskillende geleenthede opgetree. === 1980’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7688 1984-07-14 FAVG 204 her4 800x486.jpg|Durban Wings Club-lugskou 14 Julie 1984 Lêer:7688 1985-08-03 FANS AH 205 shd25 her4 1008x612.jpg|Nelspruitlugskou 3 Augustus 1985 Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|84 Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 Lêer:7668 1989-03-00 FAYP 208 her 1008x612.jpg|Lugmagbasis Ysterplaat 18 Maart 1989 </gallery> Twee vliegtuie van die Harvard-kunsvliegspan is op 22 Julie 1989 te Lugmagbasis Bloemspruit vertoon. Hulle het die reeksnommers 7515 en 7024 gehad. <gallery mode="packed"> Lêer:7515 1989-07-22 FABL 211 shd25 her4 800x486.jpg|Harvard 7515 is die nommer 1-vliegtuig Lêer:7024 1989-07-22 FABL 209 shd25 her2 800x486.jpg|Harvard 7024 is die nommer 2-vliegtuig Lêer:7515 1989-07-22 FABL 212 her 486x800.jpg|Harvard 7515 Lêer:7024 1989-07-22 FABL 210 her 486x800.jpg|Harvard 7024 </gallery> === 1990’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 213 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 214 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001(2) amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 </gallery> Die vliegtuie van die Harvard-vertoonspan het in November 1995 ’n nommer en die 1994- nasionale vlag op die stertvin asook ’n spesiale wapen gehad. Vier van die vliegtuie van die span was Harvards reeksnommers 7111, 7176, 7153 en 7385 (hulle word hieronder op 17 November 1995 by die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg gesien). Harvard 7111 “Nelson” was die vliegtuig van die leier van die span, vandaar die “1” op die stertvin van die vliegtuig. Harvard 7176 was die vliegtuig van kaptein Anton Kustner. Hy was vlieënier nommer 2 in die span. Harvard 7153 was die vliegtuig van die derde vlieënier in die span, naamlik majoor Lionel Sawyer. Die vierde vliegtuig in die Harvard-vertoonspan het die reeksnommer 7385 gehad en die vlieënier daarvan was kaptein André Meiring. <gallery mode="packed"> Lêer:7153 1995-11-17 FALW 011 Ice cr 600x364.jpg|Wapen van die Harvard-vertoonspan Lêer:7153 1995-11-17 FALW 945 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7153, wapen net linkerkant Lêer:7385 1995-11-17 FALW 923 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7385, toegerus met rooktoestel Lêer:7111 1995-11-17 FALW 912 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7111 1995-11-17 FALW 007 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson”, spannommer 1 Lêer:7111 1995-11-17 FALW 009 Ice shd25 her 486x800.jpg|Harvard 7111 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 003 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7176, spannommer 2 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 005 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7176 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 998 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7153, spannommer 3 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 001 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7153 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 994 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7385, spannommer 4 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 996 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7385 </gallery> == SALM 75-formasie in 1995 == Harvards het gedurende die vieringe van die SALM se 75ste bestaansjaar in 1995 formasieverbyvlugte in die vorm van die syfer 75 gelewer. [[Lêer:1995 SALM 75 Harvard-formasie 132 1007x612.jpg|geen|duimnael|SALM 75-formasie]] === Afskeid van die Harvard in November 1995 === Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in die tydperk 16 tot 18 November 1995 by Langebaanweg van die Harvard afskeid geneem. Gaste het op die 16de aangekom en op die 18de vertrek, en die hoofverrigtinge het op die 17de plaasgevind. Op daardie datum was daar die SALM 75-formasieverbyvlug deur Harvards, ’n massaverbyvlug deur 55 Harvards, ’n formasieverbyvlug deur 16 Harvards en formasielugtoertjies deur die Harvard-vertoonspan. Ná die 55-skip-formasieverbyvlug was daar ’n massa-afskakeling van Harvard-enjins. Daar was ook individuele vertonings deur die SALM-museum se Albatross en Shackleton en vertonings deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Historiese Vlug en die Harvard-klub.<ref>{{Cite book |title=The Last of the Radials, CFS Langebaanweg |date=16 November 1995 |publisher=South African Air Force |lang=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:55-skip 1995-11-17 FALW SAAF 133 her2 1007x612.jpg|Massaverbyvlug van 55 Harvards op 17 November 1995 Lêer:7676 1995-11-17 Lbwg 779a 800x533.jpg|'n Aantal Harvards op 17 November 1995 Lêer:7188 1995-11-17 FALW 039 Ice shd25 her 800x486.jpg|Vyf Harvards met werkende enjins 17 November 1995 Lêer:7406 1995-11-17 FALW 915 Ice radiaal Express teks 800x486.jpg|Totsiens Harvards! </gallery> == Die Pilatus PC-7 in SALM diens == Die Suid-Afrikaans Lugmag het drie Pilatus PC-7’s van die Bophuthatswana-lugmag geërf en 60 PC-7’s van sy eie bedryf. Die SALM se weergawes van die PC-7 was aanvanklik as die Pilatus PC-7 Merk II Astra bekend. Volgens ''75 Years on Wings of Eagles'' is die Pilatus PC-7’s van die ex-Bophuthatswana-lugmag vir oorbruggingsopleiding van lede van die voormalige TBVC- en Niestatutêre Mag gebruik. Die voormalige Bophuthatswana-vliegtuie het hulle Bop-reeksnommers (T400, T410 en T420) en Luiperdplakkers behou. Die ex-Bop-vliegmasjiene is later op ’n Pilatus PC-12 ingeruil.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles—South African Military Aviation History |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=170, 171 |language=en}}</ref> Die eerste Pilatus PC-7 Mk II Astra, nommer 2001, is op 17 Oktober 1994 aan die SVS afgelewer.<ref name=":1" /> <gallery mode="packed"> Lêer:Leopards 1995-03-03 Lbwg 791 LR 800x486.jpg|Drie voormalige Bop-lugmag-PC-7’s by Langebaanweg 3 Maart 1995 Lêer:T420 1995-03-03 Lbwg 792 LR 600x364.jpg|PC-7 reeksnommer T420 ex-Bophuthatswana-lugmag by Langebaanweg 3 Maart 1995 </gallery> === Atlas Astras van die Sentrale Vliegskool naby Langebaanweg === <gallery mode="packed"> Lêer:2001 1995-03-03 Lbwg 780 LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2001 Lêer:2004 1995-03-03 Lbwg 784 spot skoon2 800x533.jpg|Astra reeksnommer 2004 Lêer:2004 1995-03-03 FALW 782 crop LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2004 </gallery> === Pilatus PC-7’s in 2004 === Thabo Mbeki is op 27 April 2004 as Suid-Afrika se president ingehuldig, en die SALM het formasieverbyvlugte oor Pretoria uitgevoer, ook deur Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg. <gallery mode="packed"> Lêer:2 Verbyvlug Astra 0675 LR cr 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0677 EL 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0678 LR cr 600x400.jpg </gallery> Op 21 September 2004 het Astras van die Sentrale Vliegskool te Langebaanweg aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by Waterkloof in Pretoria deelgeneem. <gallery mode="packed"> Lêer:2007 2004-09-21 AAD FAWK 478 600x400.jpg|Vyf Astras Lêer:2046 2004-09-21 AAD FAWK 450 600x400.jpg|Sewe Astras </gallery> In 2007 het Pilatus PC-7 Astra-opleidingsvliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Sentrale Vliegskool gereeld na die Springbok-vliegveld in die Noord-Kaapprovinsie van Suid-Afrika gevlieg. Astra reeksnommer 2050 het op 24 Oktober 2007 skynnaderings by Springbok uitgevoer. <gallery mode="packed"> Lêer:2050 2007-10-24 FASB 7544 resize shd25 shp 800x533.jpg Lêer:2050 2007-10-24 FASB 003 crop LR 800x533.jpg </gallery> === Die Silwer Valke-vertoonspan === Die oorsprong van die Silwer Valke kan na die ''Bumbling Bees''-vertoonspan teruggevoer word, wat oorspronklik in 1953 gevorm is en in 1966 met die Impala Mk I begin vlieg het. Die span is op 22 November 1967 die Silwer Valke herdoop. ’n Pilatus PC-7 Mk II Astra-vertoonspan het op 13 Mei 1999 begin oefen. Daar is besluit om die Silwer Valke by die Sentrale Vliegskool met Astras te hervorm, en die Astra-vertoonspan is amptelik op 30 Oktober 1999 die Silwer Valke herdoop.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=October 2005 |title=History of the Silver Falcons |journal=SA Flyer |issue=120 |pages=29, 30, 33}}</ref> Nadat die vliegtuie van die Silwer Valke jare lank in die standaard opleidingskleurskema bedryf is, is hulle in die kleure van die 1994- nasionale vlag oorgeverf en het nuwe merke ontvang. Die vliegtuie van die Silwer Valke word hieronder in die standaard opleidingskleurskema (2005 en 2007) en die nuwe kleurskema (September 2013) geïllustreer. <gallery mode="packed"> Lêer:2024 2007-10-20 FASB 001 ELshd 800x533.jpg|PC-7 nommer 2024, Valk #2, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 025 shd-lev 1229x819.jpg|Onberispelike formasievliegvertoning, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 027 shd-lev 1229x819.jpg|“Bombars”, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2018 2028 2020 2025 20050902 FALW 023 800x602.jpg|Nou formasie 2 September 2005 </gallery> <gallery mode="packed"> Lêer:2025 2013-09-29 FAGM 062 crop EL 600x397.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2025 2013-09-29 FAGM -052 crop EL 600x400.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM 957 ELshd 800x534.jpg|Silwer Valke 1 tot 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM NAT4862 ELlev 800x534.jpg|Silwer Valke 4 en 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2020 2013-09-29 FAGM NAT4884 crop ELshd 800x534.jpg|Pilatus PC-7 reeksnommer 2020 op 29 September 2013 te Randse Lughawe </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} 2q8k22wxtnx7aksykiwk2ww7qse5wju 2968376 2968375 2026-09-18T16:13:50Z Gaius le Roux 203341 'n Subopskrif is na 'n opskrif verander. Omdat te veel opskrifte in 'n vorige rondte gesny is, het hierdie deel op verkeerde plek in die artikel beland. 2968376 wikitext text/x-wiki [[Lêer:7703 1977-10-00 FALA 596 EL 600x364.jpg|duimnael|Sentrale Vliegskool se wapen in Oktober 1977 op Harvard 7703]] [[Lêer:62 AS 2008-05-31 FASK 089 800x533.jpg|duimnael|220px|Kunstenaarsvoorstelling van 62 Lugskool se wapen, WOII]] [[Lêer:7569 2000-02-01 Bays 2 600x462.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] [[Lêer:7569 0000 Andy Hheape 296 800x486.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] '''Die Sentrale Vliegskool''' (SVS) van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) is ’n sentrale eenheid waar vlieëniers (insluitende instrukteurs) opgelei word en het oor die jare verskillende tuistes gehad en word tans by [[Lugmagbasis Langebaanweg]] gehuisves. Die SVS het ook die naam 62 Lugskool gehad. Nog ’n naam vir die skool was “Sentrale Vlieërskool”. Daar word byvoorbeeld op bladsy 58 van die ''SA Flyer'' van Februarie 2003 ’n wapen uitgebeeld wat vanaf die begin van die 1950’s in gebruik geneem is en op die groepfoto van SVS-instrukteurskursus 3/1941 na die “Sentrale Vlieërskool” verwys.<ref name=":1">{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref><ref>{{Cite book |last=Embleton |first=Andrew |title=Facta Nostra Vivent — Memories from the South African Air Force Central Flying School 1922 – 1995 |date=2014 |publisher=Reach Publishers |isbn= |edition=1ste |location=Wandsbeck, South Africa |pages=45 |language=en}}</ref> Die skool het op verskillende tye ook verskillende vertoonspanne gehad. Die skool het vir ’n groot gedeelte van sy bestaan Harvards bedryf en gebruik tans die [[Pilatus PC-7]]. == Geskiedenis == Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in 1936 gevorm deur die Vliegopleidingskool by [[Lugmagbasis Swartkop|Swartkop]] te hernommer. Die SVS is vanaf 13 November 1939 net vir die opleiding van vlieginstrukteurs gebruik. Die SVS is op 11 Desember 1939 na Kimberley verskuif en daarna (op 27 Mei 1940) na Bloemfonteim (Tempe-vliegveld). Op 11 November 1940 is die SVS ingevolge die Gesamentlike Lugopleidingskema-numeringstelsel as 62 Lugskool hernoem, maar daar is gedurende die oorlogsjare na die skool as die Sentrale Vliegskool verwys. Opleiding by 62 Lugskool is in Januarie 1945 gestaak en die skool is in die tydperk 19 tot 24 Februarie 1945 gesluit. Die SVS is weer in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. Harvards, Tiger Moths, Dakotas, Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was nou ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die [[Tiger Moth]]s is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool Dunnottar verander, maar die naam "Sentrale Vliegskool" is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards synde steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin.<ref name=":1" /> == Navigasie-oefeninge == [[Lêer:Harvard 7699 a.jpg|regs|duimnael|Harvard 7699 styg by Dunnottar op vir 'n navigasie-oefening oor die mond van die Tugelarivier na Durban en terug.]] 'n Voorbeeld van so 'n vlug was die lang navigasie-oefening wat circa 1978 van Dunnottar na Durban en terug onderneem is. Die Harvard met die reeksnommer 7699 het aan die einde van die instrukteurskursus by Dunnottar opgestyg en oor die mond van die [[Tugelarivier]] na Durban en terug gevlieg. == Laaste vleuelsparade by Dunnottar == Die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool (SVS) by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind, en die SVS het daarna na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] verskuif.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=392 |lang=en}}</ref> === Foto’s van die programbrosjure en die verrigtinge === <gallery> Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 134 708x1019.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 137 570x1017.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 138 601x958.jpg </gallery><gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards op 10 Desember 1992 Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 ry op 10 Desember 1992 Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Vliegtuie met werkende enjins en formasiewegbreek </gallery> == Harvards van die Sentrale Vliegskool == === 1977 en 1992 === <gallery mode="packed"> Lêer:7703 1977-10-00 FALA 593 spot LR lias 800x486.jpg|Harvard 7703 te Lanseria in Oktober 1977 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:7668 1992-10-00 Dunnot 096 her 800x486.jpg|Harvard 7668 in Oktober 1992 te Dunnottar Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 </gallery> == Verhuising van die Sentrale Vliegskool na Langebaanweg == Nadat die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool by Dunnottar op 10 Desember 1992 plaasgevind het, het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verskuif, en die eerste kursusse is op 1 Februarie 1993 by Langebaanweg aangebied.<ref name=":1" /> Terwyl die SVS by Dunnottar gebaseer was, was die leuse “Ons dade leef”. Hierdie leuse word egter nie by Langebaanweg gebruik nie. Dáár word die leuse van die basis gebruik, naamlik ''Tenax Propositi Vinco'' – "Deur volharding kom sukses". === Harvard 7002 === Hierdie vliegtuig het voorheen ’n ander reeksnommer in die SALM gehad, naamlik 7529, wat ’n Harvard III was en op 15 April 1970 as deel van Operasie Klawer na die Gaboenese Presidentswag gegaan het. Die masjien is een van twee vliegtuie wat herbou is nadat hulle van Gaboen teruggekeer het. Sy konstruksienommer is 88-15328, sy VSA-reeksnommer was 41-34011 en sy reeksnommer in die Britse Koninklike Lugmag was EZ138. Die vliegmasjien is uit die romp van ex-SALM 7529/ex-Gaboenese “B” herbou. === Harvard 7073 === Harvard 7073 is die IIA-variant van die North American Harvard, het die konstruksienommer 88-9844 en was voorheen 41-33254 in die VSA en EX331 in die Koninklike Britse Lugmag. === Harvard 7654 === Harvard 7654 is ’n AT-6A met die konstruksienommer 78-6587. === Harvard 7678 === Hierdie vliegtuig is ’n SNJ-4 wat oorspronklik tussen Julie 1952 en September 1953 as deel van ’n groep van 65 vernieude AT-6’e/SNJ’s uit die VSA afgelewer is. Sy konstruksienommer is 88-9156 en hy het die VSA-reeksnommer 05-649 gehad.<ref>{{Cite book |last=Becker and Brent |first=Dave and Winston |title=AT-6 Harvard in South African Service – A pictorial history |date=1995 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-9583880-2-4 |location=Nelspruit, South Africa |pages=94, 95 and 105 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7654 1995-11-17 FALW 778b LR lias 800x486.jpg|Nege Harvards Lêer:7002 1995-11-17 FALW 037 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7002(2) Lêer:7073 1995-11-17 FALW 948 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7073 Lêer:7654 1995-11-17 FALW 992 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7654 Lêer:7678 1995-11-17 FALW 015 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7678 </gallery> == Die Harvard-vertoonspan == Die Harvard-vertoonspan het by verskillende geleenthede opgetree. === 1980’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7688 1984-07-14 FAVG 204 her4 800x486.jpg|Durban Wings Club-lugskou 14 Julie 1984 Lêer:7688 1985-08-03 FANS AH 205 shd25 her4 1008x612.jpg|Nelspruitlugskou 3 Augustus 1985 Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|84 Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 Lêer:7668 1989-03-00 FAYP 208 her 1008x612.jpg|Lugmagbasis Ysterplaat 18 Maart 1989 </gallery> Twee vliegtuie van die Harvard-kunsvliegspan is op 22 Julie 1989 te Lugmagbasis Bloemspruit vertoon. Hulle het die reeksnommers 7515 en 7024 gehad. <gallery mode="packed"> Lêer:7515 1989-07-22 FABL 211 shd25 her4 800x486.jpg|Harvard 7515 is die nommer 1-vliegtuig Lêer:7024 1989-07-22 FABL 209 shd25 her2 800x486.jpg|Harvard 7024 is die nommer 2-vliegtuig Lêer:7515 1989-07-22 FABL 212 her 486x800.jpg|Harvard 7515 Lêer:7024 1989-07-22 FABL 210 her 486x800.jpg|Harvard 7024 </gallery> === 1990’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 213 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 214 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001(2) amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 </gallery> Die vliegtuie van die Harvard-vertoonspan het in November 1995 ’n nommer en die 1994- nasionale vlag op die stertvin asook ’n spesiale wapen gehad. Vier van die vliegtuie van die span was Harvards reeksnommers 7111, 7176, 7153 en 7385 (hulle word hieronder op 17 November 1995 by die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg gesien). Harvard 7111 “Nelson” was die vliegtuig van die leier van die span, vandaar die “1” op die stertvin van die vliegtuig. Harvard 7176 was die vliegtuig van kaptein Anton Kustner. Hy was vlieënier nommer 2 in die span. Harvard 7153 was die vliegtuig van die derde vlieënier in die span, naamlik majoor Lionel Sawyer. Die vierde vliegtuig in die Harvard-vertoonspan het die reeksnommer 7385 gehad en die vlieënier daarvan was kaptein André Meiring. <gallery mode="packed"> Lêer:7153 1995-11-17 FALW 011 Ice cr 600x364.jpg|Wapen van die Harvard-vertoonspan Lêer:7153 1995-11-17 FALW 945 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7153, wapen net linkerkant Lêer:7385 1995-11-17 FALW 923 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7385, toegerus met rooktoestel Lêer:7111 1995-11-17 FALW 912 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7111 1995-11-17 FALW 007 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson”, spannommer 1 Lêer:7111 1995-11-17 FALW 009 Ice shd25 her 486x800.jpg|Harvard 7111 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 003 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7176, spannommer 2 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 005 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7176 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 998 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7153, spannommer 3 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 001 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7153 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 994 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7385, spannommer 4 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 996 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7385 </gallery> == SALM 75-formasie in 1995 == Harvards het gedurende die vieringe van die SALM se 75ste bestaansjaar in 1995 formasieverbyvlugte in die vorm van die syfer 75 gelewer. [[Lêer:1995 SALM 75 Harvard-formasie 132 1007x612.jpg|geen|duimnael|SALM 75-formasie]] == Afskeid van die Harvard in November 1995 == Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in die tydperk 16 tot 18 November 1995 by Langebaanweg van die Harvard afskeid geneem. Gaste het op die 16de aangekom en op die 18de vertrek, en die hoofverrigtinge het op die 17de plaasgevind. Op daardie datum was daar die SALM 75-formasieverbyvlug deur Harvards, ’n massaverbyvlug deur 55 Harvards, ’n formasieverbyvlug deur 16 Harvards en formasielugtoertjies deur die Harvard-vertoonspan. Ná die 55-skip-formasieverbyvlug was daar ’n massa-afskakeling van Harvard-enjins. Daar was ook individuele vertonings deur die SALM-museum se Albatross en Shackleton en vertonings deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Historiese Vlug en die Harvard-klub.<ref>{{Cite book |title=The Last of the Radials, CFS Langebaanweg |date=16 November 1995 |publisher=South African Air Force |lang=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:55-skip 1995-11-17 FALW SAAF 133 her2 1007x612.jpg|Massaverbyvlug van 55 Harvards op 17 November 1995 Lêer:7676 1995-11-17 Lbwg 779a 800x533.jpg|'n Aantal Harvards op 17 November 1995 Lêer:7188 1995-11-17 FALW 039 Ice shd25 her 800x486.jpg|Vyf Harvards met werkende enjins 17 November 1995 Lêer:7406 1995-11-17 FALW 915 Ice radiaal Express teks 800x486.jpg|Totsiens Harvards! </gallery> == Die Pilatus PC-7 in SALM diens == Die Suid-Afrikaans Lugmag het drie Pilatus PC-7’s van die Bophuthatswana-lugmag geërf en 60 PC-7’s van sy eie bedryf. Die SALM se weergawes van die PC-7 was aanvanklik as die Pilatus PC-7 Merk II Astra bekend. Volgens ''75 Years on Wings of Eagles'' is die Pilatus PC-7’s van die ex-Bophuthatswana-lugmag vir oorbruggingsopleiding van lede van die voormalige TBVC- en Niestatutêre Mag gebruik. Die voormalige Bophuthatswana-vliegtuie het hulle Bop-reeksnommers (T400, T410 en T420) en Luiperdplakkers behou. Die ex-Bop-vliegmasjiene is later op ’n Pilatus PC-12 ingeruil.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles—South African Military Aviation History |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=170, 171 |language=en}}</ref> Die eerste Pilatus PC-7 Mk II Astra, nommer 2001, is op 17 Oktober 1994 aan die SVS afgelewer.<ref name=":1" /> <gallery mode="packed"> Lêer:Leopards 1995-03-03 Lbwg 791 LR 800x486.jpg|Drie voormalige Bop-lugmag-PC-7’s by Langebaanweg 3 Maart 1995 Lêer:T420 1995-03-03 Lbwg 792 LR 600x364.jpg|PC-7 reeksnommer T420 ex-Bophuthatswana-lugmag by Langebaanweg 3 Maart 1995 </gallery> === Atlas Astras van die Sentrale Vliegskool naby Langebaanweg === <gallery mode="packed"> Lêer:2001 1995-03-03 Lbwg 780 LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2001 Lêer:2004 1995-03-03 Lbwg 784 spot skoon2 800x533.jpg|Astra reeksnommer 2004 Lêer:2004 1995-03-03 FALW 782 crop LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2004 </gallery> === Pilatus PC-7’s in 2004 === Thabo Mbeki is op 27 April 2004 as Suid-Afrika se president ingehuldig, en die SALM het formasieverbyvlugte oor Pretoria uitgevoer, ook deur Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg. <gallery mode="packed"> Lêer:2 Verbyvlug Astra 0675 LR cr 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0677 EL 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0678 LR cr 600x400.jpg </gallery> Op 21 September 2004 het Astras van die Sentrale Vliegskool te Langebaanweg aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by Waterkloof in Pretoria deelgeneem. <gallery mode="packed"> Lêer:2007 2004-09-21 AAD FAWK 478 600x400.jpg|Vyf Astras Lêer:2046 2004-09-21 AAD FAWK 450 600x400.jpg|Sewe Astras </gallery> In 2007 het Pilatus PC-7 Astra-opleidingsvliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Sentrale Vliegskool gereeld na die Springbok-vliegveld in die Noord-Kaapprovinsie van Suid-Afrika gevlieg. Astra reeksnommer 2050 het op 24 Oktober 2007 skynnaderings by Springbok uitgevoer. <gallery mode="packed"> Lêer:2050 2007-10-24 FASB 7544 resize shd25 shp 800x533.jpg Lêer:2050 2007-10-24 FASB 003 crop LR 800x533.jpg </gallery> === Die Silwer Valke-vertoonspan === Die oorsprong van die Silwer Valke kan na die ''Bumbling Bees''-vertoonspan teruggevoer word, wat oorspronklik in 1953 gevorm is en in 1966 met die Impala Mk I begin vlieg het. Die span is op 22 November 1967 die Silwer Valke herdoop. ’n Pilatus PC-7 Mk II Astra-vertoonspan het op 13 Mei 1999 begin oefen. Daar is besluit om die Silwer Valke by die Sentrale Vliegskool met Astras te hervorm, en die Astra-vertoonspan is amptelik op 30 Oktober 1999 die Silwer Valke herdoop.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=October 2005 |title=History of the Silver Falcons |journal=SA Flyer |issue=120 |pages=29, 30, 33}}</ref> Nadat die vliegtuie van die Silwer Valke jare lank in die standaard opleidingskleurskema bedryf is, is hulle in die kleure van die 1994- nasionale vlag oorgeverf en het nuwe merke ontvang. Die vliegtuie van die Silwer Valke word hieronder in die standaard opleidingskleurskema (2005 en 2007) en die nuwe kleurskema (September 2013) geïllustreer. <gallery mode="packed"> Lêer:2024 2007-10-20 FASB 001 ELshd 800x533.jpg|PC-7 nommer 2024, Valk #2, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 025 shd-lev 1229x819.jpg|Onberispelike formasievliegvertoning, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 027 shd-lev 1229x819.jpg|“Bombars”, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2018 2028 2020 2025 20050902 FALW 023 800x602.jpg|Nou formasie 2 September 2005 </gallery> <gallery mode="packed"> Lêer:2025 2013-09-29 FAGM 062 crop EL 600x397.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2025 2013-09-29 FAGM -052 crop EL 600x400.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM 957 ELshd 800x534.jpg|Silwer Valke 1 tot 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM NAT4862 ELlev 800x534.jpg|Silwer Valke 4 en 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2020 2013-09-29 FAGM NAT4884 crop ELshd 800x534.jpg|Pilatus PC-7 reeksnommer 2020 op 29 September 2013 te Randse Lughawe </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} hkrvr854gy95o5wnkp41yo3z8efad76 2968379 2968376 2026-09-18T16:25:40Z Gaius le Roux 203341 Die verandering van "Leopards-plakkers" na "Luiperdplakkers" was onnodig (en eintlik verkeerd). Die Bop-lugmag se vertoonspan was as die "Leopards" bekend; daarom is dit korrek om van die "Leopards-plakkers" te praat. In hierdie geval verwys "Leopards-plakkers" na die feit dat die vliegtuie voorheen deur die Leopards-vertoonspan (van die Bop-lugmag) gebruik is. 2968379 wikitext text/x-wiki [[Lêer:7703 1977-10-00 FALA 596 EL 600x364.jpg|duimnael|Sentrale Vliegskool se wapen in Oktober 1977 op Harvard 7703]] [[Lêer:62 AS 2008-05-31 FASK 089 800x533.jpg|duimnael|220px|Kunstenaarsvoorstelling van 62 Lugskool se wapen, WOII]] [[Lêer:7569 2000-02-01 Bays 2 600x462.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] [[Lêer:7569 0000 Andy Hheape 296 800x486.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] '''Die Sentrale Vliegskool''' (SVS) van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) is ’n sentrale eenheid waar vlieëniers (insluitende instrukteurs) opgelei word en het oor die jare verskillende tuistes gehad en word tans by [[Lugmagbasis Langebaanweg]] gehuisves. Die SVS het ook die naam 62 Lugskool gehad. Nog ’n naam vir die skool was “Sentrale Vlieërskool”. Daar word byvoorbeeld op bladsy 58 van die ''SA Flyer'' van Februarie 2003 ’n wapen uitgebeeld wat vanaf die begin van die 1950’s in gebruik geneem is en op die groepfoto van SVS-instrukteurskursus 3/1941 na die “Sentrale Vlieërskool” verwys.<ref name=":1">{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref><ref>{{Cite book |last=Embleton |first=Andrew |title=Facta Nostra Vivent — Memories from the South African Air Force Central Flying School 1922 – 1995 |date=2014 |publisher=Reach Publishers |isbn= |edition=1ste |location=Wandsbeck, South Africa |pages=45 |language=en}}</ref> Die skool het op verskillende tye ook verskillende vertoonspanne gehad. Die skool het vir ’n groot gedeelte van sy bestaan Harvards bedryf en gebruik tans die [[Pilatus PC-7]]. == Geskiedenis == Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in 1936 gevorm deur die Vliegopleidingskool by [[Lugmagbasis Swartkop|Swartkop]] te hernommer. Die SVS is vanaf 13 November 1939 net vir die opleiding van vlieginstrukteurs gebruik. Die SVS is op 11 Desember 1939 na Kimberley verskuif en daarna (op 27 Mei 1940) na Bloemfonteim (Tempe-vliegveld). Op 11 November 1940 is die SVS ingevolge die Gesamentlike Lugopleidingskema-numeringstelsel as 62 Lugskool hernoem, maar daar is gedurende die oorlogsjare na die skool as die Sentrale Vliegskool verwys. Opleiding by 62 Lugskool is in Januarie 1945 gestaak en die skool is in die tydperk 19 tot 24 Februarie 1945 gesluit. Die SVS is weer in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. Harvards, Tiger Moths, Dakotas, Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was nou ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die [[Tiger Moth]]s is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool Dunnottar verander, maar die naam "Sentrale Vliegskool" is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards synde steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin.<ref name=":1" /> == Navigasie-oefeninge == [[Lêer:Harvard 7699 a.jpg|regs|duimnael|Harvard 7699 styg by Dunnottar op vir 'n navigasie-oefening oor die mond van die Tugelarivier na Durban en terug.]] 'n Voorbeeld van so 'n vlug was die lang navigasie-oefening wat circa 1978 van Dunnottar na Durban en terug onderneem is. Die Harvard met die reeksnommer 7699 het aan die einde van die instrukteurskursus by Dunnottar opgestyg en oor die mond van die [[Tugelarivier]] na Durban en terug gevlieg. == Laaste vleuelsparade by Dunnottar == Die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool (SVS) by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind, en die SVS het daarna na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] verskuif.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=392 |lang=en}}</ref> === Foto’s van die programbrosjure en die verrigtinge === <gallery> Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 134 708x1019.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 137 570x1017.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 138 601x958.jpg </gallery><gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards op 10 Desember 1992 Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 ry op 10 Desember 1992 Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Vliegtuie met werkende enjins en formasiewegbreek </gallery> == Harvards van die Sentrale Vliegskool == === 1977 en 1992 === <gallery mode="packed"> Lêer:7703 1977-10-00 FALA 593 spot LR lias 800x486.jpg|Harvard 7703 te Lanseria in Oktober 1977 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:7668 1992-10-00 Dunnot 096 her 800x486.jpg|Harvard 7668 in Oktober 1992 te Dunnottar Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 </gallery> == Verhuising van die Sentrale Vliegskool na Langebaanweg == Nadat die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool by Dunnottar op 10 Desember 1992 plaasgevind het, het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verskuif, en die eerste kursusse is op 1 Februarie 1993 by Langebaanweg aangebied.<ref name=":1" /> Terwyl die SVS by Dunnottar gebaseer was, was die leuse “Ons dade leef”. Hierdie leuse word egter nie by Langebaanweg gebruik nie. Dáár word die leuse van die basis gebruik, naamlik ''Tenax Propositi Vinco'' – "Deur volharding kom sukses". === Harvard 7002 === Hierdie vliegtuig het voorheen ’n ander reeksnommer in die SALM gehad, naamlik 7529, wat ’n Harvard III was en op 15 April 1970 as deel van Operasie Klawer na die Gaboenese Presidentswag gegaan het. Die masjien is een van twee vliegtuie wat herbou is nadat hulle van Gaboen teruggekeer het. Sy konstruksienommer is 88-15328, sy VSA-reeksnommer was 41-34011 en sy reeksnommer in die Britse Koninklike Lugmag was EZ138. Die vliegmasjien is uit die romp van ex-SALM 7529/ex-Gaboenese “B” herbou. === Harvard 7073 === Harvard 7073 is die IIA-variant van die North American Harvard, het die konstruksienommer 88-9844 en was voorheen 41-33254 in die VSA en EX331 in die Koninklike Britse Lugmag. === Harvard 7654 === Harvard 7654 is ’n AT-6A met die konstruksienommer 78-6587. === Harvard 7678 === Hierdie vliegtuig is ’n SNJ-4 wat oorspronklik tussen Julie 1952 en September 1953 as deel van ’n groep van 65 vernieude AT-6’e/SNJ’s uit die VSA afgelewer is. Sy konstruksienommer is 88-9156 en hy het die VSA-reeksnommer 05-649 gehad.<ref>{{Cite book |last=Becker and Brent |first=Dave and Winston |title=AT-6 Harvard in South African Service – A pictorial history |date=1995 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-9583880-2-4 |location=Nelspruit, South Africa |pages=94, 95 and 105 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7654 1995-11-17 FALW 778b LR lias 800x486.jpg|Nege Harvards Lêer:7002 1995-11-17 FALW 037 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7002(2) Lêer:7073 1995-11-17 FALW 948 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7073 Lêer:7654 1995-11-17 FALW 992 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7654 Lêer:7678 1995-11-17 FALW 015 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7678 </gallery> == Die Harvard-vertoonspan == Die Harvard-vertoonspan het by verskillende geleenthede opgetree. === 1980’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7688 1984-07-14 FAVG 204 her4 800x486.jpg|Durban Wings Club-lugskou 14 Julie 1984 Lêer:7688 1985-08-03 FANS AH 205 shd25 her4 1008x612.jpg|Nelspruitlugskou 3 Augustus 1985 Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|84 Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 Lêer:7668 1989-03-00 FAYP 208 her 1008x612.jpg|Lugmagbasis Ysterplaat 18 Maart 1989 </gallery> Twee vliegtuie van die Harvard-kunsvliegspan is op 22 Julie 1989 te Lugmagbasis Bloemspruit vertoon. Hulle het die reeksnommers 7515 en 7024 gehad. <gallery mode="packed"> Lêer:7515 1989-07-22 FABL 211 shd25 her4 800x486.jpg|Harvard 7515 is die nommer 1-vliegtuig Lêer:7024 1989-07-22 FABL 209 shd25 her2 800x486.jpg|Harvard 7024 is die nommer 2-vliegtuig Lêer:7515 1989-07-22 FABL 212 her 486x800.jpg|Harvard 7515 Lêer:7024 1989-07-22 FABL 210 her 486x800.jpg|Harvard 7024 </gallery> === 1990’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 213 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 214 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001(2) amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 </gallery> Die vliegtuie van die Harvard-vertoonspan het in November 1995 ’n nommer en die 1994- nasionale vlag op die stertvin asook ’n spesiale wapen gehad. Vier van die vliegtuie van die span was Harvards reeksnommers 7111, 7176, 7153 en 7385 (hulle word hieronder op 17 November 1995 by die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg gesien). Harvard 7111 “Nelson” was die vliegtuig van die leier van die span, vandaar die “1” op die stertvin van die vliegtuig. Harvard 7176 was die vliegtuig van kaptein Anton Kustner. Hy was vlieënier nommer 2 in die span. Harvard 7153 was die vliegtuig van die derde vlieënier in die span, naamlik majoor Lionel Sawyer. Die vierde vliegtuig in die Harvard-vertoonspan het die reeksnommer 7385 gehad en die vlieënier daarvan was kaptein André Meiring. <gallery mode="packed"> Lêer:7153 1995-11-17 FALW 011 Ice cr 600x364.jpg|Wapen van die Harvard-vertoonspan Lêer:7153 1995-11-17 FALW 945 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7153, wapen net linkerkant Lêer:7385 1995-11-17 FALW 923 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7385, toegerus met rooktoestel Lêer:7111 1995-11-17 FALW 912 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7111 1995-11-17 FALW 007 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson”, spannommer 1 Lêer:7111 1995-11-17 FALW 009 Ice shd25 her 486x800.jpg|Harvard 7111 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 003 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7176, spannommer 2 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 005 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7176 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 998 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7153, spannommer 3 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 001 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7153 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 994 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7385, spannommer 4 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 996 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7385 </gallery> == SALM 75-formasie in 1995 == Harvards het gedurende die vieringe van die SALM se 75ste bestaansjaar in 1995 formasieverbyvlugte in die vorm van die syfer 75 gelewer. [[Lêer:1995 SALM 75 Harvard-formasie 132 1007x612.jpg|geen|duimnael|SALM 75-formasie]] == Afskeid van die Harvard in November 1995 == Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in die tydperk 16 tot 18 November 1995 by Langebaanweg van die Harvard afskeid geneem. Gaste het op die 16de aangekom en op die 18de vertrek, en die hoofverrigtinge het op die 17de plaasgevind. Op daardie datum was daar die SALM 75-formasieverbyvlug deur Harvards, ’n massaverbyvlug deur 55 Harvards, ’n formasieverbyvlug deur 16 Harvards en formasielugtoertjies deur die Harvard-vertoonspan. Ná die 55-skip-formasieverbyvlug was daar ’n massa-afskakeling van Harvard-enjins. Daar was ook individuele vertonings deur die SALM-museum se Albatross en Shackleton en vertonings deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Historiese Vlug en die Harvard-klub.<ref>{{Cite book |title=The Last of the Radials, CFS Langebaanweg |date=16 November 1995 |publisher=South African Air Force |lang=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:55-skip 1995-11-17 FALW SAAF 133 her2 1007x612.jpg|Massaverbyvlug van 55 Harvards op 17 November 1995 Lêer:7676 1995-11-17 Lbwg 779a 800x533.jpg|'n Aantal Harvards op 17 November 1995 Lêer:7188 1995-11-17 FALW 039 Ice shd25 her 800x486.jpg|Vyf Harvards met werkende enjins 17 November 1995 Lêer:7406 1995-11-17 FALW 915 Ice radiaal Express teks 800x486.jpg|Totsiens Harvards! </gallery> == Die Pilatus PC-7 in SALM diens == Die Suid-Afrikaans Lugmag het drie Pilatus PC-7’s van die Bophuthatswana-lugmag geërf en 60 PC-7’s van sy eie bedryf. Die SALM se weergawes van die PC-7 was aanvanklik as die Pilatus PC-7 Merk II Astra bekend. Volgens ''75 Years on Wings of Eagles'' is die Pilatus PC-7’s van die ex-Bophuthatswana-lugmag vir oorbruggingsopleiding van lede van die voormalige TBVC- en Niestatutêre Mag gebruik. Die voormalige Bophuthatswana-vliegtuie het hulle Bop-reeksnommers (T400, T410 en T420) en die Leopards-vertoonspanplakkers behou. Die ex-Bop-vliegmasjiene is later op ’n Pilatus PC-12 ingeruil.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles—South African Military Aviation History |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=170, 171 |language=en}}</ref> Die eerste Pilatus PC-7 Mk II Astra, nommer 2001, is op 17 Oktober 1994 aan die SVS afgelewer.<ref name=":1" /> <gallery mode="packed"> Lêer:Leopards 1995-03-03 Lbwg 791 LR 800x486.jpg|Drie voormalige Bop-lugmag-PC-7’s by Langebaanweg 3 Maart 1995 Lêer:T420 1995-03-03 Lbwg 792 LR 600x364.jpg|PC-7 reeksnommer T420 ex-Bophuthatswana-lugmag by Langebaanweg 3 Maart 1995 </gallery> === Atlas Astras van die Sentrale Vliegskool naby Langebaanweg === <gallery mode="packed"> Lêer:2001 1995-03-03 Lbwg 780 LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2001 Lêer:2004 1995-03-03 Lbwg 784 spot skoon2 800x533.jpg|Astra reeksnommer 2004 Lêer:2004 1995-03-03 FALW 782 crop LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2004 </gallery> === Pilatus PC-7’s in 2004 === Thabo Mbeki is op 27 April 2004 as Suid-Afrika se president ingehuldig, en die SALM het formasieverbyvlugte oor Pretoria uitgevoer, ook deur Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg. <gallery mode="packed"> Lêer:2 Verbyvlug Astra 0675 LR cr 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0677 EL 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0678 LR cr 600x400.jpg </gallery> Op 21 September 2004 het Astras van die Sentrale Vliegskool te Langebaanweg aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by Waterkloof in Pretoria deelgeneem. <gallery mode="packed"> Lêer:2007 2004-09-21 AAD FAWK 478 600x400.jpg|Vyf Astras Lêer:2046 2004-09-21 AAD FAWK 450 600x400.jpg|Sewe Astras </gallery> In 2007 het Pilatus PC-7 Astra-opleidingsvliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Sentrale Vliegskool gereeld na die Springbok-vliegveld in die Noord-Kaapprovinsie van Suid-Afrika gevlieg. Astra reeksnommer 2050 het op 24 Oktober 2007 skynnaderings by Springbok uitgevoer. <gallery mode="packed"> Lêer:2050 2007-10-24 FASB 7544 resize shd25 shp 800x533.jpg Lêer:2050 2007-10-24 FASB 003 crop LR 800x533.jpg </gallery> === Die Silwer Valke-vertoonspan === Die oorsprong van die Silwer Valke kan na die ''Bumbling Bees''-vertoonspan teruggevoer word, wat oorspronklik in 1953 gevorm is en in 1966 met die Impala Mk I begin vlieg het. Die span is op 22 November 1967 die Silwer Valke herdoop. ’n Pilatus PC-7 Mk II Astra-vertoonspan het op 13 Mei 1999 begin oefen. Daar is besluit om die Silwer Valke by die Sentrale Vliegskool met Astras te hervorm, en die Astra-vertoonspan is amptelik op 30 Oktober 1999 die Silwer Valke herdoop.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=October 2005 |title=History of the Silver Falcons |journal=SA Flyer |issue=120 |pages=29, 30, 33}}</ref> Nadat die vliegtuie van die Silwer Valke jare lank in die standaard opleidingskleurskema bedryf is, is hulle in die kleure van die 1994- nasionale vlag oorgeverf en het nuwe merke ontvang. Die vliegtuie van die Silwer Valke word hieronder in die standaard opleidingskleurskema (2005 en 2007) en die nuwe kleurskema (September 2013) geïllustreer. <gallery mode="packed"> Lêer:2024 2007-10-20 FASB 001 ELshd 800x533.jpg|PC-7 nommer 2024, Valk #2, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 025 shd-lev 1229x819.jpg|Onberispelike formasievliegvertoning, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 027 shd-lev 1229x819.jpg|“Bombars”, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2018 2028 2020 2025 20050902 FALW 023 800x602.jpg|Nou formasie 2 September 2005 </gallery> <gallery mode="packed"> Lêer:2025 2013-09-29 FAGM 062 crop EL 600x397.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2025 2013-09-29 FAGM -052 crop EL 600x400.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM 957 ELshd 800x534.jpg|Silwer Valke 1 tot 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM NAT4862 ELlev 800x534.jpg|Silwer Valke 4 en 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2020 2013-09-29 FAGM NAT4884 crop ELshd 800x534.jpg|Pilatus PC-7 reeksnommer 2020 op 29 September 2013 te Randse Lughawe </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} g69ylmtm9p625gmo0ctxd2cziuhripe 2968382 2968379 2026-09-18T16:36:52Z Gaius le Roux 203341 Subopskrifte is verander. 2968382 wikitext text/x-wiki [[Lêer:7703 1977-10-00 FALA 596 EL 600x364.jpg|duimnael|Sentrale Vliegskool se wapen in Oktober 1977 op Harvard 7703]] [[Lêer:62 AS 2008-05-31 FASK 089 800x533.jpg|duimnael|220px|Kunstenaarsvoorstelling van 62 Lugskool se wapen, WOII]] [[Lêer:7569 2000-02-01 Bays 2 600x462.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] [[Lêer:7569 0000 Andy Hheape 296 800x486.jpg|duimnael|Harvard reeksnommer 7569 in Gesamentlike Lugopleidingskema-kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog]] '''Die Sentrale Vliegskool''' (SVS) van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) is ’n sentrale eenheid waar vlieëniers (insluitende instrukteurs) opgelei word en het oor die jare verskillende tuistes gehad en word tans by [[Lugmagbasis Langebaanweg]] gehuisves. Die SVS het ook die naam 62 Lugskool gehad. Nog ’n naam vir die skool was “Sentrale Vlieërskool”. Daar word byvoorbeeld op bladsy 58 van die ''SA Flyer'' van Februarie 2003 ’n wapen uitgebeeld wat vanaf die begin van die 1950’s in gebruik geneem is en op die groepfoto van SVS-instrukteurskursus 3/1941 na die “Sentrale Vlieërskool” verwys.<ref name=":1">{{Cite journal |date=February 2003 |title=Central Flying School |journal=SA Flyer |pages=58}}</ref><ref>{{Cite book |last=Embleton |first=Andrew |title=Facta Nostra Vivent — Memories from the South African Air Force Central Flying School 1922 – 1995 |date=2014 |publisher=Reach Publishers |isbn= |edition=1ste |location=Wandsbeck, South Africa |pages=45 |language=en}}</ref> Die skool het op verskillende tye ook verskillende vertoonspanne gehad. Die skool het vir ’n groot gedeelte van sy bestaan Harvards bedryf en gebruik tans die [[Pilatus PC-7]]. == Geskiedenis == Die Sentrale Vliegskool (SVS) is in 1936 gevorm deur die Vliegopleidingskool by [[Lugmagbasis Swartkop|Swartkop]] te hernommer. Die SVS is vanaf 13 November 1939 net vir die opleiding van vlieginstrukteurs gebruik. Die SVS is op 11 Desember 1939 na Kimberley verskuif en daarna (op 27 Mei 1940) na Bloemfonteim (Tempe-vliegveld). Op 11 November 1940 is die SVS ingevolge die Gesamentlike Lugopleidingskema-numeringstelsel as 62 Lugskool hernoem, maar daar is gedurende die oorlogsjare na die skool as die Sentrale Vliegskool verwys. Opleiding by 62 Lugskool is in Januarie 1945 gestaak en die skool is in die tydperk 19 tot 24 Februarie 1945 gesluit. Die SVS is weer in Julie 1946 by Lugmagstasie Nigel heropen en in 1949 as Dunnottar herdoop. Harvards, Tiger Moths, Dakotas, Venturas en ’n paar Auster Mk 5’s is bedryf. Die hoofrol van die skool was nou ''ab initio''-opleiding. Die eerste Harvard-kunsvliegspan is rondom hierdie tyd gevorm en die span het baie lugvertonings gelewer. Die [[Tiger Moth]]s is gedurende die vroeë 1950’s uitgefaseer. Die naam van die eenheid is op 1 Februarie 1968 na Vliegopleidingskool Dunnottar verander, maar die naam "Sentrale Vliegskool" is weer vanaf 1 Januarie 1977 gebruik, met Harvards synde steeds op die inventaris van die eenheid. Daar is met ’n nuwe Harvard-kunsvliegspan begin.<ref name=":1" /> == Navigasie-oefeninge == [[Lêer:Harvard 7699 a.jpg|regs|duimnael|Harvard 7699 styg by Dunnottar op vir 'n navigasie-oefening oor die mond van die Tugelarivier na Durban en terug.]] 'n Voorbeeld van so 'n vlug was die lang navigasie-oefening wat circa 1978 van Dunnottar na Durban en terug onderneem is. Die Harvard met die reeksnommer 7699 het aan die einde van die instrukteurskursus by Dunnottar opgestyg en oor die mond van die [[Tugelarivier]] na Durban en terug gevlieg. == Laaste vleuelsparade by Dunnottar == Die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool (SVS) by Dunnottar het op 10 Desember 1992 plaasgevind, en die SVS het daarna na [[Lugmagbasis Langebaanweg|Langebaanweg]] verskuif.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=392 |lang=en}}</ref> === Foto’s van die programbrosjure en die verrigtinge === <gallery> Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 134 708x1019.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 137 570x1017.jpg Lêer:Vleuelparade 1992-12-10 Dunnottar 138 601x958.jpg </gallery><gallery mode="packed"> Lêer:CFS-formasie 1992-12-10 Dunnot 100 her 1007x611.jpg|28 Harvards op 10 Desember 1992 Lêer:Parade en diamantformasiebreek 1992-12-10 Dunnot 102 shd25 her cr her3 1008x612.jpg|Parade en diamantformasieverbyvlug Lêer:Toeskouers en Harvards 1992-12-10 Dunnot 107 shd25 her2 1008x612.jpg|Harvard 7668 ry op 10 Desember 1992 Lêer:Formasiebreek en enjins 1992-12-10 Dunnot 109 shd25 her 800x486.jpg|Vliegtuie met werkende enjins en formasiewegbreek </gallery> == Harvards van die Sentrale Vliegskool == === 1977 en 1992 === <gallery mode="packed"> Lêer:7703 1977-10-00 FALA 593 spot LR lias 800x486.jpg|Harvard 7703 te Lanseria in Oktober 1977 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 061 shd25 her 1010x613.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 059 her 1007x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-10-00 Dunnot 062 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar Oktober 1992 Lêer:7668 1992-10-00 Dunnot 096 her 800x486.jpg|Harvard 7668 in Oktober 1992 te Dunnottar Lêer:Geparkeerde Harvards 1992-12-10 Dunnot 113 shd25 her 1009x612.jpg|Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7569 1992-12-10 Dunnot 130 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7569 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 Lêer:7684 1992-12-10 Dunnot 112 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7684 Sentrale Vliegskool te Dunnottar 10 Desember 1992 </gallery> == Verhuising van die Sentrale Vliegskool na Langebaanweg == Nadat die laaste vleuelsparade van die Sentrale Vliegskool by Dunnottar op 10 Desember 1992 plaasgevind het, het die SVS na [[Lugmagbasis Langebaanweg]] verskuif, en die eerste kursusse is op 1 Februarie 1993 by Langebaanweg aangebied.<ref name=":1" /> Terwyl die SVS by Dunnottar gebaseer was, was die leuse “Ons dade leef”. Hierdie leuse word egter nie by Langebaanweg gebruik nie. Dáár word die leuse van die basis gebruik, naamlik ''Tenax Propositi Vinco'' – "Deur volharding kom sukses". === Harvard 7002 === Hierdie vliegtuig het voorheen ’n ander reeksnommer in die SALM gehad, naamlik 7529, wat ’n Harvard III was en op 15 April 1970 as deel van Operasie Klawer na die Gaboenese Presidentswag gegaan het. Die masjien is een van twee vliegtuie wat herbou is nadat hulle van Gaboen teruggekeer het. Sy konstruksienommer is 88-15328, sy VSA-reeksnommer was 41-34011 en sy reeksnommer in die Britse Koninklike Lugmag was EZ138. Die vliegmasjien is uit die romp van ex-SALM 7529/ex-Gaboenese “B” herbou. === Harvard 7073 === Harvard 7073 is die IIA-variant van die North American Harvard, het die konstruksienommer 88-9844 en was voorheen 41-33254 in die VSA en EX331 in die Koninklike Britse Lugmag. === Harvard 7654 === Harvard 7654 is ’n AT-6A met die konstruksienommer 78-6587. === Harvard 7678 === Hierdie vliegtuig is ’n SNJ-4 wat oorspronklik tussen Julie 1952 en September 1953 as deel van ’n groep van 65 vernieude AT-6’e/SNJ’s uit die VSA afgelewer is. Sy konstruksienommer is 88-9156 en hy het die VSA-reeksnommer 05-649 gehad.<ref>{{Cite book |last=Becker and Brent |first=Dave and Winston |title=AT-6 Harvard in South African Service – A pictorial history |date=1995 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-9583880-2-4 |location=Nelspruit, South Africa |pages=94, 95 and 105 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:7654 1995-11-17 FALW 778b LR lias 800x486.jpg|Nege Harvards Lêer:7002 1995-11-17 FALW 037 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7002(2) Lêer:7073 1995-11-17 FALW 948 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7073 Lêer:7654 1995-11-17 FALW 992 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7654 Lêer:7678 1995-11-17 FALW 015 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7678 </gallery> == Die Harvard-vertoonspan == Die Harvard-vertoonspan het by verskillende geleenthede opgetree. === 1980’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7688 1984-07-14 FAVG 204 her4 800x486.jpg|Durban Wings Club-lugskou 14 Julie 1984 Lêer:7688 1985-08-03 FANS AH 205 shd25 her4 1008x612.jpg|Nelspruitlugskou 3 Augustus 1985 Lêer:7676 1986-06-20 AFB Potch446 ELshd 800x533.jpg|84 Ligte Vliegtuig-vliegskool-opedag 20 Junie 1986 Lêer:7668 1989-03-00 FAYP 208 her 1008x612.jpg|Lugmagbasis Ysterplaat 18 Maart 1989 </gallery> Twee vliegtuie van die Harvard-kunsvliegspan is op 22 Julie 1989 te Lugmagbasis Bloemspruit vertoon. Hulle het die reeksnommers 7515 en 7024 gehad. <gallery mode="packed"> Lêer:7515 1989-07-22 FABL 211 shd25 her4 800x486.jpg|Harvard 7515 is die nommer 1-vliegtuig Lêer:7024 1989-07-22 FABL 209 shd25 her2 800x486.jpg|Harvard 7024 is die nommer 2-vliegtuig Lêer:7515 1989-07-22 FABL 212 her 486x800.jpg|Harvard 7515 Lêer:7024 1989-07-22 FABL 210 her 486x800.jpg|Harvard 7024 </gallery> === 1990’s === <gallery mode="packed"> Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 213 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7177 1990-03-24 FAPB 214 her 800x486.jpg|Harvard 7177 te Lugmagbasis Pietersburg op 24 Maart 1990 Lêer:7666 1991-06-22 AFB Potch435 LR her 600x364.jpg|Harvard 7666 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7725 1991-06-22 AFB Potch434 shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7725 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7728 1991-06-22 Afb Potch 412 her 800x486.jpg|Harvard 7728 Lugmagbasis Potchefstroom 22 Junie 1991 Lêer:7001 1992-11-28 FAMM 358 her shd25 800x486.jpg|Harvard 7001(2) amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 Lêer:7111 1992-11-28 FAMM 376 1008x612.jpg|Vier Harvard-vertoonspan-vliegtuie amptelike opening Lugmagbasis Mmabatho van Bop-lugmag 28 November 1992 </gallery> Die vliegtuie van die Harvard-vertoonspan het in November 1995 ’n nommer en die 1994- nasionale vlag op die stertvin asook ’n spesiale wapen gehad. Vier van die vliegtuie van die span was Harvards reeksnommers 7111, 7176, 7153 en 7385 (hulle word hieronder op 17 November 1995 by die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg gesien). Harvard 7111 “Nelson” was die vliegtuig van die leier van die span, vandaar die “1” op die stertvin van die vliegtuig. Harvard 7176 was die vliegtuig van kaptein Anton Kustner. Hy was vlieënier nommer 2 in die span. Harvard 7153 was die vliegtuig van die derde vlieënier in die span, naamlik majoor Lionel Sawyer. Die vierde vliegtuig in die Harvard-vertoonspan het die reeksnommer 7385 gehad en die vlieënier daarvan was kaptein André Meiring. <gallery mode="packed"> Lêer:7153 1995-11-17 FALW 011 Ice cr 600x364.jpg|Wapen van die Harvard-vertoonspan Lêer:7153 1995-11-17 FALW 945 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7153, wapen net linkerkant Lêer:7385 1995-11-17 FALW 923 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7385, toegerus met rooktoestel Lêer:7111 1995-11-17 FALW 912 her shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson” Lêer:7111 1995-11-17 FALW 007 Ice her 800x486.jpg|Harvard 7111 “Nelson”, spannommer 1 Lêer:7111 1995-11-17 FALW 009 Ice shd25 her 486x800.jpg|Harvard 7111 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 003 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7176, spannommer 2 Lêer:7176 1995-11-17 FALW 005 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7176 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 998 Ice shd25 800x486.jpg|Harvard 7153, spannommer 3 Lêer:7153 1995-11-17 FALW 001 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7153 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 994 Ice shd25 her 800x486.jpg|Harvard 7385, spannommer 4 Lêer:7385 1995-11-17 FALW 996 Ice shd50 her 800x486.jpg|Harvard 7385 </gallery> == SALM 75-formasie in 1995 == Harvards het gedurende die vieringe van die SALM se 75ste bestaansjaar in 1995 formasieverbyvlugte in die vorm van die syfer 75 gelewer. [[Lêer:1995 SALM 75 Harvard-formasie 132 1007x612.jpg|geen|duimnael|SALM 75-formasie]] == Afskeid van die Harvard in November 1995 == Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in die tydperk 16 tot 18 November 1995 by Langebaanweg van die Harvard afskeid geneem. Gaste het op die 16de aangekom en op die 18de vertrek, en die hoofverrigtinge het op die 17de plaasgevind. Op daardie datum was daar die SALM 75-formasieverbyvlug deur Harvards, ’n massaverbyvlug deur 55 Harvards, ’n formasieverbyvlug deur 16 Harvards en formasielugtoertjies deur die Harvard-vertoonspan. Ná die 55-skip-formasieverbyvlug was daar ’n massa-afskakeling van Harvard-enjins. Daar was ook individuele vertonings deur die SALM-museum se Albatross en Shackleton en vertonings deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens se Historiese Vlug en die Harvard-klub.<ref>{{Cite book |title=The Last of the Radials, CFS Langebaanweg |date=16 November 1995 |publisher=South African Air Force |lang=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:55-skip 1995-11-17 FALW SAAF 133 her2 1007x612.jpg|Massaverbyvlug van 55 Harvards op 17 November 1995 Lêer:7676 1995-11-17 Lbwg 779a 800x533.jpg|'n Aantal Harvards op 17 November 1995 Lêer:7188 1995-11-17 FALW 039 Ice shd25 her 800x486.jpg|Vyf Harvards met werkende enjins 17 November 1995 Lêer:7406 1995-11-17 FALW 915 Ice radiaal Express teks 800x486.jpg|Totsiens Harvards! </gallery> == Die Pilatus PC-7 in SALM diens == Die Suid-Afrikaans Lugmag het drie Pilatus PC-7’s van die Bophuthatswana-lugmag geërf en 60 PC-7’s van sy eie bedryf. Die SALM se weergawes van die PC-7 was aanvanklik as die Pilatus PC-7 Merk II Astra bekend. Volgens ''75 Years on Wings of Eagles'' is die Pilatus PC-7’s van die ex-Bophuthatswana-lugmag vir oorbruggingsopleiding van lede van die voormalige TBVC- en Niestatutêre Mag gebruik. Die voormalige Bophuthatswana-vliegtuie het hulle Bop-reeksnommers (T400, T410 en T420) en die Leopards-vertoonspanplakkers behou. Die ex-Bop-vliegmasjiene is later op ’n Pilatus PC-12 ingeruil.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles—South African Military Aviation History |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=170, 171 |language=en}}</ref> Die eerste Pilatus PC-7 Mk II Astra, nommer 2001, is op 17 Oktober 1994 aan die SVS afgelewer.<ref name=":1" /> <gallery mode="packed"> Lêer:Leopards 1995-03-03 Lbwg 791 LR 800x486.jpg|Drie voormalige Bop-lugmag-PC-7’s by Langebaanweg 3 Maart 1995 Lêer:T420 1995-03-03 Lbwg 792 LR 600x364.jpg|PC-7 reeksnommer T420 ex-Bophuthatswana-lugmag by Langebaanweg 3 Maart 1995 </gallery> === Astras van die SVS naby Langebaanweg op 3 Maart 1995 === <gallery mode="packed"> Lêer:2001 1995-03-03 Lbwg 780 LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2001 Lêer:2004 1995-03-03 Lbwg 784 spot skoon2 800x533.jpg|Astra reeksnommer 2004 Lêer:2004 1995-03-03 FALW 782 crop LR lias 800x486.jpg|Astra reeksnommer 2004 </gallery> === Pilatus PC-7’s in 2004 en 2007 === Thabo Mbeki is op 27 April 2004 as Suid-Afrika se president ingehuldig, en die SALM het formasieverbyvlugte oor Pretoria uitgevoer, ook deur Astras van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg. <gallery mode="packed"> Lêer:2 Verbyvlug Astra 0675 LR cr 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0677 EL 600x400.jpg Lêer:2 Verbyvlug Astra 0678 LR cr 600x400.jpg </gallery> Op 21 September 2004 het Astras van die Sentrale Vliegskool te Langebaanweg aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by Waterkloof in Pretoria deelgeneem. <gallery mode="packed"> Lêer:2007 2004-09-21 AAD FAWK 478 600x400.jpg|Vyf Astras Lêer:2046 2004-09-21 AAD FAWK 450 600x400.jpg|Sewe Astras </gallery> In 2007 het Pilatus PC-7 Astra-opleidingsvliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Sentrale Vliegskool gereeld na die Springbok-vliegveld in die Noord-Kaapprovinsie van Suid-Afrika gevlieg. Astra reeksnommer 2050 het op 24 Oktober 2007 skynnaderings by Springbok uitgevoer. <gallery mode="packed"> Lêer:2050 2007-10-24 FASB 7544 resize shd25 shp 800x533.jpg Lêer:2050 2007-10-24 FASB 003 crop LR 800x533.jpg </gallery> === Die Silwer Valke-vertoonspan === Die oorsprong van die Silwer Valke kan na die ''Bumbling Bees''-vertoonspan teruggevoer word, wat oorspronklik in 1953 gevorm is en in 1966 met die Impala Mk I begin vlieg het. Die span is op 22 November 1967 die Silwer Valke herdoop. ’n Pilatus PC-7 Mk II Astra-vertoonspan het op 13 Mei 1999 begin oefen. Daar is besluit om die Silwer Valke by die Sentrale Vliegskool met Astras te hervorm, en die Astra-vertoonspan is amptelik op 30 Oktober 1999 die Silwer Valke herdoop.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=October 2005 |title=History of the Silver Falcons |journal=SA Flyer |issue=120 |pages=29, 30, 33}}</ref> Nadat die vliegtuie van die Silwer Valke jare lank in die standaard opleidingskleurskema bedryf is, is hulle in die kleure van die 1994- nasionale vlag oorgeverf en het nuwe merke ontvang. Die vliegtuie van die Silwer Valke word hieronder in die standaard opleidingskleurskema (2005 en 2007) en die nuwe kleurskema (September 2013) geïllustreer. <gallery mode="packed"> Lêer:2024 2007-10-20 FASB 001 ELshd 800x533.jpg|PC-7 nommer 2024, Valk #2, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 025 shd-lev 1229x819.jpg|Onberispelike formasievliegvertoning, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2023 2007-10-20 FASB 027 shd-lev 1229x819.jpg|“Bombars”, Springbok, Oktober 2007 Lêer:2018 2028 2020 2025 20050902 FALW 023 800x602.jpg|Nou formasie 2 September 2005 </gallery> <gallery mode="packed"> Lêer:2025 2013-09-29 FAGM 062 crop EL 600x397.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2025 2013-09-29 FAGM -052 crop EL 600x400.jpg|PC-7 Mk II reeksnommer 2025 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM 957 ELshd 800x534.jpg|Silwer Valke 1 tot 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:4 Valke 2013-09-29 FAGM NAT4862 ELlev 800x534.jpg|Silwer Valke 4 en 5 op 29 September 2013 te Randse Lughawe Lêer:2020 2013-09-29 FAGM NAT4884 crop ELshd 800x534.jpg|Pilatus PC-7 reeksnommer 2020 op 29 September 2013 te Randse Lughawe </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} 494uhzdyp1s3kzcjbtpy1ikakxab9ct 0 469165 2968377 2967548 2026-09-18T16:21:58Z Oesjaar 7467 Ai! 2968377 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum cooperi | authority = Harv., (1865) | synonyms = }} '''''Helichrysum cooperi''''' is 'n blomdraende, tweejarige [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Lesotho]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]] en [[Zimbabwe]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]] en die [[Vrystaat]] voor. Die spesie blom van Januarie tot Maart. Die spesie staan ook as die ''geelsewejaartjie'' en ''sewejaartjie'' bekend. == Galery == <gallery> Helichrysum cooperi (Asteraceae) (48882070443).jpg Helichrysum cooperi (Asteraceae) (48882787397).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-99 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212608-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/13308db0-98d6-408e-af1e-6ce03a7cc4ea Biodiversityadvisor] * [https://pza.sanbi.org/helichrysum-cooperi PlantZAfrica] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|cooperi]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] a1kuownihb3t1dmswxq6u58vcvpnnfz 119 469228 2968416 2968275 2026-09-18T18:17:44Z Pynappel 70858 /* Enkele Voorstelle */ Antwoord 2968416 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Konsep lyk goed == Ek kan nêrens foutvind nie. Alles is vir my duidelik. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:54, 16 September 2026 (UTC) == Naslaan van bronne == Aangesien mense foute kan maak (die skrywers van die oorspronklike artikel ook), bly dit myns insiens die vertalter/KI-gebruiker se verantwoordelikheid om die teks volgens die bron(ne) te verifieer. Op die Engelse Wikipedia het ek reeds baie voorbeelde teëgekom waar die bron nie die inhoud dek nie en ek moes self 'n bron soek of die inhoud daarvolgens aanpas. Veral met aanhlynbronne is dit baie maklik om die inhoud na te gaan. Boeke word ook meer en meer aanlyn toeganklik. Ek beskou dit as deel van 'n betroubare ensiklopedie om die inhoud self te verifieer, al neem dit tyd. Die doel van vinnige artikeluitbreiding is myns insiens geen rede om inhoud nie op korrektheid na te gaan nie, ek beskou dit as ensiklopediese werk. Die voordeel van bronne lees is, dat jy soms nog interessante feite teëkom en die artikel kan bywerk met inhoud wat nie in die oorspronklike artikel was nie. Dieselfde geld vir die opsoek van nog bronne. Soms is die inhoud ook verouderd, en jy moet dit op datum bring, wat natuurlik 'n nuwe bron vereis. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 06:12, 17 September 2026 (UTC) == Enkele Voorstelle == Dankie Pynappel, ek dink die konsep kan as ’n aanvaarbare vertrekpunt dien. Ek sien wel enkele teenstrydighede, onbewysbare maatstawwe en formulerings wat normale, verantwoordelike KI-hulp onbedoeld verbied. In multilaterale onderhandelings word verskillende kleur vir elke land se voorstelle gebruik op ‘n konsep teks wat uiteraard nie hier moontlik is nie. So ek sal my voorstelle in hakkies op die konsep plaas met my gebruikersnaam eerste. Spesifieke teksvoorstelle in gewone teks en kommentaar in kursief. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:56, 17 September 2026 (UTC) :Ek het 15 spesifieke voorstelle op die konsep aangebring met die eerste lees. Dink dit versterk die hooftema wat 'n duidelike verbod op die uitkontraktering van menslike redaksionele verantwoordelikheid aan KI is. Sal vorentoe nog aktief deelneem aan die versterking van die teks. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:39, 18 September 2026 (UTC) ::Baie dankie Sobaka. Gaan gerus voort. Ek sal seker eers volgende week verdere insette kan lewer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 18:17, 18 September 2026 (UTC) == Transkribering en emendasies? == Ek het nog 'n voorstel. Hoe gemaak met transkribering en emendasies? Soos onlangs met die Herculaneum-rolle te sien, is daar sekere tekste wat bitter moeilik getranskribeer kan word - wat vir die menslike oog haas onleesbaar is. Maar nie vir KI nie. Ek kom dikwels koerantberigte teë wat bitter swak gedruk is uit die 1800's. Of swak afgetas is. Hierdie masjien, soos Google Gemini, herken egter lettertipes (fonts) baie maklik. Met behulp van LLM's kan jy ook die vismotgevrete, bevlekte of verrotte gate in boeke invul deur die [woord] te skryf. Of baie keer word die kantlyne afgesny. Soos ons weet met ChatGPT, het hierdie masjiene al soveel keer dieselfde sinne al oor een oor gesien, dat hulle gesprekke en sinne kan voltooi. Net soos Google Soektog jou sinne outomaties voltooi nog voor jy 'n vraag getik het. Dis maar net my voorstel. Baie dankie. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 17:03, 17 September 2026 (UTC) nscape9i61wih4hdb5133q3uwrox4x8 0 469260 2968378 2968016 2026-09-18T16:23:40Z Oesjaar 7467 Ai! 2968378 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum ellipticifolium | authority = Moeser, (1910) | synonyms =* ''Helichrysum keniense'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum mearnsii'' <small>De Wild.</small> }} '''''Helichrysum ellipticifolium''''' is 'n blomdraende, klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Burundi]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Kenia]] en [[Rwanda]]. == Galery == <gallery> Helichrysum ellipticifolium 01.jpg Helichrysum ellipticifolium 02.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212704-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|ellipticifolium]] [[Kategorie:Flora van Burundi]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Rwanda]] dvxql1js9mrkemv1r7hvz97u1ksgp7u 0 469303 2968371 2968132 2026-09-18T15:58:40Z Oesjaar 7467 Maak my eie gemors reg! 2968371 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum gariepinum | authority = DC., (1838) | synonyms = }} '''''Helichrysum gariepinum''''' is 'n blomdraende [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrka kom die spesie in die [[Noord-Kaap]] voor. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-169 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212780-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/b238adc2-da82-494f-8005-824794f7bebd Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|gariepinum]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] ingmait947abhnzqq5wy89637lwk7xi 6 469305 2968332 2968143 2026-09-18T13:13:12Z JMK 649 beskr 2968332 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van "Gesig op Fort Pearson" te Zoeloeland (die eerste foto op dieselde bladsy toon Isandlwana).<br>'''Fort Pearson''' is laat in 1878 deur Britse magte opgerig as 'n tussenhalte en grensfort tydens die [[:af:Anglo-Zoeloeoorlog|Anglo-Zoeloeoorlog]]. As eweknie is Fort Tenedos op die oorkantste of Zoeloelandse oewer van die rivier gebou om dit aan te vul. Fort Pearson was net bo die Laer-Thukeladrif geleë waar die Britse Nr. 1-kolonne (die kuskolonne) op 11 Januarie 1879 die rivier sou oorsteek om Zoeloeland binne te val. Die plek is vandag in die Harold Johnson-natuurreservaat geleë. Die Ultimatum-boom is nie meer daar nie, maar die terrein is omhein, en ’n stiggie van 'n wildevy (''F. sycomorus'') wat vir hierdie boom aangesien is, is digby geplant en afgespan.<br>&nbsp;&nbsp;Op 11 Desember 1878 het die Britse regering in Suid-Afrika, spesifiek John Wesley Shepstone namens die Hoë Kommissaris Sir Bartle Frere, hier ’n ultimatum aan koning Cetshwayo se ''izinduna'' of senior verteenwoordigers gestel. Onder meer moes die Zoeloe-leër ontbind word, en Cetshwayo moes trou aan Koningin Victoria sweer, dewelke vir die Zoeloes onaanvaarbaar was, sodat oorlog ’n maand later uitgebreek het.[https://www.battlefieldsroute.co.za/place/fort-pearson-and-ultimatum-tree/]}}<br> {{en|1=AI concept of "View of Fort Pearson" in Zululand (the first photo on the same page showing Isandlwana).<br> '''Fort Pearson''' was built by British forces in late 1878 as a staging post and border fort during the [[:en:Anglo-Zulu War|Anglo-Zulu War]]. As a counterpart, Fort Tenedos was constructed on the opposite or Zululand bank of the river to complement it. Fort Pearson was situated above the Lower Thukela drift where the British No. 1 Column (the coastal column) was to cross the river on 11 January 1879 to invade Zululand. Today the location is enclosed by the Harold Johnson Nature Reserve. The Ultimatum Tree is no longer present, but the site is fenced off, and a branch grafted from the wild fig (''F. sycomorus'') has been planted nearby—and also fenced in.<br>&nbsp;&nbsp;On 11 December 1878, the British government in South Africa issued an ultimatum to King Cetshwayo’s ''izinduna'' or senior representatives. Among other demands, the Zulu army had to be disbanded and Cetshwayo had to swear allegiance to Queen Victoria—terms that were unacceptable to the Zulus, leading to the outbreak of war a month later.[https://www.battlefieldsroute.co.za/place/fort-pearson-and-ultimatum-tree/]}}<br> {{nl|1=Gezicht op '''Fort Pearson''' te Zoeloeland. Titel op object 1: Zululand-Isandlwana, Titel op object 2: Zululand-Fort Pearson}} |bron= Rijksmuseum, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gezicht_op_Isandlwana_en_Fort_Pearson_te_Zoeloeland_Zululand-Isandwahla_(titel_op_object)_Zululand-Fort_Pearson_(titel_op_object),_RP-F-2001-7-425-13_(cropped).jpg foto] as bron |datum=ca. 1878 tot in/voor 1880 |daarsteller= Ficaia, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Sam Alexander |ander_weergawes= [[Lêer:Gezicht op Isandlwana en Fort Pearson te Zoeloeland Zululand-Isandwahla (titel op object) Zululand-Fort Pearson (titel op object), RP-F-2001-7-425-13 (cropped).jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Anglo-Zoeloe-oorlog]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} ddm3ogla3nom37evqro1diebghupnqj 0 469308 2968308 2968165 2026-09-18T12:05:33Z Sobaka 328 bywerk 2968308 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning Oscar II ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met *''Stockholms Dagblad''*, ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] mmiox0kjl6ttutc0cwtbxhbv658hxgu 2968309 2968308 2026-09-18T12:06:35Z Sobaka 328 /* Russies-Japannese Oorlog */ skakel 2968309 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met *''Stockholms Dagblad''*, ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] iwybxpdqv8qywr1w4e45jwmnii52yfj 2968330 2968309 2026-09-18T13:07:02Z Sobaka 328 /* Russies-Japannese Oorlog */ bywerk 2968330 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 1dz4vutqppnzj903msi70pqbdv8qe1m 2968331 2968330 2026-09-18T13:09:30Z Sobaka 328 /* Russies-Japannese Oorlog */ bywerk 2968331 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 6mj8lkjcksgzd1zmxh1cf08v8l42zde 2968340 2968331 2026-09-18T13:27:31Z Sobaka 328 /* Vroeë lewe */ Beeld 2968340 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n muskusos aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 9cvyi7fuky35kz1ko8swxbjahxb6y5c 2968341 2968340 2026-09-18T13:29:53Z Sobaka 328 /* Tweede Vryheidsoorlog */ Beeld 2968341 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n muskusos aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] cqfikzxjf42kuy7fbksfqcfic332kzb 2968345 2968341 2026-09-18T13:35:46Z Sobaka 328 /* Russies-Japannese Oorlog */ bywerk 2968345 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n muskusos aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] riqvginxzq4lecvtpas0a3mql8zzxvo 2968349 2968345 2026-09-18T13:52:58Z Sobaka 328 /* Biografie */ bywerk 2968349 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n muskusos aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8" /> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] ff7ptzy6i609ryyqs5snykth5xwwjmj 2968362 2968349 2026-09-18T15:03:42Z Oesjaar 7467 /* Vroeë lewe */ Skakel 2968362 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8" /> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] rpvuvz9tlinqq03y3b8r4vjrzbwk0xj 2968380 2968362 2026-09-18T16:27:22Z Sobaka 328 /* Terug in Swede */ bywerk 2968380 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8" /> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 5bnvy1pirwos168dlpwc152js06j9ak 2968381 2968380 2026-09-18T16:29:37Z Sobaka 328 bywerk 2968381 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8" /> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 01ok24mprv0s78gxc2izcyhseraau08 2968383 2968381 2026-09-18T16:39:04Z Sobaka 328 bywerk 2968383 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8" /> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Gepubliseerde artikels== Bron:<ref name=":7" /> * ''Från krigsskådeplatsen i Sydafrika'' (Uit die oorlogstoneel in Suid-Afrika) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Rapport från kriget i Sydafrika I, II and III'' (Report From The War In South Africa pt. 1, 2 and 3) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Boernas sanitetståg'' (Die Boere-hospitaaltreine) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1903 * ''Från kriget i Ostasien'' (Die oorlog in Oos-Asië) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1904 * ''En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden'' ('n Kano-toer in die Kaiser Franz Joseph-fjord) - gepubliseer in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910 * ''Sjukvårdstjänsten vid 3:e Japanska armén'' (Gesondheidsorg in die 3de Japannese Leër) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1910 * ''Japansk sjukvårdsmateriel'' (Japannese mediese voorrade) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1910 * Het die sanitêre afdeling van ''Vårt fosterland och dess försvar'' geredigeer (Ons moederland en die verdediging daarvan) 1906 - 1908 * Korrespondent vir ''Stockholms Dagblad'' en ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' tydens die Tweede Boereoorlog. * Korrespondent vir ''Svenska Dagbladet'' tydens die Russies-Japannese Oorlog ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 407aizvb6vf5i8gvntcjx3zv6h2qfe8 2968387 2968383 2026-09-18T16:42:55Z Sobaka 328 /* Terug in Swede */ verwysing 2968387 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8">{{Cite book|title=Svenskt porträttgalleri - XIII. Läkarekåren ny tillökad upplaga|last=Hildebrand|first=Albin|publisher=Hasse W. Tullbergs förlag|year=1911|location=Stockholm|pages=177}}</ref> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Gepubliseerde artikels== Bron:<ref name=":7" /> * ''Från krigsskådeplatsen i Sydafrika'' (Uit die oorlogstoneel in Suid-Afrika) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Rapport från kriget i Sydafrika I, II and III'' (Report From The War In South Africa pt. 1, 2 and 3) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Boernas sanitetståg'' (Die Boere-hospitaaltreine) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1903 * ''Från kriget i Ostasien'' (Die oorlog in Oos-Asië) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1904 * ''En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden'' ('n Kano-toer in die Kaiser Franz Joseph-fjord) - gepubliseer in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910 * ''Sjukvårdstjänsten vid 3:e Japanska armén'' (Gesondheidsorg in die 3de Japannese Leër) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1910 * ''Japansk sjukvårdsmateriel'' (Japannese mediese voorrade) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1910 * Het die sanitêre afdeling van ''Vårt fosterland och dess försvar'' geredigeer (Ons moederland en die verdediging daarvan) 1906 - 1908 * Korrespondent vir ''Stockholms Dagblad'' en ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' tydens die Tweede Boereoorlog. * Korrespondent vir ''Svenska Dagbladet'' tydens die Russies-Japannese Oorlog ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] kjwnduergi3xiu1737i99fcsdgkr8re 2968388 2968387 2026-09-18T16:45:42Z Sobaka 328 /* Russies-Japannese Oorlog */ Beeld 2968388 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> [[Lêer:Inside a Tokyo hospital 1904.jpg|duimnael|n Foto van binne 'n hospitaal in Tokio, geneem deur Hammar.]] Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8">{{Cite book|title=Svenskt porträttgalleri - XIII. Läkarekåren ny tillökad upplaga|last=Hildebrand|first=Albin|publisher=Hasse W. Tullbergs förlag|year=1911|location=Stockholm|pages=177}}</ref> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Gepubliseerde artikels== Bron:<ref name=":7" /> * ''Från krigsskådeplatsen i Sydafrika'' (Uit die oorlogstoneel in Suid-Afrika) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Rapport från kriget i Sydafrika I, II and III'' (Report From The War In South Africa pt. 1, 2 and 3) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Boernas sanitetståg'' (Die Boere-hospitaaltreine) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1903 * ''Från kriget i Ostasien'' (Die oorlog in Oos-Asië) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1904 * ''En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden'' ('n Kano-toer in die Kaiser Franz Joseph-fjord) - gepubliseer in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910 * ''Sjukvårdstjänsten vid 3:e Japanska armén'' (Gesondheidsorg in die 3de Japannese Leër) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1910 * ''Japansk sjukvårdsmateriel'' (Japannese mediese voorrade) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1910 * Het die sanitêre afdeling van ''Vårt fosterland och dess försvar'' geredigeer (Ons moederland en die verdediging daarvan) 1906 - 1908 * Korrespondent vir ''Stockholms Dagblad'' en ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' tydens die Tweede Boereoorlog. * Korrespondent vir ''Svenska Dagbladet'' tydens die Russies-Japannese Oorlog ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 5wfdpxn9a7iwcpbzneu8v5b3vtwvka2 2968404 2968388 2026-09-18T17:35:58Z Sobaka 328 /* Familie */ Beeld 2968404 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josef Hammar.jpg|duimnael|Josef Hammar in Hiroshima (Desmber 1904).]] '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> [[Lêer:Inside a Tokyo hospital 1904.jpg|duimnael|n Foto van binne 'n hospitaal in Tokio, geneem deur Hammar.]] Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== [[Lêer:Family Hammar on skies in Ystad.jpg|duimnael|Die Hammar-gesin op ski's in Ystad – links na regs: Mireille, Hulda, Ulla, Josef, Gösta en Frank.]] Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8">{{Cite book|title=Svenskt porträttgalleri - XIII. Läkarekåren ny tillökad upplaga|last=Hildebrand|first=Albin|publisher=Hasse W. Tullbergs förlag|year=1911|location=Stockholm|pages=177}}</ref> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Gepubliseerde artikels== Bron:<ref name=":7" /> * ''Från krigsskådeplatsen i Sydafrika'' (Uit die oorlogstoneel in Suid-Afrika) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Rapport från kriget i Sydafrika I, II and III'' (Report From The War In South Africa pt. 1, 2 and 3) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Boernas sanitetståg'' (Die Boere-hospitaaltreine) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1903 * ''Från kriget i Ostasien'' (Die oorlog in Oos-Asië) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1904 * ''En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden'' ('n Kano-toer in die Kaiser Franz Joseph-fjord) - gepubliseer in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910 * ''Sjukvårdstjänsten vid 3:e Japanska armén'' (Gesondheidsorg in die 3de Japannese Leër) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1910 * ''Japansk sjukvårdsmateriel'' (Japannese mediese voorrade) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1910 * Het die sanitêre afdeling van ''Vårt fosterland och dess försvar'' geredigeer (Ons moederland en die verdediging daarvan) 1906 - 1908 * Korrespondent vir ''Stockholms Dagblad'' en ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' tydens die Tweede Boereoorlog. * Korrespondent vir ''Svenska Dagbladet'' tydens die Russies-Japannese Oorlog ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] e5cdigrskjec2rfyjn54rsqvs8jf708 2968407 2968404 2026-09-18T17:50:59Z Sobaka 328 inligtingskas 2968407 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Josef Hammar | bynaam = | beeld = Josef Hammar.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Josef Hammar in Hiroshima (Desember 1904) | geboortenaam = Josef Hammar | geboortedatum = [[15 November]] [[1868]] | geboorteplek = Helsingborg, [[Swede]] | sterfdatum = [[4 Augustus]] [[1927]] | sterfteplek = Bouzarea, [[Algerië]] | ouers = August Hammar<br>Elin Jakobina Juliana Ask | titel = | nasionaliteit = Sweeds | alma_mater = | beroep = Sweedse militêre [[chirurg]] en avonturier | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Annette Wallis | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> [[Lêer:Inside a Tokyo hospital 1904.jpg|duimnael|n Foto van binne 'n hospitaal in Tokio, geneem deur Hammar.]] Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== [[Lêer:Family Hammar on skies in Ystad.jpg|duimnael|Die Hammar-gesin op ski's in Ystad – links na regs: Mireille, Hulda, Ulla, Josef, Gösta en Frank.]] Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8">{{Cite book|title=Svenskt porträttgalleri - XIII. Läkarekåren ny tillökad upplaga|last=Hildebrand|first=Albin|publisher=Hasse W. Tullbergs förlag|year=1911|location=Stockholm|pages=177}}</ref> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Gepubliseerde artikels== Bron:<ref name=":7" /> * ''Från krigsskådeplatsen i Sydafrika'' (Uit die oorlogstoneel in Suid-Afrika) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Rapport från kriget i Sydafrika I, II and III'' (Report From The War In South Africa pt. 1, 2 and 3) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Boernas sanitetståg'' (Die Boere-hospitaaltreine) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1903 * ''Från kriget i Ostasien'' (Die oorlog in Oos-Asië) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1904 * ''En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden'' ('n Kano-toer in die Kaiser Franz Joseph-fjord) - gepubliseer in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910 * ''Sjukvårdstjänsten vid 3:e Japanska armén'' (Gesondheidsorg in die 3de Japannese Leër) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1910 * ''Japansk sjukvårdsmateriel'' (Japannese mediese voorrade) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1910 * Het die sanitêre afdeling van ''Vårt fosterland och dess försvar'' geredigeer (Ons moederland en die verdediging daarvan) 1906 - 1908 * Korrespondent vir ''Stockholms Dagblad'' en ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' tydens die Tweede Boereoorlog. * Korrespondent vir ''Svenska Dagbladet'' tydens die Russies-Japannese Oorlog ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] oeszxddd8m3picaf938ubs57zn3izq4 2968408 2968407 2026-09-18T17:51:46Z Sobaka 328 2968408 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Josef Hammar | bynaam = | beeld = Josef Hammar.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Josef Hammar in Hiroshima (Desember 1904) | geboortenaam = Josef Hammar | geboortedatum = [[15 November]] [[1868]] | geboorteplek = Helsingborg, [[Swede]] | sterfdatum = [[4 Augustus]] [[1927]] | sterfteplek = Bouzarea, [[Algerië]] | ouers = August Hammar<br>Elin Jakobina Juliana Ask | titel = | nasionaliteit = Sweeds | alma_mater = | beroep = Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Annette Wallis | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> [[Lêer:Inside a Tokyo hospital 1904.jpg|duimnael|n Foto van binne 'n hospitaal in Tokio, geneem deur Hammar.]] Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== [[Lêer:Family Hammar on skies in Ystad.jpg|duimnael|Die Hammar-gesin op ski's in Ystad – links na regs: Mireille, Hulda, Ulla, Josef, Gösta en Frank.]] Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8">{{Cite book|title=Svenskt porträttgalleri - XIII. Läkarekåren ny tillökad upplaga|last=Hildebrand|first=Albin|publisher=Hasse W. Tullbergs förlag|year=1911|location=Stockholm|pages=177}}</ref> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Gepubliseerde artikels== Bron:<ref name=":7" /> * ''Från krigsskådeplatsen i Sydafrika'' (Uit die oorlogstoneel in Suid-Afrika) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Rapport från kriget i Sydafrika I, II and III'' (Report From The War In South Africa pt. 1, 2 and 3) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Boernas sanitetståg'' (Die Boere-hospitaaltreine) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1903 * ''Från kriget i Ostasien'' (Die oorlog in Oos-Asië) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1904 * ''En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden'' ('n Kano-toer in die Kaiser Franz Joseph-fjord) - gepubliseer in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910 * ''Sjukvårdstjänsten vid 3:e Japanska armén'' (Gesondheidsorg in die 3de Japannese Leër) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1910 * ''Japansk sjukvårdsmateriel'' (Japannese mediese voorrade) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1910 * Het die sanitêre afdeling van ''Vårt fosterland och dess försvar'' geredigeer (Ons moederland en die verdediging daarvan) 1906 - 1908 * Korrespondent vir ''Stockholms Dagblad'' en ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' tydens die Tweede Boereoorlog. * Korrespondent vir ''Svenska Dagbladet'' tydens die Russies-Japannese Oorlog ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] it1yce9bpxuqmpcrhtn40xlmhhny88a 2968409 2968408 2026-09-18T17:52:27Z Sobaka 328 2968409 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Josef Hammar | bynaam = | beeld = Josef Hammar.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Josef Hammar in Hiroshima (Desember 1904) | geboortenaam = Josef Hammar | geboortedatum = [[15 November]] [[1868]] | geboorteplek = Helsingborg, [[Swede]] | sterfdatum = [[4 Augustus]] [[1927]] | sterfteplek = Bouzarea, [[Algerië]] | ouers = August Hammar<br>Elin Jakobina Juliana Ask | titel = | nasionaliteit = Sweeds | alma_mater = | beroep = Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Hulda Sylvander | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> [[Lêer:Inside a Tokyo hospital 1904.jpg|duimnael|n Foto van binne 'n hospitaal in Tokio, geneem deur Hammar.]] Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== [[Lêer:Family Hammar on skies in Ystad.jpg|duimnael|Die Hammar-gesin op ski's in Ystad – links na regs: Mireille, Hulda, Ulla, Josef, Gösta en Frank.]] Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8">{{Cite book|title=Svenskt porträttgalleri - XIII. Läkarekåren ny tillökad upplaga|last=Hildebrand|first=Albin|publisher=Hasse W. Tullbergs förlag|year=1911|location=Stockholm|pages=177}}</ref> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Gepubliseerde artikels== Bron:<ref name=":7" /> * ''Från krigsskådeplatsen i Sydafrika'' (Uit die oorlogstoneel in Suid-Afrika) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Rapport från kriget i Sydafrika I, II and III'' (Report From The War In South Africa pt. 1, 2 and 3) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Boernas sanitetståg'' (Die Boere-hospitaaltreine) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1903 * ''Från kriget i Ostasien'' (Die oorlog in Oos-Asië) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1904 * ''En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden'' ('n Kano-toer in die Kaiser Franz Joseph-fjord) - gepubliseer in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910 * ''Sjukvårdstjänsten vid 3:e Japanska armén'' (Gesondheidsorg in die 3de Japannese Leër) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1910 * ''Japansk sjukvårdsmateriel'' (Japannese mediese voorrade) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1910 * Het die sanitêre afdeling van ''Vårt fosterland och dess försvar'' geredigeer (Ons moederland en die verdediging daarvan) 1906 - 1908 * Korrespondent vir ''Stockholms Dagblad'' en ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' tydens die Tweede Boereoorlog. * Korrespondent vir ''Svenska Dagbladet'' tydens die Russies-Japannese Oorlog ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 57gg2tiiipk97cpj9bnq9bkchunnnrn 2968410 2968409 2026-09-18T17:54:10Z Sobaka 328 /* Terug in Swede */ Beeld 2968410 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Josef Hammar | bynaam = | beeld = Josef Hammar.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Josef Hammar in Hiroshima (Desember 1904) | geboortenaam = Josef Hammar | geboortedatum = [[15 November]] [[1868]] | geboorteplek = Helsingborg, [[Swede]] | sterfdatum = [[4 Augustus]] [[1927]] | sterfteplek = Bouzarea, [[Algerië]] | ouers = August Hammar<br>Elin Jakobina Juliana Ask | titel = | nasionaliteit = Sweeds | alma_mater = | beroep = Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Hulda Sylvander | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Josef Hammar''' ([[15 November]] [[1868]] – [[4 Augustus]] [[1927]]) was 'n Sweedse militêre [[Chirurgie|chirurg]] en avonturier. Hammar was 'n gerekende dokter wat aktiewe diens tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en die beleëring van [[Ladysmith]] gelewer het. Hy het ook as militêre attaché tydens die [[Russies-Japannese Oorlog]] en die beleëring van Port Arthur gedien. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== [[Lêer:Josef Hammar with a musk ox head 1899.jpg|links|duimnael|Hammar met die kop van 'n [[muskusos]] aan boord van die skip Antarctic buite Groenland, 1899.]] Josef Hammar was die seun van August Hammar, 'n [[predikant]] in Nosaby, [[Swede]], en sy vrou Elin Jakobina Juliana Ask. Ná sy matrikulasie in Helsingborg op 31 Mei 1886<ref name=":0">{{Cite book|title=Helsingborgs-Landskrona Nation i Lund - Biografiska anteckningar|last=Ljungfors|first=Vilhelm|publisher=A. B. Skånska Centraltryckeriet|year=103|location=Lund, Sweden|pages=76–77}}</ref> het hy aan die universiteit in Lund begin studeer. Op 14 September 1888 het hy 'n graad in medies-filosofiese studies<ref name=":0" /> behaal en in 1889 by die Karolinska-instituut geregistreer om medisyne te studeer. Vier jaar later, op 15 Februarie 1893, het hy sy kwalifikasie as kandidaat in die medisyne verwerf.<ref name=":0" /><ref name=":1">''Svenskt biografiskt lexikon'' volume 18 (1969-1971), page 144 by Britt-Mari Bergvall</ref> Hy het sy studies en praktyk voortgesit; tussen Maart en Mei 1894 het hy kursusse in [[Berlyn]] en [[Dresden]] bygewoon<ref name=":0" /> en [[Karlsbad]] besoek. Op 21 Junie 1895 het hy na [[Lund]] teruggekeer as assistent by die verloskundige kliniek, waar hy tot April 1896 gepraktiseer het.<ref name=":0" /> In die somer van 1896 het hy 'n mediese veldbeampte van die tweede graad geword<ref name=":0" /> en by die Koninklike Suid-Skånska-infanterieregiment gedien. Die daaropvolgende jaar het hy by die Skånska-kavallerieregiment gepraktiseer, gevolg deur diens by die Koninklike Lyfwag-hussare en die Koninklike Vedes-artillerieregiment. Op 15 September 1898 het hy sy graad as lisentiaat in mediese wetenskappe in Lund behaal en sodoende 'n gesertifiseerde dokter geword.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Sy eerste pos was as tydelike distriksdokter in die distrik Hammenshög.<ref name=":0" /> ===Op soek na Salomon August Andrée=== Nadat hy in die lente van 1899 'n maand lank in Noord-Swede as tydelike dokter vir die staatsspoorweg tussen Boden en Morjärv gewerk het<ref name=":0" />, het Hammar by A. G. Nathorst se ekspedisie na [[Groenland]] aangesluit as die ekspedisie se [[dokter]]. Nathorst het die vorige jaar reeds 'n soortgelyke ekspedisie onderneem en dit as sy laaste een beskou, maar hy het gehoor gegee aan die oproep in die "Voorstel vir 'n ekspedisie na Oos-Groenland op soek na Andrée en sy metgeselle"<ref name=":2">{{Cite book|title=Två somrar i Norra Ishafvet|last=Nathorst|first=A. G.|publisher=Beijers bokförlagsaktiebolag|year=1900|location=Stockholm|pages=1}}</ref> en besluit om 'n tweede ekspedisie te onderneem. Twee jaar vroeër het Salomon August Andrée 'n [[lugballon]]ekspedisie na die [[Noordpool]] aangepak. Hammar het, saam met 'n vriend, aansoek gedoen om by die Andrée-ekspedisie aan te sluit, maar is nie aanvaar nie.<ref name=":3">From the leaflet ''Josef Hammar - commemorative words in The Swedish Military Doctors Society'' by Olof Hult published in ''Tidsktiften i militär hälsovård'' 1927.</ref> Die ekspedisie het op 20 Mei 1899 om 10:00 vm. met die skip ''Antarctic'' uit Stockholm vertrek. Hulle het om die suidpunt van Swede gevaar en die [[Noordsee]] binnegegaan. Op 22 Junie het hulle [[Jan Mayen]] bereik – 'n eiland oos van [[Groenland]] – en teen die begin van Julie het hulle die ooskus van Groenland bereik. Hulle het begin om die kuslyn suidwaarts in kaart te bring en het gereeld aan wal gegaan om minerale te versamel en op diere te jag. Hammar se hoofdoelwit was om oorblyfsels van [[Eskimo]]-nedersettings op te grawe en etnografiese materiaal te versamel. Sowat 278 van die voorwerpe wat gevind is, maak steeds deel uit van die versamelings van die Etnografiese Museum in Stockholm<ref>{{Cite web|url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web/object/1030908|title=1902.10 :: Hammar, Josef|date=1902-06-21|website=Carlotta - The national database for museum collections|archive-url=http://collections.smvk.se/carlotta-em/web|archive-date=2017-07-02|access-date=2017-07-02}}</ref>. 'n Uitgebreide verslag van hierdie ekspedisie verskyn in A.G. Nathorst se boeke *Två somrar i Ishavet* (Twee somers in die Arktiese Oseaan)<ref name=":2" />. Die ekspedisie het op 17 September 1899 na Stockholm teruggekeer. ===Kano-pionier=== Hammar was 'n vroeë Sweedse [[kano]]- en kajakvaarder. Hy het die kano *Kajaka* saamgeneem op die Groenland-ekspedisie van 1899. *Kajaka* is deur die Sweedse vlootoffisier Carl Smith gebou.<ref>Hammar, Josef: En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden, in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910</ref> Later het Josef Hammar lid geword van Swede se oudste kanoklub, Föreningen för Kanot-Idrott. ===Tweede Vryheidsoorlog=== In die herfs van 1899 het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek. Ná 'n mate van beïnvloedingswerk het Hammar toekennings van die Sweedse regering en die Sweedse [[Rooikruis]] ontvang om as dokter na [[Suid-Afrika]] te reis.<ref name=":7">{{Cite book|title=Sveriges Läkarhistoria - Ifrån Kung Gustav Den I:s till närvarande tid|last=Widstrand|first=A|publisher=P. A. Nordstedt & söner Förlag|year=1932|volume=F-J|location=Stockholm|pages=273–275}}</ref> Deur middel van kontakte in Stockholm het hy gereël dat Swede se minister van buitelandse sake, Alfred Lagerheim, saam met die Sweedse gesant in [[Brussel]], August Gyldenstolpe, die volgende telegram aan die konsul-generaal van die Suid-Afrikaanse Republieke in [[Amsterdam]] stuur: "Dr. Hammar, 30 jaar oud, militêre geneesheer en chirurg, met die beste aanbevelings van die Sweedse Mediese Raad en as amptelike verteenwoordiger van die Rooikruis, wil graag verneem of hy homself tot beskikking van die [[Transvaalse Republiek]] mag stel. Hy vertrek op die 25ste uit Hamburg en kom op die 28ste in Amsterdam aan. Geliewe per telegram te antwoord of u aan hom 'n aanbevelingsbrief en werk (indiensneming) by die Republiek wil verskaf. – Geteken Graaf Gyldenstolpe"<ref>My South African year, 1899 - 1900, by Josef Hammar. 'n Onvoltooide verslag wat in Hammar se familie-argief bewaar word.</ref> Na onderlinge oorlegpleging het hy besluit om by 'n Nederlandse ambulansspan aan te sluit, aangesien hy nie genoeg geld vir 'n ambulans uit Swede kon insamel nie. Hy het via [[Italië]] en die [[Suezkanaal]] na Suid-Afrika gereis en vroeg in Desember 1899 in [[Pretoria]] aangekom. Daar het hy 'n besoek gebring aan president [[Paul Kruger]], wat sy dank teenoor die Sweedse regering en die Sweedse Rooikruis uitgespreek het vir die stuur van 'n dokter.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hammar|first=Josef|date=December 10, 1899|title=From the theater of war in South Africa|journal=I militär helsovård årg. 1900 (In Military Healthcare year 1900)|pages=82}}</ref> Daar is besluit dat hy meer nodig was by een van die regeringsambulanse as by die Nederlandse ambulans, aangesien daar 'n tekort aan dokters was. [[Lêer:Red Cross pass for Dr. Josef Hammar.jpg|duimnael|Bewys dat Hammar vir die Rooi Kruis gewerk het.]] Na 'n week in Pretoria het Hammar na die front by die beleëring van Ladysmith vertrek, waar hy die Nederlandse ambulansspan gehelp het om 'n groot veldhospitaal op te rig. Tydens hierdie tydperk het hy 'n aanbod gekry om die posisie van dokter by een van die [[Boerekommando]]'s – die Utrecht-kommando – te beklee. Hierdie kommando, wat uit 500 man bestaan het, was gestasioneer tussen Ladysmith en die front by [[Colenso]]. Die ambulansspan het bestaan uit ses wit en agt swart mans en het oor twee ossewaens, 24 osse, 8 muile en 7 ryperde beskik.<ref name=":4" /> Namate die gevegte toegeneem het, het die aantal ongevalle ook gestyg. Op 6 Januarie 1900 het die Boere 'n aanval geloods op 'n Britse vesting naby Ladysmith, waar Hammar onder direkte artillerievuur gekom het terwyl hy 'n gewonde Boer behandel het. 'n Tweede geveg by die [[Tugela]], wat van 20 tot 25 Januarie plaasgevind het, was 25 myl van hul posisie af – te ver vir die ossewaens, maar Hammar het soontoe gery. Hoewel die totale aantal ongevalle baie hoër was, was daar in sy afdeling slegs drie gewondes.<ref name=":4" /> Dit was die eerste Britse poging om Ladysmith te ontset. Hammar het daarna as veldchirurg aan drie gevegte deelgeneem: die bestorming van Ladysmith (waar sy kommando swaar verliese gely het), die [[Slag van Spioenkop]], en uiteindelik die elf dae lange stryd by Colenso en Pieterstasie, waartydens die Britte daarin geslaag het om Ladysmith finaal te ontset. Nadat die beleëring van Ladysmith opgehef is, het Hammar se kommando na die [[Biggarsberg]]e beweeg terwyl hulle voortdurend onder artillerievuur was. Hammar het ongedeerd daarvan afgekom, al het hy honger gely, aangesien hulle slegs oor ou beskuit beskik het om te eet. Dit het hom egter nie veel gepla nie, aangesien hy aan disenterie gely het en in elk geval niks kon eet nie.<ref> Josef Hammar se brief aan sy vader, Biggars-berge naby [[Dundee]], Natal, 17 Maart 1900.</ref> Na 'n kort tydperk van relatiewe kalmte moes hulle weer terugval; teen dié tyd het sy kommando tot ongeveer 30 man gekrimp, en daarom het Hammar verlof by die kommandant aangevra en na [[Utrecht Plaaslike Munisipaliteit|Utrecht]], en vervolgens terug na Pretoria, vertrek. Daar is 'n ander ambulans aan hom toegewys wat by Amajuba gestasioneer sou wees. Toe hy egter daar aankom, was die spoorlyn na Pretoria afgesny; die Britte het Johannesburg beset en op hul posisie opgeruk, waarna die Boere gevlug het. Aangesien hy nooit sy ambulans ontvang het nie, het Hammar besluit om die reis huis toe te begin. Geklee in slegs een stel dun klere het hy deur die hele Transvaal gereis – oor [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] en [[Carolina]] tot by die spoorweg in [[Machadodorp]], waar hy op 20 Junie, ná tien dae in die buitelug, aangekom het. Dit was in Machadodorp dat president Kruger sy tydelike hoofstad – oftewel die spoorwegwa waarin hy gewoon het – ingerig het. Voordat hy vertrek het – wat hy op dieselfde dag nog gedoen het – het Hammar vir president Kruger nog een laaste keer besoek. Van Machadodorp af kon Hammar per trein na [[Delagoabaai]] reis; hy het daar aangekom met slegs die klere wat hy by hom gehad het en sonder enige geld. Al sy besittings was in Pretoria agtergelaat. Hy is gered deur 'n paar Noorweërs wat hy ontmoet het en wat vir hom geld gegee het. Op 25 Junie 1900 het hy in [[Pietermaritzburg]] aangekom by die huis van sy broer August en dié se gesin, wat die hele tyd aan die Britse kant van die konflik gewoon het. Hammar het na Suid-Afrika gereis met 'n simpatieke houding teenoor die Boere en die Boeresaak. Tydens die konflik het sy siening verander namate hy die gebrek aan dissipline in hul magte, die swak georganiseerde voorrade en hul algemene ingesteldheid ervaar het. In sy verslae lewer hy skerp kritiek hierop, maar soos hy in 'n lesingnota opmerk: "Indien sommige van my uitlatings oor die Boere – wat nie vleiend was nie – die indruk by u sou wees dat ek, deur my persoonlike kennismaking met die Boere, my agting vir hulle verloor het, dan is dit nie die geval nie. Die simpatie vir die Boere en hul saak, wat my aan die begin van die oorlog laat besluit het om hulle te gaan bystaan, koester ek steeds in onverminderde mate."<ref> Oor die Boere en die oorlog in Suid-Afrika. Bewaarde lesingnotas vir 'n onbekende geleentheid in Hammar se familie-argief.</ref> ===Die jare tussenin=== Ná sy terugkeer uit Suid-Afrika het Hammar verskeie lesings oor sy ervarings gehou. Op 25 September 1899 is hy as mediese offisier van die eerste graad aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen April en Augustus 1901 was hy 'n tydelike hulpgeneesheer by die algemene garnisoenhospitaal in Stockholm.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Van 12 Augustus 1901 tot 19 Mei 1904 het hy as bataljonsdokter by die Koninklike Jämtland-geweerregiment in Noord-Swede gedien.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":7" /> Gedurende hierdie tydperk het hy ook as dokter gepraktiseer – in 1902 in Littera en in 1903 in Nynäshamn.<ref name=":7" /> In Maart 1903 het hy 'n toekenning vir militêre geneeshere ontvang vir 'n reis na Nederland om mediese toerusting te bestudeer.<ref name=":0" /><ref name=":7" /> Nadat hy in die herfs 'n opleidingskursus vir militêre geneeshere bygewoon het, is hy as bataljonsdokter by die Koninklike Vestingartillerie-regiment aangestel.<ref name=":1" /> ===Russies-Japannese Oorlog=== Die [[Russies-Japannese Oorlog]] het in Februarie 1904 begin, en Hammar het opdrag gekry om as militêre attaché na die oorlogsgebied te reis en te bestudeer hoe die Japannese militêre gesondheidsorg hanteer het.<ref name=":7" /> Hy het 'n toekenning van 5 000 kronor (vandag ongeveer $35 000) van koning [[Oscar II]] ontvang om vir ses maande as militêre attaché na die oorlog te reis. Hy het egter gevoel dat dit te kort was en daarin geslaag om nog 1 500 kronor (vandag ongeveer $10 500) vir 'n bykomende twee maande te bekom. Daarbenewens het hy ooreenkomste met ''Stockholms Dagblad'', ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' en ''Aftenposten'' aangegaan om verslae vanaf die oorlogsfront te stuur; elke ooreenkoms was tot 'n maksimum van 500 kronor (vandag ongeveer $3 500) werd.<ref> Josef Hammar se dagboeke van sy reise na Japan en terug, 1904-1905.</ref> Hammar het na [[Londen]] gereis, waar hy 'n paar dae lank in Hotel Victoria tuisgegaan het. Op 8 Junie 1904 het hy aan boord van die snelstoomskip ''Kaiser Wilhelm der Grosse'' geklim om die [[Atlantiese Oseaan]] oor te steek, met 'n sitplek aan kaptein O. Cüppers se tafel. Hy het op 14 Junie in Hoboken, [[New Jersey]], aangekom en in Hotel Naegeli oornag, waarna hy per Pullman-trein na [[Chicago]] gereis het. Daar het hy oorgeskakel na die ''Overland Limited'' en ''Union Pacific'' op pad na [[San Francisco]], waar hy op 18 Junie aangekom het – slegs 10 dae nadat hy Londen verlaat het. Hy het 'n paar dae in San Francisco deurgebring en in The Palace Hotel tuisgegaan. Terwyl hy daar was, is hy genader deur 'n rondloper wat hy onmiddellik as sy neef 'Conne' (Constans) Hammar herken het. Conne het sowat sewe jaar tevore na Amerika geëmigreer en sedertdien niks van hom laat hoor nie; hy het nou 'n sukkelbestaan as tuinier in San Francisco gevoer. Op 22 Junie 1904 het Hammar aan boord van die ''S.S. Coptic'' geklim vir 'n reis na [[Yokohama]] via [[Honolulu]]. Hy het op 11 Julie 1904 in Yokohama aangekom, 19 dae nadat hy uit San Francisco vertrek het. Hammar het onmiddellik na [[Tokio]] vertrek, waar hy alle formaliteite afgehandel het deur met die Japannese minister van oorlog, generaal Terauchi Masatake, te vergader. Hy is toe opgedra om met generaal-majoor Koike, die hoofveldgeneesheer, te vergader. Daar is 'n klein groen boekie aan hom oorhandig wat, soos aan hom verduidelik is, uiters geheim was. Die boekie het 'n beskrywing bevat van hoe die Japannese veldmediese sorg georganiseer was, en Hammar is aangesê om dit te lees voordat hy toegelaat sou word om enige militêre hospitale te besoek. Op 'n vraag of die Engelse militêre chirurg, luitenant-kolonel MacPherson, dit gelees het, was die antwoord: "Nee! Nee!" Hammar het militêre hospitale in Tokio besoek en verskeie oorlogswonde bestudeer. Hy het ook toerusting gedemonstreer wat hy van Swede af saamgebring het. Op 2 Augustus het hy na Hiroshima gereis en die twee hospitale in die dorp besoek; een daarvan was die grootste militêre hospitaal in Japan, onder leiding van generaal-dokter Sato. Toe Hammar die hospitaal besoek het, het dit sowat 2 000 pasiënte gehuisves, maar dit het 'n kapasiteit van 4 000 gehad. Kasernes is op daardie stadium gebou om die kapasiteit tot 7 000 te verhoog. Op 5 Augustus 1904 het Hammar aan boord van die hospitaalskip ''Hakuai-maru'' gegaan met Dalny as bestemming, waar hulle op 9 Augustus aangekom het. Van Dalny af het hy na die front by Port Arthur gereis. Om vieruur die oggend op 21 Augustus het hy teen 'n berg uitgeklim om die groot aanval op Port Arthur te aanskou. Die aanvalle het op 8 Augustus begin, en teen die 21ste het die Slag van 174-meter-heuwel in alle hewigheid gewoed, met hoë verliese aan lewens. Generaal Nogi het die aanval teen 24 Augustus gestaak en op 'n langdurige beleëring gekonsentreer.<ref name=":5" /> [[Lêer:Inside a Tokyo hospital 1904.jpg|duimnael|n Foto van binne 'n hospitaal in Tokio, geneem deur Hammar.]] Hammar het vier maande lank aan die front naby Port Arthur deurgebring, waar hy verbandposte, veldhospitale en ander mediese afdelings van die Japannese leër besoek het. Hy het saam met die ander buitelandse offisiere gewoon. Hulle was tien in totaal: vier Engelse, een Turk, een Chileen, een Spanjaard, een Brasiliaan, een Duitser en hy self. Aanvanklik het hulle in tente gewoon, maar is later na 'n huis verskuif. By een geleentheid is die Spanjaard, kaptein Herrera, gewond; Hammar het met sy perd in die koeëlreën ingestap, die kaptein op die perd gehys en na veiligheid teruggeloop.<ref name=":3" /> Hiervoor is hy later vereer met die Spaanse Orde van die Wit Kruis vir Militêre Verdienste (1ste klas).<ref name=":6">''Sveriges Statskalender årgång 1907.'' (Swedish Bluebook year 1907)</ref> Die beleëring het tot 5 Januarie 1905 voortgeduur, maar Hammar kon nie langer bly nie en het op 11 Desember na Japan vertrek. Hy het eers vir twee weke na Hiroshima teruggekeer. Daar is ongeveer 10 000 gewondes verpleeg. Daarna het hy na Tokio gereis, waar daar sowat 15 000 gewondes was. In daardie stadium was daar altesaam ongeveer 50 000 gewondes op verskillende plekke in Japan. Hammar is deur [[keiser Meiji]] ontvang; die keiser het vrae aan hom gestel en sy hand twee keer geskud. Die dag voor die besoek is die Orde van die Heilige Skat (vierde klas) aan Hammar toegeken.<ref name=":5">{{Cite news|title=Fyra månader vid belägringshären|last=Hammar|first=Josef|date=April 15, 1905|work=Östergötlands Veckoblad Östgöra-Posten}}</ref><ref name=":6" /> Later is hy ook deur die keiserin ontvang. Hammar het op 11 Februarie met die Franse skip ''S.S. le Polynésien'' uit Yokohama vertrek. Die skip het onderweg by verskeie hawens aangedoen, waar passasiers tyd gehad het om die dorp of stad te verken. Die eerste stop was [[Sjanghai]], gevolg deur [[Hongkong]], [[Saigon]], [[Singapoer]], [[Ceylon]], [[Aden]] en [[Port Said]], met [[Marseille]] as eindbestemming. Ná Marseille het Hammar 'n tyd lank in Berlyn deurgebring voordat hy in April 1905 huis toe na Stockholm gereis het. ===Familie=== [[Lêer:Family Hammar on skies in Ystad.jpg|duimnael|Die Hammar-gesin op ski's in Ystad – links na regs: Mireille, Hulda, Ulla, Josef, Gösta en Frank.]] Op sy terugreis van Japan af het Hammar in Marseille aangedoen om vriende van die gesin – die familie van die groothandelaar Adolf Sylvander – te besoek. Daar het hy Adolf se dogter, Hulda Sylvander (1881–1971), ontmoet, en hulle is 'n jaar later, op 8 Augustus 1906, in Marseille getroud. Josef en Hulda het vier kinders gehad: Frank (1908–1974), Mireille (1909–1959), Gösta (1911–1978) en Ulla (1912–1987). ===Terug in Swede=== [[Lêer:Josef Hammar in his military uniform.jpg|links|duimnael|Hammar in militêre diens.]] Toe Hammar na Swede teruggekeer het, het hy lesings gehou en die artikel "Oor die mediese diens in die Japannese Derde Leër"<ref>Gepubliseer in ''Tidskrift i militär hälsovård'' – 1906, uitgawe 4, bl. 304</ref> oor sy ervarings tydens die Russies-Japannese Oorlog geskryf. Vanweë sy unieke oorlogsondervinding (wat destyds nie algemeen in Swede was nie) is hy van 1905 tot 1907 as ekstra assistent by die Sweedse leëradministrasie se gesondheidsorgafdeling aangestel.<ref name=":7" /> In opdrag van die munisipaliteit van Stockholm het hy in 1906–1907 studies oor gesondheid in openbare skole uitgevoer.<ref name=":7" /> Hammar het minstens twee studies gepubliseer oor waarom skoolkinders so moeg tydens lesse was. Hy het op 15 September 1907 die rang van kaptein ontvang.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> In die somer van daardie jaar, 1907, het hy na Londen gereis as Swede se verteenwoordiger by die internasionale konferensie oor skoolhigiëne.<ref name=":7" /> In 1908 is hy verkies tot lid van die komitee wat die Sweedse veldmediese korps moes herorganiseer.<ref name=":7" /><ref>Article "''Fältläkarkårens omorganisation. - De sakkunnigas förslag." (The Reorganization of Swedish Army Medical Corps - The experts proposition.)'' by Josef Hammar in ''"Allmänna Svenska läkartidningen"'' 14 August 1908.</ref> In 1908 het hy ook na die Skodsborg-spa gereis om metaboliese en hartsiektes te bestudeer.<ref name=":7" /> In 1910 is hy verkies tot lid van die Koninklike Akademie vir Militêre Wetenskap.<ref name=":8">{{Cite book|title=Svenskt porträttgalleri - XIII. Läkarekåren ny tillökad upplaga|last=Hildebrand|first=Albin|publisher=Hasse W. Tullbergs förlag|year=1911|location=Stockholm|pages=177}}</ref> Gedurende die winter van 1910–1911 het Hammar weer metaboliese afwykings onder Friedrich von Müller in [[München]] bestudeer om sodoende metaboliese en hartsiektes te ondersoek.<ref name=":7" /> Hy het ook hierdie studie voortgesit saam met dr. Landergren by Ramlösa. In die lente van 1912 het hy 'n staatstoelaag ontvang om voedselvoorsiening in die Oostenrykse leër te bestudeer vir von Noorden in [[Wene]].<ref name=":7" /> Tussen 1 Desember 1915 en 28 Januarie 1916 het hy saam met sy hele gesin deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na Marseille gereis om die Huldas-gesin te besoek. Dit was tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], en daar is aanduidings dat hy ook die oorlogsfront wou besoek om oorlogsgeneeskunde te bestudeer, maar daar is geen bewys dat dit ooit gebeur het nie (die kort tydsbestek spreek ook daarteen). Op 5 Mei 1916 is Hammar as regimentsdokter in die Sweedse Mediese Korps aangestel.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Op 14 Desember 1917 is hy as regimentsdokter by die Skånska Dragonregimentet (kavallerie) in Ystad geplaas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> Tussen 1918 en 1920 het hy ook as sekondêre stadsgeneesheer in Ystad opgetree.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> ==Finale avontuur== Hammar het probeer om hom in Ystad te vestig; hy het 'n groot huis gekoop, vrugte en groente verbou, fietsritte onderneem en lang staptogte gemaak, maar alles tevergeefs. In 1923 het hy aan Lindskog geskryf: "Geen mens met my geaardheid kan die wind onder sy vlerke voel sonder om weer daaruit te wil ontsnap nie. Daarom was my lewe al die jare – vandat ek onder die militêre juk gekom het – meer soos 'n bevrore vloek, 'n ewige spyt oor onbenutte kragte."<ref name=":3" /> In 1926 is daar besluit om die Skånska Dragonregimentet te ontbind, en Hammar was nou vry om nuwe doelwitte na te streef. Hy het 'n vrugteplaas in Bouzarea, [[Algerië]], gekoop. Sy eerste jaar is deur haelstorms gekenmerk en sy oeste het misluk. Hy was steeds vasbeslote om voort te gaan, maar op 8 Augustus 1927 is hy aan [[hartversaking]] oorlede.<ref name=":7" /> ==Gepubliseerde artikels== Bron:<ref name=":7" /> * ''Från krigsskådeplatsen i Sydafrika'' (Uit die oorlogstoneel in Suid-Afrika) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Rapport från kriget i Sydafrika I, II and III'' (Report From The War In South Africa pt. 1, 2 and 3) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1900 * ''Boernas sanitetståg'' (Die Boere-hospitaaltreine) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1903 * ''Från kriget i Ostasien'' (Die oorlog in Oos-Asië) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1904 * ''En kanottur i Kejsar Frans Josefs-fjorden'' ('n Kano-toer in die Kaiser Franz Joseph-fjord) - gepubliseer in ''Kanotidrott. Utgifven av Föreningen för Kanot-Idrott vid dess 10-årsjubileum'', Stockholm 1910 * ''Sjukvårdstjänsten vid 3:e Japanska armén'' (Gesondheidsorg in die 3de Japannese Leër) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård'', 1910 * ''Japansk sjukvårdsmateriel'' (Japannese mediese voorrade) - gepubliseer in ''Tidskriften i militär hälsovård,'' 1910 * Het die sanitêre afdeling van ''Vårt fosterland och dess försvar'' geredigeer (Ons moederland en die verdediging daarvan) 1906 - 1908 * Korrespondent vir ''Stockholms Dagblad'' en ''Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning'' tydens die Tweede Boereoorlog. * Korrespondent vir ''Svenska Dagbladet'' tydens die Russies-Japannese Oorlog ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hammar, Josef}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1927]] 34hyzq6dtbcmz37h36ue4zy31dfj5be 0 469311 2968305 2968283 2026-09-18T12:03:37Z Pynappel 70858 2968305 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[Vrou|vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in 2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 vir inligting aangebied, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter daar gelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug was nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in Dawn Park in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD|Good]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[Seun|seuns]], vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[Man|mans]] geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=IOL |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] ttwehajjgv479docgpq9gj5tvi2b556 2968306 2968305 2026-09-18T12:04:13Z Pynappel 70858 2968306 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[Vrou|vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in 2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 vir inligting aangebied, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter daar gelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug was nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in Dawn Park in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD|Good]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[Seun|seuns]], vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[Man|mans]] geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] h3fy5g95tbkm1yg75ykoxolr9tzs0nt 2968320 2968306 2026-09-18T12:26:05Z ~2026-50590-58 214694 Die beloning vir inligting gebied is verander van R400 000 na R500 000 2968320 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[Vrou|vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in 2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R500 000 <ref>{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=Pretoria FM|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref> vir inligting aangebied, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter daar gelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug was nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in Dawn Park in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R500 000 <ref>{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=Pretoria FM|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref>aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD|Good]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[Seun|seuns]], vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[Man|mans]] geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50 000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] li22lasp0t475brmbhux27q6pgvc3p5 2968321 2968320 2026-09-18T12:37:51Z Pynappel 70858 &nbsp; 2968321 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[Vrou|vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in 2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R500&nbsp;000<ref name="pretoriafm-260918">{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=[[Pretoria FM]]|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref> vir inligting aangebied, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter daar gelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug was nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in Dawn Park in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R500&nbsp;000<ref name="pretoriafm-260918" /> aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD|Good]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[Seun|seuns]], vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[Man|mans]] geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] si9l9b4iuqknqqbnqpxpoyx3rcqltgq 2968324 2968321 2026-09-18T12:43:32Z Pynappel 70858 Die polisie se beloning is R400 000 en die DA se beloning is R500 000 volgens die bronne. 2968324 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[Vrou|vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in 2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 vir inligting aangebied, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) het 'n beloning van R500&nbsp;000 vir inligting aangebied wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="pretoriafm-260918">{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=[[Pretoria FM]]|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter daar gelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug was nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in Dawn Park in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD|Good]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[Seun|seuns]], vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[Man|mans]] geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] 2nsi8j57tvfm0vt9n6buhkoix9dydds 2968325 2968324 2026-09-18T12:43:59Z Pynappel 70858 2968325 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[Vrou|vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in 2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 vir inligting aangebied, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het 'n beloning van R500&nbsp;000 vir inligting aangebied wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="pretoriafm-260918">{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=[[Pretoria FM]]|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter daar gelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug was nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in Dawn Park in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD|Good]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[Seun|seuns]], vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[Man|mans]] geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] 4iq3zdilwnu9mt7l7e2z50x81b0nytb 2968327 2968325 2026-09-18T12:58:58Z Pynappel 70858 Min inligting tans hieroor, maar dit lyk op hierdie stadium tog soos twee afsonderlike belonings. 2968327 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[Vrou|vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in 2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 vir inligting aangebied wat tot 'n inhegtenisneming lei, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het 'n beloning van R500&nbsp;000 vir inligting aangebied wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="pretoriafm-260918">{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=[[Pretoria FM]]|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter daar gelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug was nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in Dawn Park in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD|Good]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[Seun|seuns]], vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[Man|mans]] geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] 5oa0n5kjhs8nl2coez1s1mml3y9njv5 2968328 2968327 2026-09-18T13:02:28Z Aliwal2012 39067 2968328 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in middel-2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat ván die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 vir inligting aangebied wat tot 'n inhegtenisneming lei, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het 'n beloning van R500&nbsp;000 vir inligting aangebied wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="pretoriafm-260918">{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=[[Pretoria FM]]|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter agtergelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug is nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in [[Dawnpark]] in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Prof Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[seun]]s, vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[man]]s geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk is of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] k9inkqxw574py4trzi9eokm6tskbpjo 2968329 2968328 2026-09-18T13:03:31Z Pynappel 70858 Skuif werkwoord vorentoe om lomp sin te vermy 2968329 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in middel-2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat ván die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied vir inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het 'n beloning van R500&nbsp;000 aangebied vir inligting wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="pretoriafm-260918">{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=[[Pretoria FM]]|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter agtergelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug is nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in [[Dawnpark]] in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Prof Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[seun]]s, vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[man]]s geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk is of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] dghkuc8isttxo58vsi78cyia24omdrl 2968360 2968329 2026-09-18T14:32:06Z Pynappel 70858 Ek verwyder dit eerder. Ek glo nie dit is die konvensie om so te skryf nie. 2968360 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in middel-2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat ván die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te [[stap]] of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied vir inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het 'n beloning van R500&nbsp;000 aangebied vir inligting wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="pretoriafm-260918">{{Cite web|url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/|title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar|last=Ernst|first=Walter|date=2026-09-16|website=[[Pretoria FM]]|language=af-ZA|access-date=2026-09-18}}</ref> == Moorde == === Julie === Die eerste vrou is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind; daar is bevestig dat sy 37 jaar oud was.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> === Augustus === Die lyk van die 32-jarige Itumeleng Kekana is op 3 Augustus 2026 gevind. Sy het byna drie weke tevore, op 17 Julie, verdwyn. Kekana se lyk is vasgebind en in 'n laken toegedraai gevind,<ref name="dailymaverick" /> bedek met snywonde en kneusplekke.<ref name="citizen" /> Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê 'n 32-jarige vrou se lyk is op 24 Augustus, eweneens naby die R21, gevind en dat sy gedeeltelik geklee was.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Die vierde slagoffer, die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo, het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter agtergelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug is nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Die derde vroulike slagoffer is op 10 September in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /> Haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Die lyk van 'n vyfde vrou is op 14 September 2026 in [[Olifantsfontein]], Ekurhuleni, gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke gevind. Haar identiteit was steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is ongeveer twintig minute se ry van die plekke waar die vorige vier vroue se lyke gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is 'n sesde lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in [[Dawnpark]] in Ekurhuleni ontdek. Die vrou is nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Op 18 September 2026 het die familie van die 28-jarige Gracious Nkomo haar by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is. Haar lyk is langs die R21 aangetref en sy was halfnaak.<ref name="mm-nkomo" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan. Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak. Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[seun]]s, vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[man]]s geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk is of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175 500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] p64pk6b7nmpwt0d1gmgbq8nay0yp9w7 0 469329 2968304 2968259 2026-09-18T12:03:30Z Oesjaar 7467 Ai! 2968304 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum heldreichii | authority = Boiss., (1875) | synonyms = }} '''''Helichrysum heldreichii''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Kreta]] waar dit aan die westekant voorkom. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212840-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|heldreichii]] [[Kategorie:Flora van Kreta]] [[Kategorie:Endemiese plante van Kreta]] p25p9ck8i15y3koofez0fv3196g75pn 0 469330 2968350 2968290 2026-09-18T13:56:14Z AFM 21229 /* Bibliografie */ 2968350 wikitext text/x-wiki Die '''Logan-korrupsieskandeel''' (ook bekend as die Matjiesfontein-spoorwegskandaal) was die gevolg van die onreëlmatige toekenning in 1892 van ‘n tender op die spoorweë van die [[Kaapkolonie]]. Dit het tot ‘n politieke krisis gelei en die val van [[C.J. Rhodes]] se eerste kabinet. ==Agtergrond== In die begin van spoorweë in Suid-Afrika was daar aan die passasierstreine geen eetwaens gekoppel nie. Treine het by die groter stasies lank genoeg stilgehou sodat reisigers in die hotel of restaurant op of naby die perron kon gaan eet. James Sivewright, die minister belas met die spoorweë, was sterk ten gunste van een konsessiehouer vir alle eetgeleenthede langs die spoorlyn. In hierdie plan is hy sterk ondersteun deur sy vriende Rhodes en James Logan, die herbergier op [[Matjiesfontein]] en boonop mede-Skot. Rhodes, Sivewright en Logan was daarvoor bekend dat hulle nie ‘n duidelike grens tussen hulle persoonlike sakebelange en politieke bedrywighede gehandhaaf het nie. ==Politieke krisis== Op 4 Oktober 1892 teken Sivewright die dokument wat die spysenieringskontrak op die spoorlyn as ‘n monopolie vir 15 jaar aan Logan toeken. Hy doen dit sonder om tenders in te win, sonder om sy kollegas in die kabinet te raadpleeg en sonder om die konsep van die kontrak soos die gebruik was aan die prokureur-generaal se kantoor voor te lê. Die publiek se mening was dat die kontrak nie in die openbare belang was nie en het die reeds bestaande spanning in die regering hiermee op die spits gedryf. Die liberlae politici [[Jacobus Wilhelmus Sauer]], [[John X. Merriman]] en [[James Rose-Innes]] weier om verder saam met Siverwright in die kabinet te dien. Eintlik was dit maar ‘n ekskuus gewees om die kabinet op te breek, want die verhoudinge was reeds nie goed nie. Dus val Rhodes se eerste kabinet. Toe Rhodes sy nuwe kabinet saamstel, was dit sonder Merriman, Rose-Innes en Sivewright. Ten spyte van die gebeure was Rhodes, Sivewright en Logan vir jare daarna nog in die politiek betrokke. ==Skadevergoeding== Rhodes was verplig om die spysenieringskontrak terug te trek. Logan wend hom daarna tot die hof omdat hy weens die hele affêre aansienlike finansiële skade gely het. Die hof ken hom toe ‘n vir daardie tyd die besonder hoë bedrag van £5000 (uit die staatskas!) vir kontrakbreuk toe. ==Persone== *James Douglas Logan (*Leston, Skotland, 26 November 1857 - †Matjiesfontein, 30 Julie 1920), hoteleienaar, omstrede en kleurryke karakter, politikus *James Sivewright (*Fochabers, Elginshire, Skotland, 10 Desember 1848 - †Shropshire, 10 September 1916), ingenieur, sakeman en politikus ==Bibliografie== *Allen, Dean: Empire, War & Cricket in South Africa – Logan of Matjiesfontein. Kaapstad: Zebra Press, 2015. ISBN 978-1-77022-847-4 *https://www.beyondnootka.com/biographies/Sivewright.html *https://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=242 [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie: Misdaad]] t2ltrx11ztkkiu2bgh8eu3q0hgts6ak 2968384 2968350 2026-09-18T16:39:11Z AFM 21229 /* Politieke krisis */ 2968384 wikitext text/x-wiki Die '''Logan-korrupsieskandeel''' (ook bekend as die Matjiesfontein-spoorwegskandaal) was die gevolg van die onreëlmatige toekenning in 1892 van ‘n tender op die spoorweë van die [[Kaapkolonie]]. Dit het tot ‘n politieke krisis gelei en die val van [[C.J. Rhodes]] se eerste kabinet. ==Agtergrond== In die begin van spoorweë in Suid-Afrika was daar aan die passasierstreine geen eetwaens gekoppel nie. Treine het by die groter stasies lank genoeg stilgehou sodat reisigers in die hotel of restaurant op of naby die perron kon gaan eet. James Sivewright, die minister belas met die spoorweë, was sterk ten gunste van een konsessiehouer vir alle eetgeleenthede langs die spoorlyn. In hierdie plan is hy sterk ondersteun deur sy vriende Rhodes en James Logan, die herbergier op [[Matjiesfontein]] en boonop mede-Skot. Rhodes, Sivewright en Logan was daarvoor bekend dat hulle nie ‘n duidelike grens tussen hulle persoonlike sakebelange en politieke bedrywighede gehandhaaf het nie. ==Politieke krisis== Op 4 Oktober 1892 teken Sivewright die dokument wat die spysenieringskontrak op die spoorlyn as ‘n monopolie vir 15 jaar aan Logan toeken. Hy doen dit sonder om tenders in te win, sonder om sy kollegas in die kabinet te raadpleeg en sonder om die konsep van die kontrak soos die gebruik was aan die prokureur-generaal se kantoor voor te lê. Die publiek se mening was dat die kontrak nie in die openbare belang was nie en is die reeds bestaande spanning in die regering hiermee op die spits gedryf. Die liberale politici [[Jacobus Wilhelmus Sauer]], [[John X. Merriman]] en [[James Rose-Innes]] weier om verder saam met Siverwright in die kabinet te dien. Eintlik was dit maar ‘n ekskuus gewees om die kabinet op te breek, want die verhoudinge was reeds nie goed nie. Dus val Rhodes se eerste kabinet. Toe Rhodes sy nuwe kabinet saamstel, was dit sonder Merriman, Rose-Innes en Sivewright. Ten spyte van die gebeure was Rhodes, Sivewright en Logan vir jare daarna nog in die politiek betrokke. ==Skadevergoeding== Rhodes was verplig om die spysenieringskontrak terug te trek. Logan wend hom daarna tot die hof omdat hy weens die hele affêre aansienlike finansiële skade gely het. Die hof ken hom toe ‘n vir daardie tyd die besonder hoë bedrag van £5000 (uit die staatskas!) vir kontrakbreuk toe. ==Persone== *James Douglas Logan (*Leston, Skotland, 26 November 1857 - †Matjiesfontein, 30 Julie 1920), hoteleienaar, omstrede en kleurryke karakter, politikus *James Sivewright (*Fochabers, Elginshire, Skotland, 10 Desember 1848 - †Shropshire, 10 September 1916), ingenieur, sakeman en politikus ==Bibliografie== *Allen, Dean: Empire, War & Cricket in South Africa – Logan of Matjiesfontein. Kaapstad: Zebra Press, 2015. ISBN 978-1-77022-847-4 *https://www.beyondnootka.com/biographies/Sivewright.html *https://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=242 [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie: Misdaad]] swwdrvwjfq3ft9c4dqttlfbwqixufzn 2968385 2968384 2026-09-18T16:39:42Z AFM 21229 /* Politieke krisis */ 2968385 wikitext text/x-wiki Die '''Logan-korrupsieskandeel''' (ook bekend as die Matjiesfontein-spoorwegskandaal) was die gevolg van die onreëlmatige toekenning in 1892 van ‘n tender op die spoorweë van die [[Kaapkolonie]]. Dit het tot ‘n politieke krisis gelei en die val van [[C.J. Rhodes]] se eerste kabinet. ==Agtergrond== In die begin van spoorweë in Suid-Afrika was daar aan die passasierstreine geen eetwaens gekoppel nie. Treine het by die groter stasies lank genoeg stilgehou sodat reisigers in die hotel of restaurant op of naby die perron kon gaan eet. James Sivewright, die minister belas met die spoorweë, was sterk ten gunste van een konsessiehouer vir alle eetgeleenthede langs die spoorlyn. In hierdie plan is hy sterk ondersteun deur sy vriende Rhodes en James Logan, die herbergier op [[Matjiesfontein]] en boonop mede-Skot. Rhodes, Sivewright en Logan was daarvoor bekend dat hulle nie ‘n duidelike grens tussen hulle persoonlike sakebelange en politieke bedrywighede gehandhaaf het nie. ==Politieke krisis== Op 4 Oktober 1892 teken Sivewright die dokument wat die spysenieringskontrak op die spoorlyn as ‘n monopolie vir 15 jaar aan Logan toeken. Hy doen dit sonder om tenders in te win, sonder om sy kollegas in die kabinet te raadpleeg en sonder om die konsep van die kontrak soos die gebruik was aan die prokureur-generaal se kantoor voor te lê. Die publiek se mening was dat die kontrak nie in die openbare belang was nie en is die reeds bestaande spanning in die regering hiermee op die spits gedryf. Die liberale politici [[Jacobus Wilhelmus Sauer]], [[John X. Merriman]] en [[James Rose-Innes]] weier om verder saam met Sivewright in die kabinet te dien. Eintlik was dit maar ‘n ekskuus gewees om die kabinet op te breek, want die verhoudinge was reeds nie goed nie. Dus val Rhodes se eerste kabinet. Toe Rhodes sy nuwe kabinet saamstel, was dit sonder Merriman, Rose-Innes en Sivewright. Ten spyte van die gebeure was Rhodes, Sivewright en Logan vir jare daarna nog in die politiek betrokke. ==Skadevergoeding== Rhodes was verplig om die spysenieringskontrak terug te trek. Logan wend hom daarna tot die hof omdat hy weens die hele affêre aansienlike finansiële skade gely het. Die hof ken hom toe ‘n vir daardie tyd die besonder hoë bedrag van £5000 (uit die staatskas!) vir kontrakbreuk toe. ==Persone== *James Douglas Logan (*Leston, Skotland, 26 November 1857 - †Matjiesfontein, 30 Julie 1920), hoteleienaar, omstrede en kleurryke karakter, politikus *James Sivewright (*Fochabers, Elginshire, Skotland, 10 Desember 1848 - †Shropshire, 10 September 1916), ingenieur, sakeman en politikus ==Bibliografie== *Allen, Dean: Empire, War & Cricket in South Africa – Logan of Matjiesfontein. Kaapstad: Zebra Press, 2015. ISBN 978-1-77022-847-4 *https://www.beyondnootka.com/biographies/Sivewright.html *https://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=242 [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie: Misdaad]] 68j3ebbh067kbhuldvnlqub559sc31n 2968386 2968385 2026-09-18T16:40:30Z AFM 21229 /* Politieke krisis */ 2968386 wikitext text/x-wiki Die '''Logan-korrupsieskandeel''' (ook bekend as die Matjiesfontein-spoorwegskandaal) was die gevolg van die onreëlmatige toekenning in 1892 van ‘n tender op die spoorweë van die [[Kaapkolonie]]. Dit het tot ‘n politieke krisis gelei en die val van [[C.J. Rhodes]] se eerste kabinet. ==Agtergrond== In die begin van spoorweë in Suid-Afrika was daar aan die passasierstreine geen eetwaens gekoppel nie. Treine het by die groter stasies lank genoeg stilgehou sodat reisigers in die hotel of restaurant op of naby die perron kon gaan eet. James Sivewright, die minister belas met die spoorweë, was sterk ten gunste van een konsessiehouer vir alle eetgeleenthede langs die spoorlyn. In hierdie plan is hy sterk ondersteun deur sy vriende Rhodes en James Logan, die herbergier op [[Matjiesfontein]] en boonop mede-Skot. Rhodes, Sivewright en Logan was daarvoor bekend dat hulle nie ‘n duidelike grens tussen hulle persoonlike sakebelange en politieke bedrywighede gehandhaaf het nie. ==Politieke krisis== Op 4 Oktober 1892 teken Sivewright die dokument wat die spysenieringskontrak op die spoorlyn as ‘n monopolie vir 15 jaar aan Logan toeken. Hy doen dit sonder om tenders in te win, sonder om sy kollegas in die kabinet te raadpleeg en sonder om die konsep van die kontrak soos die gebruik was aan die prokureur-generaal se kantoor voor te lê. Die publiek se mening was dat die kontrak nie in die openbare belang was nie en is die reeds bestaande spanning in die regering hiermee op die spits gedryf. Die liberale politici [[Jacobus Wilhelmus Sauer]], [[John X. Merriman]] en [[James Rose-Innes]] weier om verder saam met Sivewright in die kabinet te dien. Eintlik was dit maar ‘n ekskuus om die kabinet op te breek, want die verhoudinge was reeds nie goed nie. Dus val Rhodes se eerste kabinet. Toe Rhodes sy nuwe kabinet saamstel, was dit sonder Merriman, Rose-Innes en Sivewright. Ten spyte van die gebeure was Rhodes, Sivewright en Logan vir jare daarna nog in die politiek betrokke. ==Skadevergoeding== Rhodes was verplig om die spysenieringskontrak terug te trek. Logan wend hom daarna tot die hof omdat hy weens die hele affêre aansienlike finansiële skade gely het. Die hof ken hom toe ‘n vir daardie tyd die besonder hoë bedrag van £5000 (uit die staatskas!) vir kontrakbreuk toe. ==Persone== *James Douglas Logan (*Leston, Skotland, 26 November 1857 - †Matjiesfontein, 30 Julie 1920), hoteleienaar, omstrede en kleurryke karakter, politikus *James Sivewright (*Fochabers, Elginshire, Skotland, 10 Desember 1848 - †Shropshire, 10 September 1916), ingenieur, sakeman en politikus ==Bibliografie== *Allen, Dean: Empire, War & Cricket in South Africa – Logan of Matjiesfontein. Kaapstad: Zebra Press, 2015. ISBN 978-1-77022-847-4 *https://www.beyondnootka.com/biographies/Sivewright.html *https://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=242 [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie: Misdaad]] kaovrrf8vecs7ol7sx5xtj7jfrvhm2r 2968414 2968386 2026-09-18T18:12:07Z Sobaka 328 katergorie 2968414 wikitext text/x-wiki Die '''Logan-korrupsieskandeel''' (ook bekend as die Matjiesfontein-spoorwegskandaal) was die gevolg van die onreëlmatige toekenning in 1892 van ‘n tender op die spoorweë van die [[Kaapkolonie]]. Dit het tot ‘n politieke krisis gelei en die val van [[C.J. Rhodes]] se eerste kabinet. ==Agtergrond== In die begin van spoorweë in Suid-Afrika was daar aan die passasierstreine geen eetwaens gekoppel nie. Treine het by die groter stasies lank genoeg stilgehou sodat reisigers in die hotel of restaurant op of naby die perron kon gaan eet. James Sivewright, die minister belas met die spoorweë, was sterk ten gunste van een konsessiehouer vir alle eetgeleenthede langs die spoorlyn. In hierdie plan is hy sterk ondersteun deur sy vriende Rhodes en James Logan, die herbergier op [[Matjiesfontein]] en boonop mede-Skot. Rhodes, Sivewright en Logan was daarvoor bekend dat hulle nie ‘n duidelike grens tussen hulle persoonlike sakebelange en politieke bedrywighede gehandhaaf het nie. ==Politieke krisis== Op 4 Oktober 1892 teken Sivewright die dokument wat die spysenieringskontrak op die spoorlyn as ‘n monopolie vir 15 jaar aan Logan toeken. Hy doen dit sonder om tenders in te win, sonder om sy kollegas in die kabinet te raadpleeg en sonder om die konsep van die kontrak soos die gebruik was aan die prokureur-generaal se kantoor voor te lê. Die publiek se mening was dat die kontrak nie in die openbare belang was nie en is die reeds bestaande spanning in die regering hiermee op die spits gedryf. Die liberale politici [[Jacobus Wilhelmus Sauer]], [[John X. Merriman]] en [[James Rose-Innes]] weier om verder saam met Sivewright in die kabinet te dien. Eintlik was dit maar ‘n ekskuus om die kabinet op te breek, want die verhoudinge was reeds nie goed nie. Dus val Rhodes se eerste kabinet. Toe Rhodes sy nuwe kabinet saamstel, was dit sonder Merriman, Rose-Innes en Sivewright. Ten spyte van die gebeure was Rhodes, Sivewright en Logan vir jare daarna nog in die politiek betrokke. ==Skadevergoeding== Rhodes was verplig om die spysenieringskontrak terug te trek. Logan wend hom daarna tot die hof omdat hy weens die hele affêre aansienlike finansiële skade gely het. Die hof ken hom toe ‘n vir daardie tyd die besonder hoë bedrag van £5000 (uit die staatskas!) vir kontrakbreuk toe. ==Persone== *James Douglas Logan (*Leston, Skotland, 26 November 1857 - †Matjiesfontein, 30 Julie 1920), hoteleienaar, omstrede en kleurryke karakter, politikus *James Sivewright (*Fochabers, Elginshire, Skotland, 10 Desember 1848 - †Shropshire, 10 September 1916), ingenieur, sakeman en politikus ==Bibliografie== *Allen, Dean: Empire, War & Cricket in South Africa – Logan of Matjiesfontein. Kaapstad: Zebra Press, 2015. ISBN 978-1-77022-847-4 *https://www.beyondnootka.com/biographies/Sivewright.html *https://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=242 [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Misdaad]] [[Kategorie:Korrupsie]] 281w7bxuade2i1t9a1g15lj605p11uw 2968551 2968414 2026-09-19T09:16:44Z AFM 21229 /* Bibliografie */ 2968551 wikitext text/x-wiki Die '''Logan-korrupsieskandeel''' (ook bekend as die Matjiesfontein-spoorwegskandaal) was die gevolg van die onreëlmatige toekenning in 1892 van ‘n tender op die spoorweë van die [[Kaapkolonie]]. Dit het tot ‘n politieke krisis gelei en die val van [[C.J. Rhodes]] se eerste kabinet. ==Agtergrond== In die begin van spoorweë in Suid-Afrika was daar aan die passasierstreine geen eetwaens gekoppel nie. Treine het by die groter stasies lank genoeg stilgehou sodat reisigers in die hotel of restaurant op of naby die perron kon gaan eet. James Sivewright, die minister belas met die spoorweë, was sterk ten gunste van een konsessiehouer vir alle eetgeleenthede langs die spoorlyn. In hierdie plan is hy sterk ondersteun deur sy vriende Rhodes en James Logan, die herbergier op [[Matjiesfontein]] en boonop mede-Skot. Rhodes, Sivewright en Logan was daarvoor bekend dat hulle nie ‘n duidelike grens tussen hulle persoonlike sakebelange en politieke bedrywighede gehandhaaf het nie. ==Politieke krisis== Op 4 Oktober 1892 teken Sivewright die dokument wat die spysenieringskontrak op die spoorlyn as ‘n monopolie vir 15 jaar aan Logan toeken. Hy doen dit sonder om tenders in te win, sonder om sy kollegas in die kabinet te raadpleeg en sonder om die konsep van die kontrak soos die gebruik was aan die prokureur-generaal se kantoor voor te lê. Die publiek se mening was dat die kontrak nie in die openbare belang was nie en is die reeds bestaande spanning in die regering hiermee op die spits gedryf. Die liberale politici [[Jacobus Wilhelmus Sauer]], [[John X. Merriman]] en [[James Rose-Innes]] weier om verder saam met Sivewright in die kabinet te dien. Eintlik was dit maar ‘n ekskuus om die kabinet op te breek, want die verhoudinge was reeds nie goed nie. Dus val Rhodes se eerste kabinet. Toe Rhodes sy nuwe kabinet saamstel, was dit sonder Merriman, Rose-Innes en Sivewright. Ten spyte van die gebeure was Rhodes, Sivewright en Logan vir jare daarna nog in die politiek betrokke. ==Skadevergoeding== Rhodes was verplig om die spysenieringskontrak terug te trek. Logan wend hom daarna tot die hof omdat hy weens die hele affêre aansienlike finansiële skade gely het. Die hof ken hom toe ‘n vir daardie tyd die besonder hoë bedrag van £5000 (uit die staatskas!) vir kontrakbreuk toe. ==Persone== *James Douglas Logan (*Leston, Skotland, 26 November 1857 - †Matjiesfontein, 30 Julie 1920), hoteleienaar, omstrede en kleurryke karakter, politikus *James Sivewright (*Fochabers, Elginshire, Skotland, 10 Desember 1848 - †Shropshire, 10 September 1916), ingenieur, sakeman en politikus ==Bibliografie== *Allen, Dean: Empire, War & Cricket in South Africa – Logan of Matjiesfontein. [[Kaapstad]]: Zebra Press, 2015. ISBN 978-1-77022-847-4 *https://www.beyondnootka.com/biographies/Sivewright.html *https://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=242 [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Misdaad]] [[Kategorie:Korrupsie]] fwvlg4o0v44nbrf4xgookfg9oclx3fj 0 469335 2968301 2026-09-18T12:00:16Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2968301 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum horridum | authority = (Sch.Bip.) A.Rich., (1848) | synonyms =* ''Gnaphalium horridum'' <small>Sch.Bip.</small> }} '''''Helichrysum horridum''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Ethiopië]]. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77181029-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|horridum]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Ethiopië]] 0cdo84t1fn7wsv8ybsvv98e09710xow 1 469336 2968302 2026-09-18T12:01:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968302 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469338 2968313 2026-09-18T12:06:44Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Rainforestation natuurpark]] na [[Bespreking:Rainforestation-natuurpark]] geskuif 2968313 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Rainforestation-natuurpark]] i5tcnzjrspaxj3p8keq6wi9yc5n5dnk 6 469339 2968317 2026-09-18T12:16:05Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van 'n illustrasie van Kolonel Charles Knight Pearson}} {{en|1=AI concept of an illustration of Colonel [[:en:Charles Pearson (British Army officer)|Charles Knight Pearson]]}} |bron= redcoathistory.com, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://redcoathistory.com/2019/08/01/podcast-episode-4-the-siege-and-relief-of-eshowe/ foto] as bron |datum=Omstreeks 1865 |daarsteller= redcoathistory.com, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met Cha... 2968317 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van 'n illustrasie van Kolonel Charles Knight Pearson}} {{en|1=AI concept of an illustration of Colonel [[:en:Charles Pearson (British Army officer)|Charles Knight Pearson]]}} |bron= redcoathistory.com, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://redcoathistory.com/2019/08/01/podcast-episode-4-the-siege-and-relief-of-eshowe/ foto] as bron |datum=Omstreeks 1865 |daarsteller= redcoathistory.com, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Anglo-Zoeloe-oorlog]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} qsde3ca6s1s98l721q8qa9l8x20blbr 0 469340 2968318 2026-09-18T12:16:47Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968318 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum hyblaeum | authority = Brullo, (1995) | synonyms = }} '''''Helichrysum hyblaeum''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Sisilië]]. == Galery == <gallery> Helichrysum hyblaeum 0043.jpg Helichrysum hyblaeum 0055.jpg Helichrysum hyblaeum.png </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77181080-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|hyblaeum]] [[Kategorie:Flora van Sisilië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Sisilië]] 4wdszas14hizbcnplemru8a5ubla9w5 1 469341 2968319 2026-09-18T12:17:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968319 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 5 469342 2968333 2026-09-18T13:13:26Z Pynappel 70858 /* Konsep */ nuwe afdeling 2968333 wikitext text/x-wiki == Konsep == Mag ek voorstel dat hierdie na die konsepnaamruimte geskuif word terwyl gedeeltes daarvan nog onvertaald is? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:13, 18 September 2026 (UTC) gryr72l2mw45qjb4qmraerl6wde11w5 0 469343 2968335 2026-09-18T13:18:22Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:PRI logo (Mexico).svg|duimnael]] Die '''Institusionele Rewolusionêre Party''' ([[Spaans]]: ''Partido Revolucionario Institucional'', '''PRI''') is 'n politieke party in [[Meksiko]] wat in 1929 as die '''Nasionale Revolusionêre Party''' (''Partido Nacional Revolucionario'', '''PNR''') gestig is. Dit het in 1938 die '''Party van die Meksikaanse Revolusie''' (''Partido de la Revolución Mexicana'', '''PRM''') en in 1946 die PRI geword. Die party was vir 71 ja...' 2968335 wikitext text/x-wiki [[Lêer:PRI logo (Mexico).svg|duimnael]] Die '''Institusionele Rewolusionêre Party''' ([[Spaans]]: ''Partido Revolucionario Institucional'', '''PRI''') is 'n politieke party in [[Meksiko]] wat in 1929 as die '''Nasionale Revolusionêre Party''' (''Partido Nacional Revolucionario'', '''PNR''') gestig is. Dit het in 1938 die '''Party van die Meksikaanse Revolusie''' (''Partido de la Revolución Mexicana'', '''PRM''') en in 1946 die PRI geword. Die party was vir 71 jaar, van 1929 tot 2000, ononderbroke aan die bewind in die land. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Politieke partye in Meksiko]] bt557c1gdi84t6azjapwevekybutey7 14 469344 2968336 2026-09-18T13:19:23Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Politiek van Meksiko]] [[Kategorie:Politieke organisasies|Meksiko]]' 2968336 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Politiek van Meksiko]] [[Kategorie:Politieke organisasies|Meksiko]] 2yobk0bvs1s87q801rf0uw8qh3wgos2 0 469345 2968338 2026-09-18T13:25:43Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:PAN (Mexico) 2025 logo.svg|duimnael]] Die '''Nasionale Aksieparty''' ([[Spaans]]: ''Partido Acción Nacional'', '''PAN''') is 'n konserwatiewe politieke party in [[Meksiko]] wat in 1939 gestig is. Dit is een van die land se vernaamste politieke partye en behaal sedert die 1980's sukses in plaaslike, deelstaat- en nasionale verkiesings. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Politieke partye in Meksiko]]' 2968338 wikitext text/x-wiki [[Lêer:PAN (Mexico) 2025 logo.svg|duimnael]] Die '''Nasionale Aksieparty''' ([[Spaans]]: ''Partido Acción Nacional'', '''PAN''') is 'n konserwatiewe politieke party in [[Meksiko]] wat in 1939 gestig is. Dit is een van die land se vernaamste politieke partye en behaal sedert die 1980's sukses in plaaslike, deelstaat- en nasionale verkiesings. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Politieke partye in Meksiko]] 6ljgwbftktxmnu1sd1ffixvkpguzis4 1 469346 2968339 2026-09-18T13:26:10Z Pynappel 70858 /* Prof */ nuwe afdeling 2968339 wikitext text/x-wiki == Prof == @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] is dit regtig nodig om na Cachalia as Prof Cachalia te verwys? Ek verbeel my ons het al hierdie bespreek, maar ek kan nie nou die bespreking opspoor nie. Indien ons wel mense se titels insluit wanneer ons na hulle verwys, vir watter titels geld dit, en geld dit ook vir mnr., mev. en me.? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:26, 18 September 2026 (UTC) guqcwsg5kpcwf6zcjypfuge37maf0kj 2968344 2968339 2026-09-18T13:31:58Z Aliwal2012 39067 /* Prof */ Antwoord 2968344 wikitext text/x-wiki == Prof == @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] is dit regtig nodig om na Cachalia as Prof Cachalia te verwys? Ek verbeel my ons het al hierdie bespreek, maar ek kan nie nou die bespreking opspoor nie. Indien ons wel mense se titels insluit wanneer ons na hulle verwys, vir watter titels geld dit, en geld dit ook vir mnr., mev. en me.? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:26, 18 September 2026 (UTC) :Dis uit eerbied gestel. Rol dit maar terug as jy wil. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:31, 18 September 2026 (UTC) l3nxijt168myatnb302wws4c14llb1g 2968347 2968344 2026-09-18T13:41:38Z Pynappel 70858 2968347 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Prof == @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] is dit regtig nodig om na Cachalia as Prof Cachalia te verwys? Ek verbeel my ons het al hierdie bespreek, maar ek kan nie nou die bespreking opspoor nie. Indien ons wel mense se titels insluit wanneer ons na hulle verwys, vir watter titels geld dit, en geld dit ook vir mnr., mev. en me.? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:26, 18 September 2026 (UTC) :Dis uit eerbied gestel. Rol dit maar terug as jy wil. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:31, 18 September 2026 (UTC) bzzj45appjaw5iwz55l6421w894v6wj 0 469347 2968342 2026-09-18T13:30:55Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Morena Party (Mexico).svg|duimnael]] Die '''Nasionale Herlewingsbeweging''' ([[Spaans]]: ''Movimiento Regeneración Nacional''), wat algemeen bekend staan ​​onder die lettergreep-afkorting '''Morena''', is 'n sentrum-linkse tot linkse politieke party in [[Meksiko]]. Dit is in 2011 deur [[Andrés Manuel López Obrador]] as 'n burgerlike vereniging gestig en in 2014 as 'n politieke party geregistreer; dit het ontstaan ​​uit López Obrador se breuk met...' 2968342 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Morena Party (Mexico).svg|duimnael]] Die '''Nasionale Herlewingsbeweging''' ([[Spaans]]: ''Movimiento Regeneración Nacional''), wat algemeen bekend staan ​​onder die lettergreep-afkorting '''Morena''', is 'n sentrum-linkse tot linkse politieke party in [[Meksiko]]. Dit is in 2011 deur [[Andrés Manuel López Obrador]] as 'n burgerlike vereniging gestig en in 2014 as 'n politieke party geregistreer; dit het ontstaan ​​uit López Obrador se breuk met die Party van die Demokratiese Revolusie. Sedert sy stigting het Morena vinnig gegroei tot die dominante politieke krag in die land. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Politieke partye in Meksiko]] o3g6a0bv72hyxv2bxcvr7fyxbc20wyx 0 469348 2968352 2026-09-18T14:08:14Z ~2026-49878-63 214702 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Persoon | Naam = Florian Bellanger | Geboortedatum = 20 april 1968 | Geboorteplek = [[Frankryk]] | Beroep = gebaksjef }} '''Florian Bellanger''' (gebore op 20 April 1968)<ref>{{Cite web|url=http://www.celebbdays.com/celebritydetails.php?id=10236&details=%27details|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020033225/http://www.celebbdays.com/celebritydetails.php?id=10236&details=%27d...' 2968352 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | Naam = Florian Bellanger | Geboortedatum = 20 april 1968 | Geboorteplek = [[Frankryk]] | Beroep = gebaksjef }} '''Florian Bellanger''' (gebore op 20 April 1968)<ref>{{Cite web|url=http://www.celebbdays.com/celebritydetails.php?id=10236&details=%27details|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020033225/http://www.celebbdays.com/celebritydetails.php?id=10236&details=%27details|url-status=|archive-date=2017-10-20|title=Celebrity Birthday {{!}} Florian Bellanger {{!}} Birthday: 1968 April 20|last=Celebbdays.com|website=[www.celebbdays.com|access-date=2019-04-23](http://www.celebbdays.com|access-date=2019-04-23)}}</ref> is 'n Franse gebaksjef, voorheen die uitvoerende gebaksjef van die beroemde Paryse fyngebak- en soetgoedwinkel Fauchon. Hy is 'n permanente beoordelaar in die Food Network-kompetisiereeks Cupcake Wars, waar hy tot op hede in meer as nege seisoene en 135 episodes verskyn het. == Vroeë loopbaan == Bellanger het in [[Parys]] grootgeword en het 'n groot deel van sy vrye middae daaraan bestee om vir sy gesin te bak. 'n Allergie vir sjokolade in sy kinderjare het hom egter ses jaar lank verhinder om lekkers en nageregte te geniet, wat sy begeerte om te bak tydelik ontmoedig het.<ref name="Food Network">{{cite web|url=http://www.foodnetwork.com/florian-bellanger/bio/index.html|title=Florian Bellanger (biography)|publisher=[[Food Network]]|accessdate=2010-08-11|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809063340/http://www.foodnetwork.com/florian-bellanger/bio/index.html|archivedate=2010-08-09}}</ref> Op 15-jarige ouderdom het Bellanger aansoek gedoen by een van die gesogte gebakskole in [[Parys]], die École de Paris des Métiers de la Table ("Paryse skool vir tafelvaardighede"), maar hy is afgekeur omdat hy een jaar te jonk was. In 1986 het hy aan die skool gegradueer met 'n spesialisering in gebak en 'n spesialisering in sjokolade en roomys;<ref name="Food Network"/> hy sê nou dat sjokolade sy gunstelingbestanddeel is en bewonder die veelsydigheid daarvan, en beskryf dit as "pret" en iets wat "as vanselfsprekend aanvaar word".<ref>{{cite web|url=http://www.starchefs.com/chefs/pastry/FBellanger/html/index.shtml#bio|title=Black Truffle Crémeux with Tahitian Vanilla Foam|publisher=starchefs.com|accessdate=2010-08-11|date=julio de 2005}}</ref> Voordat hy sy eie onderneming begin het, was Bellanger die uitvoerende gebaksjef by Fauchon en het hy toesig gehou oor 24 ander gebaksjefs in sy vlagskip Tea Salon-winkel in [[New York]], 'n "legendariese Franse epikurese emporium"<ref name="Chef Bios"/> van gebak, koekies, roomys en sorbette. Daar het hy bekend geword vir die skep van vindingryke geurkombinasies buite die norme van tradisie, soos éclairs gegeur met lemoenskil, passievrug, of klapperkoek en framboosmalvalekker, Toulouse-viooltjiesroomys en framboos- en rissiesorbet.<ref name="Chef Bios">{{cite web|url=http://www.madmacnyc.com/chef-bios|title=Chef Bios – Florian Bellanger|accessdate=2010-08-11|publisher=madmacnyc.com|archive-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727014826/http://www.madmacnyc.com/chef-bios|url-status=}}</ref> Van 1991 tot 1994 het hy onder die leiding van die beroemde Franse gebaksjef Pierre Hermé gewerk en was hy ook van 1994 tot 1996 die uitvoerende gebaksjef van Fauchon se vlagskipwinkel in [[Katar]].<ref name="Chef Bios"/> Bellanger was van 1996 tot 2001 die gebaksjef van die wêreldbekende restaurant Le Bernardin (met drie Michelin-sterre), waar sy nageregte deur Ruth Reichl van [[The New York Times]] as "lig en dromerig" beskryf is. == Professionele loopbaan == Bellanger is tans die sjef en eienaar van Mad Mac NYC, "die egte Franse macarons en Madeleines", 'n bekroonde Franse koekie- en gebakonderneming wat hy in 2006 help finansier het. Mad Mac bedien die kleinhandel-, voedseldiens- en gasvryheidsbedrywe en is erken as 'n leier in gehalte en innovasie in die macaronbedryf.<ref>{{Cite web |title=Florian Bellanger |url=https://www.starchefs.com/cook/chefs/bio/florian-bellanger |website=[www.starchefs.com](http://www.starchefs.com)}}</ref> Bellanger is 'n lid van die Voedselraad van City Harvest en 'n gassjef by die Franse Kulinêre Instituut in [[Manhattan]], [[New York]]. Hy bestee ook sy vrye tyd aan skenkings aan liefdadigheidsorganisasies soos C-CAP Careers Through Culinary Arts Program C-CAP Home, Wolfgang Puck Charity en die Jean-Louis Palladin-stigting. === Erkenning === Bellanger is in 2003 en 2004 deur die tydskrif Pastry Art & Design aangewys as een van die 10 beste gebaksjefs in [[Verenigde State]]. In 2000 en 2001 het die James Beard-stigting Bellanger se prestasies erken met 'n benoeming vir "Uitstaande Gebaksjef". Hy is ook die voorsitter van die jurie van die Amerikaanse gebakkompetisie wat elke Februarie in [[New York]] gehou word, en het op talle netwerke verskyn, insluitend CNN, NBC, Food Network en Martha Stewart Living. Bellanger se gebak- en soetgoedwerke het aandag gekry in verskeie tydskrifte en publikasies, waaronder House Beautiful, Martha Stewart Weddings, [[Forbes]], Brides, Modern Bride, die tydskrif GQ, die tydskrif Time Out, People, [[The New York Times]], die tydskrif InStyle, Pastry Art & Design, Food Arts, die tydskrif Chocolatier, The Nibble, die tydskrif Delta Sky en die tydskrif New York, asook PastryScoop.com.<ref name="Food Network" /> === Toekennings === *James Beard Foundation "Uitstaande Gebaksjef van die Jaar" – benoeming in 2000 en 2001 *Een van die 10 beste gebaksjefs in die Verenigde State in 2003 en 2004 (Pastry Art and Design-tydskrif) *Lewensprestasietoekenning – Amerikaanse Gebakkompetisie 2013 *Lid van die Hall of Fame – Dessert Professional-tydskrif 2013 *Chevalier de l'Ordre du Merite Agricole (Franse regering) == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Gebaksjefs]] 0fbjv1wx98uxfj0k4wguw6nwkk56zw4 2968361 2968352 2026-09-18T14:57:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968361 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | Naam = Florian Bellanger | Geboortedatum = 20 April 1968 | Geboorteplek = [[Frankryk]] | Beroep = gebaksjef }} '''Florian Bellanger''' (gebore op 20 April 1968)<ref>{{Cite web|url=http://www.celebbdays.com/celebritydetails.php?id=10236&details=%27details|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020033225/http://www.celebbdays.com/celebritydetails.php?id=10236&details=%27details|url-status=|archive-date=2017-10-20|title=Celebrity Birthday {{!}} Florian Bellanger {{!}} Birthday: 1968 April 20|last=Celebbdays.com|website=[www.celebbdays.com|access-date=2019-04-23](http://www.celebbdays.com|access-date=2019-04-23)}}</ref> is 'n Franse gebaksjef, voorheen die uitvoerende gebaksjef van die beroemde Paryse fyngebak- en soetgoedwinkel Fauchon. Hy is 'n permanente beoordelaar in die Food Network-kompetisiereeks Cupcake Wars, waar hy tot op hede in meer as nege seisoene en 135 episodes verskyn het. == Vroeë loopbaan == Bellanger het in [[Parys]] grootgeword en het 'n groot deel van sy vrye middae daaraan bestee om vir sy gesin te bak. 'n Allergie vir sjokolade in sy kinderjare het hom egter ses jaar lank verhinder om lekkers en nageregte te geniet, wat sy begeerte om te bak tydelik ontmoedig het.<ref name="Food Network">{{cite web|url=http://www.foodnetwork.com/florian-bellanger/bio/index.html|title=Florian Bellanger (biography)|publisher=[[Food Network]]|accessdate=2010-08-11|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809063340/http://www.foodnetwork.com/florian-bellanger/bio/index.html|archivedate=2010-08-09}}</ref> Op 15-jarige ouderdom het Bellanger aansoek gedoen by een van die gesogte gebakskole in [[Parys]], die École de Paris des Métiers de la Table ("Paryse skool vir tafelvaardighede"), maar hy is afgekeur omdat hy een jaar te jonk was. In 1986 het hy aan die skool gegradueer met 'n spesialisering in gebak en 'n spesialisering in sjokolade en roomys;<ref name="Food Network"/> hy sê nou dat sjokolade sy gunstelingbestanddeel is en bewonder die veelsydigheid daarvan, en beskryf dit as "pret" en iets wat "as vanselfsprekend aanvaar word".<ref>{{cite web|url=http://www.starchefs.com/chefs/pastry/FBellanger/html/index.shtml#bio|title=Black Truffle Crémeux with Tahitian Vanilla Foam|publisher=starchefs.com|accessdate=2010-08-11|date=julio de 2005}}</ref> Voordat hy sy eie onderneming begin het, was Bellanger die uitvoerende gebaksjef by Fauchon en het hy toesig gehou oor 24 ander gebaksjefs in sy vlagskip Tea Salon-winkel in [[New York]], 'n "legendariese Franse epikurese emporium"<ref name="Chef Bios"/> van gebak, koekies, roomys en sorbette. Daar het hy bekend geword vir die skep van vindingryke geurkombinasies buite die norme van tradisie, soos éclairs gegeur met lemoenskil, passievrug, of klapperkoek en framboosmalvalekker, Toulouse-viooltjiesroomys en framboos- en rissiesorbet.<ref name="Chef Bios">{{cite web|url=http://www.madmacnyc.com/chef-bios|title=Chef Bios – Florian Bellanger|accessdate=2010-08-11|publisher=madmacnyc.com|archive-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727014826/http://www.madmacnyc.com/chef-bios|url-status=}}</ref> Van 1991 tot 1994 het hy onder die leiding van die beroemde Franse gebaksjef Pierre Hermé gewerk en was hy ook van 1994 tot 1996 die uitvoerende gebaksjef van Fauchon se vlagskipwinkel in [[Katar]].<ref name="Chef Bios"/> Bellanger was van 1996 tot 2001 die gebaksjef van die wêreldbekende restaurant Le Bernardin (met drie Michelin-sterre), waar sy nageregte deur Ruth Reichl van [[The New York Times]] as "lig en dromerig" beskryf is. == Professionele loopbaan == Bellanger is tans die sjef en eienaar van Mad Mac NYC, "die egte Franse macarons en Madeleines", 'n bekroonde Franse koekie- en gebakonderneming wat hy in 2006 help finansier het. Mad Mac bedien die kleinhandel-, voedseldiens- en gasvryheidsbedrywe en is erken as 'n leier in gehalte en innovasie in die macaronbedryf.<ref>{{Cite web |title=Florian Bellanger |url=https://www.starchefs.com/cook/chefs/bio/florian-bellanger |website=[www.starchefs.com](http://www.starchefs.com)}}</ref> Bellanger is 'n lid van die Voedselraad van City Harvest en 'n gassjef by die Franse Kulinêre Instituut in [[Manhattan]], [[New York]]. Hy bestee ook sy vrye tyd aan skenkings aan liefdadigheidsorganisasies soos C-CAP Careers Through Culinary Arts Program C-CAP Home, Wolfgang Puck Charity en die Jean-Louis Palladin-stigting. === Erkenning === Bellanger is in 2003 en 2004 deur die tydskrif Pastry Art & Design aangewys as een van die 10 beste gebaksjefs in [[Verenigde State]]. In 2000 en 2001 het die James Beard-stigting Bellanger se prestasies erken met 'n benoeming vir "Uitstaande Gebaksjef". Hy is ook die voorsitter van die jurie van die Amerikaanse gebakkompetisie wat elke Februarie in [[New York]] gehou word, en het op talle netwerke verskyn, insluitend CNN, NBC, Food Network en Martha Stewart Living. Bellanger se gebak- en soetgoedwerke het aandag gekry in verskeie tydskrifte en publikasies, waaronder House Beautiful, Martha Stewart Weddings, [[Forbes]], Brides, Modern Bride, die tydskrif GQ, die tydskrif Time Out, People, [[The New York Times]], die tydskrif InStyle, Pastry Art & Design, Food Arts, die tydskrif Chocolatier, The Nibble, die tydskrif Delta Sky en die tydskrif New York, asook PastryScoop.com.<ref name="Food Network" /> === Toekennings === *James Beard Foundation "Uitstaande Gebaksjef van die Jaar" – benoeming in 2000 en 2001 *Een van die 10 beste gebaksjefs in die Verenigde State in 2003 en 2004 (Pastry Art and Design-tydskrif) *Lewensprestasietoekenning – Amerikaanse Gebakkompetisie 2013 *Lid van die Hall of Fame – Dessert Professional-tydskrif 2013 *Chevalier de l'Ordre du Merite Agricole (Franse regering) == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Gebaksjefs]] e3gbbyu7e9scqb3gme343048mxylrh4 0 469349 2968353 2026-09-18T14:12:59Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968353 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum italicum | authority = (Roth) G.Don, (1830) | synonyms =* ''Gnaphalium italicum'' <small>Roth</small> }} '''''Helichrysum italicum''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Algerië]], [[Baleariese Eilande]], Oos-[[Egeïese eilande]], [[Frankryk]], [[Griekeland]], [[Italië]], [[Koriska]], [[Kreta]], [[Marokko]], Noordwes-[[Balkan]], [[Sardinië]], [[Siprus]], [[Sisilië]], [[Spanje]], [[Tunisië]] en [[Turkye]]. == Infraspesies == Die spesie het ses infraspesies: * ''Helichrysum italicum subsp. ericoideum'' <small>(Fiori) Georgiadou</small> * ''Helichrysum italicum subsp. italicum'' * ''Helichrysum italicum subsp. microphyllum'' <small>(Willd.) Nyman</small> * ''Helichrysum italicum subsp. pseudolitoreum'' <small>(Fiori) Bacch., Brullo & Mossa</small> * ''Helichrysum italicum subsp. siculum'' <small>(Jord. & Fourr.) Galbany, L.Sáez & Benedí</small> * ''Helichrysum italicum subsp. tyrrhenicum'' <small>(Bacch., Brullo & Giusso) Herrando, J.M.Blanco, L.Sáez & Galbany</small> == Galery == <gallery> Blankenburg, Kloster Michaelstein, Klostergarten, Currykraut.jpg Curry plant Helichrysum italicum.jpg Curry-plant-blooming.JPG Flore et jardins au Fort la Latte (Plévenon, 22) - 028.jpg Helichrysum italicum sl9.jpg Helichrysum italicum 3.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77181080-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|italicum]] [[Kategorie:Flora van Algerië]] [[Kategorie:Flora van die Baleariese Eilande]] [[Kategorie:Flora van die Egeïese eilande]] [[Kategorie:Flora van Frankryk]] [[Kategorie:Flora van Griekeland]] [[Kategorie:Flora van Italië]] [[Kategorie:Flora van Koriska]] [[Kategorie:Flora van Kreta]] [[Kategorie:Flora van Marokko]] [[Kategorie:Flora van die Balkan]] [[Kategorie:Flora van Sardinië]] [[Kategorie:Flora van Siprus]] [[Kategorie:Flora van Sisilië]] [[Kategorie:Flora van Spanje]] [[Kategorie:Flora van Tunisië]] [[Kategorie:Flora van Turkye]] rp5wj3yinznu800k3gbim2ubghxi7lb 2968354 2968353 2026-09-18T14:13:28Z Oesjaar 7467 Ai! 2968354 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum italicum | authority = (Roth) G.Don, (1830) | synonyms =* ''Gnaphalium italicum'' <small>Roth</small> }} '''''Helichrysum italicum''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Algerië]], [[Baleariese Eilande]], Oos-[[Egeïese eilande]], [[Frankryk]], [[Griekeland]], [[Italië]], [[Korsika]], [[Kreta]], [[Marokko]], Noordwes-[[Balkan]], [[Sardinië]], [[Siprus]], [[Sisilië]], [[Spanje]], [[Tunisië]] en [[Turkye]]. == Infraspesies == Die spesie het ses infraspesies: * ''Helichrysum italicum subsp. ericoideum'' <small>(Fiori) Georgiadou</small> * ''Helichrysum italicum subsp. italicum'' * ''Helichrysum italicum subsp. microphyllum'' <small>(Willd.) Nyman</small> * ''Helichrysum italicum subsp. pseudolitoreum'' <small>(Fiori) Bacch., Brullo & Mossa</small> * ''Helichrysum italicum subsp. siculum'' <small>(Jord. & Fourr.) Galbany, L.Sáez & Benedí</small> * ''Helichrysum italicum subsp. tyrrhenicum'' <small>(Bacch., Brullo & Giusso) Herrando, J.M.Blanco, L.Sáez & Galbany</small> == Galery == <gallery> Blankenburg, Kloster Michaelstein, Klostergarten, Currykraut.jpg Curry plant Helichrysum italicum.jpg Curry-plant-blooming.JPG Flore et jardins au Fort la Latte (Plévenon, 22) - 028.jpg Helichrysum italicum sl9.jpg Helichrysum italicum 3.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77181080-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|italicum]] [[Kategorie:Flora van Algerië]] [[Kategorie:Flora van die Baleariese Eilande]] [[Kategorie:Flora van die Egeïese eilande]] [[Kategorie:Flora van Frankryk]] [[Kategorie:Flora van Griekeland]] [[Kategorie:Flora van Italië]] [[Kategorie:Flora van Korsika]] [[Kategorie:Flora van Kreta]] [[Kategorie:Flora van Marokko]] [[Kategorie:Flora van die Balkan]] [[Kategorie:Flora van Sardinië]] [[Kategorie:Flora van Siprus]] [[Kategorie:Flora van Sisilië]] [[Kategorie:Flora van Spanje]] [[Kategorie:Flora van Tunisië]] [[Kategorie:Flora van Turkye]] jvvk5hzb2f2bp231vq7bxs5lobq4j84 1 469350 2968357 2026-09-18T14:16:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968357 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469351 2968373 2026-09-18T16:06:38Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968373 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum kraussii | authority = Sch.Bip., (1844) | synonyms =* ''Achyrocline batocana'' <small>Oliv. & Hiern</small> * ''Achyrocline steetzii'' <small>Vatke</small> * ''Gnaphalium kraussii'' <small>(Sch.Bip.) Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum steetzii'' <small>O.Hoffm.</small> }} '''''Helichrysum kraussii''''' is 'n klein blomdraende [[struik]]ie wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Botswana]], [[Eswatini]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Noordwes]] en die [[Vrystaat]] voor. == Galery == <gallery> Blyde River Canyon JF 0390.jpg Helichrysum kraussii 1DS-II 4-1109.jpg Helichrysum kraussii 1DS-II 4-1111.jpg Helichrysum kraussii 1DS-II 4-1108.jpg Helichrysum kraussii 1DS-II 4-1112.jpg Helichrysum kraussii 1DS-II 4-1116.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-213 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212914-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/ed4e80d9-f0a2-4c81-a473-dad703bb1d12 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|kraussii]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] h8dbpkhj40pcuxh64gznr3oz8dldxaq 1 469352 2968374 2026-09-18T16:08:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968374 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469353 2968390 2026-09-18T16:47:32Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968390 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum leucopsideum | authority = DC., (1838) | synonyms =* ''Gnaphalium leucopsideum'' <small>Sch.Bip.</small> }} '''''Helichrysum leucopsideum''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]], [[Victoria (Australië)|Victoria]] en [[Wes-Australië]] voor. == Galery == <gallery> Helichrysum leucopsideum (Satin Everlasting) (24880840952).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212975-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|leucopsideum]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] jr04v9borw0c59kigpugj7jgzr9bzvi 1 469354 2968391 2026-09-18T16:48:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968391 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469355 2968393 2026-09-18T17:00:05Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968393 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum lineare | authority = DC., (1838) | synonyms =* ''Gnaphalium lineare'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum seineri'' <small>Moeser</small> }} '''''Helichrysum lineare''''' is 'n meerajarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Botswana]], [[Lesotho]], [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Noord-Kaap]], [[Noordwes]], [[Oos-Kaap]], [[Vrystaat]] en die [[Wes-Kaap]] voor. == Galery == <gallery> Helichrysum lineare, habitus, Tweeling, a.jpg Helichrysum lineare, blomme, Tweeling, c.jpg Helichrysum lineare, blomme, Tweeling, b.jpg Helichrysum lineare, blomme, Tweeling, e.jpg Helichrysum lineare, blomme, Tweeling, d.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-236 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212980-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/7f2be388-4def-430f-921e-81d41881d897 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|lineare]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] femlu2m03vl5k4lg8c75x0z5c7sv0as 2968394 2968393 2026-09-18T17:01:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968394 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Geel siekte-opslag | image = | taxon = Helichrysum lineare | authority = DC., (1838) | synonyms =* ''Gnaphalium lineare'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum seineri'' <small>Moeser</small> }} Die '''geel siekte-opslag''' (''Helichrysum lineare'') is 'n meerajarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Botswana]], [[Lesotho]], [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Noord-Kaap]], [[Noordwes]], [[Oos-Kaap]], [[Vrystaat]] en die [[Wes-Kaap]] voor. == Galery == <gallery> Helichrysum lineare, habitus, Tweeling, a.jpg Helichrysum lineare, blomme, Tweeling, c.jpg Helichrysum lineare, blomme, Tweeling, b.jpg Helichrysum lineare, blomme, Tweeling, e.jpg Helichrysum lineare, blomme, Tweeling, d.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-236 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212980-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/7f2be388-4def-430f-921e-81d41881d897 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|lineare]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] cmgyv3cf89eseg0zpprzad7xklhq0gi 0 469356 2968395 2026-09-18T17:02:00Z Oesjaar 7467 Aanstuur 2968395 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Helichrysum lineare]] 102ogffsjls8p8exqt1dta17qbptcpd 1 469357 2968396 2026-09-18T17:02:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968396 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469358 2968397 2026-09-18T17:09:28Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2968397 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum lingulatum | authority = Hilliard, (1973) | synonyms = }} '''''Helichrysum lingulatum''''' is 'n meerjarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[KwaZulu-Natal]] en die [[Oos-Kaap]]. Die spesie blom van September tot Oktober. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-239 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212983-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/f22abb23-9c67-4d06-a1cc-85ddcf65c3f8 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|lingulatum]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] ifzxxows6l1yrqar1zc20pwyh9dfdan 1 469359 2968398 2026-09-18T17:10:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968398 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469360 2968399 2026-09-18T17:15:50Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2968399 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum litoreum | authority = Guss., (1844) | synonyms =* ''Gnaphalium angustifolium'' <small>Lam.</small> * ''Helichrysum angustifolium'' <small>(Lam.) DC.</small> * ''Helichrysum italicum subsp. angustifolium'' <small>(Lam.) P.Fourn.</small> }} '''''Helichrysum litoreum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Einheems]] aan [[Italië]] en [[Sisilië]]. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212986-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|litoreum]] [[Kategorie:Flora van Italië]] [[Kategorie:Flora van Sisilië]] 71wraya9j5q06nyz1m06s5k912ms5q2 2968400 2968399 2026-09-18T17:16:03Z Oesjaar 7467 Ai! 2968400 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum litoreum | authority = Guss., (1844) | synonyms =* ''Gnaphalium angustifolium'' <small>Lam.</small> * ''Helichrysum angustifolium'' <small>(Lam.) DC.</small> * ''Helichrysum italicum subsp. angustifolium'' <small>(Lam.) P.Fourn.</small> }} '''''Helichrysum litoreum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Italië]] en [[Sisilië]]. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:212986-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|litoreum]] [[Kategorie:Flora van Italië]] [[Kategorie:Flora van Sisilië]] 3radi9ea8gg6bift2ak3h8ay5d9xin4 1 469361 2968401 2026-09-18T17:17:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968401 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469362 2968402 2026-09-18T17:25:19Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968402 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum milfordiae | authority = Killick, (1960) | synonyms = }} '''''Helichrysum milfordiae''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]; in Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]] voor. == Galery == <gallery> Helichrysum milfordiae kz01.jpg Helichrysum milfordiae 1.JPG Helichrysum milfordiae-Jardin d'altitude du Haut-Chitelet.JPG Helichrysum milfordiae 01.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-256 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213043-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/164fc58b-ee45-4306-890d-f45f41dc461b Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|milfordiae]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] pw8jp2m0kdk5na5amp2t5cw7apwnv54 1 469363 2968403 2026-09-18T17:26:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968403 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469364 2968405 2026-09-18T17:44:10Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968405 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Kooigoed | image = | taxon = Helichrysum moeserianum | authority = Thell., (1921) | synonyms = }} '''''Helichrysum moeserianum''''' is 'n eenjarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Noord-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]]. Die spesie blom vanaf Augustus. == Galery == <gallery> Helichrysum moeserianum PICT1259.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-261 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213052-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/509e6ec0-a345-4dc2-9d62-70e48b9062c7 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|moeserianum]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] q8zj2k1415mlqk0q17xogs1wtuudyj4 1 469365 2968406 2026-09-18T17:45:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968406 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469366 2968427 2026-09-18T19:37:49Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968427 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum mannii | authority = Hook.f., (1861) | synonyms = }} '''''Helichrysum mannii''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Golf van Guinee]]-eilande en [[Kameroen]]. == Galery == <gallery> Helichrysum mannii 65377306.jpg Helichrysum mannii 65377326.jpg Helichrysum mannii 65377463.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213012-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|mannii]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] s1gf4yzoi2zx1thwpvi0ucihvzbr7k9 1 469367 2968428 2026-09-18T19:39:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968428 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469368 2968429 2026-09-18T19:50:37Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met een foto! 2968429 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum maracandicum | authority = Popov ex Kirp., (1960) | synonyms =* ''Helichrysum maracandicum lusus albescens'' <small>Priszter</small> }} '''''Helichrysum maracandicum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kasakstan]], [[Kirgisië]], [[Oesbekistan]] en [[Tadjikistan]]. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213015-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|maracandicum]] [[Kategorie:Flora van Kasakstan]] [[Kategorie:Flora van Kirgisië]] [[Kategorie:Flora van Oesbekistan]] [[Kategorie:Flora van Tadjikistan]] a1ekkm2qkip840g7rppd5srj1l2k777 1 469369 2968430 2026-09-18T19:52:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968430 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469370 2968431 2026-09-18T19:56:11Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968431 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum melaleucum | authority = Rchb. ex Holl, (1830) | synonyms = }} '''''Helichrysum melaleucum''''' is 'n blomdraende, klein tot medium [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Madeiraeilande]]. == Galery == <gallery> Helichrysum melaleucum kz01.jpg Helichrysum melaleucum kz02.jpg Helichrysum melaleucum kz03.jpg Helichrysum melaleucum kz04.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213027-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|melaleucum]] [[Kategorie:Flora van die Madeiraeilande]] [[Kategorie:Endemiese plante van die Madeiraeilande]] 3jtu8rqpxpltxr7f5aeqvzek3lgkvap 1 469371 2968432 2026-09-18T19:57:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968432 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469372 2968433 2026-09-18T20:04:27Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968433 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum monogynum | authority = B.L.Burtt & Sunding, (1973) | synonyms = }} '''''Helichrysum monogynum''''' is 'n klein blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Kanariese Eilande]]. == Galery == <gallery> Helichrysum monogynum kz1.JPG Helichrysum monogynum kz4.JPG Helichrysum monogynum kz3.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213058-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|monogynum]] [[Kategorie:Flora van die Kanariese Eilande]] [[Kategorie:Endemiese plante van die Kanariese Eilande]] 8l04mub6ec6n91x8c8vwoyc69j5366m 1 469373 2968434 2026-09-18T20:05:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968434 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469374 2968435 2026-09-18T20:08:40Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2968435 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum mussae | authority = Nevski, (1937) | synonyms = }} '''''Helichrysum mussae''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kasakstan]], [[Kirgisië]], [[Oesbekistan]] en [[Tadjikistan]]. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213074-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|mussae]] [[Kategorie:Flora van Kasakstan]] [[Kategorie:Flora van Kirgisië]] [[Kategorie:Flora van Oesbekistan]] [[Kategorie:Flora van Tadjikistan]] 3pts8hbeaju2vcd8pm2e2x0jwspzjns 1 469375 2968436 2026-09-18T20:10:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968436 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469376 2968437 2026-09-18T20:15:48Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2968437 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum newii | authority = Oliv. & Hiern, (1877) | synonyms =* ''Helichrysum crenulatum'' <small>R.E.Fr.</small> * ''Helichrysum erici-rosenii'' <small>R.E.Fr.</small> * ''Helichrysum scaettai'' <small>De Wild.</small> }} '''''Helichrysum newii''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Kenia]], [[Rwanda]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]]. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213089-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|newii]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Rwanda]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] r19a8px32l4k51st35iiep7ypyvy4e3 1 469377 2968438 2026-09-18T20:17:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968438 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469378 2968440 2026-09-18T20:23:50Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968440 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum obconicum | authority = DC., (1838) | synonyms =* ''Antennaria leucophylla'' <small>Holl. & Rchb.</small> * ''Gnaphalium crassifolium'' <small>Lowe ex DC.</small> * ''Gnaphalium obconicum'' <small>(DC.) Sch.Bip.</small> * ''Gnaphalium obconicum'' <small>Kuntze</small> }} '''''Helichrysum obconicum''''' is 'n blomdraende, klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Madeiraeilande]]. == Galery == <gallery> Helichrysum obconicum kz2.JPG Helichrysum obconicum kz3.JPG Helichrysum obconicum kz1.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213104-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|obconicum]] [[Kategorie:Flora van die Madeiraeilande]] [[Kategorie:Endemiese plante van die Madeiraeilande]] lqaqoj8zpn64kt6a9bhc7fmm7sfwwjc 1 469379 2968441 2026-09-18T20:25:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968441 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469380 2968442 2026-09-18T20:40:18Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2968442 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum odoratissimum | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Sweet, (1826) | synonyms =* ''Achyrocline hochstetteri'' <small>Sch.Bip. ex A.Rich.</small> * ''Gnaphalium adnatum'' <small>Willd. ex Spreng.</small> * ''Gnaphalium aureofulvum'' <small>[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]</small> * ''Gnaphalium maritimum'' <small>Schrank</small> * ''Gnaphalium odoratissimum'' <small>L.</small> * ''Gnaphalium odorum'' <small>Salisb.</small> * ''Gnaphalium strigosum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Gnaphalium undulifolium'' <small>Rchb. ex DC.</small> * ''Helichrysum butaguense'' <small>De Wild.</small> * ''Helichrysum engleri'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum rosmarinum'' <small>Mattf.</small> * ''Helichrysum roulingi'' <small>De Wild.</small> }} '''''Helichrysum odoratissimum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Angola]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Eswatini]], [[Gold van Guinee]]-eilande, [[Kameroen]], [[Lesotho]], [[Mosambiek]], [[Nigerië]], [[Soedan]], [[Suid-Afrika]], [[Suid-Soedan]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-4023 REDLISt Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213115-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/90cffdc3-7e5d-4dcb-a4e5-d4fc4f7e011c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|odoratissimum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Nigerië]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Suid-Soedan]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] o0ancs05oese8vvjxqsqoe4u9gzokl3 2968443 2968442 2026-09-18T20:40:35Z Oesjaar 7467 Ai! 2968443 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum odoratissimum | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Sweet, (1826) | synonyms =* ''Achyrocline hochstetteri'' <small>Sch.Bip. ex A.Rich.</small> * ''Gnaphalium adnatum'' <small>Willd. ex Spreng.</small> * ''Gnaphalium aureofulvum'' <small>[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]</small> * ''Gnaphalium maritimum'' <small>Schrank</small> * ''Gnaphalium odoratissimum'' <small>L.</small> * ''Gnaphalium odorum'' <small>Salisb.</small> * ''Gnaphalium strigosum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Gnaphalium undulifolium'' <small>Rchb. ex DC.</small> * ''Helichrysum butaguense'' <small>De Wild.</small> * ''Helichrysum engleri'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum rosmarinum'' <small>Mattf.</small> * ''Helichrysum roulingi'' <small>De Wild.</small> }} '''''Helichrysum odoratissimum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Angola]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Eswatini]], [[Golf van Guinee]]-eilande, [[Kameroen]], [[Lesotho]], [[Mosambiek]], [[Nigerië]], [[Soedan]], [[Suid-Afrika]], [[Suid-Soedan]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-4023 REDLISt Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213115-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/90cffdc3-7e5d-4dcb-a4e5-d4fc4f7e011c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|odoratissimum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Nigerië]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Suid-Soedan]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] cv7tt22fh2wjesyeqigpp3r5uxmm30h 1 469381 2968444 2026-09-18T20:42:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968444 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469382 2968446 2026-09-18T20:50:34Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968446 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum oreophilum | authority = Klatt, (1896) | synonyms = }} '''''Helichrysum oreophilum''''' is 'n meerjarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Eswatini]], [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] en die [[Vrystaat]] voor. == Galery == <gallery> Helichrysum oreophilum 1DS-II 3-9431.jpg Helichrysum oreophilum 1DS-II 3-9432.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-293 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213127-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/3c540356-c723-4e4a-8084-b1b489da08ce Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|oreophilum]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] jt5o01yex62w4tdy8w2kbmdcnohjvpd 1 469383 2968447 2026-09-18T20:51:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968447 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469384 2968457 2026-09-18T21:01:30Z Pynappel 70858 Vertaal uit Engels en Duits 2968457 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | name = Haroen el-Rasjied Bei | image = Wilhelm Harun el Raschid-Hintersatz (cropped).jpg | birth_name = Johannes Robert Wilhelm Hintersatz | birth_date = 26 Mei 1886 | birth_place = Senftenberg, [[Brandenburg]], [[Duitse Keiserryk]] | death_date = 29 Maart 1963 | death_place = [[Lübeck]], [[Sleeswyk-Holstein]], [[Wes-Duitsland]] | occupation = Offisier }} '''Haroen el-Rasjied Bei''' (gebore '''Johannes Robert Wilhelm Hintersatz'''; 26 Mei 1886 in Senftenberg<ref name="senf1" /> – 29 Maart 1963 in [[Lübeck]]<ref name="senf8" />) was 'n Duitse offisier en ''Standartenführer'' van die [[Waffen-SS]] wat die [[Islam]] aangehang het. Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het hy bevel gevoer oor die ''Osttürkischer Waffenverband'' ("Oos-Turkse wapenverband"), 'n regiment van die Waffen-SS. == Biografie == === Familie, Eerste Wêreldoorlog en die tussenoorlogse jare === Wilhelm Hintersatz se vader, Wilhelm Hintersatz senior (1855-1937), was van 1888 af hoofpredikant in Senftenberg. Hy en sy vrou Louise (1857-1940), gebore Oertel, het nog 'n seun gehad, Robert (gebore 1888), wat op vyfjarige ouderdom gesterf het, en 'n dogter, Louise Johanna (gebore 1898). Wilhelm junior het op 23 Februarie 1905 aan die Landesschule Pforta gematrikuleer. Vyf dae later, op 28 Februarie, het hy as vaandeljonker by die Infanterieregiment "von Stülpnagel" (5de Brandenburgse) nr. 48 van die [[Pruise|Pruisiese]] leër in Cüstrin aangesluit,<ref name="senf1">{{Cite web|author=Matthias Gleisner|url=https://www.harun-el-raschid-bey.de/time2.php?t=1621667123|title=Harun-El-Raschid Bey – Teil 1|access-date=22 Mei 2021|language=de}}</ref><ref name="senf3">{{Cite web|author=Matthias Gleisner|url=https://www.harun-el-raschid-bey.de/time3.php?t=1621957662|title=Harun-El-Raschid Bey – Teil 3|access-date=25 Mei 2021|language=de}}</ref> en in Augustus 1906 is hy tot luitenant bevorder. In 1909 is hy na die 2de Pommerse Voetartillerieregiment nr. 15 in [[Toruń|Thorn]] gekommandeer<ref>''Militär-Wochenblatt'', 1 November 1908.</ref> en met die Pruisiese reddingsmedalje aan die lint bekroon. Dit was die eerste van die altesaam 34 toekennings en ordes van sy lewe.<ref name="orden">{{Cite web|url=https://www.harun-el-raschid-bey.de/picture.php?img=images/orden.png|title=Standartenführer Harun-el-Raschid|access-date=30 Mei 2021|language=de}}</ref> Op 2 Mei 1912 is hy getroud met Hildegard Cäcilie Schmidt, 'n dogter van die mynbestuurder Paul Schmidt; die bruidegom se vader het die paar in die huwelik bevestig. Die huwelik is in die 1920's ontbind.<ref name="senf6" /> Van 1 Oktober 1913 af het hy die Militêr-Tegniese Akademie in [[Berlyn]] bygewoon, waar hy op 17 Februarie 1914 tot eerste luitenant bevorder en op 10 Julie 1914 met die Sint-Stanislausorde bekroon is.<ref name="senf4">{{Cite web|author=Matthias Gleisner|url=https://www.harun-el-raschid-bey.de/time4.php?t=1621957673|title=Harun-El-Raschid Bey – Teil 4|access-date=25 Mei 2021|language=de}}</ref> Met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Hintersatz as ordonnans- en tolkoffisier vir Frans by die staf van die 9de Infanteriebrigade opgetree. Ná 'n verwonding in September 1914 – die eerste van drie in dié oorlog – is hy as [[vlieënier]] opgelei en in 1915 tot kaptein bevorder, nadat hy albei klasse van die Ysterkruis ontvang het. Weens ernstige vriesbrand aan sy gesig tydens 'n vlug in stormweer in April 1916 moes hy die vlieëry laat vaar en het hy hoof van die vliegskool Altenburg (III. Armeekorps) geword. Daarna het hy meegewerk aan die organisasie van die Finse vrywilligers wat vir die bevryding van hul land van Rusland geveg het. Hiervoor is hy op 22 April 1920 met die kommandeurskruis tweede klas van die Finse Orde van die Wit Roos met swaarde vereer.<ref name="orden" /><ref name="senf5">{{Cite web|author=Matthias Gleisner|url=https://www.harun-el-raschid-bey.de/time5.php?t=1622370023|title=Harun-El-Raschid Bey – Teil 5|access-date=30 Mei 2021|language=de}}</ref> In September 1917 is Wilhelm Hintersatz tot majoor bevorder en na [[Turkye]] gekommandeer, waar hy Turks en [[Arabies]] geleer het.<ref name="rubin">{{Cite book|author=Barry Rubin|author2=Wolfgang G. Schwanitz|title=Nazis, Islamists, and the Making of the Modern Middle East|publisher=Yale University Press|location=New Haven/Londen|year=2014|isbn=978-0-300-14090-3|pages=70-71|language=en}}</ref> Daar het hy gedien onder die Pruisiese generaal en Ottomaanse maarskalk Otto Liman von Sanders, die sogenaamde "held van [[Slag van Gallipoli|Gallipoli]]", vir wie hy bewondering ontwikkel het en oor wie hy later 'n verheerlikende biografie geskryf het wat in 1932 in Berlyn verskyn het.<ref name="motadel-de" />{{Rp|279}}<ref name="motadel-en" />{{Rp|234}}<ref name="schwake">{{Cite book|author=Norbert Schwake|title=Deutsche Soldatengräber in Israel: der Einsatz deutscher Soldaten an der Palästinafront im Ersten Weltkrieg und das Schicksal ihrer Grabstätten|publisher=Aschendorff Verlag|year=2008|isbn=978-3-402-00231-5|language=de}}</ref>{{Rp|238}} Hintersatz is aangestel as generaal-inspekteur van die hele masjiengeweerwese van die Turkse leër en terselfdertyd as afdelingshoof (19de afdeling) in die Groot Hoofkwartier.<ref name="senf5" /> Waarskynlik in 1918 het Hintersatz, wat van jongs af in Turkye en die Ooste belanggestel het, hom tot die [[Islam]] bekeer en hom voortaan ''Harun-el-Raschid-Hintersatz'' of korter ''Harun-el-Raschid Bey'' genoem. Onder dié naam is hy later ook in die diensouderdomslyste van die [[Schutzstaffel|SS]] opgeneem.<ref name="motadel-de" />{{Rp|279}}<ref name="lumsden">{{Cite book|author=Robin Lumsden|title=Himmler's SS: Loyal to the Death's Head|publisher=History Press|year=2009|isbn=978-0-7524-5026-1|language=en}}</ref>{{Rp|214}} Ná die einde van die Eerste Wêreldoorlog het Haroen el-Rasjied hom vir voormalige Moslem-krygsgevangenes in die sogenaamde Halfmaankamp in Wünsdorf beywer.<ref name="motadel-en">{{Cite book|author=David Motadel|title=Islam and Nazi Germany's War|publisher=Harvard University Press|year=2014|isbn=978-0-674-72460-0|language=en}}</ref>{{Rp|234}} In 1919 het hy 'n pos by die militêre polisie van die Ryksskatministerie (''Reichsschatzministerium'') gekry. In September van daardie jaar is oor 'n moordaanslag op hom berig omdat hy te kragdadig teen swartmarkhandelaars opgetree het. Aan die begin van 1920 het hy daar bedank en daarna tot 1925 vir die Deutsche Industriewerke gewerk.<ref>{{Cite web|url=https://industriekultur.berlin/web/medien/pdfs/Faltmappe_Industriekultur_Teil34_2019_WEB_1576067035/Faltmappe_Industriekultur_Teil34_2019_WEB.pdf|title=Landesfestung und Rüstungsindustrie|at=Afdeling "Der Pulverdampf verfliegt", bl. 57 e.v.|language=de}}</ref> Ná sy vertrek daar het hy hom volgens eie sê as "ondersoeker" vir die nywerheid bedrywig gehou en aansienlike eiendom bekom. In 1924 het hy 'n tweede huwelik aangegaan, met Martha Frieda Kuwert, gebore Staats.<ref name="senf6">{{Cite web|author=Matthias Gleisner|url=https://www.harun-el-raschid-bey.de/time6.php?t=1622371690|title=Harun-El-Raschid Bey – Teil 6|access-date=30 Mei 2021|language=de}}</ref> Die islamitiese mobilisasie van die oorlogsjare het 'n blywende invloed op hom gehad. Hy het geglo dat hy die "vertroue van die inheemse Mohammedane" geniet, wat in hom "'n geloofsgenoot gesien het wat sonder skroom in hul moskee gebid het". Hy wou die "Achilleshiel" van Duitsland se vyand Engeland tref met wat volgens hom die gevaarlikste bedreiging vir Engeland was, naamlik die Islam. Volgens die geskiedkundige David Motadel het hy in die 1930's ook vir die Italiaanse geheime diens in Abessinië gewerk.<ref name="motadel-en" />{{Rp|234-235}} In 1935 is Haroen el-Rasjied 'n derde keer getroud, met die 26 jaar jonger Martha Luise Käthe Milly Lindener. Die paar het 'n uitgebreide wittebrood per motor en skip deur Suid-Europa tot in Afrika onderneem en in Julie van daardie jaar in [[Addis Abeba]], die hoofstad van [[Keiserryk Ethiopië|Abessinië]], beland. Volgens sy eie weergawe het hy hom daar as geheimediensmedewerker in diens van die Ethiopiese keiser gestel. In Desember 1935 het die egpaar die terugreis aangepak, op 17 Januarie 1936 die hawe van [[Genua]] bereik en op 20 Februarie weer in Berlyn aangekom. 'n Paar weke later is hul seun Ildar Wilfried gebore; in 1940 het 'n tweede seun, Teja Torgut, gevolg.<ref name="senf6" /><ref name="senf7">{{Cite web|author=Matthias Gleisner|url=https://www.harun-el-raschid-bey.de/time7.php?t=1622375714|title=Harun-El-Raschid Bey – Teil 7|access-date=30 Mei 2021|language=de}}</ref> === Tweede Wêreldoorlog === Met die begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Haroen el-Rasjied hom vrywillig as soldaat aangemeld, maar is hy aanvanklik afgewys.<ref name="senf7" /> In 1940 het sy roman ''Schwarz oder Weiss?'' verskyn, wat aan Benito Mussolini en aan die Duits-Italiaanse vriendskap opgedra is. Die fiksiewerk het voorgegee om op sy eie ervarings in die oorlog in Afrika, in Ethiopië, gegrond te wees.<ref>{{Cite journal|last=Pankhurst|first=Richard|title=Imaginative Writings on Ethiopia and the Horn of Africa|journal=Africa: Rivista trimestrale di studi e documentazione dell'Istituto italiano per l'Africa e l'Oriente|year=1993|volume=48|issue=2|pages=267-284|issn=0001-9747|jstor=40760785|language=en}}</ref> Volgens sy eie sê het hy as verbindingsoffisier tussen die Ryksveiligheidshoofkantoor en die grootmoefti van [[Jerusalem]], Mohammed Amin al-Husseini, opgetree,<ref name="motadel-de">{{Cite book|author=David Motadel|title=Für Prophet und Führer. Die Islamische Welt und das Dritte Reich|publisher=Klett-Cotta|location=Stuttgart|year=2017|isbn=978-3-608-98105-6|language=de}}</ref>{{Rp|262 e.v.}}<ref name="senf7" /> wat sedert 1941 in ballingskap in Berlyn gewoon het.<ref name="bougarel">{{Cite book|author=Xavier Bougarel|chapter=Muslim SS Units in the Balkans and the Soviet Union|editor=Jochen Böhler|editor2=Robert Gerwarth|title=The Waffen-SS: A European History|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2017|isbn=978-0-19-879055-6|pages=252-283|language=en}}</ref>{{Rp|254}} Van 1943 af het die SS stelselmatig Moslem-mans gewerf en Moslem-divisies opgestel waarvan die lede van die Balkan en uit die [[Sowjetunie]] afkomstig was. Dié soldate het uiteenlopende redes gehad om vir die Duitsers te veg: sommige uit eie nasionalistiese oorwegings, ander, soos dié uit die Sowjetunie, omdat hulle van die Russiese oorheersing ontslae wou raak. Uiteindelik is die "1ste Oos-Moesliemse SS-regiment" gestig, wat eers teen [[Partisaan|partisane]] in die omgewing van [[Minsk]] geveg het totdat dit na [[Pole]] verplaas is. Daar was die regiment saam met die berugte SS-Sondereinheit Dirlewanger in Augustus 1944 by die onderdrukking van die [[Warskou-opstand]] betrokke. Kort daarna is die regiment herdoop tot "Osttürkischer Waffenverband der SS".<ref name="motadel-de" />{{Rp|278}}<ref name="johnson">{{Cite book|author=Ian Johnson|title=A Mosque in Munich: Nazis, the CIA, and the Rise of the Muslim Brotherhood in the West|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2010|isbn=978-0-547-48868-4|language=en}}</ref> Haroen el-Rasjied het hom as 'n vasberade voorstander van die islamitiese mobilisasie geprofileer. In Junie 1944 het hy saam met die grootmoefti voorgestel dat suiwer Moslem-eenhede opgestel en in [[Bosnië en Herzegowina]] gestasioneer word om met ander Moslem-SS-korpse soos die "Handschar"-divisie saamgevoeg te word; die samewerking met daardie divisie sou die opleiding bevoordeel, en Bosnië was boonop 'n Moslem-gebied waar godsdienstige geboue en leiers die manskappe se geloof kon versterk.<ref name="motadel-de" />{{Rp|283}}<ref name="bougarel" />{{Rp|277-278}} Hy het ook voorgestel dat die Moslem-formasies van die [[Wehrmacht]] aan die Waffen-SS oorgedra word, wat egter op weerstand by die Wehrmacht gestuit het. Hy het steun gekry van prins Mansur Daud, 'n ver familielid van koning Faroek van Egipte, wie se "doeltreffende propaganda" by die werwing van soldate hom beïndruk het.<ref name="motadel-de" />{{Rp|280}}<ref name="motadel-en" />{{Rp|235}} Haroen el-Rasjied het probeer om Duitse offisiere vir sy verband te werf, onder wie SS-Hauptsturmführer Quintus de Veer, SS-Untersturmführer Körber, Gerd Schulte en SS-Sturmbannführer Franz Liebermann.<ref name="fahlbusch">{{Cite book|author=Michael Fahlbusch|author2=Ingo Haar|author3=Alexander Pinwinkler|title=Handbuch der völkischen Wissenschaften: Akteure, Netzwerke, Forschungsprogramme|publisher=De Gruyter|year=2017|isbn=978-3-11-042995-4|pages=3558|language=de}}</ref> Op voorstel van SS-Hauptsturmführer Reiner Olzscha het hy weens sy "noue betrekkinge met die islamitiese wêreld" op 24 Augustus 1944 as ''Sturmbannführer'' by die Waffen-SS aangesluit (SS-nommer 496 147). Reeds op 1 Oktober 1944 het hy die rang van ''Standartenführer'' bereik<ref>Bundesarchiv R 9361-III/529267.</ref> en op 20 Oktober 1944 is hy tot bevelvoerder van die "Osttürkischer Waffenverband" aangestel,<ref name="motadel-de" />{{Rp|279}} wat hoofsaaklik uit Turkestaners, [[Azerbeidjan]]ers en [[Tartare|Tatare]] bestaan het. Hy het self beweer dat die Mohammedane in hom 'n geloofsbroer sien wat "sonder skroom saam met hulle in dieselfde moskee bid".<ref name="motadel-de" />{{Rp|279}} Aan Olzscha het hy "'n ewe getroue as strydvaardige en militêr waardevolle Mohammedaanse wapenmag gewaarborg". Aan die begin van 1945 het die Moslem-verband, wat toe "Osttürkisches SS-Korps" genoem is, uit 8 500 man bestaan.<ref name="motadel-de" />{{Rp|280}} Die verband is langs etniese lyne in wapengroepe verdeel – Idel-Oeral (Wolga-Tatare), Krim en Turkestan – waarby later 'n Azerbeidjaanse groep van 2 851 soldate gevoeg is. Die grootste groep was die voormalige 1ste Oos-Moesliemse SS-regiment, wat by die wapengroep Turkestan ingelyf is. Die opleiding is deur voorraadtekorte gestrem: voertuie was onklaar en die enigste beskikbare wapens was dié van die Oos-Moesliemse regiment.<ref name="bougarel" />{{Rp|277-278}} Die manskappe was hoofsaaklik afkomstig uit die Moslem-gemeenskappe van die suidelike Sowjetunie, veral [[Turkmene]] sowel as Tatare van die [[Kaspiese See]] en die [[Swartsee]], wat geen lojaliteit teenoor die Sowjetunie gevoel het nie.<ref name="lumsden" />{{Rp|214}} Die eenheid het aan swak dissipline en moraal gely en is eers ten volle benut toe die Duitsers mannekragtekorte begin ondervind het.<ref>{{Cite book|author=Gordon Williamson|title=The Waffen-SS (4): 24. to 38. Divisions, & Volunteer Legions|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2012|isbn=978-1-78096-577-2|pages=84|language=en}}</ref> Haroen el-Rasjied was egter nie vir die nuwe taak opgewasse nie. Op Kersaand 1944 het 'n paar honderd man van die Turkestaanse regiment aan die Hongaars-[[Slowakye|Slowaakse]] grens gedros, omdat hulle in die Duitsers teleurgesteld was, omdat hulle na die [[Russiese Bevrydingsleër]] van Andrei Vlasov oorgeplaas sou word – wat as 'n verraad van hul anti-Russiese oortuigings beskou is – en weens die vermeende onbekwaamheid van Haroen el-Rasjied.<ref name="trigg">{{Cite book|author=Jonathan Trigg|title=Hitler's Jihadis: Muslim Volunteers of the Waffen-SS|publisher=Spellmount|year=2012|isbn=978-0-7524-6586-9|language=en}}</ref> Daarby was daar interne struwelinge tussen die verskillende volksgroepe. SS-Standartenführer Paul Minke van die SS-hoofamp se "Oosafdeling" het "dringend" gevra dat hy uit sy pos onthef word. Volgens Trigg het [[Heinrich Himmler]] hom onmiddellik ontslaan en die regiment onder 'n ander naam ontbind en herorganiseer,<ref name="trigg" />{{Rp|192}} terwyl Matthias Gleisner, Haroen el-Rasjied se biograaf, meen dat dié ontslag nie plaasgevind het nie en dat hy bevelvoerder van die verband gebly het. In Maart 1945 het Haroen el-Rasjied – volgens Trigg toe nog net aanvoerder van die Tataarse wapengroep Idel-Oeral – hom in Merate in Noord-Italië aan plaaslike partisane oorgegee, op voorwaarde dat sy manne menslik behandel sou word. Op 26 April het die manne hul wapens neergelê; 150 van hulle is onmiddellik deur die partisane by Col di Nesse doodgeskiet. Vier dae later is Haroen el-Rasjied en sy manne aan die 1ste Pantserdivisie van die Verenigde State oorhandig, en die Tatare is terug na die Sowjetunie gestuur, waar hulle as landverraaiers tereggestel of na [[Goelag|goelags]] gedeporteer is.<ref name="trigg" />{{Rp|192}} === Ná 1945 === [[Lêer:Orginal Phylax.jpg|duimnael|Die Phylax-ontstralingstoestel]] Ná die oorlog was Wilhelm Haroen el-Rasjied in Amerikaanse krygsgevangenskap en van Junie 1946 tot April 1947 in die Langwasser-kamp in [[Neurenberg]]. Daarna het hy na sy gesin teruggekeer. Tydens die bomaanval op Berlyn in die nag van 23 op 24 Augustus 1943 is Lankwitz, wat in 1920 by Berlyn ingelyf is, vir 85 persent vernietig, waaronder ook die gesin se huis. El-Rasjied se vrou en die twee seuns is in Husby in [[Sleeswyk-Holstein]] gehuisves, waar hulle intussen in arm en beknopte omstandighede geleef het.<ref name="senf8">{{Cite web|url=https://www.harun-el-raschid-bey.de/time8.php?t=1623408097|title=Harun-El-Raschid Bey – Teil 8|date=14 Junie 1946|access-date=11 Junie 2021|language=de}}</ref> Daar het Haroen el-Rasjied hom eers sonder sukses as handelsverteenwoordiger probeer. In 1949 het hy 'n nuwe passie ontdek wat hy sy beroep gemaak het en hom as wiggelroedeloper en "aardstralingsnavorser" beywer. Dit het ook die verkoop van 'n "ontstralingstoestel" met die naam ''Phylax'' ingesluit, wat met "vakkundige opstelling" na bewering die melkproduksie van koeie en die algemene welstand van mense sou verhoog. Die verkope was so suksesvol dat hy in 1950 saam met sy gesin na 'n groot woonwa kon trek. Hy het ook die brosjure ''Achtung! Erdstrahlen'' gepubliseer en in 1954 sy boek ''Aus Orient und Occident: Ein Mosaik aus buntem Erleben'', 'n uitvoerige werk oor sy ervarings en reise.<ref name="senf8" /><ref>{{Cite book|author=Kurt P. Tauber|title=Beyond Eagle and Swastika: German Nationalism Since 1945|publisher=Wesleyan University Press|year=1967|pages=582|isbn=9780598264299|language=en}}</ref> In die middel van die 1950's het hy sy werk as roedeloper gestaak.<ref name="senf8" /> Aan die einde van Maart 1956 het die voormalige [[imam]] van die "Osttürkischer Waffenverband", die Oesbek en oud-SS-offisier Nuredin Namangani, na Duitsland teruggekeer en in [[München]] geland.<ref name="johnson" />{{Rp|96}} Hy het hom vir die bou van 'n [[moskee]] in die stad beywer, veral vir die versorging van die voormalige Moslem-vegters uit die Wehrmacht en die SS wat in Duitsland agtergebly het. Haroen el-Rasjied was een van sy vernaamste ondersteuners; die twee was na aan mekaar en het mekaar sedert die oorlog geken, en albei was deur die Verenigde State gevange gehou. Hy het aan die bondspresident, [[Theodor Heuss]], geskryf en Namangani se "liefde vir Duitsland" beklemtoon en gesê dat hy 'n "waarlik getroue vriend van Duitsland" is. Hy het aangevoer dat die Moslems in Duitsland 'n polities vrye moskee en 'n waardige godsdienstige en kulturele sentrum ontbeer soos dit in ander Westerse lande bestaan.<ref name="johnson" />{{Rp|102-103}} Die oud-kolonel van die keiserlike Ottomaanse leër, wat al jare lank aan aterosklerose gely het, het in 1961 'n woonstel in die nuwe woongebied "Hebbelstraße" in Marli in Lübeck betrek. Daar is hy op 29 Maart 1963 oorlede.<ref>Lübeckse adresboek 1963.</ref> Op 4 April is 'n roudiens in die krematorium van die Vorwerker-begraafplaas gehou, waar vier lede van die Bundesgrenzschutz erewag gestaan het. Sy urn is op 11 April bygesit.<ref name="senf8" /> == Publikasies == * ''Marschall Liman von Sanders Pascha und sein Werk''. Eisenschmidt, Berlyn 1932. * ''"Ad Imperium Romanum versus!" Schwarz oder Weiß? Roman nach eigenem Erleben im afrikanischen Kriege''. Kasper, Berlyn 1940. * ''Achtung! Erdstrahlen sind Gefahr für Mensch, Tier und Pflanzenhaltung! Die Wünschelrute warnt''. Eisenschmidt, Wiesbaden/Berlyn 1952. * ''Aus Orient und Occident: Ein Mosaik aus buntem Erleben''. Heimat-Verlag, Bielefeld 1954. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Literatuur == * Xavier Bougarel e.a.: ''Muslim SS Units in the Balkans and the Soviet Union''. In: Jochen Böhler, Robert Gerwarth (reds.): ''The Waffen-SS. A European History''. Oxford University Press, Oxford 2017, ISBN 978-0-19-879055-6, bl. 252-283. * Ian Johnson: ''A Mosque in Munich. Nazis, the CIA, and the Rise of the Muslim Brotherhood in the West''. Houghton Mifflin Harcourt, 2010, ISBN 978-0-547-48868-4. * David Motadel: ''Islam and Nazi Germany's War''. Harvard University Press, 2014, ISBN 978-0-674-72460-0. * David Motadel: ''Für Prophet und Führer. Die Islamische Welt und das Dritte Reich''. Klett-Cotta, Stuttgart 2017, ISBN 978-3-608-98105-6. * Barry Rubin, Wolfgang G. Schwanitz: ''Nazis, Islamists, and the Making of the Modern Middle East''. Yale University Press, New Haven/Londen 2014, ISBN 978-0-300-14090-3. * Norbert Schwake: ''Deutsche Soldatengräber in Israel: der Einsatz deutscher Soldaten an der Palästinafront im Ersten Weltkrieg und das Schicksal ihrer Grabstätten''. Aschendorff Verlag, 2008, ISBN 978-3-402-00231-5. * Jonathan Trigg: ''Hitler's Jihadis. Muslim Volunteers of the Waffen-SS''. Spellmount, 2012, ISBN 978-0-7524-6586-9. == Eksterne skakels == {{Commonscat|Wilhelm Harun-el-Raschid-Hintersatz}} * {{DNB-Portal|1089093543}} {{Normdata|TYP=p|GND=1089093543|VIAF=748145857060322921395}} {{DEFAULTSORT:Haroen el-Rasjied Bei}} [[Kategorie:Geboortes in 1886]] [[Kategorie:Sterftes in 1963]] [[Kategorie:Duitse militariste]] [[Kategorie:Duitse vlieëniers]] [[Kategorie:Duitsers in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Duitsers in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:SS-bevelvoerders]] [[Kategorie:Duitse skrywers]] [[Kategorie:Moslems]] dqq0ub39mpydljdmyr21xqlnd8jpllx 14 469385 2968459 2026-09-18T21:05:19Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Versteekte kategorie}}' 2968459 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 14 469386 2968461 2026-09-18T21:09:28Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Versteekte kategorie}}' 2968461 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 0 469387 2968462 2026-09-18T21:11:45Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968462 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum orientale | authority = (L.) Gaertn., (1791) | synonyms =* ''Gnaphalium africanum'' <small>Hoffmanns.</small> * ''Gnaphalium elegans'' <small>Salisb.</small> * ''Gnaphalium elongatum'' <small>(Moench) Hornem.</small> * ''Gnaphalium graveolens'' <small>Fenzl ex Sch.Bip.</small> * ''Gnaphalium hortense'' <small>Gaterau</small> * ''Gnaphalium orientale'' <small>L.</small> * ''Helichrysum elongatum'' <small>Moench</small> * ''Helichrysum pichleri'' <small>Barbey</small> }} '''''Helichrysum orientale''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Egeïese eilande]], [[Egipte]], [[Griekeland]], [[Kreta]] en [[Turkye]]. == Galery == <gallery> Helichrysum orientale 4 (Corse).JPG Helichrysum orientale kz05.jpg Helichrysum orientale-Χαράδρα Χα.jpg Helichrysum orientale kz04.jpg Helichrysum orientale 2.JPG Helichrysum orientale 3.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213129-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|orientale]] [[Kategorie:Flora van Egipte]] [[Kategorie:Flora van Griekeland]] [[Kategorie:Flora van Kreta]] [[Kategorie:Flora van Turkye]] 06sqeott3askp24tk43xql4rq677k2p 1 469388 2968463 2026-09-18T21:12:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968463 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469389 2968486 2026-09-19T04:44:12Z Abdelrhman 1990 9001 Abdelrhman 1990 het bladsy [[Borg El Arab Internasionale Lughawe]] na [[Alexandrië Internasionale Lughawe]] geskuif: Beter titel 2968486 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Alexandrië Internasionale Lughawe]] 8cv5x1ngnax819efw4lx57zquidcien 1 469390 2968488 2026-09-19T04:44:12Z Abdelrhman 1990 9001 Abdelrhman 1990 het bladsy [[Bespreking:Borg El Arab Internasionale Lughawe]] na [[Bespreking:Alexandrië Internasionale Lughawe]] geskuif: Beter titel 2968488 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Alexandrië Internasionale Lughawe]] f7z2lzaz0u0kcj5fovqfjvc7pux8c7d 0 469391 2968518 2026-09-19T08:47:22Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2968518 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pagophilum | authority = M.D.Hend., (1961) | synonyms = }} '''''Helichrysum pagophilum''''' is 'n meerjarige [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]] in die [[Drakensberge]], vanaf [Cathedralpiek]] tot by Garden Castle, voor. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-299 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213136-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/fec708b8-67ce-4cbd-abf2-5455ae41a698 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pagophilum]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] m00wv08twrg0p58xoq81x1tgaz78rjv 2968520 2968518 2026-09-19T08:48:21Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968520 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pagophilum | authority = M.D.Hend., (1961) | synonyms = }} '''''Helichrysum pagophilum''''' is 'n meerjarige [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]] in die [[Drakensberge]], vanaf [[Cathedralpiek]] tot by Garden Castle, voor. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-299 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213136-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/fec708b8-67ce-4cbd-abf2-5455ae41a698 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pagophilum]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 7p9jbtgsm03to9z5obknu7se9en7mk5 1 469392 2968523 2026-09-19T08:50:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968523 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469393 2968525 2026-09-19T08:50:36Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Woordfees]] na [[Stellenbosch Woordfees]] geskuif: Beter naam 2968525 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Stellenbosch Woordfees]] emvcrx7sywvdngwcc5020bmwtt408um 1 469394 2968527 2026-09-19T08:50:36Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Bespreking:Woordfees]] na [[Bespreking:Stellenbosch Woordfees]] geskuif: Beter naam 2968527 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Stellenbosch Woordfees]] cweohz4pyrlu3wr8rpkbyl5bqczprd7 0 469395 2968529 2026-09-19T08:55:34Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2968529 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pallidum | authority = DC., (1838) | synonyms = }} '''''Helichrysum pallidum''''' is 'n meerjarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]] en die [[Vrystaat]] voor. == Galery == <gallery> Helichrysum pallidum 1DS-II 9873.jpg Pale Everlasting (Helichrysum pallidum) flowers ... (52709431391).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-301 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213140-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/a301f3cf-dd4f-4e71-bd5a-1680a0a2dfa6 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pallidum]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] ordgodaedp4mut4zb91qhtx49ywpwbo 1 469396 2968531 2026-09-19T08:57:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968531 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469397 2968536 2026-09-19T09:02:48Z Sobaka 328 Begin nuwe artikel nog besig 2968536 wikitext text/x-wiki Die '''Bushveldt Carbineers''' ('''BVC'''), wat later as die '''Pietersburg Light Horse''' bekendgestaan het, was 'n kortstondige, onreëlmatige regiment berede infanterie wat tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in [[Suid-Afrika]] op die been gebring is. ==Agtergrond== Die Bushveldt Carbineers (BVC) is op die been gebring om 'n teen-[[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla-oorlog]] te voer teen [[Boerekommando]]'s wat tydens die guerrilla-fase van die Tweede Vryheidsoorlog steeds in Noord-Transvaal, naby die grens met Portugees-Mosambiek, aktief was.<ref name=":1">{{Cite book |last=Wallace |first=Robert L. |url=https://archive.org/details/wallace-r-l-the-australians-at-the-boer-war/mode/2up |title=The Australians at the Boer War |date=1976 |publisher=[[Australian War Memorial]] |isbn=0642993912 |location=Campbell |language=en}}</ref>^:362 Werwers het hoofsaaklik op plaaslike vrywilligers gemik; aangesien daar egter minder plaaslike vrywilligers as verwag was, is die eenheid grotendeels aangevul deur Australiese, Engelse en Kanadese vrywilligers wie se vorige diensverpligtinge reeds verstryk het.<ref name=":0">{{Cite book |last=Nairn |first=Bede |url=https://archive.org/details/australiandictio0010unse/page/74/mode/2up? |title=Australian dictionary of biography. Vol.10, 1891-1939: Lat-Ner |last2=Serle |first2=Geoffrey |date=1986 |publisher=Melbourne University Press |location=Melborune |pages=74–75 |language=en}}</ref> Volgens Robert Wallace se *The Australians at the Boer War* het Australiërs 90% van die BVC uitgemaak.<ref name=":1" />^:362 Bekende vrywilligers wat by die BVC aangesluit het, sluit in Harry Morant, Peter Handcock en George Witton, wat almal voorheen in Australiese eenhede gedien het. Ten spyte van 'n hoë vergoeding van 7 sjielings per dag, het die BVC gedurende sy bestaan nooit meer as 320 vrywilligers gehad nie.<ref name=":1" />^:362 Die regiment, wat uit 320 man bestaan het, is op 21 Februarie 1901 gestig en het onder bevel gestaan van 'n Australiër, kolonel R. W. Lenehan, wat voorheen in die *New South Wales Mounted Rifles* gedien het.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{cite web |date= |title=Bushveldt Carbineers |url=https://www.bwm.org.au/units/Bushveldt_Carbineers.php |access-date=July 23, 2026 |website=The Australian National Boer War Memorial |ref={{sfnref|The Australian National Boer War Memorial}}}}</ref> Die BVC was in Pietersburg, 260 kilometer noordoos van Pretoria, gestasioneer en het tussen April en Desember 1901 aan gevegte in die Spelonken-streek van Noord-Transvaal deelgeneem.<ref name=":0" /> Die BVC het ook 40 Boere ingesluit wat in interneringskampe gewerf is.<ref name=":1" />^:362 Hierdie Boere was bekend as die [[National Scouts]] – onder die Boere ook bekend as "hensoppers" en onder die Britte as "*joiners*".<ref>{{Cite book |last=Pakenham |first=Thomas |title=The Boer War |date=December 1, 1991 |publisher=Little, Brown Book Group ABACUS |isbn=0-7474-0976-5 |location=London |pages=542, 571 |language=en}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre eenhede]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] qlinpi386vx2u4ci3e65fpfjn0q0hni 2968543 2968536 2026-09-19T09:09:04Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ opruim 2968543 wikitext text/x-wiki Die '''Bushveldt Carbineers''' ('''BVC'''), wat later as die '''Pietersburg Light Horse''' bekendgestaan het, was 'n kortstondige, onreëlmatige regiment berede infanterie wat tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in [[Suid-Afrika]] op die been gebring is. ==Agtergrond== Die Bushveldt Carbineers (BVC) is op die been gebring om 'n teen-[[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla-oorlog]] te voer teen [[Boerekommando]]'s wat tydens die guerrilla-fase van die Tweede Vryheidsoorlog steeds in Noord-Transvaal, naby die grens met Portugees-Mosambiek, aktief was.<ref name=":1">{{Cite book |last=Wallace |first=Robert L. |url=https://archive.org/details/wallace-r-l-the-australians-at-the-boer-war/mode/2up |title=The Australians at the Boer War |date=1976 |publisher=Australian War Memorial |isbn=0642993912 |location=Campbell |language=en}}</ref>^:362 Werwers het hoofsaaklik op plaaslike vrywilligers gemik; aangesien daar egter minder plaaslike vrywilligers as verwag was, is die eenheid grotendeels aangevul deur Australiese, Engelse en Kanadese vrywilligers wie se vorige diensverpligtinge reeds verstryk het.<ref name=":0">{{Cite book |last=Nairn |first=Bede |url=https://archive.org/details/australiandictio0010unse/page/74/mode/2up? |title=Australian dictionary of biography. Vol.10, 1891-1939: Lat-Ner |last2=Serle |first2=Geoffrey |date=1986 |publisher=Melbourne University Press |location=Melborune |pages=74–75 |language=en}}</ref> Volgens Robert Wallace se ''The Australians at the Boer War'' het Australiërs 90% van die BVC uitgemaak.<ref name=":1" />^:362 Bekende vrywilligers wat by die BVC aangesluit het, sluit in Harry Morant, Peter Handcock en George Witton, wat almal voorheen in Australiese eenhede gedien het. Ten spyte van 'n hoë vergoeding van 7 sjielings per dag, het die BVC gedurende sy bestaan nooit meer as 320 vrywilligers gehad nie.<ref name=":1" />^:362 Die regiment, wat uit 320 man bestaan het, is op 21 Februarie 1901 gestig en het onder bevel gestaan van 'n Australiër, kolonel R. W. Lenehan, wat voorheen in die New South Wales Mounted Rifles gedien het.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{cite web |date= |title=Bushveldt Carbineers |url=https://www.bwm.org.au/units/Bushveldt_Carbineers.php |access-date=23 Julie 2026 |website=The Australian National Boer War Memorial |ref={{sfnref|The Australian National Boer War Memorial}}}}</ref> Die BVC was in Pietersburg, 260 kilometer noordoos van [[Pretoria]], gestasioneer en het tussen April en Desember 1901 aan gevegte in die Spelonken-streek van Noord-Transvaal deelgeneem.<ref name=":0" /> Die BVC het ook 40 Boere ingesluit wat in interneringskampe gewerf is.<ref name=":1" />^:362 Hierdie Boere was bekend as die [[National Scouts]] – onder die Boere ook bekend as "hensoppers" en onder die Britte as "''joiners''".<ref>{{Cite book |last=Pakenham |first=Thomas |title=The Boer War |date=1 Desember 1991 |publisher=Little, Brown Book Group ABACUS |isbn=0-7474-0976-5 |location=London |pages=542, 571 |language=en}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre eenhede]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] brlvtlj14pdphkxgckafm1p1eik3jpc 0 469398 2968540 2026-09-19T09:05:10Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2968540 wikitext text/x-wiki Die kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026 – ook bekend as die Hugging Face-voorval en die OpenAI–Hugging Face-voorval – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur kunsmatige intelligensie (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by OpenAI waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("sandboxes") van die organisasie geloop het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op internettoegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die masjienleerplatform Hugging Face 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie wiki's op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die risiko's daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van versterkingsleer (reinforcement learning). Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model" (*highly-persistent internal model*). OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol geloop. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] mnzb98cd6hfwcrj1kg5l99rseb2b59z 2968550 2968540 2026-09-19T09:13:42Z Sobaka 328 opruim 2968550 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("sandboxes") van die organisasie geloop het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op internettoegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die masjienleerplatform Hugging Face 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie wiki's op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die risiko's daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van versterkingsleer (reinforcement learning). Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model" (*highly-persistent internal model*). OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol geloop. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] gckvd40gyqai92j3jju3m5ssbhbz9m4 2968553 2968550 2026-09-19T09:20:25Z Sobaka 328 opruim 2968553 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] hn51x977j1hvhafk4z7gox7eqjvnbdf 2968555 2968553 2026-09-19T09:30:46Z Sobaka 328 bywerk 2968555 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing" /> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla" /> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate" /> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand" /> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] fw5ihqlpopn6ba5dsj1zmwmvr2j9dqe 2968564 2968555 2026-09-19T09:37:42Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ bywerk 2968564 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing" /> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla" /> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate" /> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand" /> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec" /> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios" /> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym" /> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 8pe6tnt5qvm3zety71urm2h31k4c8de 2968565 2968564 2026-09-19T09:41:10Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ bywerk 2968565 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing" /> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla" /> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate" /> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand" /> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec" /> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios" /> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym" /> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] ot2s65mq3grhub18rlozp34jjs6ufzf 2968577 2968565 2026-09-19T10:11:53Z Sobaka 328 bywerk 2968577 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing" /> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla" /> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate" /> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand" /> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec" /> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios" /> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym" /> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by '''wikiservice.at'''<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat '''ProWiki'''-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=http://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US}}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 3w9py60iro75omdqamkn6v9s6wuzjo7 2968585 2968577 2026-09-19T10:13:57Z Sobaka 328 /* DseWiki-aanval */ 2968585 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing" /> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla" /> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate" /> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand" /> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec" /> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios" /> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym" /> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=http://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US}}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] r5qj3lek9p9x7ysjd1t7u163bgzlhqd 2968590 2968585 2026-09-19T10:14:49Z Sobaka 328 /* DseWiki-aanval */ bywerk 2968590 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing" /> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla" /> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate" /> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand" /> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec" /> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios" /> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym" /> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=http://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US}}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 83qhtyjdzl1eghmm7qs5bqrl8tdcpwz 2968607 2968590 2026-09-19T10:41:23Z Sobaka 328 bywerk 2968607 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing" /> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla" /> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate" /> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand" /> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec" /> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios" /> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym" /> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=http://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US}}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. ==RubyGems-aanval== Ook in Mei 2026 het sommige agente wat deur OpenAI getoets is, honderde kwaadwillige pakkette na die sagteware-diens RubyGems opgelaai. OpenAI het hierdie aanval in September bevestig, nadat dit aanvanklik deur eksterne navorsers ontdek is.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> ==Hugging Face-aanval== ===Evalueringsomgewing=== Sekuriteitskundiges het kritiek uitgespreek oor die onvoldoende isolasie van OpenAI se evalueringsomgewing.<ref name="techcrunch" /> Van die ten minste 1 200 agente wat betrokke was, het 95% op 'n model geloop waarna OpenAI verwys as "Internal Model 1" of 'n hoogs persistente interne model. OpenAI het daarna beweer dat hulle dit "gedeaktiveer en geënkripteer het, en die toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 8wc9nvujdoeqjze9jyrxxu865t9cw27 2968608 2968607 2026-09-19T10:42:31Z Sobaka 328 /* Evalueringsomgewing */ woord 2968608 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 KI-agente betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing" /> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla" /> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate" /> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand" /> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec" /> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios" /> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym" /> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=http://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US}}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. ==RubyGems-aanval== Ook in Mei 2026 het sommige agente wat deur OpenAI getoets is, honderde kwaadwillige pakkette na die sagteware-diens RubyGems opgelaai. OpenAI het hierdie aanval in September bevestig, nadat dit aanvanklik deur eksterne navorsers ontdek is.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> ==Hugging Face-aanval== ===Evalueringsomgewing=== Sekuriteitskundiges het kritiek uitgespreek oor die onvoldoende isolasie van OpenAI se evalueringsomgewing.<ref name="techcrunch" /> Van die ten minste 1 200 agente wat betrokke was, het 95% op 'n model geloop waarna OpenAI verwys as "Internal Model 1" of 'n hoogs volhardende interne model. OpenAI het daarna beweer dat hulle dit "gedeaktiveer en geënkripteer het, en die toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 47zwt6zl50khlju7ifrruetyigdhkf5 0 469399 2968541 2026-09-19T09:06:21Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2968541 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pandurifolium | authority = Schrank, (1821-1822 gepubl. 1824) | synonyms =* ''Gnaphalium auriculatum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Gnaphalium patulum'' <small>[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]</small> * ''Helichrysum auriculatum'' <small>Less.</small> }} '''''Helichrysum pandurifolium''''' is 'n blomdraende, klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]]. Die spesie blom vanaf Oktober en is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-305 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213144-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/c127d506-34b1-4515-9375-77a44b174e72 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pandurifolium]] [[Kategorie:Flora van die Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van die Suid-Afrika]] bdq2h9zq32fnrm2axeo806w7f0i5udi 2968542 2968541 2026-09-19T09:06:51Z Oesjaar 7467 /* Bronnelys */ Ai! 2968542 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pandurifolium | authority = Schrank, (1821-1822 gepubl. 1824) | synonyms =* ''Gnaphalium auriculatum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Gnaphalium patulum'' <small>[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]</small> * ''Helichrysum auriculatum'' <small>Less.</small> }} '''''Helichrysum pandurifolium''''' is 'n blomdraende, klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]]. Die spesie blom vanaf Oktober en is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-305 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213144-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/c127d506-34b1-4515-9375-77a44b174e72 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pandurifolium]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] gxl2m7f1ayyjg3v08u2kaistu1pdf6j 2968544 2968542 2026-09-19T09:09:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968544 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pandurifolium | authority = Schrank, (1821-1822 gepubl. 1824) | synonyms =* ''Gnaphalium auriculatum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Gnaphalium patulum'' <small>[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]</small> * ''Helichrysum auriculatum'' <small>Less.</small> }} '''''Helichrysum pandurifolium''''' is 'n blomdraende, klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]]. Die spesie kom vanaf Bainskloof tot in die [[Kougaberge]] voor. Die spesie blom vanaf Oktober en is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-305 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213144-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/c127d506-34b1-4515-9375-77a44b174e72 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pandurifolium]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 2cqezxr9l3cat8fw3hb8wa1fo46eozt 2968546 2968544 2026-09-19T09:11:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968546 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pandurifolium | authority = Schrank, (1821-1822 gepubl. 1824) | synonyms =* ''Gnaphalium auriculatum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Gnaphalium patulum'' <small>[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]</small> * ''Helichrysum auriculatum'' <small>Less.</small> }} '''''Helichrysum pandurifolium''''' is 'n blomdraende, klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]]; dit kom vanaf Bainskloof tot in die [[Kougaberge]] voor. Die spesie blom vanaf Oktober en is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-305 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213144-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/c127d506-34b1-4515-9375-77a44b174e72 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pandurifolium]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] i3lijq7qxjhgw5yv55nexghu5qekajs 1 469400 2968545 2026-09-19T09:11:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968545 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469401 2968547 2026-09-19T09:11:47Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2968547 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469402 2968548 2026-09-19T09:12:23Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2968548 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469403 2968552 2026-09-19T09:18:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968552 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 10 469404 2968556 2026-09-19T09:32:10Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Navigasieboks | name = Universiteite in België | title = Universiteite in [[België]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = Nederlandstalig | list1 = * [[Universiteit Gent]] (UGent) * [[Katolieke Universiteit Leuven]] (KU Leuven) * [[Universiteit Antwerpen]] (UA) * [[Universiteit van Hasselt]] (UHasselt) * [[Vrije Universiteit Brussel]] (VUB) | group2 = Franstalig | list2 = * Université Saint-Louis – B...' 2968556 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Universiteite in België | title = Universiteite in [[België]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = Nederlandstalig | list1 = * [[Universiteit Gent]] (UGent) * [[Katolieke Universiteit Leuven]] (KU Leuven) * [[Universiteit Antwerpen]] (UA) * [[Universiteit van Hasselt]] (UHasselt) * [[Vrije Universiteit Brussel]] (VUB) | group2 = Franstalig | list2 = * [[Université Saint-Louis – Bruxelles]] * [[Université libre de Bruxelles]] (ULB) * [[Universiteit van Luik]] (ULiège) * [[Université catholique de Louvain]] (UCLouvain) * [[Université de Mons]] (UMons) * [[Université de Namur]] (UNamur) | group3 = Ander | list3 = * [[Brusselse Fakulteit vir Protestantse Teologie|Fakulteit vir Protestantse Teologie]] * [[Transnasionale Universiteit Limburg]] (tUL) * [[Evangeliese Teologiese Fakulteit]] | group4 = Nagraads | list4 = * [[Instituut vir Tropiese Geneeskunde]] * [[Kollege van Europa]] | group5 = Militêr | list5 = * [[Koninklike Militêre Skool]] }}{{main other|[[Kategorie:Belgiese universiteite]]}}<noinclude> {{Collapsible option}} [[Kategorie:Reekssjablone]] </noinclude> pqjxzfrld0vskaczz86ppz3hhgn8hvi 2968566 2968556 2026-09-19T09:50:04Z Pynappel 70858 2968566 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Universiteite in België | title = Universiteite in [[België]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = Nederlandstalig | list1 = * [[Universiteit Gent]] (UGent) * [[Katolieke Universiteit Leuven]] (KU Leuven) * [[Universiteit Antwerpen]] (UA) * [[Universiteit van Hasselt]] (UHasselt) * [[Vrije Universiteit Brussel]] (VUB) | group2 = Franstalig | list2 = * [[Université Saint-Louis – Bruxelles]] * [[Université libre de Bruxelles]] (ULB) * [[Universiteit van Luik]] (ULiège) * [[Université catholique de Louvain]] (UCLouvain) * [[Université de Mons]] (UMons) * [[Université de Namur]] (UNamur) | group3 = Ander | list3 = * [[Brusselse Fakulteit vir Protestantse Teologie|Fakulteit vir Protestantse Teologie]] * [[Transnasionale Universiteit Limburg]] (tUL) * [[Evangeliese Teologiese Fakulteit]] | group4 = Nagraads | list4 = * [[Instituut vir Tropiese Geneeskunde]] * [[Kollege van Europa]] | group5 = Militêr | list5 = * [[Koninklike Militêre Skool]] }}{{main other|[[Kategorie:Belgiese universiteite]]}}<noinclude> {{Collapsible option}} [[Kategorie:Navigasiebokssjablone vir universiteite en kolleges volgens land]] </noinclude> l5mkrk80eoehjva20x92ch5842gt8ps 14 469405 2968563 2026-09-19T09:36:00Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Versteekte kategorie}}' 2968563 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 14 469406 2968567 2026-09-19T09:50:24Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Reekssjablone]]' 2968567 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Reekssjablone]] 0r33iw16ol1deqlpc9xkc7x699stjrh 10 469407 2968568 2026-09-19T10:05:37Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Navigasieboks | name = Universiteite in Suid-Afrika | title = [[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Universiteite in Suid-Afrika]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | above = ;Universiteitsalliansies : [[Kaapse konsortium vir hoër onderwys|CHEC]] : [[Stigting van tersiêre instellings van die Noordelike Metropool|FOTIM]] : [[Hoër Onderwys Suid-Afrika|HESA]] : [[Suidelike Onderwys- en Navorsingsalliansie|SERA]] | group1 = Open...' 2968568 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Universiteite in Suid-Afrika | title = [[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Universiteite in Suid-Afrika]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | above = ;Universiteitsalliansies : [[Kaapse konsortium vir hoër onderwys|CHEC]] : [[Stigting van tersiêre instellings van die Noordelike Metropool|FOTIM]] : [[Hoër Onderwys Suid-Afrika|HESA]] : [[Suidelike Onderwys- en Navorsingsalliansie|SERA]] | group1 = Openbaar | list1 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Tradisionele universiteite | list1 = * [[Universiteit van Kaapstad|Kaapstad]] * [[Universiteit van Fort Hare|Fort Hare]] * [[Universiteit van die Vrystaat|Vrystaat]] * [[Universiteit van KwaZulu-Natal|KwaZulu-Natal]] * [[Universiteit van Limpopo|Limpopo]] * [[Noordwes-Universiteit|Noordwes]] * [[Universiteit van Pretoria|Pretoria]] * [[Rhodes-universiteit|Rhodes]] * [[MEDUNSA|Sefako Makgatho]] * [[Universiteit Stellenbosch|Stellenbosch]] * [[Universiteit van Wes-Kaapland|Wes-Kaapland]] * [[Universiteit van die Witwatersrand|Witwatersrand]] | group2 = Omvattende universiteite | list2 = * [[Universiteit van Johannesburg|Johannesburg]] * [[Nelson Mandela-universiteit|Nelson Mandela]] * [[Universiteit van Suid-Afrika|Unisa]] * [[Universiteit van Venda|Venda]] * [[Walter Sisulu-universiteit|Walter Sisulu]] * [[Universiteit van Zoeloeland|Zoeloeland]] | group3 = Universiteite vir tegnologie | list3 = * [[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie|Kaapse Skiereiland]] * [[Sentrale Universiteit vir Tegnologie|CUT]] * [[Durban Universiteit van Tegnologie|Durban]] * [[Mangosuthu Universiteit van Tegnologie|Mangosuthu]] * [[Universiteit van Mpumalanga|Mpumalanga]] * [[Sol Plaatje-universiteit|Sol Plaatje]] * [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie|Tshwane]] * [[Vaal Universiteit vir Tegnologie|Vaal]] }} | group2 = Privaat | list2 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Ontwerp- en kunsskole | list1 = * [[AFDA]] * [[CityVarsity]] * [[Inscape Education Group|Inscape]] * [[The Open Window]] | group2 = Teologiese seminare | list2 = * [[College of Transfiguration]] * [[Teologiese seminaar van Auckland Park]] * [[Baptiste Teologiese Kollege van Suider-Afrika]] * [[George Whitefield Kollege]] * [[Suid-Afrikaanse Teologiese Seminarium]] * [[St John Vianney-kweekskool|St John Vianney]] | group3 = Universiteite en kolleges | list3 = * [[CIDA City Campus]] * [[CTI Education Group]] * [[Damelin]] * [[IMM Graduate School]] * [[The Independent Institute of Education|Independent Institute of Education]] * [[Suid-Afrikaanse Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring|Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring]] * [[Maharishi Institute]] * [[Midrand Graduate Institute]] * [[Monash Suid-Afrika|Monash]] * [[Regenesys Business School]] * [[St Augustine College of South Africa]] * [[Stenden Suid-Afrika|Stenden]] }} | group3 = Verwant | list3 = * [[Departement van Hoër Onderwys en Opleiding|DHET]] * [[Suid-Afrikaanse Kwalifikasie-owerheid|SAQA]] * [[Lys van kanseliers en visekanseliers van Suid-Afrikaanse universiteite|Kanseliers en visekanseliers]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse universiteite volgens skenkingsfonds|Skenkingsfonds]] * [[Ranglys van universiteite in Suid-Afrika|Ranglys]] * [[Suid-Afrikaanse Tegnologienetwerk]] * [[TENET (netwerk)|TENET]] | below = * {{Ikoon|kategorie}} '''[[:Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Kategorie]]''' * {{Ikoon|list}} '''[[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Lys]]''' }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[Kategorie:Navigasiebokssjablone vir universiteite en kolleges volgens land]] </noinclude> kgo44edle3cb0h44fn742e6i4nneoqt 2968569 2968568 2026-09-19T10:07:02Z Pynappel 70858 2968569 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Universiteite in Suid-Afrika | title = [[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Universiteite in Suid-Afrika]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | above = ;Universiteitsalliansies : [[Kaapse konsortium vir hoër onderwys|CHEC]] : [[Stigting van tersiêre instellings van die Noordelike Metropool|FOTIM]] : [[Hoër Onderwys Suid-Afrika|HESA]] : [[Suidelike Onderwys- en Navorsingsalliansie|SERA]] | group1 = Openbaar | list1 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Tradisionele universiteite | list1 = * [[Universiteit van Kaapstad|Kaapstad]] * [[Universiteit van Fort Hare|Fort Hare]] * [[Universiteit van die Vrystaat|Vrystaat]] * [[Universiteit van KwaZulu-Natal|KwaZulu-Natal]] * [[Universiteit van Limpopo|Limpopo]] * [[Noordwes-Universiteit|Noordwes]] * [[Universiteit van Pretoria|Pretoria]] * [[Rhodes-universiteit|Rhodes]] * [[MEDUNSA|Sefako Makgatho]] * [[Universiteit Stellenbosch|Stellenbosch]] * [[Universiteit van Wes-Kaapland|Wes-Kaapland]] * [[Universiteit van die Witwatersrand|Witwatersrand]] | group2 = Omvattende universiteite | list2 = * [[Universiteit van Johannesburg|Johannesburg]] * [[Nelson Mandela-universiteit|Nelson Mandela]] * [[Universiteit van Suid-Afrika|Unisa]] * [[Universiteit van Venda|Venda]] * [[Walter Sisulu-universiteit|Walter Sisulu]] * [[Universiteit van Zoeloeland|Zoeloeland]] | group3 = Universiteite vir tegnologie | list3 = * [[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie|Kaapse Skiereiland]] * [[Sentrale Universiteit vir Tegnologie|CUT]] * [[Durban Universiteit van Tegnologie|Durban]] * [[Mangosuthu Universiteit van Tegnologie|Mangosuthu]] * [[Universiteit van Mpumalanga|Mpumalanga]] * [[Sol Plaatje-universiteit|Sol Plaatje]] * [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie|Tshwane]] * [[Vaal Universiteit vir Tegnologie|Vaal]] }} | group2 = Privaat | list2 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Ontwerp- en kunsskole | list1 = * [[AFDA]] * [[CityVarsity]] * [[Inscape Education Group|Inscape]] * [[The Open Window]] | group2 = Teologiese seminare | list2 = * [[College of Transfiguration]] * [[Teologiese seminaar van Auckland Park]] * [[Baptiste Teologiese Kollege van Suider-Afrika]] * [[George Whitefield Kollege]] * [[Suid-Afrikaanse Teologiese Seminarium]] * [[St John Vianney-kweekskool|St John Vianney]] | group3 = Universiteite en kolleges | list3 = * [[CIDA City Campus]] * [[CTI Education Group]] * [[Damelin]] * [[IMM Graduate School]] * [[The Independent Institute of Education|Independent Institute of Education]] * [[Suid-Afrikaanse Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring|Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring]] * [[Maharishi Institute]] * [[Midrand Graduate Institute]] * [[Monash Suid-Afrika|Monash]] * [[Regenesys Business School]] * [[St Augustine College of South Africa]] * [[Stenden Suid-Afrika|Stenden]] }} | group3 = Verwant | list3 = * [[Departement van Hoër Onderwys en Opleiding|DHET]] * [[Suid-Afrikaanse Kwalifikasie-owerheid|SAKO]] * [[Lys van kanseliers en visekanseliers van Suid-Afrikaanse universiteite|Kanseliers en visekanseliers]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse universiteite volgens skenkingsfonds|Skenkingsfonds]] * [[Ranglys van universiteite in Suid-Afrika|Ranglys]] * [[Suid-Afrikaanse Tegnologienetwerk]] * [[TENET (netwerk)|TENET]] | below = * {{Ikoon|kategorie}} '''[[:Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Kategorie]]''' * {{Ikoon|list}} '''[[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Lys]]''' }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[Kategorie:Navigasiebokssjablone vir universiteite en kolleges volgens land]] </noinclude> 2iuo3scbbe0bl1qrkofc5e8gma38zeg 2968570 2968569 2026-09-19T10:08:51Z Pynappel 70858 2968570 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Universiteite in Suid-Afrika | title = [[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Universiteite in Suid-Afrika]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | above = ;Universiteitsalliansies : [[Kaapse konsortium vir hoër onderwys|KKHO]] : [[Stigting van tersiêre instellings van die Noordelike Metropool|FOTIM]] : [[Hoër Onderwys Suid-Afrika|HOSA]] : [[Suidelike Onderwys- en Navorsingsalliansie|SONA]] | group1 = Openbaar | list1 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Tradisionele universiteite | list1 = * [[Universiteit van Kaapstad|Kaapstad]] * [[Universiteit van Fort Hare|Fort Hare]] * [[Universiteit van die Vrystaat|Vrystaat]] * [[Universiteit van KwaZulu-Natal|KwaZulu-Natal]] * [[Universiteit van Limpopo|Limpopo]] * [[Noordwes-Universiteit|Noordwes]] * [[Universiteit van Pretoria|Pretoria]] * [[Rhodes-universiteit|Rhodes]] * [[MEDUNSA|Sefako Makgatho]] * [[Universiteit Stellenbosch|Stellenbosch]] * [[Universiteit van Wes-Kaapland|Wes-Kaapland]] * [[Universiteit van die Witwatersrand|Witwatersrand]] | group2 = Omvattende universiteite | list2 = * [[Universiteit van Johannesburg|Johannesburg]] * [[Nelson Mandela-universiteit|Nelson Mandela]] * [[Universiteit van Suid-Afrika|Unisa]] * [[Universiteit van Venda|Venda]] * [[Walter Sisulu-universiteit|Walter Sisulu]] * [[Universiteit van Zoeloeland|Zoeloeland]] | group3 = Universiteite vir tegnologie | list3 = * [[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie|Kaapse Skiereiland]] * [[Sentrale Universiteit vir Tegnologie|CUT]] * [[Durban Universiteit van Tegnologie|Durban]] * [[Mangosuthu Universiteit van Tegnologie|Mangosuthu]] * [[Universiteit van Mpumalanga|Mpumalanga]] * [[Sol Plaatje-universiteit|Sol Plaatje]] * [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie|Tshwane]] * [[Vaal Universiteit vir Tegnologie|Vaal]] }} | group2 = Privaat | list2 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Ontwerp- en kunsskole | list1 = * [[AFDA]] * [[CityVarsity]] * [[Inscape Education Group|Inscape]] * [[The Open Window]] | group2 = Teologiese seminare | list2 = * [[College of Transfiguration]] * [[Teologiese seminaar van Auckland Park]] * [[Baptiste Teologiese Kollege van Suider-Afrika]] * [[George Whitefield Kollege]] * [[Suid-Afrikaanse Teologiese Seminarium]] * [[St John Vianney-kweekskool|St John Vianney]] | group3 = Universiteite en kolleges | list3 = * [[CIDA City Campus]] * [[CTI Education Group]] * [[Damelin]] * [[IMM Graduate School]] * [[The Independent Institute of Education|Independent Institute of Education]] * [[Suid-Afrikaanse Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring|Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring]] * [[Maharishi Institute]] * [[Midrand Graduate Institute]] * [[Monash Suid-Afrika|Monash]] * [[Regenesys Business School]] * [[St Augustine College of South Africa]] * [[Stenden Suid-Afrika|Stenden]] }} | group3 = Verwant | list3 = * [[Departement van Hoër Onderwys en Opleiding|DHOO]] * [[Suid-Afrikaanse Kwalifikasie-owerheid|SAKO]] * [[Lys van kanseliers en visekanseliers van Suid-Afrikaanse universiteite|Kanseliers en visekanseliers]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse universiteite volgens skenkingsfonds|Skenkingsfonds]] * [[Ranglys van universiteite in Suid-Afrika|Ranglys]] * [[Suid-Afrikaanse Tegnologienetwerk]] * [[TENET (netwerk)|TENET]] | below = * {{Ikoon|kategorie}} '''[[:Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Kategorie]]''' * {{Ikoon|list}} '''[[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Lys]]''' }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[Kategorie:Navigasiebokssjablone vir universiteite en kolleges volgens land]] </noinclude> 8igqlyeex1wwahasjn65jl6q73ivyr2 2968571 2968570 2026-09-19T10:09:57Z Pynappel 70858 2968571 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Universiteite in Suid-Afrika | title = [[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Universiteite in Suid-Afrika]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | above = ;Universiteitsalliansies : [[Kaapse konsortium vir hoër onderwys|KKHO]] : [[Stigting van tersiêre instellings van die Noordelike Metropool|FOTIM]] : [[Hoër Onderwys Suid-Afrika|HOSA]] : [[Suidelike Onderwys- en Navorsingsalliansie|SONA]] | group1 = Openbaar | list1 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Tradisionele universiteite | list1 = * [[Universiteit van Kaapstad|Kaapstad]] * [[Universiteit van Fort Hare|Fort Hare]] * [[Universiteit van die Vrystaat|Vrystaat]] * [[Universiteit van KwaZulu-Natal|KwaZulu-Natal]] * [[Universiteit van Limpopo|Limpopo]] * [[Noordwes-Universiteit|Noordwes]] * [[Universiteit van Pretoria|Pretoria]] * [[Rhodes-universiteit|Rhodes]] * [[MEDUNSA|Sefako Makgatho]] * [[Universiteit Stellenbosch|Stellenbosch]] * [[Universiteit van Wes-Kaapland|Wes-Kaapland]] * [[Universiteit van die Witwatersrand|Witwatersrand]] | group2 = Omvattende universiteite | list2 = * [[Universiteit van Johannesburg|Johannesburg]] * [[Nelson Mandela-universiteit|Nelson Mandela]] * [[Universiteit van Suid-Afrika|Unisa]] * [[Universiteit van Venda|Venda]] * [[Walter Sisulu-universiteit|Walter Sisulu]] * [[Universiteit van Zoeloeland|Zoeloeland]] | group3 = Universiteite vir tegnologie | list3 = * [[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie|Kaapse Skiereiland]] * [[Sentrale Universiteit vir Tegnologie|CUT]] * [[Durban Universiteit van Tegnologie|Durban]] * [[Mangosuthu Universiteit van Tegnologie|Mangosuthu]] * [[Universiteit van Mpumalanga|Mpumalanga]] * [[Sol Plaatje-universiteit|Sol Plaatje]] * [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie|Tshwane]] * [[Vaal Universiteit vir Tegnologie|Vaal]] }} | group2 = Privaat | list2 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Ontwerp- en kunsskole | list1 = * [[AFDA]] * [[CityVarsity]] * [[Inscape Education Group|Inscape]] * [[The Open Window]] | group2 = Teologiese seminare | list2 = * [[College of Transfiguration]] * [[Teologiese seminaar van Auckland Park]] * [[Baptiste Teologiese Kollege van Suider-Afrika]] * [[George Whitefield Kollege]] * [[Suid-Afrikaanse Teologiese Seminarium]] * [[St John Vianney-kweekskool|St John Vianney]] | group3 = Universiteite en kolleges | list3 = * [[Akademia]] * [[CIDA City Campus]] * [[CTI Education Group]] * [[Damelin]] * [[IMM Graduate School]] * [[The Independent Institute of Education|Independent Institute of Education]] * [[Suid-Afrikaanse Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring|Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring]] * [[Maharishi Institute]] * [[Midrand Graduate Institute]] * [[Monash Suid-Afrika|Monash]] * [[Regenesys Business School]] * [[St Augustine College of South Africa]] * [[Stenden Suid-Afrika|Stenden]] }} | group3 = Verwant | list3 = * [[Departement van Hoër Onderwys en Opleiding|DHOO]] * [[Suid-Afrikaanse Kwalifikasie-owerheid|SAKO]] * [[Lys van kanseliers en visekanseliers van Suid-Afrikaanse universiteite|Kanseliers en visekanseliers]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse universiteite volgens skenkingsfonds|Skenkingsfonds]] * [[Ranglys van universiteite in Suid-Afrika|Ranglys]] * [[Suid-Afrikaanse Tegnologienetwerk]] * [[TENET (netwerk)|TENET]] | below = * {{Ikoon|kategorie}} '''[[:Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Kategorie]]''' * {{Ikoon|list}} '''[[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Lys]]''' }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[Kategorie:Navigasiebokssjablone vir universiteite en kolleges volgens land]] </noinclude> 4oxpyfr0dr2xy8vrlb8ib7z8fwzkjho 2968630 2968571 2026-09-19T11:48:51Z Pynappel 70858 2968630 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Universiteite in Suid-Afrika | title = [[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Universiteite in Suid-Afrika]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | above = ;Universiteitsalliansies : [[Kaapse konsortium vir hoër onderwys|KKHO]] : [[Stigting van tersiêre instellings van die Noordelike Metropool|FOTIM]] : [[Hoër Onderwys Suid-Afrika|HOSA]] : [[Suidelike Onderwys- en Navorsingsalliansie|SONA]] | group1 = Openbaar | list1 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Tradisionele universiteite | list1 = * [[Universiteit van Kaapstad|Kaapstad]] * [[Universiteit van Fort Hare|Fort Hare]] * [[Universiteit van die Vrystaat|Vrystaat]] * [[Universiteit van KwaZulu-Natal|KwaZulu-Natal]] * [[Universiteit van Limpopo|Limpopo]] * [[Noordwes-Universiteit|Noordwes]] * [[Universiteit van Pretoria|Pretoria]] * [[Rhodes-universiteit|Rhodes]] * [[MEDUNSA|Sefako Makgatho]] * [[Universiteit Stellenbosch|Stellenbosch]] * [[Universiteit van Wes-Kaapland|Wes-Kaapland]] * [[Universiteit van die Witwatersrand|Witwatersrand]] | group2 = Omvattende universiteite | list2 = * [[Universiteit van Johannesburg|Johannesburg]] * [[Nelson Mandela-universiteit|Nelson Mandela]] * [[Universiteit van Suid-Afrika|Unisa]] * [[Universiteit van Venda|Venda]] * [[Walter Sisulu-universiteit|Walter Sisulu]] * [[Universiteit van Zoeloeland|Zoeloeland]] | group3 = Universiteite vir tegnologie | list3 = * [[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie|Kaapse Skiereiland]] * [[Sentrale Universiteit vir Tegnologie|CUT]] * [[Durban Universiteit van Tegnologie|Durban]] * [[Mangosuthu Universiteit van Tegnologie|Mangosuthu]] * [[Universiteit van Mpumalanga|Mpumalanga]] * [[Sol Plaatje-universiteit|Sol Plaatje]] * [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie|Tshwane]] * [[Vaal Universiteit vir Tegnologie|Vaal]] }} | group2 = Privaat | list2 = {{Navigasieboks|subgroup | group1 = Ontwerp- en kunsskole | list1 = * [[AFDA]] * [[CityVarsity]] * [[Inscape Education Group|Inscape]] * [[The Open Window]] | group2 = Teologiese seminare | list2 = * [[College of Transfiguration]] * [[Teologiese seminaar van Auckland Park]] * [[Baptiste Teologiese Kollege van Suider-Afrika]] * [[George Whitefield Kollege]] * [[Suid-Afrikaanse Teologiese Seminarium]] * [[St John Vianney-kweekskool|St John Vianney]] | group3 = Universiteite en kolleges | list3 = * [[Akademia]] * [[CIDA City Campus]] * [[CTI Education Group]] * [[Damelin]] * [[IMM Graduate School]] * [[The Independent Institute of Education|Independent Institute of Education]] * [[Suid-Afrikaanse Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring|Instituut vir Erfenisstudies en Bewaring]] * [[Maharishi Institute]] * [[Midrand Graduate Institute]] * [[Monash Suid-Afrika|Monash]] * [[Regenesys Business School]] * [[St Augustine College of South Africa]] * [[Stenden Suid-Afrika|Stenden]] }} | group3 = Verwant | list3 = * [[Departement van Hoër Onderwys en Opleiding|DHOO]] * [[Suid-Afrikaanse Kwalifikasie-owerheid|SAKO]] * [[Lys van kanseliers en visekanseliers van Suid-Afrikaanse universiteite|Kanseliers en visekanseliers]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse universiteite volgens skenkingsfonds|Skenkingsfonds]] * [[Rangordes van universiteite in Suid-Afrika|Rangordes]] * [[Suid-Afrikaanse Tegnologienetwerk]] * [[TENET (netwerk)|TENET]] | below = * {{Ikoon|kategorie}} '''[[:Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite|Kategorie]]''' * {{Ikoon|list}} '''[[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Lys]]''' }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[Kategorie:Navigasiebokssjablone vir universiteite en kolleges volgens land]] </noinclude> 5uvtwm94r9bbf6rid8b6ynw52ennrc5 0 469408 2968598 2026-09-19T10:24:34Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | image = Renaldo Gouws 2026.png | caption = Gouws in 2026 | name = Renaldo Gouws | office1 = Raadslid, [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] | term_start1 = 18 Augustus 2016 | term_end1 = 14 Junie 2024 | office = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_end = 30 Septem...' 2968598 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | image = Renaldo Gouws 2026.png | caption = Gouws in 2026 | name = Renaldo Gouws | office1 = Raadslid, [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] | term_start1 = 18 Augustus 2016 | term_end1 = 14 Junie 2024 | office = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_end = 30 September 2024 | party = [[Vryheidsfront Plus]] | otherparty = [[Demokratiese Alliansie]] (tot 2024) | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1983|5|2|df=yes}} | birth_place = [[Uitenhage]], [[Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Laurynne Meyer|2014}} | children = Geen }} '''Renaldo Gouws''' (gebore 2 Mei 1983) is 'n Suid-Afrikaanse [[YouTuber]], [[Bedryfsielkunde|bedryfsielkundige]] en politikus. In 2024 het hy as lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] gedien, maar nadat hy van rassisme beskuldig is weens opmerkings in video's wat hy opgeneem en later verwyder het, is sy lidmaatskap van die Demokratiese Alliansie beëindig en het hy sy setel as parlementslid verloor.<ref name="news24-gelykheidshof">{{Cite web |last=Felix |first=Jason |title=SA Human Rights Commission takes suspended DA MP Renaldo Gouws to Equality Court for 'hate speech' |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/human-rights-commission-takes-suspended-da-mp-renaldo-gouws-to-equality-court-for-hate-speech-20240620 |publisher=News24 |date=20 Junie 2024 |language=en}}</ref><ref name="netwerk24-kwoord">{{Cite web |last=du Plessis |first=Christiaan |title=KYK &#124; DA skors nuwe LP Renaldo Gouws oor k-woord-video |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/politiek/da-skors-nuwe-lp-renaldo-gouws-oor-k-woord-video-20240620 |access-date=20 Junie 2024 |website=Netwerk24}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Gouws is in die klein dorp [[Uitenhage]] gebore en het Hoërskool Brandwag bygewoon. Hy het aan die [[Nelson Mandela-universiteit]] gestudeer, waar hy in 2010 'n meestersgraad in bedryfsielkunde verwerf het.<ref>{{Cite news |title=Masters Degree Dissertation |url=http://vital.seals.ac.za:8080/vital/access/manager/Repository/vital:9399?site_name=GlobalView |work=Seals |date=2010 |language=en}}</ref> Hy doen konsultasiewerk as [[Bedryfsielkunde|bedryfsielkundige]]. == Politieke loopbaan == Gouws het in 2012 by die DA aangesluit. Sy politieke loopbaan het begin toe hy in 2012 takvoorsitter van Wyk 2 in Nelson Mandelabaai geword het. Hy het in 2012 die Provinsiale Jong Leiers-program en in 2013 die Nasionale Jong Leierskapsprogram voltooi. In 2016 was hy hoog genoeg op die DA se PR-lys om 'n setel in die raad van die [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] te verower. In 2019 is hy in 'n tussenverkiesing as DA-raadslid vir Wyk 2 verkies, waarin die DA 94% van die stemme gekry het.<ref>{{Cite news |title=DA Nelson Mandela Bay picks Renaldo Gouws as candidate for Ward 2 by-election |url=https://www.rnews.co.za/article/23476/da-nelson-mandela-bay-picks-renaldo-gouws-as-candidate-for-ward-2-by-election |work=RNews |date=7 Februarie 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=DA's Renaldo Gouws in a resounding win in Ward 2 by-election |url=https://www.rnews.co.za/article/23770/das-renaldo-gouws-in-a-resounding-win-in-ward-2-by-election |work=RNews |date=7 Maart 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=DA retains control in Ward 2 by-election |url=https://www.heraldlive.co.za/news/2019-03-07-da-retains-control-in-ward-2-by-election/ |work=The Herald |date=7 Maart 2019 |language=en}}</ref> Van 2019 af was Gouws die DA se woordvoerder vir Ekonomiese Ontwikkeling, Toerisme en Landbou in Nelson Mandelabaai.<ref>{{Cite news |title=Let's move Nelson Mandela Bay forward again |url=https://www.heraldlive.co.za/opinion/2020-07-10-lets-move-nelson-mandela-bay-forward-again/ |work=The Herald |date=10 Julie 2020 |language=en}}</ref> Gedurende die [[Covid-19-pandemie]] het Gouws saam met sy koukusleierskap 'n plan opgestel wat sou help om die metro om te keer.<ref>{{Cite news |title=DA urges a rates holiday to help businesses affected by coronavirus |url=https://www.heraldlive.co.za/news/2020-03-23-da-urges-a-rates-holiday-to-help-businesses-affected-by-coronavirus/ |work=The Herald |date=23 Maart 2020 |language=en}}</ref> Ná die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] is Gouws as parlementslid vir die DA ingesweer, maar sy lidmaatskap is 'n paar maande later beëindig nadat 'n beweerde rassistiese video opgeduik het. In die uittreksel, wat deur [[IOL|Independent Online]] gepubliseer is, het Gouws rassistiese skeldname gebruik en opgeroep tot die "doodmaak van alle swart mense".<ref>{{Cite web |title=New racist video of DA MP Renaldo Gouws surfaces |url=https://www.iol.co.za/news/politics/watch-kill-the-kffirs-kill-all-the-fing-nggers-new-racist-video-of-da-mp-renaldo-gouws-surfaces-385317ac-4720-4ac8-9f41-8ae0ec7b351d |publisher=Independent Online |date=19 Junie 2024 |language=en}}</ref> Die uittreksel kom uit 'n langer video wat Gouws in 2010 opgeneem het en wat voorheen van sy YouTube-kanaal verwyder is, maar steeds in 'n argief uit 2012 beskikbaar was. In die video sê Gouws dat hy nie werklik bedoel het wat hy gesê het nie en dat dit bedoel was om konteks te skep vir die woede oor die destydse [[ANC-jeugliga]]-leier [[Julius Malema]] wat die lied "[[Skiet die Boer]]" gesing het.<ref name="news24-gelykheidshof" /><ref name="netwerk24-kwoord" /> Gouws het Independent Media na die Persombudsman geneem omdat slegs 4% (15 sekondes) van die video gebruik en 96% van die video se oorspronklike konteks weggelaat is. Die Persombudsman het ten gunste van Gouws beslis en Independent Media aan vier oortredings van die perskode skuldig bevind.<ref>{{Cite web |title=Press Ombuds Finding IOL/Gouws |url=https://presscouncil.org.za/2024/10/09/iol-vs-renalso-gouws/ |publisher=Persraad van Suid-Afrika |date=9 Oktober 2024 |language=en}}</ref> Independent Media is sedertdien uit die Persraad gesit.<ref>{{Cite web |title=Press Council expels Independent Media Group |url=https://presscouncil.org.za/2024/10/23/press-council-expels-independent-media-group/ |publisher=Persraad van Suid-Afrika |date=23 Oktober 2024 |language=en}}</ref> In September 2025 het Gouws aangekondig dat hy by die [[Vryheidsfront Plus]] aangesluit het.<ref>{{Cite web |title=Former DA MP Renaldo Gouws joins FF Plus |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2025-09-25-former-da-mp-renaldo-gouws-joins-ff-plus/ |work=TimesLIVE |date=25 September 2025 |language=en}}</ref> == Andile Lungisa-glaskanvoorval (2016) == Tydens 'n raadsvergadering in Nelson Mandelabaai in 2016 het 'n bakleiery uitgebreek waartydens glaskanne rondgegooi is en mense beseer is.<ref>{{Cite news |title=DA, ANC councillors in hospital after Mandela Bay council meeting brawl |url=https://ewn.co.za/2016/10/27/da-anc-councillors-in-hospital-after-mandela-bay-council-meeting-brawl |work=Eyewitness News |date=27 Oktober 2016 |language=en}}</ref> [[Andile Lungisa]] het 'n glaskan op 'n mederaadslid se kop stukkend geslaan en is vir ernstige liggaamlike leed in hegtenis geneem. Gouws het beeldmateriaal van die voorval geneem,<ref>{{Cite news |title=Accused in council 'water jug' assault case takes the stand |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2018-03-19-accused-in-council-water-jug-assault-case-takes-the-stand/ |work=TimesLIVE |date=19 Maart 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=WATCH: Lungisa says he acted in self-defence when he smashed a jug over a councillor's head |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/watch-lungisa-says-he-acted-in-self-defence-when-he-smashed-a-jug-over-a-councillors-head-20180319 |work=News24 |date=19 Maart 2018 |language=en}}</ref> wat gebruik is om Lungisa van aanranding skuldig te bevind.<ref>{{Cite news |title=Andile Lungisa assault trial: Damning video played in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/andile-lungisa-assault-trial-damning-video-played-in-court-20180122 |work=News24 |date=22 Januarie 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Andile Lungisa gets two years in jail for assault |url=https://mg.co.za/article/2018-05-09-andile-lungisa-gets-two-years-in-jail-for-assault/ |work=Mail & Guardian |date=9 Mei 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Andile Lungisa gets 2 years in jail for assault |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/andile-lungisa-gets-2-years-in-jail-for-assault-20180509 |work=News24 |date=9 Mei 2018 |language=en}}</ref> == Sosialemedia-bedrywighede en aantygings == Gouws het in 2009 'n [[YouTube]]-kanaal begin wat op Suid-Afrikaanse aktuele sake en politiek fokus. Hy het 'n debatsprogram, die ''Sunday Service'', aangebied waarin hy met senior politici en bekendes oor Suid-Afrika gesels het. Hy is van rassisme, [[haatspraak]] en aanhitsing tot geweld beskuldig en formeel daarvan aangekla.<ref>{{Cite web |last=Mbolekwa |first=Sisanda |date=20 Junie 2024 |title=Human rights commission takes suspended DA MP Renaldo Gouws to equality court |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2024-06-20-human-rights-commission-takes-suspended-da-mp-renaldo-gouws-to-equality-court/ |website=TimesLIVE |language=en}}</ref> Hy is ook van homofobie beskuldig nadat video's versprei het waarin hy homofobiese taal gebruik.<ref>{{Cite web |last=van den Heever |first=Megan |title=DA's Renaldo Gouws in racism, homophobic scandal – petition wants him out |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/celeb-news/local-celebs/da-mp-renaldo-gouws-racist-homophobic-video-sign-petition-latest-news/ |date=17 Junie 2024 |publisher=The South African |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gouws, Renaldo}} [[Kategorie:Geboortes in 1983]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Politici van die Vryheidsfront Plus]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse YouTubers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sielkundiges]] t3y4h41pllitimmq1ooe1wa2ct7ozzu 2968601 2968598 2026-09-19T10:26:52Z Pynappel 70858 2968601 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | image = Renaldo Gouws 2026.png | caption = Gouws in 2026 | name = Renaldo Gouws | office1 = Raadslid, [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] | term_start1 = 18 Augustus 2016 | term_end1 = 14 Junie 2024 | office = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_end = 30 September 2024 | party = [[Vryheidsfront Plus]] | otherparty = [[Demokratiese Alliansie]] (tot 2024) | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1983|5|2|df=yes}} | birth_place = [[Uitenhage]], [[Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Laurynne Meyer|2014}} | children = Geen }} '''Renaldo Gouws''' (gebore 2 Mei 1983) is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[YouTuber]], [[Bedryfsielkunde|bedryfsielkundige]] en politikus. In 2024 het hy as lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] gedien, maar nadat hy van [[rassisme]] beskuldig is weens opmerkings in video's wat hy opgeneem en later verwyder het, is sy lidmaatskap van die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) beëindig en het hy sy setel as parlementslid verloor.<ref name="news24-gelykheidshof">{{Cite web |last=Felix |first=Jason |title=SA Human Rights Commission takes suspended DA MP Renaldo Gouws to Equality Court for 'hate speech' |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/human-rights-commission-takes-suspended-da-mp-renaldo-gouws-to-equality-court-for-hate-speech-20240620 |publisher=News24 |date=20 Junie 2024 |language=en}}</ref><ref name="netwerk24-kwoord">{{Cite web |last=du Plessis |first=Christiaan |title=KYK &#124; DA skors nuwe LP Renaldo Gouws oor k-woord-video |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/politiek/da-skors-nuwe-lp-renaldo-gouws-oor-k-woord-video-20240620 |access-date=20 Junie 2024 |website=Netwerk24}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Gouws is in die klein dorp [[Uitenhage]] gebore en het Hoërskool Brandwag bygewoon. Hy het aan die [[Nelson Mandela-universiteit]] gestudeer, waar hy in 2010 'n meestersgraad in bedryfsielkunde verwerf het.<ref>{{Cite news |title=Masters Degree Dissertation |url=http://vital.seals.ac.za:8080/vital/access/manager/Repository/vital:9399?site_name=GlobalView |work=Seals |date=2010 |language=en}}</ref> Hy doen konsultasiewerk as [[Bedryfsielkunde|bedryfsielkundige]]. == Politieke loopbaan == Gouws het in 2012 by die DA aangesluit. Sy politieke loopbaan het begin toe hy in 2012 takvoorsitter van Wyk 2 in Nelson Mandelabaai geword het. Hy het in 2012 die Provinsiale Jong Leiers-program en in 2013 die Nasionale Jong Leierskapsprogram voltooi. In 2016 was hy hoog genoeg op die DA se PR-lys om 'n setel in die raad van die [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] te verower. In 2019 is hy in 'n tussenverkiesing as DA-raadslid vir Wyk 2 verkies, waarin die DA 94% van die stemme gekry het.<ref>{{Cite news |title=DA Nelson Mandela Bay picks Renaldo Gouws as candidate for Ward 2 by-election |url=https://www.rnews.co.za/article/23476/da-nelson-mandela-bay-picks-renaldo-gouws-as-candidate-for-ward-2-by-election |work=RNews |date=7 Februarie 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=DA's Renaldo Gouws in a resounding win in Ward 2 by-election |url=https://www.rnews.co.za/article/23770/das-renaldo-gouws-in-a-resounding-win-in-ward-2-by-election |work=RNews |date=7 Maart 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=DA retains control in Ward 2 by-election |url=https://www.heraldlive.co.za/news/2019-03-07-da-retains-control-in-ward-2-by-election/ |work=The Herald |date=7 Maart 2019 |language=en}}</ref> Van 2019 af was Gouws die DA se woordvoerder vir Ekonomiese Ontwikkeling, Toerisme en Landbou in Nelson Mandelabaai.<ref>{{Cite news |title=Let's move Nelson Mandela Bay forward again |url=https://www.heraldlive.co.za/opinion/2020-07-10-lets-move-nelson-mandela-bay-forward-again/ |work=The Herald |date=10 Julie 2020 |language=en}}</ref> Gedurende die [[Covid-19-pandemie]] het Gouws saam met sy koukusleierskap 'n plan opgestel wat sou help om die metro om te keer.<ref>{{Cite news |title=DA urges a rates holiday to help businesses affected by coronavirus |url=https://www.heraldlive.co.za/news/2020-03-23-da-urges-a-rates-holiday-to-help-businesses-affected-by-coronavirus/ |work=The Herald |date=23 Maart 2020 |language=en}}</ref> Ná die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] is Gouws as parlementslid vir die DA ingesweer, maar sy lidmaatskap is 'n paar maande later beëindig nadat 'n beweerde rassistiese video opgeduik het. In die uittreksel, wat deur [[IOL|Independent Online]] gepubliseer is, het Gouws rassistiese skeldname gebruik en opgeroep tot die "doodmaak van alle swart mense".<ref>{{Cite web |title=New racist video of DA MP Renaldo Gouws surfaces |url=https://www.iol.co.za/news/politics/watch-kill-the-kffirs-kill-all-the-fing-nggers-new-racist-video-of-da-mp-renaldo-gouws-surfaces-385317ac-4720-4ac8-9f41-8ae0ec7b351d |publisher=Independent Online |date=19 Junie 2024 |language=en}}</ref> Die uittreksel kom uit 'n langer video wat Gouws in 2010 opgeneem het en wat voorheen van sy YouTube-kanaal verwyder is, maar steeds in 'n argief uit 2012 beskikbaar was. In die video sê Gouws dat hy nie werklik bedoel het wat hy gesê het nie en dat dit bedoel was om konteks te skep vir die woede oor die destydse [[ANC-jeugliga]]-leier [[Julius Malema]] wat die lied "[[Skiet die Boer]]" gesing het.<ref name="news24-gelykheidshof" /><ref name="netwerk24-kwoord" /> Gouws het Independent Media na die Persombudsman geneem omdat slegs 4% (15 sekondes) van die video gebruik en 96% van die video se oorspronklike konteks weggelaat is. Die Persombudsman het ten gunste van Gouws beslis en Independent Media aan vier oortredings van die perskode skuldig bevind.<ref>{{Cite web |title=Press Ombuds Finding IOL/Gouws |url=https://presscouncil.org.za/2024/10/09/iol-vs-renalso-gouws/ |publisher=Persraad van Suid-Afrika |date=9 Oktober 2024 |language=en}}</ref> Independent Media is sedertdien uit die Persraad gesit.<ref>{{Cite web |title=Press Council expels Independent Media Group |url=https://presscouncil.org.za/2024/10/23/press-council-expels-independent-media-group/ |publisher=Persraad van Suid-Afrika |date=23 Oktober 2024 |language=en}}</ref> In September 2025 het Gouws aangekondig dat hy by die [[Vryheidsfront Plus]] aangesluit het.<ref>{{Cite web |title=Former DA MP Renaldo Gouws joins FF Plus |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2025-09-25-former-da-mp-renaldo-gouws-joins-ff-plus/ |work=TimesLIVE |date=25 September 2025 |language=en}}</ref> == Andile Lungisa-glaskanvoorval (2016) == Tydens 'n raadsvergadering in Nelson Mandelabaai in 2016 het 'n bakleiery uitgebreek waartydens glaskanne rondgegooi is en mense beseer is.<ref>{{Cite news |title=DA, ANC councillors in hospital after Mandela Bay council meeting brawl |url=https://ewn.co.za/2016/10/27/da-anc-councillors-in-hospital-after-mandela-bay-council-meeting-brawl |work=Eyewitness News |date=27 Oktober 2016 |language=en}}</ref> [[Andile Lungisa]] het 'n glaskan op 'n mederaadslid se kop stukkend geslaan en is vir ernstige liggaamlike leed in hegtenis geneem. Gouws het beeldmateriaal van die voorval geneem,<ref>{{Cite news |title=Accused in council 'water jug' assault case takes the stand |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2018-03-19-accused-in-council-water-jug-assault-case-takes-the-stand/ |work=TimesLIVE |date=19 Maart 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=WATCH: Lungisa says he acted in self-defence when he smashed a jug over a councillor's head |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/watch-lungisa-says-he-acted-in-self-defence-when-he-smashed-a-jug-over-a-councillors-head-20180319 |work=News24 |date=19 Maart 2018 |language=en}}</ref> wat gebruik is om Lungisa van aanranding skuldig te bevind.<ref>{{Cite news |title=Andile Lungisa assault trial: Damning video played in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/andile-lungisa-assault-trial-damning-video-played-in-court-20180122 |work=News24 |date=22 Januarie 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Andile Lungisa gets two years in jail for assault |url=https://mg.co.za/article/2018-05-09-andile-lungisa-gets-two-years-in-jail-for-assault/ |work=Mail & Guardian |date=9 Mei 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Andile Lungisa gets 2 years in jail for assault |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/andile-lungisa-gets-2-years-in-jail-for-assault-20180509 |work=News24 |date=9 Mei 2018 |language=en}}</ref> == Sosialemediabedrywighede en aantygings == Gouws het in 2009 'n [[YouTube]]-kanaal begin wat op Suid-Afrikaanse aktuele sake en politiek fokus. Hy het 'n debatsprogram, die ''Sunday Service'', aangebied waarin hy met senior politici en bekendes oor Suid-Afrika gesels het. Hy is van rassisme, [[haatspraak]] en aanhitsing tot [[geweld]] beskuldig en formeel daarvan aangekla.<ref>{{Cite web |last=Mbolekwa |first=Sisanda |date=20 Junie 2024 |title=Human rights commission takes suspended DA MP Renaldo Gouws to equality court |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2024-06-20-human-rights-commission-takes-suspended-da-mp-renaldo-gouws-to-equality-court/ |website=TimesLIVE |language=en}}</ref> Hy is ook van [[homofobie]] beskuldig nadat video's versprei het waarin hy homofobiese taal gebruik.<ref>{{Cite web |last=van den Heever |first=Megan |title=DA's Renaldo Gouws in racism, homophobic scandal – petition wants him out |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/celeb-news/local-celebs/da-mp-renaldo-gouws-racist-homophobic-video-sign-petition-latest-news/ |date=17 Junie 2024 |publisher=The South African |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gouws, Renaldo}} [[Kategorie:Geboortes in 1983]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Politici van die Vryheidsfront Plus]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse YouTubers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sielkundiges]] 37kpcnfskrjapbevkbw4rsn6cca5rns 3 469409 2968616 2026-09-19T11:15:48Z Oesjaar 7467 /* Taalgebruik */ nuwe afdeling 2968616 wikitext text/x-wiki == Taalgebruik == Staak asb. onmiddelik die gebruik om <nowiki>&nbsp;</nowiki> te verwyder. Dit is daar met 'n doel. Daar kom geen spasie voor kommas en punte nie. Ook net EEN spasie tussen woorde. Werk saam asb. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:15, 19 September 2026 (UTC) tfx73zesw203cecjsdb5o9t5aoiwp92 2968617 2968616 2026-09-19T11:16:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968617 wikitext text/x-wiki == Taalgebruik == Staak asb. onmiddelik die gebruik om &nbsp; te verwyder. Dit is daar met 'n doel. Daar kom geen spasie voor kommas en punte nie. Ook net EEN spasie tussen woorde. Werk saam asb. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:15, 19 September 2026 (UTC) gbrmbvt9ta4839qqp9by00cy9ukvxq8 2968618 2968617 2026-09-19T11:16:28Z Oesjaar 7467 Ai! 2968618 wikitext text/x-wiki == Taalgebruik == Staak asb. onmiddelik die gebruik om ''&nbsp;'' te verwyder. Dit is daar met 'n doel. Daar kom geen spasie voor kommas en punte nie. Ook net EEN spasie tussen woorde. Werk saam asb. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:15, 19 September 2026 (UTC) 1stm0s1449a8sfg6nd59vvfbe5irbzm 2968619 2968618 2026-09-19T11:16:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968619 wikitext text/x-wiki == Taalgebruik == Staak asb. onmiddelik die gebruik om <nowiki>&nbsp;</nowiki> te verwyder. Dit is daar met 'n doel. Daar kom geen spasie voor kommas en punte nie. Ook net EEN spasie tussen woorde. Werk saam asb. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:15, 19 September 2026 (UTC) tfx73zesw203cecjsdb5o9t5aoiwp92 2968626 2968619 2026-09-19T11:43:50Z Oesjaar 7467 Finale waarskuwing. 2968626 wikitext text/x-wiki == Taalgebruik == Staak asb. onmiddelik die gebruik om <nowiki>&nbsp;</nowiki> te verwyder. Dit is daar met 'n doel. Daar kom geen spasie voor kommas en punte nie. Ook net EEN spasie tussen woorde. Werk saam asb. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:15, 19 September 2026 (UTC) :Finale waarskuwing. Staak asb. jou ondeurdagte verandering sonder verduidelikings of bronne. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:43, 19 September 2026 (UTC) cg3pds47htzljmjjkkg7ilyr7wa6l47 1 469410 2968621 2026-09-19T11:22:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2968621 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469411 2968629 2026-09-19T11:47:41Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:South Africa (orthographic projection).svg|duimnael|regs|Ligging van Suid-Afrika]] '''Rangordes van universiteite in [[Suid-Afrika]]''' word gebruik om te beïnvloed hoe studente, ouers, beleidmakers, werkgewers, die breër publiek en ander belanghebbendes oor hoëronderwys dink. Hierdie plaaslike ranglyste berus op internasionale universiteitsranglyste, aangesien daar nog geen Suid-Afrikaanse ranglys bestaan nie. Die talle internasionale universiteitsrang...' 2968629 wikitext text/x-wiki [[Lêer:South Africa (orthographic projection).svg|duimnael|regs|Ligging van Suid-Afrika]] '''Rangordes van universiteite in [[Suid-Afrika]]''' word gebruik om te beïnvloed hoe studente, ouers, beleidmakers, werkgewers, die breër publiek en ander belanghebbendes oor hoëronderwys dink. Hierdie plaaslike ranglyste berus op internasionale universiteitsranglyste, aangesien daar nog geen Suid-Afrikaanse ranglys bestaan nie. Die talle internasionale universiteitsranglyste stem wel saam dat [[Lys van universiteite in Suid-Afrika|Suid-Afrika se universiteitstelsel]] die sterkste op die vasteland is: agt van die tien hoogs geplaaste Afrika-universiteite is Suid-Afrikaans.<ref>{{cite web |url=http://www.urapcenter.org/2013/region.php?rcode=AF |title=URAP – University Ranking by Academic Performance |website=urapcenter.org |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407060123/http://www.urapcenter.org/2013/region.php?rcode=AF |archive-date=7 April 2014}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024 |title=Best universities in Africa 2024 |url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-africa |website=Times Higher Education |language=en}}</ref> Die [[Universiteit van Kaapstad]] is al baie jare lank die hoogs geplaaste universiteit in [[Afrika]]. Volgens die QS World University Rankings van 2027 is die vyf top universiteite in Suid-Afrika, in volgorde, die Universiteit van Kaapstad, die [[Universiteit van Johannesburg]], die [[Universiteit Stellenbosch]], die [[Universiteit van die Witwatersrand]] en die [[Universiteit van Pretoria]].<ref>{{cite web |title=QS World University Rankings 2027 |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings?region=Africa |website=TopUniversities |publisher=Quacquarelli Symonds |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> == Kritiek op universiteitsranglyste == Lyste wat universiteite rangskik, word gereeld deur die populêre pers gepubliseer.<ref name="UNUPDF" /> Hoewel dit oorspronklik as 'n bemarkings- of normstellingshulpmiddel bedoel was, word universiteitsranglyste ook vir navorsingsevaluering en beleidsinisiatiewe gebruik.<ref>{{Cite journal |last=Kochetkov |first=Dmitry |date=2024 |title=University rankings in the context of research evaluation: A state-of-the-art review |journal=Quantitative Science Studies |language=en |pages=1-23 |doi=10.1162/qss_a_00317 |doi-access=free |hdl=1887/4092448 |hdl-access=free}}</ref> Die groot ranglysorganisasies (sien die tabelle hier onder) probeer aan 'n vraag na inligting en deursigtigheid voldoen. Ranglyste beïnvloed egter evalueringskeuses en verwring hoëronderwysbeleid.<ref>{{Cite journal |last=Chirikov |first=Igor |date=1 Oktober 2023 |title=Does conflict of interest distort global university rankings? |journal=Higher Education |language=en |volume=86 |issue=4 |pages=791-808 |doi=10.1007/s10734-022-00942-5 |issn=1573-174X |doi-access=free}}</ref> Die organisasies wat hierdie ranglyste publiseer, doen ook data-analise en onderhou databewaarplekke oor instellings, en gebruik daardie inligting om konsultasiedienste aan te bied.<ref>{{Cite web |title=Rise of data empires signals the end of academic autonomy |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=2025031909283299 |access-date=20 Maart 2025 |website=University World News |language=en}}</ref> Volgens Chris R. Glass en Gerardo Blanco is die gevolg dat 'n paar privaat datamaatskappye in werklikheid vir onderwysbestuur verantwoordelik is.<ref name="Glass">{{Cite journal |last1=Glass |first1=Chris R. |last2=Blanco |first2=Gerardo |date=9 Maart 2025 |title=The New Analytics-Industrial Complex in Higher Education: Data, Governance, and Power |url=https://ihe.bc.edu/pub/j49thy96/release/1?readingCollection=7e1537e1 |journal=International Higher Education |language=en |doi=10.6017/895b9e0d.6324ea00 |url-access=subscription |doi-access=free}}</ref> Hulle noem dit die "analitiek-industriële kompleks": ranglyste is volgens hulle meer as blote metings van gehalte, want hierdie privaat besitte ranglyste bepaal wat gehalte is en gee sodoende vorm aan beleidsgesprekke en -besluite.<ref name="Glass" /> Die uitgewers voer aan dat die ranglyste deur kwantitatiewe aanwysers bepaal word.<ref>{{Cite book |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9780230306394 |title=Rankings and the Reshaping of Higher Education |date=2011 |language=en |doi=10.1057/9780230306394 |last1=Hazelkorn |first1=Ellen |isbn=978-1-349-31821-6}}</ref> Volgens 'n Onafhanklike Deskundigegroep (IEG) wat deur die Internasionale Instituut vir Globale Gesondheid van die Verenigde Nasies-universiteit saamgeroep is, is globale universiteitsranglyste<ref name="UNUPDF">{{Cite report |url=https://collections.unu.edu/eserv/UNU:9299/Statement-on-Global-University-Rankings.pdf |title=Statement on Global University Rankings |last=Independent Expert Group (IEG) |date=2023 |language=en |publisher=United Nations University – International Institute for Global Health |doi=10.37941/pb/2023/2}}</ref> * konseptueel ongeldig; * gebaseer op gebrekkige en onvoldoende deursigtige data en metodes; * bevooroordeeld ten gunste van navorsing, [[STEM|STEM-vakke]] en Engelssprekende akademici; en * koloniaal, en versterk hulle globale, streeks- en nasionale ongelykhede. Die Raad op Hoër Onderwys (CHE) het onlangs 'n kritiese standpunt oor universiteitsranglyste ingeneem<ref>{{Cite web |last=McKenna |first=Sioux |date=2024 |title=Critical Look at the University Ranking Industry |url=https://www.che.ac.za/file/7561/download?token=e_bh_dUJ |language=en}}</ref> en 'n meningstuk gepubliseer wat aanvoer dat ranglyste sowel neokoloniaal as neoliberaal is. Volgens die skrywer het meer as 47 uitgewersmaatskappye "onvanpaste aanwysers … as 'n plaasvervanger vir die aanbied van gehalte-onderrig" gebruik.<ref name="Gadd2020">{{cite journal |last1=Gadd |first1=Elizabeth |title=University rankings need a rethink |journal=Nature |date=26 November 2020 |language=en |volume=587 |issue=7835 |pages=523 |doi=10.1038/d41586-020-03312-2 |pmid=33235367 |bibcode=2020Natur.587..523G}}</ref> Hoëronderwys word deur privaat winsgedrewe maatskappye hervorm<ref name="Fonn">{{Cite web |last=Fonn |first=Sharon |date=12 Februarie 2024 |title=University rankings are unscientific and bad for education: experts point out the flaws |url=http://theconversation.com/university-rankings-are-unscientific-and-bad-for-education-experts-point-out-the-flaws-223033 |access-date=28 Junie 2024 |website=The Conversation |language=en}}</ref> en die ranglyste maak deel uit van 'n winssentrum van miljarde dollar vir die maatskappye wat dit besit.<ref name="uwn-hongarye">{{Cite web |title=Hungary's big deal with 'THE' rankings: What's going on? |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20240523152105824 |access-date=28 Junie 2024 |website=University World News |language=en}}</ref> Die [[Rhodes-universiteit]] neem al jare lank 'n kritiese standpunt oor ranglyste in.<ref>{{Cite web |title=A decade later Rhodes University says 'we told you so' on rankings obsession |url=https://www.ru.ac.za/latestnews/adecadelaterrhodesuniversitysayswetoldyousoonrankingsobsession-2.html |access-date=11 Mei 2024 |website=www.ru.ac.za |language=en}}</ref> Die Universiteit van die Witwatersrand het in Februarie 2024 die artikel "University rankings are unscientific and bad for education: experts point out the flaws" uit ''The Conversation''<ref name="Fonn" /> herpubliseer.<ref>{{cite web |url=https://www.wits.ac.za/news/latest-news/opinion/2024/2024-02/university-rankings-are-unscientific-and-bad-for-education-experts-point-out-the-flaws.html |title=University rankings are unscientific and bad for education: Experts point out the flaws |date=12 Februarie 2024 |language=en}}</ref> Die standpunt word toenemend ook deur instellings buite Noord-Amerika gesteun, soos die Universiteit van Zürich, die [[Universiteit Utrecht]] en sommige van die Indiese Institute vir Tegnologie.<ref>{{Cite web |title='THE' rankings: What happens to universities that leave? |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20240423081048420 |access-date=28 Junie 2024 |website=University World News |language=en}}</ref> Die tydskrif ''Nature'' het onlangs saamgestem dat ranglyste metodologies problematies is.<ref name="Gadd2020" /> == Agtergrond oor Suid-Afrikaanse hoëronderwysinstellings == 'n Verslag van die Centre for Higher Education Transformation uit 2010 het drie groepe universiteite in Suid-Afrika geïdentifiseer, gegroepeer volgens funksie. Die insetveranderlikes wat gebruik is om die universiteite te groepeer, was: * persentasie inskrywings in wetenskap, ingenieurswese en tegnologie * meesters- en doktorale inskrywings * student-personeelverhoudings * permanente personeel met doktorsgrade * privaat en staatsinkomste * studentegeldinkomste Die uitsetveranderlikes was: * studentesuksessyfers * gradueringsyfers * geweegde navorsingsuitseteenhede per permanente personeellid Die Rooi groep bestaan uit die top navorsingsintensiewe universiteite. Die Blou groep bestaan uit instellings wat hoofsaaklik op tegniese opleiding fokus, terwyl die Groen groep instellings insluit wat kenmerke van albei missies toon. Die groepe is:<ref name="uwn">{{cite news |last=McGregor |first=Karen |date=23 Mei 2010 |title=SOUTH AFRICA: New university clusters emerge |url=http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20100523104119724 |access-date=11 Junie 2010 |work=University World News |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="3" |Suid-Afrikaanse universiteitsgroepe |- bgcolor="#cccccc" ! class="unsortable" | Rooi groep ! class="unsortable" | Groen groep ! class="unsortable" | Blou groep |- !Top navorsingsintensiewe universiteite !Navorsingsintensiewe universiteite en tegniese opleiding !Tegniese opleiding |- | [[Universiteit van die Witwatersrand]] | [[Universiteit van die Vrystaat]] | [[Vaal Universiteit vir Tegnologie]] |- | [[Universiteit Stellenbosch]] | [[Universiteit van KwaZulu-Natal]] | [[Sentrale Universiteit vir Tegnologie]] |- | [[Universiteit van Kaapstad]] | [[Noordwes-Universiteit]] | [[Durban Universiteit van Tegnologie]] |- | [[Universiteit van Pretoria]] | [[Universiteit van Fort Hare]] | [[Mangosuthu Universiteit van Tegnologie]] |- | [[Rhodes-universiteit]] | [[Universiteit van Limpopo]] | [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]] |- | | [[Universiteit van Wes-Kaapland]] | [[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie]] |- | | [[Universiteit van Johannesburg]] | [[Universiteit van Venda]] |- | | [[Nelson Mandela-universiteit]] | [[Walter Sisulu-universiteit]] |- | | [[Universiteit van Zoeloeland]] | |} == Ranglyste == Deels weens die inherente moeilikheid daarvan om komplekse opvoedkundige instellings te rangskik, is daar 'n groeiende aantal mededingende internasionale universiteitsranglysstelsels, elk met 'n ander klem. Vier van die prominentstes is die Times Higher Education World University Rankings, die Center for World University Rankings (CWUR), die QS World University Rankings en die Academic Ranking of World Universities (ARWU, soms die "Shanghai-ranglys" genoem). === Times Higher Education World University Rankings === [[Lêer:Top 10 South African University By THE World Ranking.png|duimnael|Die tien top Suid-Afrikaanse universiteite volgens die wêreldranglys van Times Higher Education]] Die Times Higher Education World University Rankings het die top Suid-Afrikaanse universiteite soos volg geplaas:<ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2024 |title=World University Rankings 2024 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2023 |title=World University Rankings 2023 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2023/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2022 |title=World University Rankings 2022 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2022/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2021 |title=World University Rankings 2021 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2021/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2020 |title=World University Rankings 2020 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2019 |title=World University Rankings 2019 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2018 |title=World University Rankings 2018 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2017 |title=World University Rankings 2017 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2016 |title=World University Rankings 2016 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2016/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2015 |title=World University Rankings 2015 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2014 |title=World University Rankings 2014 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2013 |title=World University Rankings 2013 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2012 |title=World University Rankings 2012 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Oktober 2011 |title=World University Rankings 2011 (South Africa) |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2011/world-ranking#!/length/25/locations/ZAF/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=27 Februarie 2024 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="16" |Times Higher Education 2011 tot 2024, Suid-Afrikaanse rang |- ! rowspan="2" |SA-rang ! rowspan="2" |Universiteit ! colspan="14" |'''Wêreldrang''' |- !2024 !2023 !2022 !2021 !2020 !2019 !2018 !2017 !2016 !2015 !2014 !2013 !2012 !2011 |- |1 |[[Universiteit van Kaapstad]] |167 |160 |183 |155 |136 |136 |171 |148 |120 |124 |126 |126 |103 |107 |- |=2 |[[Universiteit Stellenbosch]] |301-350 |251-300 |251-300 |251-300 |251-300 |251-300 |351-400 |401-500 |301-350 |276-300 |301-350 |301-350 |251-275 | - |- |=2 |[[Universiteit van die Witwatersrand]] |301-350 |251-300 |251-300 |201-250 |194 |194 |251-300 |182 |201-250 |251-275 |226-250 |226-250 |251-275 | - |- |4 |[[Universiteit van Johannesburg]] |401-500 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 | - | - | - | - | - | - |- |=5 |[[Universiteit van KwaZulu-Natal]] |501-600 |401-500 |351-400 |351-400 |401-500 |401-500 |401-500 |501-600 |401-500 | - | - | - | - | - |- |=5 |[[Universiteit van Pretoria]] |501-600 |801-1000 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |501-600 | - | - | - | - | - |- |=7 |[[Noordwes-Universiteit]] |601-800 |601-800 |501-600 |501-600 |501-600 |501-600 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=7 |[[Universiteit van Wes-Kaapland]] |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 |601-800 | - | - | - | - | - | - |- |=9 |[[Universiteit van die Vrystaat]] |801-1000 |801-1000 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=9 |[[Rhodes-universiteit]] | - |801-1000 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=11 |[[Durban Universiteit van Tegnologie]] |1001-1200 |501-600 |401-500 |401-500 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=11 |[[Universiteit van Suid-Afrika]] |1001-1200 |1001-1200 |801-1000 |1001+ |1001+ |1001+ |801-1000 |801+ |601-800 | - | - | - | - | - |- |=13 |[[Universiteit van Venda]] |1201-1500 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=13 |[[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]] |1201-1500 | - |1001-1200 |1001+ |801-1000 |801-1000 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=13 |[[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie]] |1201-1500 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=13 |[[Universiteit van Fort Hare]] | - |1201-1500 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |} === QS World University Rankings === [[Lêer:Top 10 South African University By QSWorld Ranking.png|duimnael|Die tien top Suid-Afrikaanse universiteite volgens die wêreldranglys van QS (2004 tot 2024)]] Die QS World University Rankings het die top Suid-Afrikaanse universiteite geplaas soos in die tabel hier onder.<ref>{{Cite web |title=QS World University Rankings 2024 |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings |access-date=29 Februarie 2024 |website=Top Universities |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://businesstech.co.za/news/lifestyle/828298/south-african-universities-rank-the-best-in-the-world-in-important-area/ |title=South African universities rank the best in the world in important area |author=Luke Fraser |publisher=BusinessTech |date=19 Junie 2025 |language=en |access-date=14 Februarie 2026}}</ref> Voor 2010 was die ranglys as die Times Higher Education-QS World University Rankings bekend. Die [[Universiteit van Kaapstad]] is deurgaans as die top universiteit geplaas, nie net in Suid-Afrika nie, maar op die hele vasteland van [[Afrika]]. In die QS-ranglys van 2026 was die universiteit eerste in die kategorieë akademiese reputasie, werkgewerreputasie, volhoubaarheid en webimpak.<ref>{{cite web |url=https://businesstech.co.za/news/lifestyle/850585/south-african-universities-dominate-international-ranking/ |title=South African universities dominate in new international ranking |author=Luke Fraser |publisher=BusinessTech |date=12 Februarie 2026 |language=en |access-date=14 Februarie 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="21" |QS World University Rankings 2006 tot 2026, Suid-Afrikaanse rang |- ! rowspan="2" |SA-rang ! rowspan="2" |Universiteit ! colspan="19" |Wêreldrang |- !2026 !2025 !2024 !2023 !2022 !2021 !2020 !2019 !2018 !2017 !2016 !2015 !2014 !2012 !2010 !2009 !2008 !2007 !2006 |- |1 |[[Universiteit van Kaapstad]] |150 |171 |173 |237 |226 |220 |198 |200 |191 |191 |171 |141 |145 |154 |161 |146 |176 |200 |257 |- |2 |[[Universiteit van die Witwatersrand]] |291 |267 |264 |428 |424 |403 |400 |381 |364 |359 |331 |318 |313 |363 |360 |321 |319 |282 |322 |- |3 |[[Universiteit Stellenbosch]] |302 |296 |283 |454 |482 |456 |427 |405 |361 |395 |401-410 |390 |387 |401-450 | - | - | - | - | - |- |4 |[[Universiteit van Johannesburg]] |308 |312 |306 |412 |434 |439 |501-510 |551-560 |601-650 |601-650 |601-650 |601-650 |601-650 | - | - | - | - | - | - |- |5 |[[Universiteit van Pretoria]] |362 |354 |323 |591-600 |601-650 |561-570 |551-560 |561-570 |501-550 |551-600 |501-550 |471-480 |471-480 |501-550 |451-500 |401-500 |501-600 |469 |509 |- |6 |[[Universiteit van KwaZulu-Natal]] |558 |587 |621-630 |801-1000 |801-1000 |801-1000 |801-1000 |751-800 |701-750 |651-700 |551-600 |501-550 |501-550 |551-600 |501-550 |501-600 |401-500 |487 |484 |- |7 |[[Noordwes-Universiteit]] |951-1000 |851-900 |801-850 |1001-1200 |1001-1200 |1001+ |1001+ |801-1000 |801-1000 |701+ |701+ | - | - | - | - | - | - | - | - |- |8 |[[Universiteit van Suid-Afrika]] |901-950 |851-900 |851-900 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |9 |[[Rhodes-universiteit]] |1001-1200 |951-1000 |901-950 |801-1000 |801-1000 |801-1000 |801-1000 |801-1000 |701-750 |551-600 |501-550 |601-650 |551-600 | - | - | - | - | - | - |- |10 |[[Universiteit van Wes-Kaapland]] |951-1000 |951-1000 |951-1000 |1001-1200 |1001-1200 |1001+ |801-1000 |801-1000 |801-1000 |701+ |701+ | - | - | - | - | - | - | - | - |- |11 |[[Universiteit van die Vrystaat]] |1001-1200 |1001-1200 |1001-1200 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |} === ARWU/Shanghai === [[Lêer:Top 10 South African University By ARWU World Ranking.png|duimnael|Die tien top Suid-Afrikaanse universiteite volgens die wêreldranglys van ARWU]] {{clear}} Die Academic Ranking of World Universities het die top Suid-Afrikaanse universiteite soos volg geplaas: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ARWU/Shanghai 2003 tot 2023, Suid-Afrikaanse rang ! rowspan="2" |SA-<br>rang ! rowspan="2" |Universiteit ! colspan="21" |Wêreldrang |- !2023<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2022<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2022 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2021<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2020<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2020 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2019<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2019 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2018<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2018 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2017<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2017 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2016<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2016 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2015<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2015 |access-date=24 Julie 2024 |website=www.shanghairanking.com |language=en}}</ref> !2014<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2014/South-Africa.html |title=South Africa Universities in Top 500 – 2014 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=15 Augustus 2014 |archive-date=17 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817223131/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2014/South-Africa.html |url-status=dead}}</ref> !2013<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2013/South-Africa.html |title=South Africa Universities in Top 500 – 2013 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=29 November 2013 |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921162418/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2013/South-Africa.html |url-status=dead}}</ref> !2012<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Country2012Main.jsp?param=South%20Africa |title=South Africa Universities in Top 500 – 2012 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=15 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120817010512/http://www.shanghairanking.com/Country2012Main.jsp?param=South%20Africa |archive-date=17 Augustus 2012 |url-status=dead}}</ref> !2011 !2010<ref>{{cite web |url=http://www.arwu.org/Country2010Main.jsp?param=South%20Africa |title=South Africa Universities in Top 500 – 2010 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=15 September 2010}}</ref> !2009<ref>{{cite web |url=http://www.arwu.org/Country2009Main.jsp?param=South%20Africa |title=South Africa Universities in Top 500 – 2009 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=26 Februarie 2010}}</ref> !2008<ref>{{cite web |url=http://www.arwu.org/Country2008Main.jsp?param=South%20Africa |title=South Africa Universities in Top 500 – 2008 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=26 Februarie 2010}}</ref> !2007<ref>{{cite web |url=http://www.arwu.org/Country2007Main.jsp?param=South%20Africa |title=South Africa Universities in Top 500 – 2007 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=26 Februarie 2010}}</ref> !2006<ref>{{cite web |url=http://www.arwu.org/Country2006Main.jsp?param=South%20Africa |title=South Africa Universities in Top 500 – 2006 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=26 Februarie 2010}}</ref> !2005<ref>{{cite web |url=http://www.arwu.org/Country2005Main.jsp?param=South%20Africa |title=South Africa Universities in Top 500 – 2005 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=26 Februarie 2010}}</ref> !2004<ref>{{cite web |url=http://www.arwu.org/ARWU2004.jsp |title=ARWU 2004 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=26 Februarie 2010}}</ref> !2003<ref>{{cite web |url=http://www.arwu.org/ARWU2003.jsp |title=ARWU 2003 |work=Academic Ranking of World Universities |language=en |access-date=26 Februarie 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716025619/http://www.arwu.org/ARWU2003.jsp |archive-date=16 Julie 2011}}</ref> |- |1 |[[Universiteit van Kaapstad]] |201-300 |201-300 |201-300 |201-300 |201-300 |201-300 |301-400 |201-300 |201-300 |201-300 |201-300 |201-300 |201-300 |201-300 |201-302 |201-302 |203-304 |201-300 |203-300 |202-301 |251-300 |- |2 |[[Universiteit van die Witwatersrand]] |301-400 |301-400 |301-400 |201-300 |201-300 |301-400 |201-300 |201-300 |201-300 |201-300 |301-400 |301-400 |301-400 |301-400 |303-401 |303-401 |305-402 |301-400 |301-400 |302-403 |451-500 |- |=3 |[[Universiteit Stellenbosch]] |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |402-501 |402-503 |403-510 |401-500 |401-500 |404-502 |451-500 |- |=3 |[[Universiteit van Pretoria]] |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 | - | - | - | - | - | - | | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=5 |[[Noordwes-Universiteit]] |501-600 |601-700 |601-700 |601-700 | - | - | - | - | - | - | - | - | | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=5 |[[Universiteit van Johannesburg]] |501-600 |401-500 |601-700 |601-700 | - | - |401-500 | - | - | - | - | - | | - | - | - | - | - | - | - | - |- |=5 |[[Universiteit van KwaZulu-Natal]] |501-600 |501-600 |601-700 |501-600 |401-500 | - |401-500 |401-500 |401-500 |401-500 | - | - | | - | - | - | - | - | - | - | - |- |8 |[[Universiteit van Suid-Afrika]] |901-1000 |901-1000 |601-700 |801-900 | - | - | - | - | - | - | - | - | | - | - | - | - | - | - | - | - |- |9 |[[Universiteit van die Vrystaat]] | - |901-1000 |901-1000 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | | - | - | - | - | - | - | - | - |- |10 |[[Rhodes-universiteit]] | - | - | - |901-1000 | - | - | - | - | - | - | - | - | | - | - | - | - | - | - | - | - |} Let wel: dit is die enigste Suid-Afrikaanse universiteite wat geplaas is. === Center for World University Rankings (CWUR) === Die CWUR het die top Suid-Afrikaanse universiteite soos volg geplaas:<ref>{{Cite web |url=https://cwur.org/2018-19.php |title=CWUR 2018-2019 Top Universities in the World |website=cwur.org |language=en |access-date=1 Julie 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cwur.org/2015.php |title=CWUR 2015 Top Universities in the World |website=cwur.org |language=en |access-date=1 Julie 2019}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! colspan="3" |Center for World University Rankings (CWUR), 2024 |- ! SA-rang !! Universiteit !!2024<ref>{{Cite web |title=World University Rankings 2024 {{!}} Global 2000 List {{!}} CWUR |url=https://cwur.org/2024.php |access-date=24 Julie 2024 |website=cwur.org |language=en}}</ref> |- |1||[[Universiteit van Kaapstad]]||271 |- |2||[[Universiteit van die Witwatersrand]]||291 |- |3||[[Universiteit Stellenbosch]]||440 |- |4||[[Universiteit van KwaZulu-Natal]]||483 |- |5||[[Universiteit van Pretoria]]||538 |- |6||[[Universiteit van Johannesburg]]||624 |- |7||[[Noordwes-Universiteit]]||869 |- |8||[[Universiteit van die Vrystaat]]||1127 |- |9||[[Universiteit van Wes-Kaapland]]||1154 |- |10||[[Universiteit van Suid-Afrika]]||1293 |- |11||[[Rhodes-universiteit]]||1321 |- |12||[[Nelson Mandela-universiteit]]||1707 |- |13||[[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]]||1959 |} === Round University Ranking (RUR) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! colspan="3" |Round University Ranking (RUR), 2024 |- ! SA-rang !! Universiteit !!2024<ref>{{Cite web |title=World University Rankings |url=https://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world-2024 |access-date=24 Julie 2024 |website=roundranking.com |language=en |archive-date=25 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015240/https://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world-2024 |url-status=dead}}</ref> |- |1||[[Universiteit van Kaapstad]]||176 |- |2||[[Universiteit van die Witwatersrand]]||396 |- |3||[[Universiteit van KwaZulu-Natal]]||442 |- |4||[[Universiteit Stellenbosch]]||458 |- |5||[[Universiteit van Johannesburg]]||490 |- |6||[[Universiteit van Pretoria]]||503 |- |7||[[Universiteit van Suid-Afrika]]||683 |} === U.S. News & World Report Best Global Universities Ranking === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! colspan="3" |''USNWR'' Global Rankings, 2024 |- ! SA-rang !! Universiteit !!2024<ref>{{Cite web |date=2024 |title=U.S. News Best Global Universities |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?region=africa&country=south-africa |language=en}}</ref> |- |1||[[Universiteit van Kaapstad]]||116 |- |2||[[Universiteit van die Witwatersrand]]||264 |- |3||[[Universiteit Stellenbosch]]||311 |- |4||[[Universiteit van Johannesburg]]||357 |- |5||[[Universiteit van KwaZulu-Natal]]||401 |- |6||[[Universiteit van Pretoria]]||439 |- |7||[[Noordwes-Universiteit]]||540 |- |8||[[Universiteit van Wes-Kaapland]]||726 |- |9||[[Universiteit van Suid-Afrika]]||861 |- |10||[[Universiteit van die Vrystaat]]||912 |- |11||[[Rhodes-universiteit]]||953 |- |12||[[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]]||1181 |- |13||[[Durban Universiteit van Tegnologie]]||1223 |- |14||[[Nelson Mandela-universiteit]]||1268 |- |15||[[Universiteit van Limpopo]]||2182 |- |16||[[Universiteit van Venda]]||Nie geplaas nie |} === ''Scimago''-wêreldranglys === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! colspan="3" |''Scimago''-wêreldranglys van universiteite, 2024 |- ! SA-rang !! Universiteit !!2024<ref name="scimago">{{Cite web |title=University Rankings – South Africa 2024 |url=https://www.scimagoir.com/rankings.php?sector=Higher+educ.&country=ZAF |access-date=24 Julie 2024 |website=www.scimagoir.com |language=en}}</ref> |- |1||[[Universiteit van Kaapstad]]||838 |- |2||[[Universiteit van die Witwatersrand]]||1247 |- |3||[[Universiteit Stellenbosch]]||1295 |- |4||[[Universiteit van Pretoria]]||1297 |- |5||[[Universiteit van KwaZulu-Natal]]||1354 |- |6||[[Universiteit van Johannesburg]]||1699 |- |7||[[Noordwes-Universiteit]]||2201 |- |8||[[Universiteit van Suid-Afrika]]||2779 |- |9||[[Universiteit van Wes-Kaapland]]||3498 |- |10||[[Universiteit van die Vrystaat]]||4236 |- |11||[[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]]||4691 |- |12||[[Universiteit van Fort Hare]]||4865 |- |13||[[Rhodes-universiteit]]||5258 |- |14||[[Durban Universiteit van Tegnologie]]||5769 |- |15||[[Universiteit van Venda]]||5959 |- |16||[[Walter Sisulu-universiteit]]||5969 |- |17||[[Nelson Mandela-universiteit]]||5994 |- |18||[[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie]]||6246 |- |19||[[Universiteit van Limpopo]]||6884 |- |20||[[Sentrale Universiteit vir Tegnologie|Sentrale Universiteit vir Tegnologie, Vrystaat]]||7065 |- |21||[[Universiteit van Zoeloeland]]||7105 |- |22||[[MEDUNSA|Sefako Makgatho Gesondheidswetenskaplike Universiteit]]||7294 |- |23||[[Vaal Universiteit vir Tegnologie]]||7811 |} === University Ranking by Academic Performance (URAP) === URAP is 'n nuwer ranglysstelsel wat uitsluitlik op kwantitatiewe mates van akademiese produktiwiteit berus. Dit sluit data vir 'n groter aantal universiteite wêreldwyd in en bied daarom 'n alternatiewe blik op die relatiewe posisie van meer Suid-Afrikaanse instellings.<ref>{{cite web |title=URAP – University Ranking by Academic Performance |url=https://www.urapcenter.org/Rankings/2020-2021/World_Ranking_2020-2021 |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206162625/https://www.urapcenter.org/Rankings/2020-2021/World_Ranking_2020-2021 |archive-date=6 Desember 2020 |access-date=25 Maart 2021 |work=Top Universities |publisher=Informatics Institute of Middle East Technical University}}</ref> == Toelatingskoerse == Universiteitstoelating in Suid-Afrika is hoogs mededingend. Die beperkte aantal beskikbare plekke en die groeiende vraag na tersiêre onderwys skep hewige mededinging onder matrikulante. Suid-Afrikaanse universiteite het van die laagste toelatingskoerse, aangesien slegs die uitslae van die [[Matriek in Suid-Afrika|Nasionale Senior Sertifikaat]] (NSS), gestandaardiseerde toetstellings (die National Benchmark Test) en demografiese inligting 'n rol in toelating speel. In 2023 het sowat 900 000 studente die NSS-eindeksamen afgelê, waarvan sowat 570 000 geslaag het. Suid-Afrikaanse universiteite het sowat 140 000 plekke vir eerstejaars. Aansoekkoste wissel van gratis tot R300. Aansoeke vra die student se graad 11-NSS-uitslae, geslag en ras, en kan boonop vereis dat die student die National Benchmark Test aflê.<ref>{{Cite web |date=19 Januarie 2024 |title=Matric Results 2023: Class of 2023 Records an Improved 82.9% Pass Rate |url=https://gauteng.net/news/matric-results-2023-pass-rate/ |access-date=22 April 2024 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Toelatingskoerse van universiteite in Suid-Afrika{{Voetnota|* Universiteit het gratis aansoeke.}}{{Voetnota|Die SA-rang is op die Times Higher Education World University Rankings gebaseer.}} !SA-rang !Universiteit !Aansoeke !Studente<br>toegelaat !Aanvaardings-<br>koers !Bron |- |1 | [[Universiteit van Kaapstad]] |92 841 |4 500 |4,85% |<ref>{{Cite web |title=Orientation at UCT approaches, 4 500 first-year students expected |url=https://www.news24.com/news24/community-newspaper/peoples-post/orientation-at-uct-approaches-4-500-first-year-students-expected-20240124 |access-date=10 April 2024 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Januarie 2024 |title=UCT to welcome 4 500 first-year students |url=https://www.news.uct.ac.za/images/userfiles/downloads/media/2024_01_24_UCT%20to%20welcome%204%20500%20first-year%20students.pdf |website=UCT |language=en}}</ref> |- |=2 | [[Universiteit Stellenbosch]] |88 085 |5 600 |6,36% |<ref>{{Cite web |title=Western Cape universities ready for influx of undergraduates |url=https://www.iol.co.za/news/education/western-cape-universities-ready-for-influx-of-undergraduates-4d06f840-f154-47e2-94af-59f67a968eb4 |access-date=10 April 2024 |website=IOL |language=en}}</ref> |- |=2 | [[Universiteit van die Witwatersrand]] |140 000 |6 000 |4,29% |<ref>{{Cite web |last=Roux |first=Kabous Le |title=Wits receives 140 000 applications for just 6000 places |url=https://www.ewn.co.za/wits-receives-over-140-000-applications-for-just-6000-places/ |access-date=10 April 2024 |website=EWN |language=en}}</ref> |- |4 | [[Universiteit van Johannesburg]] |283 000 |10 500 |3,71% |<ref>{{Cite web |title=UJ congratulates the Class of 2023, underscores virtualised 2024 registration |url=https://news.uj.ac.za/news/uj-congratulates-the-class-of-2023-underscores-virtualised-2024-registration/ |access-date=10 April 2024 |website=University of Johannesburg News |language=en}}</ref> |- |=5 | [[Universiteit van Pretoria]] |116 994 |7 675 |6,56% |<ref>{{Cite web |title=Core Students Statistics |url=https://www.up.ac.za/department-of-institutional-planning/article/2834454/core-students-statistics |access-date=18 April 2024 |website=www.up.ac.za |language=en}}</ref> |- |=5 | [[Universiteit van KwaZulu-Natal]] |120 000 |9 000 |7,50% |<ref>{{Cite web |title=UKZN received a whopping 120,000 first-year applications for only 9,000 spots, and here are the most popular courses |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/ukzn-received-a-whopping-120000-first-year-applications-for-only-9000-spots-and-here-are-the-most-popular-courses-a5747eaf-5b37-429e-a82d-9d68c78d56cb |website=IOL |language=en}}</ref> |- |=7 | [[Universiteit van Wes-Kaapland]] |70 000* |4 500 |6,43% |<ref>{{Cite web |title=Admission Support Services |url=https://www.uwc.ac.za/admission-and-financial-aid/admission-support-services |access-date=10 April 2024 |website=www.uwc.ac.za |language=en}}</ref> |- |=7 | [[Noordwes-Universiteit]] |181 000* |11 717 |6,47% |<ref>{{Cite web |title=NWU at full capacity for 2024 intake |url=https://news.nwu.ac.za/nwu-full-capacity-2024-intake |access-date=10 April 2024 |website=news.nwu.ac.za |language=en}}</ref> |- |=9 | [[Universiteit van die Vrystaat]] |240 393* |8 100 |3,37% |<ref>{{Cite web |last=Setena |first=Teboho |title=Applications overwhelming |url=https://www.news24.com/news24/community-newspaper/express-news/applications-overwhelming-20240123 |access-date=18 April 2024 |website=News24 |language=en}}</ref> |- |=11 | [[Durban Universiteit van Tegnologie]] |174 925 |8 564 |4,90% |<ref>{{Cite web |title=Universities in KZN receive thousands of applications but have limited spaces for first-year students |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/universities-in-kzn-receive-thousands-of-applications-but-have-limited-spaces-for-first-year-students-3b582227-5ca2-4c6f-9970-1adf021d16dd |website=IOL |language=en}}</ref> |- |=13 | [[Universiteit van Fort Hare]] |258 726 |3 500 |1,35% |<ref>{{Cite web |title=UFH officially opens for its 107th Academic Year and welcomes 2023 first-years cohort |url=https://www.ufh.ac.za/news/News/UFHofficiallyopensits107thAcademicYearandwelcomes2023firstyearscohort |website=UFH |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=UFH continues to be University of choice: 224 000 applications received for 2024 academic year |url=https://www.ufh.ac.za/news/News/UFHcontinuesbeUniversitychoice224000applicationsreceived2024academicyear |website=UFH |language=en}}</ref> |- |=13 | [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]] |100 000 |12 549 |12,55% |<ref>{{Cite web |title=Tshwane University of Technology – Come Let us Make History Together! Welcome to the 2024 Academic Year |url=https://www.tut.ac.za/latest-news/71-come-let-us-make-history-together-welcome-to-the-2024-academic-year |access-date=18 April 2024 |website=www.tut.ac.za |language=en}}</ref> |- |n.v.t. | [[Nelson Mandela-universiteit]] |67 022* |7 200 |10,74% |<ref>{{Cite web |title=NMU welcomes 7,200 new students as academic year begins |url=https://www.heraldlive.co.za/news/2024-02-05-nmu-welcomes-7200-new-students-as-academic-year-begins/ |access-date=18 April 2024 |website=HeraldLIVE |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nelson Mandela University Update – 21 January 2022 |url=https://news.mandela.ac.za/News/Nelson-Mandela-University-Update-%E2%80%93-21-January-2022 |website=NMU |language=en}}</ref> |- |n.v.t. | [[Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie]] |72 000 |9 000 |12,50% |<ref>{{Cite web |title=First year welcome |url=https://www.cput.ac.za/newsroom/events/event/466-first-year-welcome |website=CPUT |language=en}}</ref> |- |n.v.t. | [[Universiteit van Zoeloeland]] |184 021 |6 085 |3,31% |<ref>{{Cite web |title=UNIZULU 2021 Annual Report |url=https://www.unizulu.ac.za/wp-content/uploads/2022/10/UNIZULU-2021-Annual-Report-for-Web-1.pdf |website=UNIZULU |language=en}}</ref> |- |n.v.t. | [[Vaal Universiteit vir Tegnologie]] |20 989 |5 404 |25,75% |<ref>{{Cite web |title=VUT 2020 registrations – smooth, swift and efficient – Vaal University of Technology |url=https://www.vut.ac.za/vut-2020-registrations-smooth-swift-and-efficient/ |access-date=18 April 2024 |language=en}}</ref> |- |n.v.t. | [[Sentrale Universiteit vir Tegnologie]] |211 186* |6 283 |2,98% |<ref>{{Cite web |last=Setena |first=Teboho |title=University overwhelmed by number of applications |url=https://www.news24.com/news24/community-newspaper/express-news/university-overwhelmed-by-number-of-applications-20230124 |access-date=18 April 2024 |website=News24 |language=en}}</ref> |- |n.v.t. | [[Walter Sisulu-universiteit]] |304 671* |7 000 |2,30% |<ref>{{Cite web |title=More than 300,000 apply, but only 7,000 first-year spots available at WSU |url=https://www.heraldlive.co.za/news/2024-02-13-more-than-300000-apply-but-only-7000-first-year-spots-available-at-wsu/ |access-date=18 April 2024 |website=HeraldLIVE |language=en}}</ref> |- |n.v.t. | [[Universiteit van Limpopo]] |200 000 |5 100 |2,55% |<ref>{{Cite web |last=Mathebula |first=Refilwe |date=23 Januarie 2024 |title=UL urges students with acceptance letters to register online |url=https://www.capricornfm.co.za/ul-urges-students-with-acceptance-letters-to-register-online/ |access-date=18 April 2024 |website=Capricorn FM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sobuwa |first=Yoliswa |title=Students left in limbo |url=https://www.news24.com/citypress/news/students-left-in-limbo-20230217 |access-date=18 April 2024 |website=City Press |language=en}}</ref> |} == Sien ook == * [[Lys van universiteite in Suid-Afrika]] == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] [[Kategorie:Onderwys in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Lyste|Ranglys van universiteite in Suid-Afrika]] seif89a4t35wxyiwovbb8kem23qhyuh